ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ

Βρυξέλλες, 26.2.2025

COM(2025) 74 final

ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Πρόοδος όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας

ΕΚΘΕΣΗ ΠΡΟΟΔΟΥ ΤΟΥ 2025 ΟΣΟΝ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΚΑΘΑΡΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

Πίνακας περιεχομένων

Συνοπτική παρουσίαση    

1.    Εισαγωγή    

2.    Αξιολόγηση της ανταγωνιστικότητας του τομέα καθαρής ενέργειας της ΕΕ    

2.1.    Το παγκόσμιο οικονομικό πλαίσιο και η ανταγωνιστικότητα του τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών της ΕΕ    

2.1.1.    Τάσεις των τιμών και του κόστους ενέργειας    

2.1.2.    Παροχή στήριξης για τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών στις παγκόσμιες αγορές    

2.2.    Αξιακές αλυσίδες των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών στην ΕΕ: ευκαιρίες και προκλήσεις για μια καθαρή βιομηχανία    

2.2.1.    Εφοδιαστικές αλυσίδες παραγωγής    

2.2.2.    Απανθρακοποίηση των ενεργοβόρων βιομηχανιών    

2.2.3.    Ανθρώπινο δυναμικό και δεξιότητες    

2.3.    Το τοπίο της καινοτομίας στον τομέα της καθαρής ενέργειας    

2.3.1.    Τάσεις Ε&Κ    

2.3.2.    Τάσεις των επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου    

3.    Αξιολόγηση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ όσον αφορά τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών    

3.1.    Φωτοβολταϊκά    

3.2.    Ηλιοθερμική ενέργεια    

3.3.    Χερσαία και υπεράκτια αιολική ενέργεια    

3.4.    Ωκεάνια ενέργεια    

3.5.    Συσσωρευτές και αποθήκευση ενέργειας    

3.6.    Τεχνολογίες αντλιών θερμότητας    

3.7.    Γεωθερμική ενέργεια    

3.8.    Τεχνολογίες υδρογόνου: ηλεκτρολυτικές κυψέλες και κυψέλες καυσίμου    

3.9.    Τεχνολογίες βιώσιμου βιοαερίου και βιομεθανίου    

3.10.    Τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (CCS)    

3.11.    Τεχνολογίες δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας: γραμμές μεταφοράς ισχύος και μετασχηματιστές    

3.12.    Τεχνολογίες πυρηνικής ενέργειας σχάσης    

3.13.    Υδροηλεκτρική ενέργεια    

3.14.    Βιώσιμα εναλλακτικά καύσιμα    

3.15.    Τεχνολογίες βιομηχανικής ανάκτησης πλεονάζουσας θερμότητας    

4.    Συμπεράσματα    

Συνοπτική παρουσίαση

Η έκθεση προόδου του 2025 για την ανταγωνιστικότητα όσον αφορά τις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας παρέχει μια συνοπτική εικόνα των τάσεων και των προκλήσεων των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών και της παραγωγής τους στην ΕΕ. Περιλαμβάνει πρώτα ένα οριζόντιο τμήμα σχετικά με την ανταγωνιστικότητα του τομέα καθαρής ενέργειας της ΕΕ και ακολουθεί τομεακή ανάλυση για 15 τεχνολογίες. Η έκθεση βασίζεται στην έκθεση Draghi και στο έγγραφο «Πυξίδα ανταγωνιστικότητας» και υποστηρίζει την εφαρμογή της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, ως έκθεση παρακολούθησης της πράξης. Η έκθεση, η οποία εκδόθηκε παράλληλα με τη συμφωνία για καθαρή βιομηχανία και το σχέδιο δράσης για την οικονομικά προσιτή ενέργεια, στηρίζει και τις δύο πρωτοβουλίες παρέχοντας πληροφορίες σχετικά με τις τεχνολογίες που απαιτούνται για την απανθρακοποίηση της βιομηχανίας της ΕΕ, με παράλληλη ενίσχυση της ανταγωνιστικότητάς της και μείωση του κόστους ενέργειας.

Ανταγωνιστικότητα του τομέα καθαρής ενέργειας της ΕΕ

Οι τεχνολογίες καθαρής ενέργειας εξακολουθούν να είναι ιδιαίτερα ανταγωνιστικές από άποψη κόστους στην ΕΕ, χάρη στο χαμηλό λειτουργικό κόστος. Το 2024 η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ανήλθε σε νέο πρωτοφανές υψηλό ποσοστό της τάξης του 48 % της ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ, καταγράφοντας αύξηση από το 45 % του 2023 και το 41 % του 2022.

Μολονότι το ποσοστό ανάπτυξης τεχνολογιών καθαρής ενέργειας αυξάνεται δυναμικά, η βιομηχανία μηδενικών καθαρών εκπομπών της ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα απαιτητικό επιχειρηματικό περιβάλλον και σκληρό ανταγωνισμό. Όπως τονίζεται στην έκθεση Draghi, η ΕΕ, ως ηγετικός παράγοντας καινοτομίας στον τομέα των καθαρών τεχνολογιών, πρέπει να αξιοποιήσει τις οικονομικές ευκαιρίες που προσφέρει η εκδίπλωση αυτών των τεχνολογιών σε παγκόσμιο επίπεδο. Ταυτόχρονα, οι βιομηχανικές πολιτικές και τα περιοριστικά μέτρα εισαγωγών που προκύπτουν, όπως στις ΗΠΑ και την Κίνα, έχουν αυξανόμενο αντίκτυπο στο επιχειρηματικό περιβάλλον, τις εμπορικές σχέσεις και τις επενδυτικές αποφάσεις.

Η ΕΕ φιλοξενεί μια διαφοροποιημένη κατασκευαστική βιομηχανία στον τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών, αλλά πασχίζει να διατηρήσει μερίδια αγοράς παγκοσμίως, καθώς η Κίνα έχει αποκτήσει πλέον κυρίαρχη θέση στην παραγωγή σε βασικούς τομείς. Σε όλες τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, η ΕΕ εξακολουθεί να εξαρτάται από συγκεκριμένα τεχνολογικά στοιχεία ή από βασικές πρώτες ύλες στην αλυσίδα εφοδιασμού, εξάρτηση που εγείρει προκλήσεις για την οικονομική ανθεκτικότητα και τη στρατηγική αυτονομία της ΕΕ συνολικά. Η κατάσταση αυτή είναι αλληλένδετη με τις προκλήσεις με τις οποίες βρίσκεται αντιμέτωπη η ΕΕ στις ενεργοβόρες βιομηχανίες, οι οποίες προμηθεύουν μέταλλα και χημικά προϊόντα σε κατασκευαστές τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών.

Οι τεχνολογίες καθαρής ενέργειας παρέχουν θέσεις εργασίας υψηλής ποιότητας, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις, όπως η διαθεσιμότητα ειδικευμένων εργαζομένων και η γήρανση του εργατικού δυναμικού. Το ποσοστό απασχόλησης συνέχισε να αυξάνεται το 2023 και ο αριθμός των θέσεων εργασίας στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στην ΕΕ ανήλθε σε 1,8 εκατομμύρια. Στον ευρύτερο τομέα της καθαρής ενέργειας, περίπου το ένα τρίτο των θέσεων εργασίας καταγράφεται στην παραγωγή τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών, ποσοστό που επιβεβαιώνει την κοινωνική και οικονομική σημασία αυτών των αξιακών αλυσίδων.

Η ΕΕ διατηρεί την πλεονεκτική της θέση όσον αφορά την έρευνα στον τομέα των καθαρών τεχνολογιών, αλλά λόγω του ισχυρού παγκόσμιου ανταγωνισμού με τον οποίο βρίσκεται αντιμέτωπη, το ανταγωνιστικό της πλεονέκτημα στην καινοτομία έχει υποβαθμιστεί τα τελευταία έτη. Από τα πλέον πρόσφατα στοιχεία προκύπτει ότι το 2023 τα μισά από τα αναφέροντα κράτη μέλη αύξησαν τις δαπάνες τους για έρευνα και καινοτομία (στο εξής: Ε&Κ) στον τομέα των ενεργειακών τεχνολογιών. Εάν αποδειχθεί ότι αυτή η μερική υποβολή στοιχείων είναι αντιπροσωπευτική, αυτό θα σημαίνει αύξηση κατά 9 % της στήριξης για τις προτεραιότητες Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης. Συνολικά, η ΕΕ κατέχει ηγετική θέση παγκοσμίως όσον αφορά τις δημόσιες δαπάνες Ε&Κ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Ωστόσο, οι ιδιωτικές επενδύσεις Ε&Κ, οι οποίες εξακολουθούν να παρέχουν πάνω από τα τρία τέταρτα της χρηματοδότησης της Ε&Κ για τεχνολογίες καθαρής ενέργειας στις μεγάλες οικονομίες, εξακολουθούν να είναι σημαντικά υψηλότερες στις μεγάλες ασιατικές οικονομίες. Όπως υπογραμμίζεται στην έκθεση Draghi και αναγνωρίζεται στο έγγραφο «Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας», απαιτούνται περαιτέρω προσπάθειες προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η ΕΕ θα εξακολουθήσει να συγκαταλέγεται στους πρωτοπόρους της Ε&Κ στον τομέα των καθαρών τεχνολογιών και θα βελτιώσει τις ανεπαρκείς επιδόσεις της όσον αφορά την εισαγωγή της εν λόγω καινοτομίας στην αγορά.

Η πρόσβαση σε κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου εξακολουθεί να αποτελεί βασική πρόκληση για τη σύσταση και την επέκταση επιχειρήσεων στην ΕΕ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Όσον αφορά το 2024, τα αρχικά στοιχεία δείχνουν ότι η διαμόρφωση ενός δύσκολου μακροοικονομικού περιβάλλοντος συνέβαλε στη σημαντική μείωση των επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας στην ΕΕ, κατά – 34 % σε σύγκριση με το 2023. Η πτώση αυτή συνδέεται με μείωση της δραστηριότητας κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου και με μικρότερο αριθμό επενδύσεων μεγάλης κλίμακας σε σύγκριση με το 2023, έτος που σηματοδοτήθηκε από συμφωνίες μεγάλης κλίμακας για εγκαταστάσεις παραγωγής συσσωρευτών και χάλυβα με βάση το υδρογόνο. Οι εν λόγω συμφωνίες διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην προώθηση ενωσιακών επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου στον τομέα, οι οποίες ανήλθαν σε 9,2 δισ. EUR το 2023 (+20 % σε σύγκριση με το 2022). Ταυτόχρονα, προσωρινά στοιχεία δείχνουν ότι το μερίδιο της ΕΕ στις παγκόσμιες επενδύσεις κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας παρέμεινε σχετικά σταθερό το 2024. Το 2023 η ΕΕ κατέλαβε τη δεύτερη θέση παγκοσμίως, με μερίδιο 28 % μεταξύ των ΗΠΑ (30 %) και της Κίνας (24 %).

Ανταγωνιστικότητα της ΕΕ όσον αφορά τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών

Το 2024 η ΕΕ κατέλαβε τη δεύτερη θέση μετά την Κίνα όσον αφορά τη νεοεγκατεστημένη δυναμικότητα φωτοβολταϊκών. Οι κατασκευαστές της ΕΕ δραστηριοποιούνται σε ένα εξαιρετικά απαιτητικό περιβάλλον και πασχίζουν να ανταγωνιστούν σε παγκόσμιο επίπεδο. Η ΕΕ εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές φωτοβολταϊκών από την Κίνα, όπου βρίσκεται πάνω από το 90 % των εγκαταστάσεων παραγωγής παγκοσμίως. Ταυτόχρονα, η ΕΕ εξακολουθεί να διαδραματίζει ισχυρό ρόλο στον τομέα της Ε&Κ για συγκεκριμένες εφαρμογές φωτοβολταϊκών.

Η ΕΕ διατηρεί ισχυρή παραγωγική δυναμικότητα για τεχνολογίες ηλιοθερμικής ενέργειας. Μολονότι η ηλιοθερμική ενέργεια είναι ώριμη τεχνολογία, κατά την περίοδο 2023-2024 εξακολουθούσαν να υπάρχουν δυσκολίες που δεν της επέτρεπαν να συμβαδίζει με άλλες λύσεις ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Παρά τη συρρίκνωση που κατέγραψε η αγορά ηλιοθερμικής ενέργειας το 2023, το τμήμα της θερμότητας βιομηχανικών διεργασιών παρουσίασε, έως κάποιον βαθμό, ελπιδοφόρα εξέλιξη, καθώς τριπλασιάστηκε σε ετήσια βάση παγκοσμίως.

Η ΕΕ παραμένει ιδιαίτερα ανταγωνιστική όσον αφορά την τεχνολογία αιολικής ενέργειας. Ωστόσο, οι παράγοντες της ΕΕ υφίστανται αυξανόμενη πίεση, κυρίως επειδή οι κινεζικές επιχειρήσεις προσφέρουν ολοένα και πιο ανταγωνιστικά προϊόντα σε χαμηλότερες τιμές. Το 2024 η ΕΕ αντιπροσώπευε σχεδόν το 13 % της παγκόσμιας παραγωγικής δυναμικότητας όσον αφορά τα πτερύγια και τη συναρμολόγηση κελυφών και περίπου το 22 % όσον αφορά την κατασκευή πύργων. Το 2023 οι επιχειρήσεις της ΕΕ κατείχαν μερίδιο αγοράς σχεδόν 90 % της ευρωπαϊκής αγοράς και 23 % της παγκόσμιας αγοράς, σημειώνοντας πτώση κατά περίπου 7 % στην παγκόσμια αγορά σε σύγκριση με το 2022.

Το 2024 υπήρξε πρωτοφανής χρηματοδότηση και ενδιαφέρον για τις τεχνολογίες ωκεάνιας ενέργειας. Το 2024 ήταν εγκατεστημένες στην Ευρώπη περίπου 1 230 kW νέας ωκεάνιας ισχύος. Ωστόσο, η Κίνα πρωτοστατεί σε εφευρέσεις υψηλής αξίας στον συγκεκριμένο τομέα και προπορεύεται της ΕΕ. Απαιτείται η ανάληψη περαιτέρω δράσης για την αύξηση της οικονομικής βιωσιμότητας της ωκεάνιας ενέργειας, καθώς και για την εισαγωγή καινοτόμων τεχνολογιών ωκεάνιας ενέργειας στην αγορά.

Οι κατασκευαστές μπαταριών στην ΕΕ αντιμετωπίζουν σοβαρές αντιξοότητες όσον αφορά την επίτευξη του στόχου τους για την αύξηση της παραγωγικής δυναμικότητας και των μεριδίων αγοράς. Η Κίνα κατέχει ηγετική θέση στην τεχνολογία των συσσωρευτών και αντιπροσωπεύει ποσοστό άνω του 85 % της παγκόσμιας παραγωγικής δυναμικότητας που τέθηκε σε λειτουργία το 2024, ενώ έπονται κατά σειρά η ΕΕ με περίπου 7 % και οι ΗΠΑ με περίπου 5 %. Οι κατασκευαστές της ΕΕ εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την Κίνα για τις καθόδους και τις ανόδους. Εάν υλοποιηθούν τα έργα που έχουν εξαγγελθεί, η ΕΕ φαίνεται να βρίσκεται σε καλό δρόμο για την επίτευξη των στόχων παραγωγής της για το 2030, με μερίδιο 10 % (1 510 GWh) της προβλεπόμενης παγκόσμιας επιχειρησιακής παραγωγικής δυναμικότητας συσσωρευτών για το 2030. Οι παρατηρητές προβλέπουν υπερπροσφορά στοιχείων συσσωρευτών κατά τα επόμενα έτη, η οποία ενδέχεται να οδηγήσει σε σκληρό παγκόσμιο ανταγωνισμό.

Οι κατασκευαστές αντλιών θερμότητας της ΕΕ κατέχουν ηγετική θέση παγκοσμίως στον τομέα των καινοτόμων λύσεων υψηλών προδιαγραφών για οικιακή χρήση, καθώς και στον τομέα των βιομηχανικών αντλιών θερμότητας. Η δυναμικότητα τελικής συναρμολόγησης στην ΕΕ σημειώνει ικανοποιητική πρόοδο όσον αφορά την κάλυψη των αναγκών εκδίπλωσης της ΕΕ για το 2030. Ωστόσο, η βιομηχανία της ΕΕ εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές ορισμένων κατασκευαστικών στοιχείων, όπως οι συμπιεστές. Ενώ το έλλειμμα εμπορικού ισοζυγίου της ΕΕ στην αλυσίδα εφοδιασμού μειώθηκε κατά ένα τρίτο το 2023, οι πωλήσεις αντλιών θερμότητας στην ΕΕ μειώθηκαν κατά 7,2 % το 2023, μετά από μια δεκαετία ανάπτυξης. Η τάση αυτή επιδεινώθηκε το 2024, καθώς οι πωλήσεις στην Ευρώπη κατέγραψαν πτώση κατά 31 %. Η εξέλιξη αυτή αναδεικνύει την ανάγκη να καταβληθούν προσπάθειες ώστε ο τομέας να ανακτήσει τη δυναμική του.

Οι επιχειρήσεις της ΕΕ διαδραματίζουν ισχυρό ρόλο στην εγκατάσταση και την τελική συναρμολόγηση των τεχνολογιών γεωθερμικής ενέργειας που χρησιμοποιούνται στην ΕΕ. Ωστόσο, στην παγκόσμια αγορά βασικών κατασκευαστικών στοιχείων κυριαρχούν επιχειρήσεις εκτός ΕΕ. Η αντιμετώπιση τομεακών προκλήσεων, όπως η διαθεσιμότητα δεδομένων για το υπέδαφος, μπορεί να βοηθήσει τη βιομηχανία της ΕΕ.

Οι ευρωπαϊκές εταιρείες εξακολουθούν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην κατασκευή ηλεκτρολυτικών κυψελών και εκτιμάται ότι το 2024 παρείχαν περίπου το ένα τρίτο έως το ένα τέταρτο της παγκόσμιας παραγωγικής δυναμικότητας. Ενώ η δυναμικότητα ηλεκτρόλυσης υδρογόνου συνεχίζει να επεκτείνεται δυναμικά στην ΕΕ, εξακολουθούν να υπάρχουν προκλήσεις όσον αφορά την ανάπτυξη ενός τομέα υδρογόνου μεγάλης κλίμακας, ώστε να διασφαλιστεί η διαθεσιμότητα μεγάλων ποσοτήτων ανταγωνιστικού από άποψη κόστους υδρογόνου. Επιπλέον, η ΕΕ υστερεί στην παραγωγή κυψελών καυσίμου.

Η ΕΕ φιλοξενεί κορυφαίες επιχειρήσεις παγκοσμίως στον τομέα τόσο της παραγωγής βιοαερίου και βιομεθανίου όσο και της παραγωγής κατασκευαστικών στοιχείων. Η Ευρώπη παρουσιάζει μια ώριμη βιομηχανία βιοαερίου και βιομεθανίου κυρίως για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, με αναπτυσσόμενες αγορές θερμότητας και μεταφορών. Σχεδόν το 50 % της παραγωγής βρίσκεται στην Ευρώπη, ενώ μόνο η Γερμανία καλύπτει το 20 % της παγκόσμιας ζήτησης.

Η ΕΕ βρίσκεται σε ικανοποιητική θέση όσον αφορά τις τεχνολογίες δέσμευσης CO2, αλλά υστερεί σε σχέση με τις ΗΠΑ και τον Καναδά όσον αφορά τη μεταφορά και την αποθήκευση CO2. Ο αριθμός των έργων δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (CCS) αυξάνεται ραγδαία τόσο σε παγκόσμιο όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Οι δράσεις της ΕΕ που αποσκοπούν στην εξασφάλιση προβλεψιμότητας για τους επενδυτές και στην αύξηση της προβολής της ζήτησης και της προσφοράς αποθήκευσης είναι καίριας σημασίας εν προκειμένω.

Η ΕΕ διαθέτει από μακρού ορισμένους πρωτοπόρους της αγοράς και της τεχνολογίας τόσο για τις γραμμές μεταφοράς ισχύος όσο και για τους μετασχηματιστές. Οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις αναμένεται να βρεθούν αντιμέτωπες με εντεινόμενες πιέσεις από διεθνείς ανταγωνιστές βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα. Η κατασκευή εξοπλισμού δικτύων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την πρόσβαση σε πρώτες ύλες, όπως ο χαλκός, το αργίλιο και ο χάλυβας με προσανατολισμένους κόκκους για ηλεκτρικές εφαρμογές, όπου οι κατασκευαστές της ΕΕ είναι εκτεθειμένοι στην εξάρτηση από τις εισαγωγές.

Στον τομέα της πυρηνικής ενέργειας, η ΕΕ διατηρεί έναν ενεργό πωλητή αντιδραστήρων, με μερίδιο παγκόσμιας αγοράς 5,3 % των αντιδραστήρων υπό κατασκευή στις αρχές του 2024. Λόγω της παλαίωσης του στόλου των πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και της γήρανσης του εργατικού δυναμικού της ΕΕ, απαιτείται να καταβληθούν προσπάθειες για την αναζωογόνηση του τομέα. Η ευρωπαϊκή βιομηχανική συμμαχία για τους μικρούς δομοστοιχειωτούς αντιδραστήρες ιδρύθηκε το 2024 με σκοπό να διευκολύνει την εκδίπλωση μικρών δομοστοιχειωτών αντιδραστήρων και να υποστηρίξει τη διαμόρφωση ενός ανταγωνιστικού ενωσιακού οικοσυστήματος σε αυτήν την αναδυόμενη τεχνολογία.

Μολονότι η βιομηχανία υδροηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ εξακολουθεί να διαδραματίζει ηγετικό ρόλο παγκοσμίως, τα τελευταία έτη έχει χάσει μερίδιο αγοράς στον τομέα των κατασκευαζόμενων στροβίλων και άλλων μερών. Το εμπορικό πλεόνασμα της ΕΕ, από την κορύφωσή του σε 466 εκατ. EUR το 2015, μειώθηκε σημαντικά σε 213 εκατ. EUR το 2023. Για τη διατήρηση ισχυρής κατασκευαστικής βιομηχανίας κατασκευαστικών στοιχείων στην ΕΕ, η εγχώρια αγορά θα πρέπει να υποστηριχθεί με νέες επενδύσεις. Υπάρχουν επίσης αναξιοποίητες δυνατότητες για την επέκταση της αντλησιοταμίευσης ώστε να συμβάλει στην ευελιξία των δικτύων.

Η ΕΕ συγκαταλέγεται στους πρωτοπόρους της καινοτομίας στην αναδυόμενη αγορά βιώσιμων εναλλακτικών καυσίμων για τις αεροπορικές και θαλάσσιες μεταφορές. Η παραγωγική δυναμικότητα εξακολουθεί να είναι περιορισμένη και πρέπει να επεκταθεί, με παράλληλη μείωση των τιμών για τα εν λόγω καύσιμα.

Η πλεονάζουσα ενέργεια από βιομηχανικές διεργασίες στην ΕΕ θα μπορούσε να μετατραπεί σε 150 TWh ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως με τη χρήση μονάδων ηλεκτροπαραγωγής οργανικού κύκλου Rankine (ORC). Παρότι οι κατασκευαστές της ΕΕ συγκαταλέγονται στους κορυφαίους παράγοντες της παγκόσμιας αγοράς, υπάρχουν εμπόδια —όπως οι μεγάλες περίοδοι απόσβεσης— για την αύξηση της εκδίπλωσης στην ΕΕ.

1.Εισαγωγή

Οι τεχνολογίες καθαρής ενέργειας αποτελούν βασικούς παράγοντες για τη διασφάλιση της κλιματικής ουδετερότητας της ΕΕ έως το 2050, την ενίσχυση της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού της και την τόνωση της ανταγωνιστικότητάς της. Τις τελευταίες δεκαετίες η ΕΕ έχει διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην εκδίπλωση καθαρών τεχνολογιών, όπως η ηλιακή και η αιολική ενέργεια. Το 2024 οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας ανήλθαν στο 48 % του μείγματος ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ. Αυτό υπογραμμίζει τη συνεχή αύξηση της ανταγωνιστικότητας και της οικονομικής σημασίας των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας σε σύγκριση με τις ορυκτές πηγές ενέργειας. Για την επίτευξη των στόχων της όσον αφορά τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου για το 2030 και μετά, η Ευρώπη θα πρέπει να συνεχίσει να εργάζεται προς την κατεύθυνση αυτή και να εντείνει τις προσπάθειες που καταβάλλει.

Ταυτόχρονα, η βιομηχανία της ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με εντεινόμενη πίεση στην ανταγωνιστικότητά της στον τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Τόσο η πρωτοπορία στον τομέα των τεχνολογιών όσο και η παραγωγή των τεχνολογιών που έχουν αναπτυχθεί στην ΕΕ μετατοπίζεται ολοένα και περισσότερο προς άλλες σημαντικές οικονομίες, όπως η Κίνα και οι ΗΠΑ, οι οποίες επεκτείνουν την παραγωγική τους δυναμικότητα.

Η ανταγωνιστικότητα βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο της πολιτικής της ΕΕ, μεταξύ άλλων όσον αφορά τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών. Στα συμπεράσματα του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου του Απριλίου 2024 η ΕΕ παροτρύνθηκε να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητά της 1 . Στη νέα Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας προβλέπεται μια δέσμη μέτρων για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ κατά τα επόμενα έτη, με βάση τα πορίσματα της ετήσιας έκθεσης για την ενιαία αγορά και την ανταγωνιστικότητα και την εμπεριστατωμένη ανάλυση της έκθεσης Draghi 2 . Στην έκθεση Draghi δίνεται έμφαση στις οικονομικές ευκαιρίες που αντιπροσωπεύουν οι καθαρές τεχνολογίες για την ΕΕ, ως ηγετικό παράγοντα καινοτομίας στον τομέα των καθαρών τεχνολογιών 3 . Απαριθμούνται τα κύρια εμπόδια που ανακόπτουν την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ και ζητείται να υιοθετηθεί ευθυγραμμισμένη και στοχευμένη στρατηγική, λαμβανομένων υπόψη των διαφορών μεταξύ των βιομηχανιών. Τόσο η έκθεση Draghi όσο και η έκθεση Letta αναφέρονται επίσης στη σημασία της ταυτόχρονης ενίσχυσης της ενιαίας αγοράς ενέργειας και των συναφών υποδομών για την αξιοποίηση του δυναμικού της ΕΕ στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, με στόχο την εξασφάλιση ασφαλούς και οικονομικά προσιτής ενέργειας για τις βιομηχανίες της 4 .

Για τη στήριξη της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ, τη διασφάλιση της βιομηχανικής της βάσης και τη διατήρηση του δυναμικού καινοτομίας είναι απαραίτητη η παραγωγή των σημερινών και μελλοντικών τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών στην Ευρώπη. Η συμφωνία για καθαρή βιομηχανία είναι ένα νέο σχέδιο στρατηγικής για την ευημερία και την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ 5 . Με τις συμφωνίες για καθαρή βιομηχανία, η Επιτροπή θα βελτιώσει την πρόσβαση της βιομηχανίας της ΕΕ σε χρηματοδότηση, ροές υλικών και ειδικευμένο εργατικό δυναμικό, δημιουργώντας παράλληλα νέες πρωτοπόρες αγορές και αυξάνοντας την ανθεκτικότητα των αξιακών αλυσίδων. Παράλληλα, η Επιτροπή θα καταβάλει μια άνευ προηγουμένου προσπάθεια απλούστευσης, μειώνοντας τον φόρτο για τις επιχειρήσεις. Με τον τρόπο αυτό, θα προλειανθεί το έδαφος για την εδραίωση πιο ανταγωνιστικών βιομηχανιών και ποιοτικών θέσεων εργασίας, με ιδιαίτερη έμφαση στις καθαρές και στρατηγικές τεχνολογίες.

Η πρόσβαση σε οικονομικά προσιτή ενέργεια αποτελεί βασικό παράγοντα για την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ και τον κεντρικό στόχο του νέου σχεδίου δράσης για την οικονομικά προσιτή ενέργεια 6 . Το σχέδιο δράσης συμπληρώνει τη συμφωνία για καθαρή βιομηχανία, καθώς προτείνει μέτρα για τη μείωση του κόστους ενέργειας για τη βιομηχανία, τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά, με παράλληλη επιτάχυνση των αναγκαίων διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων. Το σχέδιο διαμορφώνεται γύρω από τον στόχο της ταχύτερης μετάβασης σε οικονομικά προσιτή, καθαρή, εγχώρια παραγόμενη ενέργεια, με βάση τις τεχνολογίες που καλύπτονται από την παρούσα έκθεση. Σκοπός του σχεδίου δράσης είναι η ολοκλήρωση της Ενεργειακής Ένωσης και η διασφάλιση πλήρως ενοποιημένης εσωτερικής αγοράς ενέργειας με τις απαιτούμενες υλικές διασυνδέσεις.

Η παρούσα έκθεση παρέχει τεκμηριωμένη παρακολούθηση και συμβουλές σχετικά με την ανταγωνιστικότητα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας και τους κατασκευαστές τους στην Ευρώπη. Η πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, η οποία άρχισε να ισχύει το 2024, ενισχύει περαιτέρω τον ρόλο της έκθεσης, καθώς την χαρακτηρίζει ως το κύριο εργαλείο παρακολούθησης της προόδου που σημειώνει η ΕΕ όσον αφορά τους στόχους παραγωγής που καθορίζονται στην πράξη. Με την πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, η ΕΕ επιδιώκει την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγικής δυναμικότητας βασικών καθαρών τεχνολογιών και την αύξηση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας της βιομηχανίας της. Στόχος είναι να μειωθούν οι εξαρτήσεις από εξωτερικούς παράγοντες με την εξασφάλιση παραγωγικής δυναμικότητας της τάξης τουλάχιστον του 40 % των ετήσιων αναγκών εκδίπλωσης της ΕΕ για τις τεχνολογίες που είναι αναγκαίες για την επίτευξη των στόχων της για το κλίμα και την ενέργεια έως το 2030, καθώς και με την επίτευξη μεριδίου 15 % της παγκόσμιας παραγωγής έως το 2040 7 .

Στο μέρος I της έκθεσης παρέχονται γενικές πληροφορίες σχετικά με βασικά ζητήματα για την ανταγωνιστικότητα του τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών της ΕΕ στο σύνολό του, τα οποία καλύπτουν πτυχές όπως το κόστος ενέργειας, η παραγωγή, η απανθρακοποίηση της βιομηχανίας, οι δεξιότητες, οι τάσεις των επενδύσεων, η έρευνα και η καινοτομία, καθώς και το παγκόσμιο πλαίσιο. Στο μέρος II της έκθεσης χαρτογραφείται η τρέχουσα κατάσταση όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της ΕΕ σε 15 τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών και επισημαίνονται τα πλεονεκτήματα και οι αδυναμίες στις αντίστοιχες αξιακές αλυσίδες.

Η παρούσα έκθεση είναι η πέμπτη έκδοση της έκθεσης προόδου για την ανταγωνιστικότητα, η οποία δημοσιεύεται από το 2020, σύμφωνα με το άρθρο 35 παράγραφος 1 στοιχείο ιγ) του κανονισμού για τη διακυβέρνηση της Ενεργειακής Ένωσης και της Δράσης για το Κλίμα. Η παρούσα έκθεση βασίζεται σε δεδομένα από το Παρατηρητήριο Τεχνολογιών Καθαρής Ενέργειας (Clean Energy Technology Observatory, CETO) 8 .

2.Αξιολόγηση της ανταγωνιστικότητας του τομέα καθαρής ενέργειας της ΕΕ 

2.1.Το παγκόσμιο οικονομικό πλαίσιο και η ανταγωνιστικότητα του τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών της ΕΕ

2.1.1.Τάσεις των τιμών και του κόστους ενέργειας

Η κατάσταση της αγοράς ενέργειας στην ΕΕ βελτιώθηκε το 2023 και το 2024. Οι τιμές της ενέργειας ήταν σημαντικά χαμηλότερες απ’ ό,τι το 2022, ωστόσο παρέμειναν πάνω από τα προ της κρίσης επίπεδα και σε σημαντικά υψηλότερα επίπεδα απ’ ό,τι στις ανταγωνιστικές περιοχές. Η αυξανόμενη διαφοροποίηση των εισαγωγών αερίου και η αύξηση της δυναμικότητας παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, σε συνδυασμό με τη χαμηλότερη κατανάλωση, συνέβαλαν στη μείωση των τιμών χονδρικής του αερίου και της ηλεκτρικής ενέργειας.

Οι τιμές χονδρικής του αερίου το 2024 ήταν χαμηλότερες σε σύγκριση με το 2023 και πολύ χαμηλότερες από τις τιμές που παρατηρήθηκαν τους πρώτους μήνες μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Ωστόσο, παρέμειναν υψηλότερες από τα προ της κρίσης επίπεδα. Για το 2024, η μέση τιμή χονδρικής του αερίου σταθεροποιήθηκε στα 34 EUR/MWh. Μολονότι οι τιμές μειώθηκαν σε επίπεδα πλησιέστερα προς την τιμή των 30 EUR/MWh κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους, παρουσίασαν στη συνέχεια σταθερά ανοδική πορεία και ανήλθαν σε εύρος τιμών 35-45 EUR/MWh έως το τέλος του 2024 και αυξήθηκαν εκ νέου στις αρχές του 2025.

Όσον αφορά την ηλεκτρική ενέργεια, το 2024 σηματοδοτήθηκε επίσης από τη συνεχιζόμενη καταγραφή θετικών βασικών μεγεθών της αγοράς, με αποτέλεσμα να διαμορφωθούν χαμηλότερες τιμές χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας. Οι χαμηλότερες τιμές του αερίου, η υποτονική ζήτηση και η υψηλότερη παραγωγή πυρηνικής ενέργειας και ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές συνέβαλαν συνολικά στη συμπίεση των τιμών χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας σε όλες τις αγορές της ΕΕ. Το 2023 ο ευρωπαϊκός δείκτης αναφοράς ηλεκτρικής ενέργειας ανήλθε κατά μέσο όρο σε 95 EUR/MWh, τιμή που ήταν κατά 57 % χαμηλότερη σε σύγκριση με το 2022. Κατά τα τρία πρώτα τρίμηνα του 2024 ο μέσος όρος μειώθηκε σε 70 EUR/MWh, αλλά το τελευταίο τρίμηνο οι τιμές κατέγραψαν αύξηση. Συνολικά, ο μέσος όρος του 2024 ανήλθε σε 76 EUR/MWh. Το 2024 η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ αυξήθηκε ελαφρώς (+2 %), με ελαφρά ανάκαμψη της βιομηχανικής ζήτησης. 

Λόγω της ενεργειακής κρίσης, σημαντικές αυξήσεις των τιμών χονδρικής της ηλεκτρικής ενέργειας μετακυλίστηκαν στους τελικούς καταναλωτές, σε ορισμένες δε περιπτώσεις με χρονική καθυστέρηση. Ως εκ τούτου, οι τιμές λιανικής της ηλεκτρικής ενέργειας για τα νοικοκυριά αυξήθηκαν το 2022 και εν μέρει και το 2023 9 . Συμβαδίζοντας με τις προσπάθειες της ΕΕ, τα κράτη μέλη θέσπισαν προσωρινά μέτρα για τον μετριασμό των επιπτώσεων των υψηλών τιμών για τους καταναλωτές. Ωστόσο, οι υψηλές τιμές εξακολουθούσαν να αποτελούν πρόβλημα, ιδίως για τους ευάλωτους καταναλωτές. Από την εξέλιξη των τιμών λιανικής για τα νοικοκυριά το 2024 προκύπτει ότι οι τιμές σε ολόκληρη την ΕΕ έχουν μειωθεί ελαφρώς ή παραμένουν συγκρίσιμες με τις τιμές του 2023.

Οι τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας για τους βιομηχανικούς χρήστες μειώθηκαν σημαντικά το πρώτο εξάμηνο του 2024, σε σύγκριση με την ίδια περίοδο το 2023. Η μείωση κυμάνθηκε από 13 % έως 27 % (μη συμπεριλαμβανομένων των φόρων) και από 6 % έως 27 % (συμπεριλαμβανομένων των μη ανακτήσιμων φόρων) 10 στις διάφορες ζώνες κατανάλωσης, ενισχύοντας έτσι την πτωτική τάση που ξεκίνησε το 2023. Ωστόσο, η βιομηχανία της ΕΕ βρίσκεται επί του παρόντος αντιμέτωπη με τιμές ηλεκτρικής ενέργειας οι οποίες είναι περίπου διπλάσιες από τις αντίστοιχες τιμές στις ΗΠΑ ή την Κίνα και το 2024 ανήλθαν κατά μέσο όρο σε 0,16 EUR ανά KWh 11 .

Το 2024 το μερίδιο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας στο μείγμα ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ αυξήθηκε σε νέο πρωτοφανές υψηλό ποσοστό 48 % (σε σύγκριση με 45 % το 2023 και 41 % το 2022 12 ), ενώ το μερίδιο των ορυκτών καυσίμων μειώθηκε σημαντικά σε 24 % (από 28 % το 2023). Η παραγωγή ηλιακής και υπεράκτιας αιολικής ενέργειας κατέγραψε σημαντική αύξηση το 2024: η υπεράκτια αιολική ενέργεια αυξήθηκε κατά 17 % (+9 TWh), ενώ η παραγωγή ηλιακής ενέργειας αυξήθηκε κατά 19 % (+37 TWh). Κατά την ίδια περίοδο, η παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας βελτιώθηκε κατά 7 % (+22 TWh), η παραγωγή χερσαίας αιολικής ενέργειας παρέμεινε περίπου σταθερή (– 1 TWh), ενώ η παραγωγή πυρηνικής ενέργειας αυξήθηκε κατά 5 % (+29 TWh) 13 . Από την άλλη πλευρά, ο εξηλεκτρισμός δεν έχει επιταχυνθεί, καθώς η ηλεκτρική ενέργεια ως μερίδιο του ενεργειακού μείγματος έχει παραμείνει σταθερή στο 20 % περίπου από το 2000 14 .

Στο διάγραμμα 1 παρουσιάζεται επισκόπηση του σταθμισμένου κόστους της ηλεκτρικής ενέργειας (LCOE) στην ΕΕ 15 , το οποίο εκτιμήθηκε με βάση τα ειδικά χαρακτηριστικά των συστημάτων ηλεκτρικής ενέργειας σε κάθε κράτος μέλος για το 2023. Τόσο το επενδυτικό κόστος όσο και το κόστος λειτουργίας και συντήρησης αυξήθηκαν το 2023 λόγω του πληθωρισμού, του υψηλότερου κόστους των πρώτων υλών και του αυξημένου κόστους εργασίας. Ο αυξημένος πληθωρισμός και τα υψηλά επιτόκια διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στην άσκηση επιρροής στις επενδυτικές αποφάσεις ή στην καθυστέρησή τους το 2023, τόσο για τους φορείς ανάπτυξης έργων όσο και για τους κατασκευαστές.

Διάγραμμα 1: Συνοπτική εικόνα του σταθμισμένου κόστους της ηλεκτρικής ενέργειας (LCOE) ανά τεχνολογικό στόλο για το 2023. Οι γραμμές με σκούρο μπλε χρώμα υποδηλώνουν τη διάμεση τιμή και οι ράβδοι με γαλάζιο χρώμα παρουσιάζουν ένα εύρος τιμών ± 25 % σε ολόκληρη την ΕΕ, ώστε να αναδεικνύονται οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών.

Πηγή: Προσομοίωση μοντέλου METIS του JRC 16

Παρά το εν λόγω αυξανόμενο κόστος, οι στόλοι τεχνολογίας με χαμηλό μεταβλητό κόστος (συμπεριλαμβανομένων των μεταβλητών λειτουργικών δαπανών, π.χ. δαπάνες συντήρησης και κόστος καυσίμων), όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, π.χ. η χερσαία αιολική ενέργεια και η ηλιακή ενέργεια, εξακολουθούν να είναι πιο ανταγωνιστικές από άποψη κόστους σε σύγκριση με τις τεχνολογίες παραγωγής με υψηλό μεταβλητό κόστος, όπως οι ορυκτές πηγές ενέργειας, π.χ. το αέριο και ο γαιάνθρακας που επηρεάζονται από το κόστος των καυσίμων. Συνολικά, οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξακολουθούν να είναι ιδιαίτερα ανταγωνιστικές από άποψη κόστους στην ΕΕ.

Η τιμή LCOE μιας συγκεκριμένης τεχνολογίας επηρεάζεται, μεταξύ άλλων, από την αναλογία μεταξύ του ετήσιου όγκου παραγωγής της τεχνολογίας και της εγκατεστημένης δυναμικότητας παραγωγής της. Όσο λιγότερο χρησιμοποιείται μια τεχνολογία τόσο μεγαλύτερη θα είναι και η οικεία τιμή LCOE. Για τον λόγο αυτό, οι συμβατικές τεχνολογίες, όπως ο λιγνίτης, οι αεριοστρόβιλοι ανοικτού κυκλώματος (OCGT) και ο γαιάνθρακας, που παρουσίαζαν χαμηλότερη παραγωγή σε ορισμένα κράτη μέλη, εμφανίζουν μεγαλύτερες ανοδικές αποκλίσεις στις οικείες τιμές LCOE. Αντιθέτως, η απόκλιση της τιμής LCOE για μια τεχνολογία όπως ο συνδυασμένος κύκλος για το φυσικό αέριο (CCGT) παραμένει πολύ περιορισμένη, δεδομένου ότι το ποσοστό χρησιμοποίησης των σταθμών ηλεκτροπαραγωγής CCGT είναι υψηλό στην πλειονότητα των κρατών μελών.

Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξακολουθούν να είναι οι πλέον ανταγωνιστικές από άποψη κόστους τεχνολογίες, ενώ ο CCGT αποτελεί πλέον την ανταγωνιστικότερη θερμική τεχνολογία από άποψη κόστους. Η τάση αυτή εξηγείται εν μέρει από τη μεγάλη πτώση των τιμών του φυσικού αερίου σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Επιπλέον, ενώ το 2022 σημειώθηκε σημαντική αλλαγή καυσίμου μεταξύ του αερίου και του γαιάνθρακα λόγω των διακυμάνσεων των τιμών, το 2023 η εστίαση μετατοπίστηκε περισσότερο προς τις επιπτώσεις του υψηλότερου παγίου κόστους σε όλες τις τεχνολογίες.

Κατά την προηγούμενη δεκαετία η τιμή LCOE για διάφορες τεχνολογίες παραγωγής στην Ευρώπη εξελίχθηκε σε σημαντικό βαθμό λόγω διαφόρων βασικών παραγόντων. Οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν οδηγήσει σε αύξηση της απόδοσης και της δυναμικότητας, ιδίως στον τομέα των φωτοβολταϊκών και της αιολικής ενέργειας, η οποία επέφερε με τη σειρά της σημαντική μείωση του κόστους. Οι οικονομίες κλίμακας, ιδίως με μεγαλύτερα έργα και μαζική παραγωγή, έχουν μειώσει περαιτέρω το κόστος για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Η υποστήριξη πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων των επιδοτήσεων, των φορολογικών κινήτρων και της τιμολόγησης των ανθρακούχων εκπομπών, έχει ενθαρρύνει την υιοθέτηση καθαρότερων πηγών ενέργειας, με παράλληλη αύξηση του κόστους που συνδέεται με τα ορυκτά καύσιμα, όπως ο γαιάνθρακας και το φυσικό αέριο. Η βελτίωση των αλυσίδων εφοδιασμού και των διαδικασιών παραγωγής έχει αυξήσει τη συνολική ανταγωνιστικότητα των τεχνολογιών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Αυτές οι συνδυασμένες επιδράσεις έχουν μεταβάλει το τοπίο στον τομέα της ενέργειας, διότι ενισχύουν την οικονομική αποδοτικότητα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και μειώνουν την εξάρτηση από παραδοσιακές πηγές ενέργειας.

Στην έκθεση Draghi υπογραμμίστηκε η ενέργεια ως βασική κινητήρια δύναμη για την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ και προτάθηκε συνδυασμός μέτρων για την αντιμετώπιση των αιτίων των υψηλών τιμών της ενέργειας στην ΕΕ, ώστε οι τελικοί χρήστες να έχουν τη δυνατότητα να αποκομίσουν τα οφέλη της απανθρακοποίησης στον τομέα της ενέργειας 17 . Η ενέργεια κατέχει κεντρική θέση στη νέα συμφωνία για καθαρή βιομηχανία και, με το σχέδιο δράσης για την οικονομικά προσιτή ενέργεια, η Επιτροπή προτείνει συγκεκριμένα μέτρα τα οποία αποσκοπούν στη μείωση του κόστους ενέργειας για τα νοικοκυριά και τη βιομηχανία.

2.1.2.Παροχή στήριξης για τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών στις παγκόσμιες αγορές

Η νέα γεωπολιτική δυναμική και μια φάση που χαρακτηρίζεται τόσο από υψηλά επιτόκια όσο και από υψηλό πληθωρισμό έχουν αλλάξει το επιχειρηματικό περιβάλλον για τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών. Η παγκόσμια αγορά βασικών τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών μαζικής παραγωγής αναμένεται να τριπλασιαστεί σχεδόν έως το 2035 και η ετήσια αξία της να ανέλθει περίπου σε 1,9 τρισ. EUR 18 . Στον αγώνα δρόμου για την ανάπτυξη της παραγωγής προκειμένου να καλυφθεί η αναμενόμενη ζήτηση, εξακολουθεί να αποτελεί καίριο ζήτημα η διασφάλιση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ και η δυνατότητά της να διαδραματίσει τον ρόλο που της αναλογεί στον εφοδιασμό με τις αναγκαίες τεχνολογίες για την ενεργειακή μετάβαση τόσο στην Ευρώπη όσο και παγκοσμίως. Ταυτόχρονα, οι αβεβαιότητες συνιστούν πρόκληση για τις μακροπρόθεσμες επενδύσεις, μεταξύ άλλων σε εγκαταστάσεις κατασκευής ή παραγωγής. Προκειμένου η ΕΕ και οι βιομηχανίες της να είναι σε θέση να ανταγωνίζονται για την απόκτηση μεριδίων αγοράς από το 2030 και μετά, οι αποφάσεις που λαμβάνονται και εφαρμόζονται επί του παρόντος θα είναι καθοριστικής σημασίας. Οι καθυστερήσεις στην ανάπτυξη ικανοτήτων παραγωγής τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών ενέχουν τον κίνδυνο να επηρεάσουν την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ κατά τις προσεχείς δεκαετίες. Μολονότι η επιτάχυνση του εξηλεκτρισμού θα μειώσει τις εξαρτήσεις από τις εισαγωγές ορυκτών καυσίμων, θα απαιτηθούν ανθεκτικές αξιακές αλυσίδες για τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, όπως η αιολική ενέργεια ή οι συσσωρευτές, ώστε να αποφευχθούν νέες εξαρτήσεις 19 .

Στο πλαίσιο της αντιμετώπισης των πρόσφατων κρίσεων και της χάραξης στρατηγικών για τη στήριξη των επιχειρήσεων κατά την ενεργειακή μετάβαση, έχουν θεσπιστεί βιομηχανικές πολιτικές οι οποίες αποσκοπούν στην αύξηση της παραγωγής τεχνολογιών καθαρής ενέργειας σε ολόκληρο τον κόσμο, μεταξύ άλλων σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία, η Ινδία, ο Καναδάς, η Κίνα και η Νότια Κορέα. Με τη θέσπιση του νόμου για τη μείωση του πληθωρισμού (Inflation Reduction Act, IRA), οι ΗΠΑ πρόσφεραν επιχορηγήσεις για τη στήριξη της εγκατάστασης προηγμένων τεχνολογιών και χορήγησαν πιστώσεις φόρου για επενδύσεις σε εγκαταστάσεις παραγωγής για την παραγωγή εξοπλισμού τεχνολογιών καθαρής ενέργειας (με εκτιμώμενο συνολικό ποσό ύψους 461 δισ. EUR 20 , εκ των οποίων το 60 % προορίζεται ειδικά για τον τομέα της ενέργειας). Ταυτόχρονα, η Κίνα κατέχει πλέον κυρίαρχη θέση ως παραγωγός πολλών τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών και πρωτοστατεί στη στήριξη των καθαρών τεχνολογιών μέσω μιας οικονομίας με επίκεντρο τις επενδύσεις 21 . Όσον αφορά ειδικότερα τον τομέα της ηλιακής ενέργειας, πάνω από το 90 % των εγκαταστάσεων παραγωγής βρίσκονται στην Κίνα 22 .

Επιπλέον, τα περιοριστικά μέτρα εισαγωγών στις ΗΠΑ και σε άλλες χώρες αυξάνουν την πίεση που ασκείται στους κατασκευαστές από την ΕΕ στις εγχώριες αγορές τους. Επιπροσθέτως, η αύξηση της παραγωγικής δυναμικότητας παγκοσμίως, η οποία αναμένεται επί του παρόντος —για ορισμένες τεχνολογίες— να υπερβεί ενδεχομένως τις δυνατότητες εκδίπλωσης, ενέχει τον κίνδυνο πλεονάζουσας παραγωγικής δυναμικότητας. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή ζημία σε τμήματα της παραγωγής της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Σύμφωνα με τις προβλέψεις για το 2025, θα εξακολουθήσει να υπάρχει παγκόσμια πλεονάζουσα παραγωγική δυναμικότητα σε σημαντικές τεχνολογίες καθαρής ενέργειας, κυρίως για ολόκληρες τις αξιακές αλυσίδες των συσσωρευτών και της ηλιακής ενέργειας, καθώς και για τα κελύφη των ανεμογεννητριών 23 .

Σύμφωνα με εκτιμήσεις, οι συνολικές επιδοτήσεις της Κίνας ανέρχονται σε ποσά κατά τρεις έως εννέα φορές υψηλότερα από τις επιδοτήσεις άλλων χωρών του ΟΟΣΑ, όπως οι ΗΠΑ και η Γερμανία 24 . Η ΕΕ ολοκλήρωσε μια έρευνα κατά των επιδοτήσεων όσον αφορά τις εισαγωγές ηλεκτρικών οχημάτων με συσσωρευτή (BEV) από την Κίνα, η οποία οδήγησε στην επιβολή αντισταθμιστικών δασμών στις εν λόγω εισαγωγές 25 . Για την αξιολόγηση της κλίμακας και του πεδίου εφαρμογής των επιδοτήσεων και της συμμόρφωσης με τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου, πρέπει να διερευνηθούν περαιτέρω δίαυλοι κρατικής στήριξης. Η ΕΕ θα συνεργαστεί επίσης με διεθνείς εμπορικούς εταίρους και θα επιδιώξει τη συνδρομή διεθνών οργανισμών, όπως ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) και ο Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΔΟΕ), για την παρακολούθηση της κατάστασης.

Για να είναι επιτυχής η παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση, θα πρέπει να υπάρχουν κοινές οικονομικές ευκαιρίες και κοινά οφέλη κατά μήκος της αξιακής αλυσίδας. Στο πλαίσιο αυτό, θα είναι απαραίτητη η σύναψη παγκόσμιων συμπράξεων και η εξασφάλιση ισότιμων όρων ανταγωνισμού για την επίτευξη της ανθεκτικότητας και της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ. Η τρέχουσα πρωτοβουλία της ΕΕ με τίτλο «Global Gateway» προωθεί τις επενδύσεις σε τρίτες χώρες σε τομείς που έχουν καίρια σημασία για την ΕΕ και την πράσινη και την ψηφιακή της μετάβαση. Σκοπός της πρωτοβουλίας «Global Gateway» είναι η κινητοποίηση επενδύσεων ύψους έως και 300 δισ. EUR 26 . Η διαπραγμάτευση, η σύναψη και η εφαρμογή φιλόδοξων εμπορικών συμφωνιών θα συμβάλουν στην επέκταση της πρόσβασης στην αγορά και στην ενίσχυση της οικονομικής ανθεκτικότητας 27 . Επιπλέον, οι εταιρικές σχέσεις καθαρού εμπορίου και επενδύσεων μπορούν να συμπληρώσουν τις εμπορικές συμφωνίες και να στηρίξουν τις προσπάθειες απανθρακοποίησης στην ΕΕ και στο εξωτερικό, ειδικά προσαρμοσμένες στα επιχειρηματικά συμφέροντα της ΕΕ και των εμπορικών εταίρων της στον τομέα της καθαρής ενέργειας.

Στην ΕΕ, η επιτάχυνση της απανθρακοποίησης και της μετάβασης σε καθαρές μορφές ενέργειας βρίσκεται στο επίκεντρο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και των επακόλουθων μέτρων πολιτικής, συμπεριλαμβανομένων της δέσμης προσαρμογής στον στόχο του 55 % (Fit for 55) και του βιομηχανικού σχεδίου της Πράσινης Συμφωνίας. Η ΕΕ διαθέτει ένα σταθερό πλαίσιο για την προώθηση των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών, το οποίο συνδυάζει την υποστήριξη της Ε&Κ, την παροχή οικονομικών κινήτρων —όπως η τιμολόγηση των ανθρακούχων εκπομπών στο πλαίσιο του συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπών της ΕΕ (ΣΕΔΕ)— και ρυθμιστικές πράξεις, όπως η οδηγία για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και η πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών. Ο μηχανισμός ανάκαμψης και ανθεκτικότητας (ΜΑΑ) παρείχε προϋπολογισμό ύψους 650 δισ. EUR για την υποστήριξη των μεταρρυθμίσεων και των επενδύσεων που έχουν αναλάβει να υλοποιήσουν τα κράτη μέλη, με ποσοστό τουλάχιστον 37 % για τη λήψη πράσινων μέτρων στα εθνικά σχέδια ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Επιπροσθέτως, τα ταμεία της πολιτικής συνοχής της ΕΕ από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ταμείο Συνοχής, το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης και το Interreg παρέχουν επενδύσεις ύψους σχεδόν 120 δισ. EUR σε πράσινα μέτρα (με συνολικό επενδυτικό κόστος που υπερβαίνει τα 166 δισ. EUR). Τα κονδύλια αυτά αντιπροσωπεύουν κατά μέσο όρο συνεισφορά ύψους 40 % στη δράση για το κλίμα για τα εν λόγω ταμεία, η οποία υπερβαίνει κατά πολύ τις ελάχιστες ρυθμιστικές δεσμεύσεις 28 . Επιπλέον, το REPowerEU διαδραμάτισε καίριο ρόλο στην ταχεία μείωση της εξάρτησης από τα ρωσικά ορυκτά καύσιμα και στην ταχεία προώθηση της πράσινης μετάβασης.

Η πλατφόρμα στρατηγικών τεχνολογιών για την Ευρώπη (STEP) δημιουργήθηκε από την ΕΕ για τη στήριξη της ευρωπαϊκής βιομηχανίας και την τόνωση των επενδύσεων σε κρίσιμες τεχνολογίες στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Μέσω ενός συνδυασμού οικονομικών κινήτρων και μέτρων για τη διευκόλυνση της χρηματοδότησης έργων, η STEP κινητοποιεί χρηματοδότηση για τη στήριξη κρίσιμων τεχνολογιών στο πλαίσιο υφιστάμενων προγραμμάτων και ταμείων της ΕΕ, συμπεριλαμβανομένων των ταμείων της πολιτικής συνοχής, του InvestEU, του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη», του Ευρωπαϊκού Ταμείου Άμυνας, του Ταμείου Καινοτομίας του ΣΕΔΕ της ΕΕ και του μηχανισμού ανάκαμψης και ανθεκτικότητας. Επιπλέον, έως το 2024 η ομάδα 5 «Κλίμα, ενέργεια και κινητικότητα» του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» είχε παράσχει πάνω από 3 δισ. EUR για τη στήριξη της έρευνας και της καινοτομίας στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας.

2.2.Αξιακές αλυσίδες των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών στην ΕΕ: ευκαιρίες και προκλήσεις για μια καθαρή βιομηχανία

2.2.1.Εφοδιαστικές αλυσίδες παραγωγής 

Τα τελευταία έτη η ΕΕ έχει λάβει μέτρα για την αύξηση της παραγωγικής της δυναμικότητας όσον αφορά τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, με σκοπό τη μείωση των στρατηγικών εξαρτήσεων και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της ΕΕ, με παράλληλη συμβολή στην επίτευξη των στόχων της ΕΕ για το κλίμα και την ενέργεια.

Παρότι η ΕΕ εντείνει τις προσπάθειές της, αντιμετωπίζει σοβαρές αντιξοότητες από παγκόσμιους ανταγωνιστές. Κατά τα τελευταία έτη η θέση της στην παραγωγή τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών έχει επιδεινωθεί σε παγκόσμιο επίπεδο, παρά τα πλεονεκτήματα της ΕΕ σε πτυχές όπως η έρευνα και η καινοτομία, το ειδικευμένο εργατικό δυναμικό και τα ρυθμιστικά πρότυπα. Η ΕΕ διατηρεί ισχυρή βάση παραγωγής σε ορισμένες τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, όπως η αιολική ενέργεια και οι ηλεκτρολυτικές κυψέλες, ενώ άλλες περιοχές του πλανήτη κυριαρχούν ολοένα και περισσότερο σε ορισμένες αξιακές αλυσίδες, όπως, για παράδειγμα, στα φωτοβολταϊκά και τους συσσωρευτές. Οι προκλήσεις συνίστανται στην εξάρτηση όχι μόνο από ορισμένες τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών αυτές καθαυτές, αλλά και από συγκεκριμένα τεχνολογικά στοιχεία στην αλυσίδα εφοδιασμού. Για παράδειγμα, η ΕΕ βρίσκεται σε ικανοποιητική θέση όσον αφορά την παραγωγή και εξακολουθεί να είναι ο κύριος παραγωγός υδραυλικών αντλιών θερμότητας, αλλά η Κίνα αποτελεί τον μεγαλύτερο προμηθευτή βαλβίδων 4 κατευθύνσεων και συμπιεστών 29 . Επιπλέον, η ΕΕ συνεχίζει να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από μια σειρά κρίσιμων πρώτων υλών που είναι απαραίτητες για την παραγωγή διαφόρων τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών.

Οι παγκόσμιες επενδύσεις στην παραγωγή καθαρών τεχνολογιών αυξήθηκαν ραγδαία έως το 2023. Το 2024 οι επενδύσεις παρέμειναν σε παρόμοιο επίπεδο και ανήλθαν σε 129 δισ. EUR (133 δισ. EUR το 2023) 30 . Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας (ΔΟΕ), το 2023 η ΕΕ και οι ΗΠΑ κατόρθωσαν να αυξήσουν το συνδυασμένο μερίδιό τους στις παγκόσμιες επενδύσεις για την παραγωγή καθαρών τεχνολογιών σε ποσοστό 16 % (από 11 % το 2022) 31 . Από την άλλη πλευρά, η Κίνα εξακολουθεί να κατέχει σημαντική ηγετική θέση όσον αφορά τις επενδύσεις στην παραγωγή. Αναφορικά με το 2024, εκτιμάται ότι η Κίνα αντιπροσώπευε το 81 % των παγκόσμιων επενδύσεων στην εφοδιαστική αλυσίδα καθαρών τεχνολογιών 32 .

Το κόστος κατασκευής στην ΕΕ και τις ΗΠΑ παραμένει διαρθρωτικά υψηλότερο απ’ ό,τι στην Κίνα. Το κόστος κατασκευής των φωτοβολταϊκών συστοιχιών είναι κατά 35-65 % χαμηλότερο στην Κίνα σε σύγκριση με την ΕΕ και τις ΗΠΑ 33 . Τα κατασκευαστικά στοιχεία των χερσαίων ανεμογεννητριών κοστίζουν περίπου 355 EUR/kW στην Κίνα, ενώ στην ΕΕ και στις ΗΠΑ το κόστος κυμαίνεται μεταξύ 448-485 EUR/kW 34 . Το κόστος της τελικής συναρμολόγησης των αντλιών θερμότητας στην ΕΕ και τις ΗΠΑ είναι περίπου διπλάσιο απ’ ό,τι στην Κίνα 35 .

Σε αυτές τις διαφορές κόστους συμβάλλουν αρκετοί παράγοντες, όπως οι υψηλές τιμές της ενέργειας, οι διαταραχές στην αλυσίδα εφοδιασμού, ο νομισματικός πληθωρισμός, η αύξηση των επιτοκίων, ο έντονος ανταγωνισμός στην αγορά, διάφορα προγράμματα επιδοτήσεων, καθώς και η αβεβαιότητα ως προς τη μελλοντική ζήτηση. Από πρόσφατη ανάλυση του ΔΟΕ προκύπτει ότι η Κίνα εξακολουθεί να αποτελεί την πλέον οικονομικά αποδοτική περιοχή για επενδύσεις κεφαλαίου σε εγκαταστάσεις παραγωγής, δεδομένου ότι το κόστος στην ΕΕ και τις ΗΠΑ είναι κατά 70-195 % υψηλότερο ανά μονάδα παραγωγικής ικανότητας 36 . Παρότι οι προκλήσεις για την ενίσχυση της ενωσιακής παραγωγής είναι σημαντικές, η ΕΕ, ως μία από τις βασικές αγορές για την ανάπτυξη και την εκδίπλωση τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών, διατηρεί υψηλές δυνατότητες όσον αφορά την αξιοποίηση των οικονομικών ευκαιριών που προσφέρει η παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση.

Η παραγωγή μηδενικών καθαρών εκπομπών είναι κατανεμημένη σε πολλές περιοχές της ΕΕ, καθεμία με διαφορετικές ειδικότητες. Μολονότι το μερίδιο της ΕΕ στην παγκόσμια παραγωγή φωτοβολταϊκών έχει μειωθεί τα τελευταία έτη, η Γερμανία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Γαλλία και η Αυστρία διατηρούν εγκαταστάσεις παραγωγής. Όσον αφορά την αιολική ενέργεια, ενώ η παραγωγή κατασκευαστικών στοιχείων είναι κατανεμημένη σε ολόκληρη την ΕΕ, οι κύριοι κατασκευαστές ανεμογεννητριών είναι συγκεντρωμένοι στη Δανία και τη Γερμανία, η παραγωγή των οποίων συμπληρώνεται από σχετική παραγωγική ικανότητα πύργων στην Ισπανία. Η κατασκευή συσσωρευτών στην ΕΕ βρίσκεται στο στάδιο της ανάπτυξης, με παραγωγή στην Πολωνία, τη Γερμανία, την Ουγγαρία, τη Γαλλία, τη Σουηδία και άλλα κράτη μέλη. Στον τομέα του υδρογόνου, πάνω από το ήμισυ της παραγωγής ηλεκτρολυτικών κυψελών της ΕΕ είναι συγκεντρωμένη στη Γερμανία, με πρόσθετη δυναμικότητα στη Δανία, την Ισπανία, την Πορτογαλία, την Ιταλία και τη Γαλλία. Όσον αφορά τις αντλίες θερμότητας, η Γερμανία, η Σουηδία, η Φινλανδία και η Δανία συγκαταλέγονται στις χώρες με σχετική παραγωγή. Στον τομέα της γεωθερμικής ενέργειας, η Ιταλία κατέχει ηγετική θέση στην παραγωγή, με σχετική παραγωγή επίσης στη Γερμανία και τη Γαλλία. Η Ιταλία διαδραματίζει εξίσου ηγετικό ρόλο στην παραγωγή καλωδίων στην ΕΕ, ακολουθούμενη από τη Σουηδία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Πολωνία και τη Δανία. Η ΕΕ είναι επίσης κορυφαίος παραγωγός βιοαερίου και βιομεθανίου, με σχετική παραγωγή ιδίως στη Γερμανία και την Ιταλία, καθώς και στην Τσεχία, την Ισπανία και την Πολωνία για τα σχετικά κατασκευαστικά στοιχεία 37 .

Η ΕΕ εξέδωσε την πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών με σκοπό τη μείωση της εξάρτησής της από εισαγόμενες τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, την ενίσχυση της ανθεκτικότητας της αξιακής αλυσίδας και τη δημιουργία ισχυρής εγχώριας βάσης παραγωγής. Στόχος είναι η θέσπιση κανονιστικού πλαισίου για τη διασφάλιση της πρόσβασης της ΕΕ σε ασφαλή και βιώσιμο εφοδιασμό με τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, μεταξύ άλλων με την επέκταση της παραγωγικής ικανότητας για τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών και τις αλυσίδες εφοδιασμού τους.

Επιπλέον, τα κράτη μέλη υιοθετούν ολοένα και περισσότερο ειδικές για τον σκοπό αυτό πολιτικές που προωθούν την παραγωγή τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Τα εν λόγω εθνικά πλαίσια πολιτικής και νομικά πλαίσια για τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών περιλαμβάνουν συνδυασμό συστημάτων παροχής κινήτρων, φορολογίας, δημοσιονομικών πολιτικών, καθώς και πολιτικών σχετικά με τις δεξιότητες και την εκπαίδευση. Πολλές από αυτές τις εθνικές στρατηγικές επικεντρώνονται σε συγκεκριμένες τεχνολογίες και όχι στις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών εν γένει. Πρόσφατη μελέτη καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η πλειονότητα των πολιτικών που έχουν προσδιοριστεί στα κράτη μέλη επικεντρώνονται στις ηλεκτρολυτικές κυψέλες και τις κυψέλες καυσίμου, ενώ έπονται κατά σειρά οι τεχνολογίες συσσωρευτών και αποθήκευσης, η αιολική ενέργεια και τα φωτοβολταϊκά. Για παράδειγμα, η Γερμανία και η Ισπανία εφαρμόζουν ειδικές στρατηγικές για τις τεχνολογίες υδρογόνου, ενώ η Ιρλανδία και η Πολωνία διαθέτουν τομεακές στρατηγικές για την τεχνολογία αιολικής ενέργειας 38 .

Μία από τις προκλήσεις για την εκτεταμένη παραγωγή τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών συνίσταται στην αδειοδότηση εγκαταστάσεων παραγωγής, η οποία εξετάζεται εκτενώς στην πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών. Οι κανόνες διαφέρουν μεταξύ των χωρών, γεγονός που επηρεάζει ενδεχομένως το χρονοδιάγραμμα εφαρμογής των εν λόγω τεχνολογιών. Ωστόσο, τα κράτη μέλη στρέφονται σε λύσεις όπως η ψηφιοποίηση, η δημιουργία υπηρεσιών μίας στάσης και η απόδοση προτεραιότητας σε πράσινα έργα. Στα παραδείγματα περιλαμβάνονται η ανάπτυξη υπηρεσιών μίας στάσης για επιχειρηματικές δραστηριότητες στην Ιταλία, η προσωρινή κατά προτεραιότητα ιεράρχηση των έργων πράσινης μετάβασης στη Φινλανδία και ο χαρακτηρισμός ορισμένων έργων ως επενδύσεων προτεραιότητας στην Ουγγαρία. Ο γαλλικός νόμος για την πράσινη βιομηχανία αποσκοπεί επίσης στη μείωση του χρόνου αδειοδότησης με παράλληλη επεξεργασία και ταχείες διαδικασίες για στρατηγικά έργα 39 .

Στην έκθεση Draghi υπογραμμίζεται η ανάγκη να διατηρηθεί και να ενισχυθεί η παραγωγή καθαρών τεχνολογιών στην ΕΕ, ώστε να μπορεί να αξιοποιήσει τις ευκαιρίες ανάπτυξης που προσφέρει μια αναπτυσσόμενη αγορά εντός και εκτός της ΕΕ, με βάση τις ισχυρές θεμελιώδεις αρχές της ΕΕ στους τομείς της καινοτομίας και της παραγωγής. Επιπλέον, στην έκθεση προσδιορίζονται διάφορες προκλήσεις με τις οποίες βρίσκονται αντιμέτωποι οι κατασκευαστές της ΕΕ όσον αφορά την επέκταση και την ανταγωνιστικότητα των εν λόγω τεχνολογιών και προτείνονται διάφορα μέτρα για τη στήριξη της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ στον συγκεκριμένο τομέα. Μεταξύ των προτάσεων που διατυπώνονται στην έκθεση, τονίζεται ο καίριος ρόλος της πλήρους και ταχείας εφαρμογής της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών με στόχο τη στήριξη της παραγωγής 40 .

Στη συμφωνία για καθαρή βιομηχανία καθορίζεται μια προσέγγιση με γνώμονα την ανταγωνιστικότητα όσον αφορά την απανθρακοποίηση, με σκοπό να διασφαλιστεί ότι η ΕΕ αποτελεί ελκυστικό τόπο παραγωγής, μεταξύ άλλων για τις ενεργοβόρες βιομηχανίες και τις καθαρές τεχνολογίες. Επιπλέον, το μελλοντικό Ευρωπαϊκό Ταμείο Ανταγωνιστικότητας θα συμβάλει στη διασφάλιση τόσο της ανάπτυξης όσο και της παραγωγής στρατηγικών τεχνολογιών, συμπεριλαμβανομένων των καθαρών τεχνολογιών, στην ΕΕ 41 .

 

2.2.2.Απανθρακοποίηση των ενεργοβόρων βιομηχανιών 

Από τα μέταλλα, όπως ο χάλυβας και το αργίλιο, έως τα χημικά προϊόντα, τα υλικά που παράγονται από τις ενεργοβόρες βιομηχανίες έχουν στρατηγική σημασία για την οικονομία της ΕΕ, μεταξύ άλλων ως βάση τόσο για τον σχεδιασμό όσο και για την παραγωγή τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Για την κατασκευή ενός πύργου ανεμογεννήτριας απαιτείται χάλυβας για τον πύργο και τη βάση του, αργίλιο για το κέλυφος και τα πτερύγια, καθώς και εξειδικευμένα χημικά υλικά επικάλυψης για την προστασία τους. Ταυτόχρονα, οι τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, από τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας έως την παραγωγή υδρογόνου, η ενεργειακή απόδοση και οι τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα καθιστούν δυνατή την απανθρακοποίηση των ενεργοβόρων βιομηχανιών. Αυτό καταδεικνύει πόσο αναγκαία είναι τα ενεργοβόρα βιομηχανικά προϊόντα για τις αξιακές αλυσίδες μηδενικών καθαρών εκπομπών και αντιστρόφως.

Επομένως, η αύξηση της στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ απαιτεί μια προσέγγιση αξιακών αλυσίδων, η οποία θα λαμβάνει υπόψη όλα τα βασικά κατασκευαστικά στοιχεία και υλικά των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Η πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών αναγνωρίζει τη σημασία των μετασχηματιστικών βιομηχανικών τεχνολογιών για την απανθρακοποίηση της παραγωγής βασικών υλικών, όπως ο χάλυβας, το αργίλιο, τα μη σιδηρούχα μέταλλα, τα χημικά προϊόντα και το τσιμέντο. Περιλαμβάνει την παροχή στήριξης για έργα απανθρακοποίησης της ενεργοβόρου βιομηχανίας, τα οποία αποτελούν μέρος της εφοδιαστικής αλυσίδας μιας τεχνολογίας μηδενικών καθαρών εκπομπών 42 . Τα έργα αυτά επωφελούνται ιδίως από την ταχύτερη διαδικασία αδειοδότησης. Επιπλέον, η ΕΕ στηρίζει τη μετάβαση από τα ορυκτά καύσιμα σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και πηγές ενέργειας χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, κυρίως μέσω του ενεργειακά αποδοτικού εξηλεκτρισμού, για παράδειγμα με τη χρήση αντλιών θερμότητας για την ανάκτηση θερμότητας από το σύστημα εξαερισμού και την επαναχρησιμοποίησή της.

Οι ενεργοβόρες βιομηχανίες αντιπροσωπεύουν πάνω από το ήμισυ της κατανάλωσης ενέργειας της βιομηχανίας της ΕΕ 43 και επηρεάζονται περισσότερο από τις διαρθρωτικά υψηλότερες τιμές ενέργειας στην ΕΕ σε σύγκριση με άλλες μεγάλες οικονομίες. Παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται στο πλαίσιο του REPowerEU, η παραγωγή των ενεργοβόρων βιομηχανιών της ΕΕ έχει μειωθεί από το 2021 κατά 10-15 % 44 . Ταυτόχρονα, οι ενεργοβόρες βιομηχανίες ευθύνονται για σημαντικό μερίδιο των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην ΕΕ. Η απανθρακοποίησή τους είναι απαραίτητη για την επίτευξη κλιματικής ουδετερότητας, αλλά απαιτούνται σημαντικές επενδύσεις, οι οποίες ασκούν περαιτέρω πίεση στις επιχειρήσεις της ΕΕ. Συνολικά, η κατάσταση αυτή ασκεί ισχυρή πίεση στην ανταγωνιστικότητα των ενεργοβόρων βιομηχανιών στην ΕΕ, σε σύγκριση με τις χώρες που απολαμβάνουν χαμηλότερες τιμές ενέργειας και διαθέτουν λιγότερο φιλόδοξο θεματολόγιο απανθρακοποίησης. Η απώλεια παραγωγής σε βασικά βιομηχανικά προϊόντα λόγω της πίεσης αυτής θα συνεπαγόταν την αποδυνάμωση των αλυσίδων εφοδιασμού της ΕΕ στον τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών, την αύξηση των εξαρτήσεων από τις εισαγωγές και τη μείωση της ευημερίας.

Στην έκθεση Draghi υπογραμμίζεται η σημασία των ενεργοβόρων βιομηχανιών για την οικονομία της ΕΕ και η τεράστια πρόκληση που αντιμετωπίζουν όσον αφορά την ανάγκη επενδύσεων στην απανθρακοποίηση, ενώ βρίσκονται παράλληλα αντιμέτωπες με την αύξηση των τιμών για τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και τον ανταγωνισμό στις παγκόσμιες αγορές. Στο πλαίσιο αυτό, στην έκθεση επισημαίνεται η έλλειψη ισότιμων όρων ανταγωνισμού, κυρίως όσον αφορά τις επιχειρήσεις που επωφελούνται από υψηλές επιδοτήσεις σε χώρες όπως η Κίνα, η οποία επεκτείνει ταχέως την παραγωγή της. Με βάση την ανάλυση αυτή, η έκθεση Draghi προτείνει την παροχή συντονισμένης στήριξης στις ενεργοβόρες βιομηχανίες της ΕΕ κατά τη μετάβασή τους, από την αδειοδότηση έως τη χρηματοδοτική στήριξη, μεταξύ άλλων με τη δημιουργία ζήτησης για πράσινα προϊόντα, ώστε να παρέχεται σαφής επιχειρηματική προοπτική για επενδύσεις στην καθαρή παραγωγή. Παράλληλα, η έκθεση συνιστά να εξασφαλιστούν ισότιμοι όροι ανταγωνισμού με τον διεθνή ανταγωνισμό, με βάση, για παράδειγμα, τον μηχανισμό συνοριακής προσαρμογής άνθρακα (ΜΣΠΑ) της ΕΕ 45 .

Η συμφωνία για καθαρή βιομηχανία δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη στήριξη της βιομηχανίας της ΕΕ και της ανταγωνιστικότητάς της στην πορεία προς την απανθρακοποίηση. Ειδικότερα, η Επιτροπή θα προτείνει πράξη για την επιτάχυνση της απανθρακοποίησης της βιομηχανίας, με σκοπό την παροχή στήριξης σε βιομηχανίες που βρίσκονται σε μεταβατικό στάδιο, με τη δημιουργία πρωτοπόρων αγορών καθαρών προϊόντων και την επιτάχυνση των διαδικασιών σχεδιασμού, υποβολής προσφορών και αδειοδότησης για την κατασκευή ή τον μετασχηματισμό μονάδων παραγωγής, με ιδιαίτερη εστίαση στις ενεργοβόρες βιομηχανίες. Στο πλαίσιο της νέας Πυξίδας Ανταγωνιστικότητας προβλέπονται ειδικά προσαρμοσμένα σχέδια δράσης για ενεργοβόρους τομείς, όπως του χάλυβα, των μετάλλων και των χημικών προϊόντων, τομείς που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του ευρωπαϊκού συστήματος μεταποίησης. Επιπλέον, στην Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας προτείνονται δράσεις σχετικά με οριζόντιους παράγοντες διευκόλυνσης της ανταγωνιστικότητας, μεταξύ άλλων για την απλούστευση του ρυθμιστικού περιβάλλοντος και τη μείωση του κανονιστικού φόρτου για τη βιομηχανία της ΕΕ.

2.2.3.Ανθρώπινο δυναμικό και δεξιότητες

Η εξασφάλιση ειδικευμένου εργατικού δυναμικού αποτελεί τη βάση της ικανότητας της ΕΕ να σχεδιάζει, να παράγει, να κατασκευάζει, να συνδέει και να συντηρεί τεχνολογίες και υποδομές καθαρής ενέργειας. Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του Διεθνούς Οργανισμού Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (IRENA), η απασχόληση στον τομέα των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας ανήλθε περίπου σε 1,8 εκατομμύρια στην ΕΕ το 2023 46 . Σύμφωνα με στοιχεία από βιομηχανικές ενώσεις, στο τέλος του 2023 απασχολούνταν περίπου 826 000 άτομα στον τομέα της ηλιακής ενέργειας της ΕΕ (με 362 000 άμεσες θέσεις εργασίας), αριθμός που αντιστοιχεί σε αύξηση κατά 27 % του αριθμού των θέσεων εργασίας στον τομέα της ηλιακής ενέργειας από το 2022, με το 5 % των θέσεων εργασίας να προέρχεται από την παραγωγή 47 . Στον τομέα των αντλιών θερμότητας, ο αριθμός των άμεσων θέσεων εργασίας ανήλθε σε σχεδόν 170 000 το ίδιο έτος, με ποσοστό 39 % στον τομέα της παραγωγής 48 . Ωστόσο, η καταγραφή αρνητικών τάσεων το 2024 και μετέπειτα μπορεί να έχει αντίκτυπο στην αγορά εργασίας για τον συγκεκριμένο τομέα. Στο πλαίσιο αυτό, αξίζει να σημειωθεί ο ρόλος που διαδραματίζουν οι τεχνολογίες καθαρής ενέργειας στο τμήμα της παραγωγής, το οποίο αντιπροσωπεύει περίπου το ένα τρίτο των θέσεων εργασίας στον ευρύτερο τομέα της καθαρής ενέργειας. Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν τον σημαντικό ρόλο των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών και της παραγωγής τους, μεταξύ άλλων όσον αφορά και την απασχόληση.

Παρά την ελαφρά βελτίωση που παρουσίασε η κατάσταση το 2024, οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού εξακολουθούν να αποτελούν πηγή ανησυχίας. Το τρίτο τρίμηνο του 2024 το ποσοστό κενών θέσεων εργασίας στον τομέα του ενεργειακού εφοδιασμού ήταν 1,6 %, ενώ το συνολικό ποσοστό στην οικονομία της ΕΕ ήταν 2,3 % 49 . Το ποσοστό των επιχειρήσεων που ανέφεραν ελλείψεις εργατικού δυναμικού στον τομέα της κατασκευής ηλεκτρικού εξοπλισμού μειώθηκε από 20 % το τελευταίο τρίμηνο του 2023 σε 15 % το τελευταίο τρίμηνο του 2024 50 . Ως προς το ζήτημα αυτό, ένας βασικός παράγοντας που μπορεί να επιδεινώσει τις διαρθρωτικές ελλείψεις εργατικού δυναμικού τα επόμενα έτη είναι η γήρανση του εργατικού δυναμικού σε πολλά κράτη μέλη 51 .

Αρκετές πολιτικές και πρωτοβουλίες σε διάφορα επίπεδα συμβάλλουν ήδη στην αντιμετώπιση των ελλείψεων εργατικού δυναμικού και δεξιοτήτων, αλλά οι προσπάθειες πρέπει να συνεχιστούν. Τα κράτη μέλη αποδίδουν υψηλή αξία στην επανειδίκευση και την ανακατανομή των εργαζομένων μεταξύ επαγγελμάτων, τομέων και περιοχών. Στο μέτρο του δυνατού, οι στόχοι και τα μέτρα για τις δεξιότητες αποτελούν μέρος της πολιτικής για την έρευνα, την καινοτομία και την ανταγωνιστικότητα στο πλαίσιο των εθνικών σχεδίων για την ενέργεια και το κλίμα 52 . Σε επίπεδο ΕΕ, μετά το Ευρωπαϊκό Έτος Δεξιοτήτων το 2023, το θεματολόγιο δεξιοτήτων συνέχισε να αποτελεί τομέα προτεραιότητας. Το σχέδιο δράσης του 2024 για τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού και δεξιοτήτων στην ΕΕ καθορίζει νέες δράσεις για την ΕΕ, τα κράτη μέλη και τους κοινωνικούς εταίρους, με σκοπό τη στήριξη της αναβάθμισης των δεξιοτήτων και της επανειδίκευσης, ιδίως σε τομείς που επηρεάζονται από την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση 53 . Στο πλαίσιο του συμφώνου για τις δεξιότητες έχουν συσταθεί τρεις συμπράξεις μεγάλης κλίμακας (για τις υπεράκτιες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, τις χερσαίες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και την ψηφιοποίηση της ενέργειας) και τρεις ακαδημίες δεξιοτήτων στον τομέα των μηδενικών καθαρών εκπομπών (μια ακαδημία συσσωρευτών το 2022, μια ακαδημία ηλιακής ενέργειας τον Ιούνιο του 2024 και μια ακαδημία πρώτων υλών τον Δεκέμβριο του 2024) για την αντιμετώπιση συγκεκριμένων ελλείψεων δεξιοτήτων σε βασικούς τομείς των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Επιπλέον, προγραμματίζονται και άλλες ακαδημίες σχετικά με την τεχνολογία αιολικής ενέργειας και υδρογόνου.

Επομένως, για την εδραίωση μιας ανταγωνιστικής βιομηχανίας καθαρής ενέργειας και την ενεργειακή μετάβαση απαιτούνται σημαντικές, ενισχυμένες και στοχευμένες προσπάθειες συντονισμού του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα για την προσέλκυση, την επανειδίκευση και την αναβάθμιση των δεξιοτήτων των εργαζομένων, ώστε να υπάρχει διαθέσιμο επαρκές εργατικό δυναμικό. Θα απαιτηθούν συνεχείς προσπάθειες για την αύξηση του ποσοστού των γυναικών που εργάζονται στην ανάπτυξη, την παραγωγή και την εκδίπλωση τεχνολογιών καθαρής ενέργειας, την προσέλκυση νέων σε επαγγέλματα στον τομέα της ενέργειας, καθώς και για την ανάπτυξη δεξαμενών ταλέντων στον τομέα της καθαρής ενέργειας. Στην Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, η Επιτροπή υπογραμμίζει την ανάγκη λήψης περαιτέρω μέτρων —τα οποία και περιγράφει— για την αντιμετώπιση των ελλείψεων δεξιοτήτων και εργατικού δυναμικού προκειμένου να στηριχθούν οι βιομηχανίες που καλύπτονται από την Πυξίδα. Στο πλαίσιο αυτό θα περιλαμβάνονται η δημιουργία μιας Ένωσης Δεξιοτήτων, καθώς και η εκ νέου εστίαση στη χρηματοδότηση δεξιοτήτων στον προϋπολογισμό της ΕΕ, με έμφαση σε τομείς που συμμετέχουν στην πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση. Τα μέτρα αυτά θα έχουν ιδιαίτερη σημασία για τις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας και την επιτυχία της ενεργειακής μετάβασης.

2.3.Το τοπίο της καινοτομίας στον τομέα της καθαρής ενέργειας

2.3.1.Τάσεις Ε&Κ 

Ιστορικά, η ΕΕ έχει επιδιώξει και έχει επιτύχει επιστημονική και τεχνική αριστεία στις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας, η οποία μεταφράστηκε και σε επιτυχία στην αγορά μέσω του «πλεονεκτήματος του πρωτοπόρου». Ωστόσο, αυτό το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έχει αποδυναμωθεί τα τελευταία έτη. Άλλες οικονομίες κατορθώνουν να συμβαδίσουν ή να αποκτήσουν προβάδισμα έναντι της ΕΕ όσον αφορά την ικανότητα καινοτομίας, είτε σημειώνοντας πρόοδο στον τομέα της Ε&Κ είτε χρησιμοποιώντας δέσμιες αγορές για τη μεταφορά τεχνολογίας είτε μαθαίνοντας μέσω της πρακτικής, με παράλληλες επιπτώσεις στην ανταγωνιστικότητα. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η γεφύρωση του χάσματος καινοτομίας αποτελεί έναν από τους τρεις άξονες της Πυξίδας Ανταγωνιστικότητας, η οποία καθορίζει μέτρα για την ενίσχυση των επιδόσεων της ΕΕ στον τομέα της καινοτομίας.

Από την άλλη πλευρά, η ΕΕ εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρή βάση στις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας, όπου σε πολλούς τομείς διατηρεί την πλεονεκτική της θέση. Ωστόσο, η ΕΕ υστερεί έναντι των ΗΠΑ και της Κίνας στον ψηφιακό τομέα, τόσο συνολικά όσο και σε σχέση με τις καθαρές τεχνολογίες 54 . Λαμβανομένης υπόψη της οριζόντιας σημασίας της ψηφιοποίησης σε όλες τις τεχνολογίες, η υστέρηση αυτή έχει επιπτώσεις και στην ανταγωνιστικότητα της ΕΕ.

Όσον αφορά τις δαπάνες Ε&Κ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας ως ποσοστό του ΑΕΠ στις μεγάλες οικονομίες, η ΕΕ παρουσιάζει υψηλό επίπεδο δημόσιων δαπανών Ε&Κ, σε αντίθεση, ωστόσο, με τις δαπάνες Ε&Κ από τον ιδιωτικό τομέα, οι οποίες βρίσκονται σε συγκριτικά χαμηλότερα επίπεδα. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, τα μισά κράτη μέλη που υπέβαλαν ήδη αριθμητικά στοιχεία για το 2023 55 έχουν αυξήσει τις δημόσιες δαπάνες τους στον τομέα της Ε&Κ. Εάν αυτή η μερική υποβολή στοιχείων ήταν αντιπροσωπευτική, αυτό θα σήμαινε —με όλες τις άλλες παραμέτρους να είναι ίδιες— επιπλέον 0,7 δισ. EUR (αύξηση κατά 9 %) για τη στήριξη των προτεραιοτήτων Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης 56 .

Οι δημόσιες επενδύσεις στην έρευνα και την καινοτομία στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης παρουσίασαν σταθερή αύξηση, με τα αριθμητικά στοιχεία που υποβλήθηκαν από τα κράτη μέλη το 2022 να είναι κατά 23 % υψηλότερα από το 2021 57 . Περίπου τα μισά κράτη μέλη που υπέβαλαν στοιχεία 58 αύξησαν τις δημόσιες επενδύσεις τους στην Ε&Κ στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων της Ενεργειακής Ένωσης το 2022, σε σύγκριση με το 2021. Με συμπληρωματικά κονδύλια της ΕΕ, οι δημόσιες επενδύσεις που δηλώθηκαν το 2022 υπερέβησαν το ποσό των 9 δισ. EUR. Σύμφωνα με τα εν λόγω αριθμητικά στοιχεία και τις εκτιμήσεις για την Κίνα και τις ΗΠΑ, η ΕΕ πρωτοστατεί στις δημόσιες δαπάνες Ε&Κ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας μεταξύ των μεγάλων οικονομιών, τόσο σε απόλυτες τιμές όσο και ως ποσοστό του ΑΕΠ (0,057 %, ακολουθούμενη από την Ιαπωνία με 0,055 %).

Διάγραμμα 2: Δημόσιες / ιδιωτικές επενδύσεις Ε&Κ στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης στις μεγάλες οικονομίες ως ποσοστό του ΑΕΠ

   

Πηγή: JRC, βάσει στοιχείων του ΔΟΕ 59 , της Αποστολής καινοτομίας 60 και δικής του ανάλυσης 61 .

Οι τελευταίες αυξήσεις σημαίνουν ότι οι επενδύσεις των κρατών μελών, από το 2021 και μετά, υπερέβησαν την κορύφωση που παρατηρήθηκε προ δεκαετίας —πριν από τις επιπτώσεις της οικονομικής ύφεσης— τόσο σε ονομαστικούς όρους όσο και όταν λαμβάνεται υπόψη ο πληθωρισμός. Κατά την ίδια περίοδο διαπιστώθηκε αξιοσημείωτη μεταβολή του μεριδίου των δημόσιων επενδύσεων Ε&Κ για τις προτεραιότητες Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης. Η πυρηνική ασφάλεια αποτελούσε στο παρελθόν τον σημαντικότερο τομέα, προσελκύοντας σχεδόν το ένα τρίτο των δημόσιων επενδύσεων Ε&Κ· τα τελευταία έτη έχουν προσελκύσει παρόμοιο ποσοστό και οι βιώσιμες μεταφορές, με εστίαση στις τεχνολογίες συσσωρευτών και υδρογόνου.

Οι δημόσιες επενδύσεις από τα κράτη μέλη συμπληρώνονται από κονδύλια της ΕΕ. Το πρόγραμμα-πλαίσιο «Ορίζων Ευρώπη» της ΕΕ για την έρευνα και την καινοτομία συνεχίζει να στηρίζει τις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας και την ανταγωνιστικότητά τους. Για παράδειγμα, η ομάδα 5 «Κλίμα, ενέργεια και κινητικότητα» του προγράμματος «Ορίζων Ευρώπη» επένδυσε περίπου 320 εκατ. EUR για Ε&Κ στον τομέα των φωτοβολταϊκών, 70 εκατ. EUR στον τομέα της γεωθερμικής ενέργειας καθώς και πάνω από 230 εκατ. EUR για την προώθηση προηγμένων τεχνολογιών στον τομέα των βιώσιμων εναλλακτικών καυσίμων για τις αεροπορικές και θαλάσσιες μεταφορές κατά τη περίοδο από το 2021 έως το 2024. Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» περιλαμβάνει επίσης προσπάθειες για την κινητοποίηση ιδιωτικών επενδύσεων μέσω ευρωπαϊκών συμπράξεων, όπως η σύμπραξη για το καθαρό υδρογόνο, η σύμπραξη «BATT4EU» για τους συσσωρευτές και η σύμπραξη για τα φωτοβολταϊκά.

Οι ιδιωτικές επενδύσεις εξακολουθούν να παρέχουν την πλειονότητα (πάνω από τα τρία τέταρτα) της χρηματοδότησης της Ε&Κ για τεχνολογίες καθαρής ενέργειας τόσο στην ΕΕ όσο και σε όλες τις μεγάλες οικονομίες, με τις επενδύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ να παραμένουν σημαντικά υψηλότερες στις μεγάλες ασιατικές οικονομίες απ’ ό,τι στην ΕΕ και τις ΗΠΑ. Το μεγαλύτερο μέρος των ιδιωτικών επενδύσεων Ε&Κ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας στην ΕΕ διοχετεύεται σε τεχνολογίες βιώσιμων μεταφορών. Ο τομέας της αυτοκινητοβιομηχανίας παρουσιάζει το μεγαλύτερο μερίδιο των βιομηχανικών επενδύσεων Ε&Α στην ΕΕ. Πρωτοστατεί στις βιομηχανικές επενδύσεις σε Ε&Α στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας παγκοσμίως, με οκταπλάσιες επενδύσεις σε σύγκριση με τη βιομηχανία ενέργειας (καθαρές και άλλες τεχνολογίες) 62 . Σχεδόν το ένα τέταρτο των καινοτόμων δραστηριοτήτων του τομέα είναι προσανατολισμένες προς πιο βιώσιμες τεχνολογίες, από τις οποίες, για παράδειγμα, πάνω από το ένα τρίτο αφορούσε την ηλεκτροκίνηση (συμπεριλαμβανομένων των συσσωρευτών) 63 .

Στην έκθεση Draghi δόθηκε έμφαση στον καίριο ρόλο που διαδραματίζει η καινοτομία στην αύξηση της παραγωγικότητας, ενώ τονίστηκε παράλληλα η ανάγκη να καταβληθούν συλλογικές προσπάθειες για την άρση των εμποδίων στην καινοτομία και τη γεφύρωση του χάσματος με την Κίνα και τις ΗΠΑ όσον αφορά τις βασικές τεχνολογίες. Στο πλαίσιο αυτό, στην έκθεση τονίζεται ότι το πλεονέκτημα της ΕΕ στον τομέα των πράσινων τεχνολογιών υφίσταται ολοένα και μεγαλύτερη πίεση 64 . Ταυτόχρονα, από ανάλυση κορυφαίων επενδυτών της ΕΕ στον τομέα της Ε&Α προκύπτει ότι οι αποδόσεις των επενδύσεων Ε&Α μειώνονται, γεγονός που υποδηλώνει ότι η ώθηση για περισσότερες επενδύσεις από μόνη της μπορεί να αποτελεί ανεπαρκές μέτρο, εάν δεν λαμβάνονται υπόψη άλλοι παράγοντες, όπως η διατήρηση ταλέντων 65 . Το 2024 η ανεξάρτητη ομάδα εμπειρογνωμόνων υπό την προεδρία του κ. Manuel Heitor προσδιόρισε ορισμένα μέτρα που μπορεί να λάβει η ΕΕ με σκοπό να διασφαλίσει την ηγετική της θέση στον τομέα της Ε&Κ και να στηρίξει την ανταγωνιστικότητα σε ένα ταχέως μεταβαλλόμενο τεχνολογικό τοπίο. Τα μέτρα αυτά εκτείνονται από την αύξηση της χρηματοδότησης και τον επαναπροσδιορισμό της συνεργασίας μέχρι την αναδιάρθρωση των πολιτικών και των μέσων Ε&Κ 66 . Η συνεχής παρακολούθηση των επιδόσεών μας στον τομέα της Ε&Κ και η ανταγωνιστική μας θέση θα συμβάλουν στην πρακτική εφαρμογή των αλλαγών και στην αξιολόγηση του αντικτύπου τους, ανάλογα με τις ανάγκες.

Μολονότι η ΕΕ εξακολουθεί να παρουσιάζει ικανοποιητικές επιδόσεις, η Κίνα πρωτοστατεί ολοένα και περισσότερο στα ερευνητικά αποτελέσματα σχετικά με τις καθαρές τεχνολογίες. Όσον αφορά τις επιστημονικές δημοσιεύσεις, η ΕΕ είναι πιο εξειδικευμένη από τις ΗΠΑ, παραμένει ωστόσο στάσιμη πίσω από την Κίνα όσον αφορά τις έξυπνες, πράσινες και ενοποιημένες μεταφορές και την ασφαλή, καθαρή και αποδοτική ενέργεια. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθεί να πρωτοστατεί στην εξειδίκευση, όταν τα επιστημονικά αποτελέσματα ομαδοποιούνται στο πλαίσιο του συνολικού στόχου βιώσιμης ανάπτυξης για φτηνή και καθαρή ενέργεια 67 .

Το 2011 κορυφώθηκε το ποσοστό των αιτήσεων χορήγησης διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας για την προστασία των τεχνολογιών μετριασμού των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής σε όλες τις εφευρέσεις. Έκτοτε, παράλληλα με την επιβράδυνση της δραστηριότητας κατοχύρωσης «πράσινων» διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, οι αιτήσεις για συναφή εμπορικά σήματα έχουν αυξηθεί, εξέλιξη που αποτελεί ένδειξη της μετατόπισης της εστίασης από την έρευνα και την καινοτομία προς την εφαρμογή και την εκδίπλωση 68 . Η ΕΕ εξακολουθεί να διατηρεί ηγετική θέση παγκοσμίως στην υποβολή αιτήσεων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας 69 στο πλαίσιο των προτεραιοτήτων Ε&Κ της Ενεργειακής Ένωσης για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (29 %) και την ενεργειακή απόδοση (23 %). Κατατάσσεται στη δεύτερη θέση μετά την Ιαπωνία στις βιώσιμες μεταφορές και έπεται των ΗΠΑ όσον αφορά τη δέσμευση, χρήση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα (CCUS) και την πυρηνική ασφάλεια, αλλά δεν έχει ανακτήσει ακόμη έδαφος στα έξυπνα συστήματα. Η Κίνα, αφού αφιέρωσε αρκετά έτη στην προσαρμογή των αιτήσεων για την εγχώρια αγορά της, στοχεύει όλο και περισσότερο στη διεθνή προστασία όσον αφορά τις καινοτομίες στον τομέα της καθαρής ενέργειας. Πρωτοστατεί ήδη στην υποβολή αιτήσεων διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας για έξυπνα συστήματα (33 %) και βελτιώνεται σε όλους τους άλλους τομείς. Ωστόσο, η ΕΕ διατηρεί σταθερά την εξειδίκευση πάνω από τον παγκόσμιο μέσο όρο στους τομείς των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, των βιώσιμων μεταφορών και της CCUS. Η ΕΕ διατηρεί επίσης πλεονέκτημα εξειδίκευσης σε διάφορες τεχνολογίες, όπως η αιολική ενέργεια, το υδρογόνο για τον τομέα των μεταφορών και η βιοενέργεια.

Με το στρατηγικό σχέδιο ενεργειακών τεχνολογιών (στο εξής: σχέδιο ΣΕΤ), το οποίο αποτελεί το κύριο μέσο για την υλοποίηση του άξονα έρευνας, καινοτομίας και ανταγωνιστικότητας της Ενεργειακής Ένωσης, τα κράτη μέλη και η Επιτροπή εργάζονται από κοινού και συνεργάζονται στενά με τη βιομηχανία και τα ερευνητικά ιδρύματα για την κατάρτιση κοινών θεματολογίων έρευνας και καινοτομίας στον τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Μετά την αναθεώρηση του σχεδίου ΣΕΤ το 2023 70 , η πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών ενίσχυσε περαιτέρω τον ρόλο του σχεδίου ΣΕΤ και της διευθύνουσας ομάδας του προκειμένου να συμβάλει στη στήριξη της ανάπτυξης καθαρών, αποδοτικών και ανταγωνιστικών από άποψη κόστους ενεργειακών τεχνολογιών μέσω του συντονισμού και της συνεργασίας 71 .

Το 2023 και το 2024 οι εργασίες στο πλαίσιο του σχεδίου ΣΕΤ σημείωσαν σταθερή πρόοδο. Η συνεργασία στο πλαίσιο του σχεδίου ΣΕΤ έχει ενταθεί, καθώς αντικατοπτρίζει τους ισχυρούς θεματικούς δεσμούς μεταξύ των ομάδων εργασίας του σχεδίου ΣΕΤ, και το 2024 παρατηρήθηκε ο μεγαλύτερος αριθμός συνεργασιών μεταξύ των ομάδων εργασίας από την έναρξη του σχεδίου ΣΕΤ. Για παράδειγμα, έχει καθιερωθεί στενή συνεργασία μεταξύ της ομάδας για τα ενεργειακά συστήματα και της ομάδας για τη βιώσιμη και αποδοτική χρήση της ενέργειας στη βιομηχανία. Οι ομάδες εργασίας του σχεδίου ΣΕΤ συνεχίζουν να επικαιροποιούν και να αναθεωρούν τα ειδικά ανά τεχνολογία σχέδια εφαρμογής τους. Για παράδειγμα, στον τομέα των τεχνολογιών συνεχούς ρεύματος (DC), το 2024 εκδόθηκε νέο σχέδιο εφαρμογής του συνεχούς ρεύματος χαμηλής τάσης (LVDC), με στόχο την ανάπτυξη και την επίδειξη μικροδικτύων LVDC σε κτίρια και βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Στην έκθεση προόδου του σχεδίου ΣΕΤ του 2024 72 επισημαίνονται λεπτομερέστερα οι πρόσφατες εξελίξεις, συμπεριλαμβανομένου, για παράδειγμα, του οράματος που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του σχεδίου για τον γεωθερμικό τομέα έως το 2050.

Στη νέα Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, η Επιτροπή τόνισε την ανάγκη να τεθεί η έρευνα και καινοτομία, ως βασική κινητήρια δύναμη της ανταγωνιστικότητας, στο επίκεντρο της οικονομίας της ΕΕ. Μεταξύ των μέτρων για τη γεφύρωση του χάσματος καινοτομίας, η Επιτροπή θα παρουσιάσει πράξη για τον Ευρωπαϊκό Χώρο Έρευνας, με σκοπό την ενίσχυση των επενδύσεων Ε&Α και την προσαρμογή τους στον στόχο του 3 % του ΑΕΠ. Επιπλέον, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Καινοτομίας θα επεκταθούν 73 .

2.3.2.Τάσεις των επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου

Η χρηματοδότηση των επιχειρήσεων καθαρής ενέργειας είναι καίριας σημασίας για την προώθηση της ενεργειακής ανθεκτικότητας και της τεχνολογικής κυριαρχίας της ΕΕ. Τα κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου, τα οποία βρίσκονται στο επίκεντρο του οικοσυστήματος που χρηματοδοτεί καινοτόμες νεοφυείς και επεκτεινόμενες επιχειρήσεις, διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο στη διασφάλιση της αξιοποίησης, εκ μέρους της ΕΕ, των βιομηχανικών ευκαιριών που προσφέρουν οι αναδυόμενες τεχνολογίες καθαρής ενέργειας.

Η ανάπτυξη επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου στον τομέα της καθαρής ενέργειας της ΕΕ επιβεβαιώνει τις εργασίες που έχει αναλάβει η ΕΕ για την ανάπτυξη του ενωσιακού κλάδου κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου, την κινητοποίηση δημόσιων επενδυτών για την κάλυψη μεγάλων χρηματοδοτικών κενών και την προσέλκυση άλλων χρηματοδοτών, όπως οι εταιρικοί και οι θεσμικοί επενδυτές. Η ΕΕ διαθέτει το υψηλότερο σχετικό μερίδιο κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου που παρέχονται από το κράτος (σε σύγκριση με το σύνολο των κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου) 74 , γεγονός που καταδεικνύει τον ισχυρό ρόλο των δημόσιων επενδύσεων σε σύγκριση με τις ιδιωτικές επενδύσεις.

Για το 2023 και το 2024 διαμορφώνεται συγκεχυμένη εικόνα, από την οποία προκύπτουν τόσο ευκαιρίες όσο και προκλήσεις για την ΕΕ. Το 2023, εν μέσω παγκόσμιας συρρίκνωσης της χρηματοδότησης κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου, η ΕΕ απέδειξε την ικανότητά της να προσελκύει στρατηγικές συμφωνίες ανάπτυξης για μεγάλης κλίμακας εγκαταστάσεις κατασκευής συσσωρευτών και χάλυβα με βάση το υδρογόνο. Αυτές οι έκτακτες συμφωνίες οδήγησαν στην αύξηση των επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας στην ΕΕ, οι οποίες ανήλθαν σε 9,2 δισ. EUR το 2023 (+ 20 % σε σύγκριση με το 2022) 75 .

Το 2024 η διαμόρφωση ενός σταθερά αρνητικού μακροοικονομικού περιβάλλοντος οδήγησε σε μείωση της δραστηριότητας σύναψης συμφωνιών και σε σημαντική μείωση των συνολικών επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου της ΕΕ. Αυτή η απότομη πτώση (– 34 % σε σύγκριση με το 2023) αποκάλυψε τη σημαντική εξάρτηση από πολύ μικρό αριθμό συμφωνιών μεγάλης κλίμακας (πάνω από 1 δισ. EUR σε χρηματοδότηση μέσω επιχειρηματικών κεφαλαίων). Το 2023 τρεις επιχειρήσεις συγκέντρωσαν τέτοια υψηλά ποσά, τα οποία αντιστοιχούσαν συνολικά στο 43 % των συνολικών επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας στην ΕΕ. Μεταξύ αυτών, η περίπτωση του σουηδικού κατασκευαστή συσσωρευτών Northvolt, ο οποίος υπέβαλε αίτηση προστασίας έναντι της πτώχευσης τον Νοέμβριο του 2024, αναδεικνύει την πρόκληση που συνεπάγεται η ταχεία επέκταση της παραγωγής. Αυτή η εξάρτηση από μεγάλες συμφωνίες ήταν ακόμη πιο έντονη το 2024, με μία μόνο συμφωνία αυτού του είδους, η οποία ανήλθε σε 2,4 δισ. EUR και αντιπροσωπεύει από μόνη της το 39 % των επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας στην ΕΕ 76 .

Λόγω αυτών των σημαντικών συμφωνιών, το 2023 σηματοδοτήθηκε από το μικρότερο επενδυτικό κενό μεταξύ, αφενός, της ΕΕ, όπου αυξήθηκε το μερίδιο των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας στις συνολικές επενδύσεις κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου της ΕΕ, και, αφετέρου, των ΗΠΑ και της Κίνας, όπου μειώθηκαν οι επενδύσεις κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου. Ως εκ τούτου, το 2023 η ΕΕ αντιπροσώπευε το 28 % —αυξανόμενο μερίδιο— των παγκόσμιων επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε εταιρείες τεχνολογιών καθαρής ενέργειας, καταλαμβάνοντας θέση στην κατάταξη ανάμεσα στις ΗΠΑ (30 %) και την Κίνα (24 %). Το ποσοστό αυτό παρέμεινε σχετικά σταθερό το 2024.

Συνολικά, η πρόσβαση σε χρηματοδότηση εξακολουθεί να αποτελεί βασικό εμπόδιο για τις περισσότερες επιχειρήσεις της ΕΕ που αναπτύσσουν και παράγουν τεχνολογίες καθαρής ενέργειας. Τα επιτυχημένα παραδείγματα θα πρέπει να αναπαραχθούν, μεταξύ άλλων όσον αφορά και άλλες τεχνολογίες στις οποίες η ΕΕ εξακολουθεί να υστερεί.

Παράλληλα, οι επενδύσεις κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες φωτοβολταϊκών αυξήθηκαν στην ΕΕ, αντιπροσωπεύοντας το 20 % των συνολικών παγκόσμιων επενδύσεων κατά την περίοδο μεταξύ 2021 και 2023. Ωστόσο, οι επενδύσεις αυτές ωφέλησαν κυρίως τους ολοκληρωτές ηλιακών λύσεων και δεν συνέβαλαν στην ανάπτυξη εγχώριας παραγωγής ηλιακών συστοιχιών. Οι κινεζικές επιχειρήσεις αύξησαν κατά 2,7 φορές τις επενδύσεις κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε σύγκριση με τις αντίστοιχες επενδύσεις στην ΕΕ, οι περισσότερες από τις οποίες ωφέλησαν επεκτεινόμενες επιχειρήσεις που αναπτύσσουν και κατασκευάζουν νέους τύπους φωτοβολταϊκών στοιχείων και συστοιχιών.

Η ΕΕ αντιπροσώπευε επίσης το 15 % των παγκόσμιων επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες υδρογόνου κατά την περίοδο μεταξύ 2021 και 2023. Ωστόσο, η θέση της αποδυναμώθηκε από τη μείωση των επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου το 2023, καθώς και από μια σειρά μεγαλύτερων συμφωνιών με τη συμμετοχή Κινέζων κατασκευαστών κυψελών καυσίμου το 2021 και το 2022 και Αμερικανών κατασκευαστών ηλεκτρολυτικών κυψελών το 2023. Το 2023 οι αμερικανικές νεοφυείς επιχειρήσεις ανάπτυξης τεχνολογιών ηλεκτρολυτικών κυψελών παρουσίασαν σημαντική άνοδο, συγκεντρώνοντας οκταπλάσια χρηματοδότηση κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε σύγκριση με τους ανταγωνιστές τους στην ΕΕ, με στόχο την αύξηση της παραγωγικής τους δυναμικότητας, τη μείωση του κόστους παραγωγής και την αντιμετώπιση των υπερπόντιων αγορών.

Οι νεοφυείς επιχειρήσεις της Βόρειας Αμερικής κυριαρχούν παραδοσιακά σε όλες τις άλλες τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών και έχουν προσελκύσει το μεγαλύτερο μέρος των σχετικών επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου. Αυτό ισχύει για τις τεχνολογίες της CCUS, της παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας με συγκεντρωτικά κάτοπτρα, της γεωθερμικής ενέργειας, της υδροηλεκτρικής ενέργειας, της πυρηνικής ενέργειας, των ανανεώσιμων καυσίμων μη βιολογικής προέλευσης και των βιώσιμων εναλλακτικών καυσίμων, με τις επενδύσεις της ΕΕ να αντιστοιχούν σε σταθερά χαμηλά ποσοστά των συνολικών επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου που πραγματοποιούνται παγκοσμίως στους τομείς αυτούς.

Ωστόσο, η ΕΕ έχει αναπτύξει σχετική βάση κοινοπραξιών στους τομείς των τεχνολογιών βιοενέργειας, φόρτισης ηλεκτρικών οχημάτων, αντλιών θερμότητας, καινοτόμου αποθήκευσης ενέργειας, ωκεάνιας, ηλιοθερμικής και αιολικής ενέργειας. Από κοινού, κατά την περίοδο μεταξύ του 2021 και του 2023 αντιπροσώπευαν το 18,5 % (με τη φόρτιση ηλεκτρικών οχημάτων να αντιπροσωπεύει το ήμισυ) των επενδύσεων κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου σε τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών στην ΕΕ. Το 2023 η ΕΕ αντιπροσώπευε το μεγαλύτερο μερίδιο των συνολικών επενδύσεων παγκοσμίως σε καθεμία από αυτές τις τεχνολογίες, μαζί με τις ΗΠΑ. Παρά τα αυξημένα επίπεδα επενδύσεων από το 2021, οι επιχειρήσεις της ΕΕ που αναπτύσσουν τεχνολογίες και κατασκευαστικά στοιχεία αυτού του είδους εξακολουθούν να μη διαθέτουν τις μεγαλύτερες συμφωνίες που θα τους επέτρεπαν να αποκτήσουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα και να στηρίξουν την ανάπτυξη αυτών των τεχνολογιών σε ευρεία κλίμακα.

Υπάρχουν διάφορα χρηματοδοτικά μέσα της ΕΕ τα οποία προωθούν καινοτόμες επενδύσεις σε καθαρές τεχνολογίες, όπως το Ταμείο Καινοτομίας, το InvestEU και το σκέλος επενδύσεων επιχειρηματικών κεφαλαίων του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Καινοτομίας (ΕΣΚ), του Ταμείου του ΕΣΚ. Η πλατφόρμα στρατηγικών τεχνολογιών για την Ευρώπη (STEP), η οποία άρχισε να λειτουργεί το 2024, στηρίζει επενδύσεις σε νεοφυείς επιχειρήσεις, ΜΜΕ και μικρές επιχειρήσεις μεσαίας κεφαλαιοποίησης της ΕΕ που αναπτύσσουν και κατασκευάζουν κρίσιμες τεχνολογίες καθαρής ενέργειας 77 .

Η αξιοποίηση του πλήρους δυναμικού του επιχειρηματικού οικοσυστήματος καθαρής ενέργειας της ΕΕ προϋποθέτει την άρση των επενδυτικών εμποδίων και την επίτευξη στοχευμένων δημόσιων παρεμβάσεων 78 . Η έκθεση Draghi χαρακτηρίζει μια ανεπαρκώς ανεπτυγμένη αγορά κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου ως ένα από τα εμπόδια για τις καθαρές τεχνολογίες στην ΕΕ και ζητεί την τόνωση των ιδιωτικών επενδύσεων 79 . Όπως προτείνεται στην έκθεση, η επέκταση των επενδύσεων σε τεχνολογίες καθαρής ενέργειας συνεπάγεται την ενίσχυση και τον εξορθολογισμό του προϋπολογισμού σε επίπεδο ΕΕ, καθώς και τη θέσπιση μηχανισμών χρηματοδότησης για τη στήριξη ιδιωτικών επενδύσεων και επενδύσεων υψηλότερου κινδύνου σε καινοτόμες επιχειρήσεις, ώστε να είναι δυνατή η επέκταση στρατηγικών επιχειρήσεων ή μακροπρόθεσμων έργων μετάβασης της ΕΕ.

Στις πολιτικές κατευθύνσεις της Επιτροπής αναγνωρίζεται η ανάγκη για την ανάληψη περαιτέρω δράσης όσον αφορά τις δημόσιες επενδύσεις και την ελαχιστοποίηση των κινδύνων των ιδιωτικών κεφαλαίων. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να διευκολυνθεί η χρηματοδότηση ταχέως αναπτυσσόμενων επιχειρήσεων από τράπεζες, επενδυτές και κεφάλαια επιχειρηματικού κινδύνου. Με βάση την έκθεση Letta 80 , η Επιτροπή θα προτείνει μια Ευρωπαϊκή Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, συμπεριλαμβανομένων των τραπεζικών αγορών και των κεφαλαιαγορών 81 . Η εμβάθυνση των τραπεζικών αγορών και των κεφαλαιαγορών της ΕΕ αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την αξιοποίηση πρόσθετων πηγών χρηματοδότησης, την προώθηση διασυνοριακών επενδύσεων και την αύξηση της ελκυστικότητας των επεκτεινόμενων επιχειρήσεων για τους επενδυτές μέσω της βελτίωσης των επιλογών εξόδου που έχουν στη διάθεσή τους.

Προκειμένου να διασφαλιστεί ότι οι χρηματοδοτικές ροές πραγματοποιούνται στην απαιτούμενη κλίμακα για την αντιμετώπιση του επενδυτικού κενού της ΕΕ, οι τεχνολογίες καθαρής ενέργειας θα πρέπει να θεωρούνται στρατηγική προτεραιότητα. Στο πλαίσιο αυτό, η Επιτροπή ανακοίνωσε τη σύσταση Ευρωπαϊκού Ταμείου Ανταγωνιστικότητας εντός του επόμενου πολυετούς δημοσιονομικού πλαισίου, με σκοπό την αποδέσμευση επενδύσεων σε καθαρές και στρατηγικές τεχνολογίες. Μια ειδική στρατηγική της ΕΕ για τις νεοφυείς επιχειρήσεις και την επέκτασή τους θα αντιμετωπίσει τα εμπόδια που δεν επιτρέπουν την εμφάνιση και την επέκταση νέων εταιρειών 82 .

3.Αξιολόγηση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ όσον αφορά τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών

3.1.Φωτοβολταϊκά

Τα φωτοβολταϊκά αποτελούν την ταχύτερα αναπτυσσόμενη τεχνολογία παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Το 2024 η ΕΕ βρισκόταν σε καλό δρόμο για την επίτευξη του στόχου της στρατηγικής της ΕΕ για την ηλιακή ενέργεια όσον αφορά την εγκατάσταση φωτοβολταϊκής ισχύος 600 GWac (~ 720 GWp) έως το 2030 83 . Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά στοιχεία για το 2024, ο ετήσιος ρυθμός ανάπτυξης επιβραδύνθηκε, αλλά οι εγκαταστάσεις συνέχισαν να αναπτύσσονται σημαντικά από πάνω από 56 GWp το 2023 σε 63 GWp το 2024. Και τα δύο έτη, η ΕΕ κατέλαβε τη δεύτερη θέση μετά την Κίνα (374 GWp το 2024) όσον αφορά την εκδίπλωση, ακολουθούμενη από τις ΗΠΑ (45 GWp το 2024) 84 . Το κόστος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από φωτοβολταϊκά είναι πλέον χαμηλότερο από τις εναλλακτικές λύσεις που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα στην πλειονότητα των χωρών. 85    

Η πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών αναφέρεται στον στόχο της ευρωπαϊκής συμμαχίας της βιομηχανίας φωτοβολταϊκών για την επίτευξη ετήσιας δυναμικότητας παραγωγής φωτοβολταϊκών 30 GWp σε ολόκληρη την αξιακή αλυσίδα έως το 2025 86 . Έχει διαπιστωθεί ήδη υπέρβαση του στόχου αυτού για τους μετατροπείς (82 GWp το 2023 87 ) και πλησιάζει το επίπεδο επίτευξής του για το πολυπυρίτιο (29 GWp το 2024). Ωστόσο, η κατάσταση είναι διαφορετική για άλλα τμήματα της αξιακής αλυσίδας. Η τρέχουσα δυναμικότητα παραγωγής φωτοβολταϊκών για ράβδους και δισκία είναι κάτω από 1 GWp, ενώ το μέγεθος αυτό για στοιχεία και συστοιχίες είναι κάτω από 3 GWp 88 , με ενδείξεις ότι η πραγματική παραγωγή το 2023 ήταν περίπου 2 GWp στη δεύτερη περίπτωση 89 . Συνολικά, η ΕΕ εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές φωτοβολταϊκών από την Κίνα, όπου βρίσκεται πάνω από το 91 % των εγκαταστάσεων παραγωγής που έχουν τεθεί σε λειτουργία. Αντιθέτως, στην ΕΕ, τις ΗΠΑ και την Ινδία αναλογεί αντίστοιχο ποσοστό της τάξης του 1 % έκαστη 90 .

Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το κόστος παραγωγής φωτοβολταϊκών συστοιχιών είναι κατά περίπου 60 % υψηλότερο στην ΕΕ απ’ ό,τι στην Κίνα 91 . Οι διαφορές αυτές οφείλονται στην αύξηση του κόστους των επενδύσεων, της εργασίας και της ενέργειας, καθώς και στις χαμηλότερες κλίμακες παραγωγής και στην έλλειψη κάθετης ενοποίησης. Πρόσθετες προκλήσεις για τους Ευρωπαίους κατασκευαστές αποτελούν τα υψηλά επίπεδα αποθεμάτων και η υπερπροσφορά από την Κίνα, με αποτέλεσμα την απότομη μείωση των τιμών των συστοιχιών στις αγορές άμεσης παράδοσης, οι οποίες μειώθηκαν κατά ποσοστό άνω του 25 % σε ετήσια βάση και τον Ιανουάριο του 2025 ανήλθαν σε 0,105 EUR/Wp 92 . Μολονότι η μείωση αυτή δίνει ώθηση στην εκδίπλωση, ασκεί συγχρόνως μεγάλη πίεση στους κατασκευαστές. Οι εγκαταστάσεις παραγωγής στοιχείων και συστοιχιών παρουσιάζουν χαμηλά μέσα ποσοστά χρησιμοποίησης της τάξης του 50 % περίπου σε παγκόσμιο επίπεδο 93 .

Συνολικά, οι κατασκευαστές φωτοβολταϊκών της ΕΕ καταβάλλουν επίπονες προσπάθειες για να είναι ανταγωνιστικοί παγκοσμίως, ιδίως όσον αφορά τις τιμές. Η συγκέντρωση της δυναμικότητας παραγωγής φωτοβολταϊκών σε μία μόνο χώρα, την Κίνα, δημιουργεί κινδύνους για την ανθεκτικότητα της αξιακής αλυσίδας και τη σταθερότητα των τιμών 94 . Η ΕΕ εξακολουθεί να διαδραματίζει ισχυρό ρόλο στην έρευνα και την καινοτομία στον τομέα των φωτοβολταϊκών, ιδίως όσον αφορά συγκεκριμένες εφαρμογές, όπως τα φωτοβολταϊκά που είναι ενσωματωμένα σε κτίρια, γεωργικές εκμεταλλεύσεις, υποδομές ή οχήματα 95 .

Για να αυξήσει η ΕΕ την ανταγωνιστικότητά της στην παραγωγή φωτοβολταϊκών, θα πρέπει να επεκτείνει τις καινοτόμες τεχνολογίες σε μεγάλα εργοστάσια κλίμακας γιγαβάτ, τα οποία θα είναι ενσωματωμένα σε ολόκληρη την αξιακή αλυσίδα. Με τον ευρωπαϊκό χάρτη για την ηλιακή ενέργεια 96 , ο οποίος υπεγράφη τον Απρίλιο του 2024, η Επιτροπή, 23 κράτη μέλη και εκπρόσωποι της βιομηχανίας δεσμεύτηκαν να αναλάβουν μια σειρά εθελοντικών δράσεων για τη στήριξη του τομέα παραγωγής φωτοβολταϊκών της ΕΕ.

3.2.Ηλιοθερμική ενέργεια

Η στρατηγική της ΕΕ για την ηλιακή ενέργεια 97 έθεσε ως στόχο τον τριπλασιασμό της ζήτησης ηλιακής θερμότητας κατά την περίοδο από το 2022 έως το 2030. Ωστόσο, ο τομέας έχει σημειώσει περιορισμένη πρόοδο μέχρι στιγμής και βρέθηκε αντιμέτωπος με διάφορες προκλήσεις κατά τα έτη 2023 και 2024. Ο ρυθμός των επενδύσεων επιβραδύνθηκε, αφενός, λόγω του ανταγωνισμού από τα φωτοβολταϊκά και τις αντλίες θερμότητας ως εναλλακτική λύση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και, αφετέρου, λόγω των επιπτώσεων του φθηνότερου αερίου και των αλλαγών στα κίνητρα εκδίπλωσης 98 . Το 2023 η ΕΕ πρόσθεσε 1,3 GWth δυναμικότητας παραγωγής ηλιοθερμικής ενέργειας, σημειώνοντας μείωση κατά 24 % σε σύγκριση με το 2022. Η καθαρή αύξηση της παραγωγικής ικανότητας κατά 1,3 % που προκύπτει (συμπεριλαμβανομένου του παροπλισμού παλαιότερων συστημάτων) είναι πολύ χαμηλότερη από το απαιτούμενο ποσοστό για τον τριπλασιασμό της δυναμικότητας έως το 2030 99 .

Η παγκόσμια αγορά παρουσίασε επίσης ύφεση, με 21 GWth νέων εγκαταστάσεων το 2023, έναντι 23 GWth το 2022 100 . Τα στοιχεία είναι πιο ενθαρρυντικά για το τμήμα της θερμότητας βιομηχανικών διεργασιών, το οποίο τριπλασιάστηκε παγκοσμίως σε ετήσια βάση και έφτασε το 2023 σε συνολική δυναμικότητα 0,95 GWth. Το τμήμα αυτό περιλάμβανε τη νέα μεγαλύτερη μονάδα παραγωγής ηλιοθερμικής ενέργειας με συγκεντρωτικά κάτοπτρα της ΕΕ (30 MWth με αποθήκευση 68 MWh) στην Ισπανία. Όσον αφορά την παραγωγή ηλιακής ενέργειας με συγκεντρωτικά κάτοπτρα, δεν έχει σημειωθεί αύξηση της παραγωγικής ικανότητας της ΕΕ, η οποία παραμένει σχεδόν αμετάβλητη από το 2013 (2,30 GW, σχεδόν το σύνολο στην Ισπανία) 101 . Στο μεταξύ, η Κίνα αναδείχθηκε ως ο κορυφαίος φορέας ανάπτυξης στον τομέα της παραγωγής ηλιακής ενέργειας με συγκεντρωτικά κάτοπτρα παγκοσμίως, με 1 GW νέας παραγωγικής δυναμικότητας σε λειτουργία και άλλα 2 GW σε ανάπτυξη 102 .

Η ΕΕ διαθέτει ισχυρό τομέα παραγωγής για ηλιακούς θερμαντήρες νερού και προγενέστερα είχε εκτιμηθεί ότι θα καλύπτει το 90 % της εγχώριας ζήτησης, ποσοστό που υπερβαίνει κατά πολύ τον δείκτη αναφοράς παραγωγικής ικανότητας της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών. Παρά την ενοποίηση του τομέα κατά την τελευταία δεκαετία, ιδίως στη Γερμανία και την Ισπανία, ο τομέας εξακολουθεί να απαρτίζεται από ευρύ φάσμα παραγόντων που προσφέρουν διάφορα προϊόντα. Οι Έλληνες κατασκευαστές συστημάτων κυκλοφορίας με θερμοσιφωνισμό μπόρεσαν να επωφεληθούν από την ισχυρή ανάπτυξη της αγοράς, μεταξύ άλλων και με σημαντικές εξαγωγές 103 . Αρκετές επιχειρήσεις της ΕΕ εισέρχονται στην αγορά μονάδων τηλεθέρμανσης και βιομηχανικής ηλιοθερμικής ενέργειας μεγάλης κλίμακας, η οποία αναμένεται να αναπτυχθεί σημαντικά την επόμενη δεκαετία. Τα εμπορικά δεδομένα για τους ηλιακούς και μη ηλεκτρικούς θερμαντήρες νερού δείχνουν σημαντική αύξηση των εισαγωγών, παρόλο που το 2023 η ΕΕ διατήρησε συνολικά θετικό εμπορικό ισοζύγιο ύψους 27 εκατ. EUR 104 .

Η ηλιοθερμική τεχνολογία αποτελεί ώριμη επιλογή απανθρακοποίησης, ωστόσο μένει να διαπιστωθεί αν μπορεί να καθορίσει σημαντικό μερίδιο αγοράς. Επί του παρόντος, η ηλιοθερμική ενέργεια καλύπτει μόλις το 0,9 % της παγκόσμιας ζήτησης κατανάλωσης θερμικής ενέργειας 105 . Το σταθμισμένο κόστος της ηλιακής θερμότητας μπορεί να είναι ανταγωνιστικό έναντι των συμβατικών πηγών, ιδίως σε περιοχές με ικανοποιητικούς ηλιακούς πόρους. Ωστόσο, η ηλιοθερμική τεχνολογία είναι συχνά εγκατεστημένη σε σύστημα με άλλη πηγή θερμότητας, ενώ οι αντλίες θερμότητας μπορούν να προσφέρουν αυτοτελείς λύσεις για πολλές εφαρμογές. Η ηλιοθερμική ενέργεια θα μπορούσε να υποστηριχθεί από συντονισμένες προσπάθειες και σαφείς χάρτες πορείας ώστε να τεθεί η ανάπτυξη σε τροχιά επίτευξης του στόχου για το 2030.

Οι επιχειρήσεις της ΕΕ κατατάσσονται σε ικανοποιητική θέση ως προμηθευτές τεχνολογιών, αλλά απαιτούνται συνεχείς προσπάθειες για την τυποποίηση και την ανάπτυξη ενός δικτύου εγκαταστατών που διαθέτουν εμπειρογνωσία σε θέματα οικονομικά αποδοτικών λύσεων, συμπεριλαμβανομένου του υβριδισμού με άλλες τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Για την παραγωγή ηλιακής ενέργειας με συγκεντρωτικά κάτοπτρα, κάθε αναγέννηση της αγοράς της ΕΕ θα εξαρτηθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό από την πρόταση της Ισπανίας για την προσθήκη 2,5 GW έως το 2030 106 . Και στην περίπτωση αυτή, η τυποποίηση του σχεδιασμού και της παραγωγής θα είναι απαραίτητη για την επίτευξη ανταγωνιστικών από άποψη κόστους επιπέδων.

3.3.Χερσαία και υπεράκτια αιολική ενέργεια 

Η ΕΕ βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας βιομηχανίας αιολικής ενέργειας και κατέχει μέχρι στιγμής ισχυρή θέση. Ωστόσο, η ανταγωνιστικότητά της υφίσταται ολοένα και μεγαλύτερη πίεση από την Κίνα. Η αιολική ενέργεια διαδραματίζει καίριο ρόλο στην ενεργειακή μετάβαση της ΕΕ, με 219 GW εγκατεστημένης συνολικής δυναμικότητας αιολικής ενέργειας έως το 2023, το 91 % της οποίας ήταν χερσαία και το 9 % υπεράκτια 107 . Το 2023 εγκαταστάθηκαν 16,8 GW νέας δυναμικότητας, εκ των οποίων το 83 % σε χερσαίες εγκαταστάσεις αιολικής ενέργειας και το 17 % σε υπεράκτιες εγκαταστάσεις 108 . Οι εξελίξεις αυτές σηματοδοτούν ταχύτερο ρυθμό εγκατάστασης (η συνδυασμένη εγκατάσταση για το 2022 ήταν 15,5 GW) και καθιστούν το 2023 έτος ρεκόρ από πλευράς ετήσιας εγκατάστασης. Από τα προκαταρκτικά στοιχεία για το 2024 προκύπτει ότι η ΕΕ έχει εγκαταστήσει επιπλέον δυναμικότητα αιολικής ενέργειας 13,6 GW, η οποία περιλαμβάνει 10,7 GW χερσαίας δυναμικότητας και 2,9 GW υπεράκτιας δυναμικότητας 109 .

Με την πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, η ΕΕ θέτει ως στόχο την επίτευξη δυναμικότητας παραγωγής αιολικής ενέργειας τουλάχιστον 36 GW έως το 2030 110 . Το 2024 η ΕΕ αντιπροσώπευε το 12,6 % της παγκόσμιας κατασκευής πτερυγίων (~ 25 GW), το 12,5 % της παγκόσμιας συναρμολόγησης κελυφών (~ 35 GW) και το 21,8 % της κατασκευής πύργων (~ 38 GW) 111 . Το 2023 οι επιχειρήσεις της ΕΕ προμήθευαν παγκοσμίως πάνω από 27 GW ανεμογεννητριών 112 . Ωστόσο, το 2023 το μερίδιο των κατασκευαστών της ΕΕ στην παγκόσμια αγορά μειώθηκε σε 23 % από 30 % το προηγούμενο έτος, ενώ οι Κινέζοι κατασκευαστές αύξησαν το μερίδιό τους από 46 % σε 55 %. Στην ευρωπαϊκή αγορά, οι επιχειρήσεις της ΕΕ εξακολουθούν να κυριαρχούν και το 2023 κατείχαν μερίδιο αγοράς 89 %. Η παραγωγική δυναμικότητα της ΕΕ θα πρέπει να αυξηθεί ώστε να ανταποκρίνεται στη μελλοντική ζήτηση με βάση την αναμενόμενη αύξηση του ρυθμού των εγκαταστάσεων. Αυτό είναι καίριας σημασίας προκειμένου να μειωθούν οι κεφαλαιουχικές δαπάνες για νέες εγκαταστάσεις, να διασφαλιστεί ότι η προσφορά ανταποκρίνεται στη ζήτηση σε ανταγωνιστικές τιμές και να αποφεύγονται σημεία συμφόρησης στην προσφορά ή αυξήσεις του κόστους.

Οι κύριες προκλήσεις για τις επιχειρήσεις της ΕΕ αφορούν ιδίως τον έντονο ανταγωνισμό από την Κίνα. Οι Κινέζοι κατασκευαστές έχουν τη δυνατότητα να προσφέρουν πολύ χαμηλότερες τιμές απ’ ό,τι οι Ευρωπαίοι ανταγωνιστές τους, καθώς οι εξαγόμενοι στρόβιλοι από την Κίνα είναι κατά περίπου 32 % φθηνότεροι από τους ανταγωνιστές τους 113 , σε ένα πλαίσιο στο οποίο η τιμή των ανεμογεννητριών και των κατασκευαστικών τους στοιχείων έχει αυξηθεί κατά περίπου 26 % παγκοσμίως σε σύγκριση με τα προ της πανδημίας επίπεδα 114 . Η κατάσταση αυτή θα μπορούσε να δημιουργήσει άνισους όρους ανταγωνισμού για τις επιχειρήσεις της ΕΕ και να παρεμποδίσει τη μελλοντική τους ανταγωνιστικότητα στην παγκόσμια αγορά.

Με τη βελτίωση του μακροοικονομικού περιβάλλοντος άρχισαν να ανακάμπτουν και οι επενδύσεις στην αιολική ενέργεια 115 , οι οποίες ανήλθαν το 2023 στο πρωτοφανές ποσό των 48 δισ. EUR στην ΕΕ (σε σύγκριση με επενδύσεις ύψους κάτω των 20 δισ. EUR το 2022). Το 2023 η χερσαία αιολική ενέργεια παρέμεινε σε επίπεδο επενδύσεων συγκρίσιμο με εκείνο του 2022 και ανήλθε περίπου σε 18 δισ. EUR, ενώ η υπεράκτια αιολική ενέργεια αυξήθηκε από 0,4 δισ. EUR που επενδύθηκαν το 2022 σε 30 δισ. EUR το 2023.

Η παγκόσμια βιομηχανία αιολικής ενέργειας εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από πολύπλοκες αλυσίδες εφοδιασμού, οι οποίες μπορεί να είναι ευάλωτες σε διαταραχές, εμπορικές εντάσεις και ελλείψεις κρίσιμων πρώτων υλών. Η ανάγκη για υλικά όπως ο χαλκός και ο χάλυβας είναι σημαντική, δεδομένου ότι τα υλικά αυτά χρησιμοποιούνται σε διάφορα κατασκευαστικά στοιχεία των στροβίλων, όπως οι γεννήτριες, οι πύργοι και τα κιβώτια ταχυτήτων. Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η μεγάλη εξάρτηση από κινεζικές σπάνιες γαίες 116 , οι οποίες είναι καίριας σημασίας για την παραγωγή μόνιμων μαγνητών για τις ανεμογεννήτριες. Τρωτά σημεία υπάρχουν επίσης σε κατασκευαστικά και δευτερεύοντα στοιχεία, όπως οι γεννήτριες, τα οποία αυξάνουν τον κίνδυνο διαταραχών στην αλυσίδα εφοδιασμού. Η προμήθεια τόσο υλικών όσο και κατασκευαστικών στοιχείων μπορεί να συγκεντρωθεί σε λίγες χώρες, κάτι που μπορεί να δημιουργήσει κινδύνους στην αλυσίδα εφοδιασμού λόγω γεωπολιτικών εξαρτήσεων, αναδεικνύοντας έτσι την ανάγκη για διαφοροποιημένες και ανθεκτικές αλυσίδες εφοδιασμού για τη στήριξη της ανάπτυξης του κλάδου της αιολικής ενέργειας.

Με το ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για την αιολική ενέργεια, η Επιτροπή πρότεινε μέτρα για τη στήριξη της ανταγωνιστικότητας της βιομηχανίας κατασκευής εξοπλισμού αιολικής ενέργειας της ΕΕ 117 . Μία από τις σχετικές πρωτοβουλίες, ο ευρωπαϊκός χάρτης αιολικής ενέργειας 118 , υπεγράφη τον Δεκέμβριο του 2023. Στον χάρτη συμμετέχουν 26 κράτη μέλη, τα οποία έχουν αναλάβει τη δέσμευση να υποστηρίξουν τον τομέα αιολικής ενέργειας της ΕΕ, μεταξύ άλλων, με την επέκταση της παραγωγικής δυναμικότητας στην ΕΕ και τη βελτίωση και απλούστευση της διαδικασίας δημοπρασιών και αδειοδότησης. Οι υφιστάμενες προσπάθειες για τη στήριξη της εκδίπλωσης, συμπεριλαμβανομένης της ταχύτερης αδειοδότησης, της προβολής της σειράς έργων και των επενδύσεων στο δίκτυο, θα πρέπει να συνεχιστούν ώστε να διασφαλιστεί ότι οι επενδύσεις σε μελλοντικά αιολικά πάρκα θα εξακολουθήσουν να είναι ελκυστικές και ότι η βιομηχανία αιολικής ενέργειας της ΕΕ θα έχει τη δυνατότητα να επωφεληθεί από τις ευκαιρίες που προσφέρει η επέκταση της αιολικής ενέργειας σε παγκόσμιο επίπεδο.

3.4.Ωκεάνια ενέργεια

Η ωκεάνια ενέργεια περιλαμβάνει διάφορες τεχνολογίες, μεταξύ των οποίων οι πλέον προηγμένες είναι η ενέργεια παλιρροϊκών ρευμάτων και η κυματική ενέργεια. Μολονότι ορισμένες από τις τεχνολογίες αυτές έχουν επιτύχει υψηλά επίπεδα τεχνολογικής ετοιμότητας, οι τεχνολογίες ωκεάνιας ενέργειας δεν έχουν εκδιπλωθεί ακόμη σε βιομηχανική κλίμακα.

Η ΕΕ κατέχει ηγετική θέση στην ανάπτυξη τεχνολογιών ωκεάνιας ενέργειας, ιδίως όσον αφορά την ενέργεια παλιρροϊκών ρευμάτων και την κυματική ενέργεια. Ωστόσο, βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενο ανταγωνισμό από άλλες μεγάλες οικονομίες, όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα. Την τελευταία πενταετία οι ΗΠΑ επένδυσαν ποσό ύψους 546 εκατ. EUR 119 στην ωκεάνια ενέργεια. Το 2023 και το 2024 η αγορά χαρακτηρίστηκε από πρωτοφανή χρηματοδότηση και ενδιαφέρον. Τα προσωρινά στοιχεία για το 2024 δείχνουν ότι το 2024 εγκαταστάθηκαν στην Ευρώπη τουλάχιστον 1 230 kW νέας δυναμικότητας παραγωγής ωκεάνιας ενέργειας 120 . Στην ΕΕ εγκαταστάθηκαν 878 kW το 2022 και 250 kW το 2023 121 . Η εθνική εισοδηματική στήριξη (π.χ. συμβάσεις επί διαφοράς ή τιμολόγια τροφοδότησης) και η ενωσιακή και εθνική χρηματοδότηση αποτέλεσαν τις βασικές κινητήριες δυνάμεις κατά την περίοδο 2023-2024 για την προσέλκυση ιδιωτικών επενδύσεων και την τόνωση της ανάπτυξης αυτών των έργων στην Ευρώπη. Οι εκπρόσωποι της βιομηχανίας αναμένουν μια σειρά έργων δυναμικότητας 165 MW σε 15 πιλοτικά και προεμπορικά πάρκα 122 . Μεταξύ των κρατών μελών, η Γαλλία, η Δανία και οι Κάτω Χώρες διαθέτουν την πλειονότητα της σωρευτικής εγκατεστημένης δυναμικότητας όσον αφορά την ενέργεια παλιρροϊκών ρευμάτων, ενώ η Πορτογαλία και η Ισπανία πρωτοστατούν στην ανάπτυξη διατάξεων κυματικής ενέργειας.

Η βιομηχανία της ΕΕ διαδραματίζει ηγετικό ρόλο στην ανάπτυξη του τομέα, δεδομένου ότι το 41 % των φορέων ανάπτυξης ενέργειας παλιρροϊκών ρευμάτων και το 52 % των φορέων ανάπτυξης κυματικής ενέργειας είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ 123 . Τα κιβώτια ταχυτήτων, οι γεννήτριες και τα συστήματα ελέγχου κατασκευάζονται κατεξοχήν στην Ευρώπη, με έργα που εκτιμάται ότι θα παράσχουν τουλάχιστον 415 θέσεις σε ισοδύναμα πλήρους απασχόλησης στην ΕΕ. Σε παγκόσμιο επίπεδο, η ΕΕ κατέχει το 20 % των εφευρέσεων υψηλής αξίας και καταλαμβάνει μάλιστα τη δεύτερη θέση μετά την Κίνα (32 %) 124 .

Η κύρια πρόκληση εξακολουθεί να είναι το υψηλό κόστος κεφαλαίου που επιβραδύνει τον ρυθμό των επενδύσεων και της εκδίπλωσης, με αλυσιδωτές επιπτώσεις στην εκβιομηχάνιση. Στο στρατηγικό σχέδιο ενεργειακών τεχνολογιών (σχέδιο ΣΕΤ) προβλέπονται σχετικοί στόχοι, με τους οποίους επιδιώκεται η μείωση του κόστους παραγωγής σε 0,10 EUR/KWh έως το 2030 για την ενέργεια παλιρροϊκών ρευμάτων και σε 0,15 EUR/KWh έως το 2030 για την κυματική ενέργεια 125 . Η μείωση αυτή πρέπει να επιτευχθεί ιδίως μέσω ειδικών ανά τεχνολογία δημοπρασιών για πιλοτικά και προεμπορικά πάρκα, οι οποίες εξακολουθούν να απουσιάζουν σε ορισμένα κράτη μέλη. Για την υλοποίηση της σειράς έργων και την επίτευξη αυτού του στόχου απαιτούνται μέσα για τη μείωση του κινδύνου των επενδύσεων. Τα εν λόγω μέσα ελαχιστοποίησης των κινδύνων θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν εγγυήσεις δανείων για τα πρώτα προεμπορικά πάρκα, ώστε να είναι εφικτή η μείωση του κόστους κεφαλαίου, η προσέλκυση επενδυτών και η επιτάχυνση της εκδίπλωσης. Με τον τρόπο αυτό, θα καταστεί δυνατή η πραγματοποίηση οικονομιών κλίμακας και θα μειωθεί περαιτέρω το κόστος, όπως έχει ήδη παρατηρηθεί με τις καθιερωμένες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας.

3.5.Συσσωρευτές και αποθήκευση ενέργειας

Η φιλοδοξία της Ευρώπης να πρωτοστατήσει στην παγκόσμια μετάβαση προς την καθαρή ενέργεια εξαρτάται από την ικανότητά της να αναπτύσσει, να παράγει και να ενσωματώνει προηγμένες τεχνολογίες συσσωρευτών γρήγορα και σε μεγάλη κλίμακα. Η πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών αναφέρεται στον στόχο να επιτευχθεί στην ΕΕ ικανότητα παραγωγής συσσωρευτών τουλάχιστον 550 GWh έως το 2030 126 .

Στις αρχές του 2024 η ΕΕ φαινόταν να βρίσκεται σε καλό δρόμο όσον αφορά την επίτευξη των στόχων της για το 2030. Στο μεταξύ, ωστόσο, τον Νοέμβριο του 2024 η σουηδική εταιρεία Northvolt υπέβαλε αίτηση προστασίας έναντι της πτώχευσης. Σύμφωνα με εκτιμήσεις, προγραμματισμένη παραγωγική ικανότητα περίπου 616 GWh στην Ευρώπη αναφέρεται ότι έχει ακυρωθεί, καθυστερήσει ή μειωθεί, εξέλιξη που θα μπορούσε να θέσει σε κίνδυνο τους στόχους για το 2030 127 . Ως εκ τούτου, το μερίδιο 7 % της ΕΕ στην παγκόσμια επιχειρησιακή παραγωγή συσσωρευτών το 2024 είναι χαμηλότερο από τις προηγούμενες εκτιμήσεις. Από την άλλη πλευρά, η συνολική παγκόσμια παραγωγή αναμένεται να πενταπλασιαστεί σχεδόν κατά την επόμενη πενταετία και το προβλεπόμενο μερίδιο 10 % της παγκόσμιας παραγωγής στην ΕΕ θα καλύψει πλήρως τις προβλεπόμενες ανάγκες της ΕΕ το 2030, εφόσον υλοποιηθεί η εν λόγω αύξηση 128 .

Η παραγωγή κυψελών στην ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με κρίσιμους κινδύνους στην αλυσίδα εφοδιασμού, ιδίως λόγω της υψηλής εξάρτησης από την Κίνα για καθόδους και ανόδους και του υψηλότερου κόστους παραγωγής, το οποίο είναι συνήθως κατά 70 % έως 130 % υψηλότερο ανά μονάδα παραγωγικής ικανότητας απ’ ό,τι στην Κίνα 129 . Λόγω της αυξανόμενης παγκόσμιας υπερπαραγωγής στοιχείων και της πτώσης της ζήτησης ηλεκτρικών οχημάτων, οι ευρωπαϊκές εγκαταστάσεις παραγωγής εξωθήθηκαν να λειτουργούν σε επίπεδο χαμηλότερο από τη δυναμικότητά τους ή να διακόψουν / αναβάλουν γραμμές παραγωγής, όπως συνέβη στην περίπτωση της μονάδας παραγωγής της Volkswagen στο Salzgitter (μόνο 20 GWh αντί 40 GWh) 130 . Για το 2030 προβλέπεται υπερπροσφορά στοιχείων συσσωρευτών σε παγκόσμιο επίπεδο. Επιπλέον, παρατηρείται αύξηση των μέτρων εμπορικής άμυνας, συμπεριλαμβανομένων, για παράδειγμα, των δασμών των ΗΠΑ στα κινεζικά ηλεκτρικά οχήματα. Η περαιτέρω κλιμάκωση των εμπορικών εντάσεων θα μπορούσε δυνητικά να διογκώσει το κόστος και να επηρεάσει τις αποφάσεις προμήθειας της εφοδιαστικής αλυσίδας συσσωρευτών 131 . Στην ΕΕ, το 2024 η Επιτροπή περάτωσε έρευνα κατά των επιδοτήσεων όσον αφορά τις εισαγωγές ηλεκτρικών οχημάτων με συσσωρευτή από την Κίνα, η οποία οδήγησε στην επιβολή αντισταθμιστικών δασμών στα εισαγόμενα οχήματα 132 .

Το 2024 η παγκόσμια δυναμικότητα των συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας σε συσσωρευτή σε κλίμακα δικτύου ανήλθε σε 168 GWh, σημειώνοντας σημαντική αύξηση από τις 96,1 GWh που είχαν εκδιπλωθεί το 2023 133 . Η Κίνα αντιπροσώπευε το 67 % της εκδίπλωσης συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας σε συσσωρευτή παγκοσμίως, ακολουθούμενη από τις ΗΠΑ και τον Καναδά, ενώ η Ευρώπη υστερεί επί του παρόντος στην εκδίπλωση συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας σε συσσωρευτή. Το 2024 η μη συνδεδεμένη με τον μετρητή αποθήκευση ενέργειας ανήλθε σε 40 GWh παγκοσμίως. Έως το 2035 οι σταθερές εφαρμογές αναμένεται να αντιπροσωπεύουν το 16 % της εκδίπλωσης συσσωρευτών παγκοσμίως, έναντι 6 % το 2020 134 . Οι περισσότεροι κορυφαίοι προμηθευτές συσσωρευτών συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας σε συσσωρευτή έχουν την έδρα τους στην Ασία.

Προκειμένου η ΕΕ να συμβαδίζει με τους ανταγωνιστές της, πρέπει να αναπτύξει ταχύτερα παραγωγική δυναμικότητα και να δημιουργήσει αξιόπιστες αξιακές αλυσίδες, να επενδύσει περισσότερο στον τομέα της Ε&Α για νέες τεχνολογίες συσσωρευτών και να αντιμετωπίσει κρίσιμα κενά στην αξιακή αλυσίδα της μέσω εναλλακτικών λύσεων.

3.6.Τεχνολογίες αντλιών θερμότητας

Οι κατασκευαστές τελικής συναρμολόγησης αντλιών θερμότητας που είναι εγκατεστημένοι στην ΕΕ συγκαταλέγονται στους παγκόσμιους πρωτοπόρους λύσεων υψηλής ποιότητας για οικιακή χρήση, ενώ οι κινεζικές επιχειρήσεις κυριαρχούν στην αγορά αναστρέψιμων κλιματιστικών αέρα-αέρα 135 . Οι κατασκευαστές της ΕΕ ανακοίνωσαν επεκτάσεις της δυναμικότητας τελικής συναρμολόγησης πάνω από 30 GWth κατά τη διάρκεια αυτής της δεκαετίας, σε σύγκριση με υφιστάμενη δυναμικότητα της τάξης περίπου των 24 GWth το 2023. Με αυτές τις προγραμματισμένες επεκτάσεις, η βιομηχανία της ΕΕ πλησιάζει να καλύψει τις ανάγκες εκδίπλωσης της ΕΕ ύψους περίπου 60 GWth που προσδιορίστηκαν από τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας για το 2030 136 . Παρότι η ΕΕ βρίσκεται σε καλό δρόμο για την επίτευξη του στόχου της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών όσον αφορά την παραγωγική ικανότητα τουλάχιστον 31 GWth για την τελική συναρμολόγηση αντλιών θερμότητας, οι επιχειρήσεις της ΕΕ δεν βρίσκονται επί του παρόντος σε τόσο ισχυρή θέση στην παραγωγή ορισμένων κατασκευαστικών στοιχείων.

Το έλλειμμα εμπορικού ισοζυγίου της ΕΕ σε υδραυλικές αντλίες θερμότητας μειώθηκε κατά ένα τρίτο το 2023, λόγω μείωσης των εισαγωγών κατά 13 % και αύξησης των εξαγωγών κατά 14 % 137 . Ταυτόχρονα, οι πωλήσεις αντλιών θερμότητας στην ΕΕ μειώθηκαν κατά 7,2 % το 2023 σε σύγκριση με το 2022, μετά από μια δεκαετία σταθερής ανάπτυξης 138 . Η τάση αυτή συνεχίστηκε το 2024, καθώς οι πωλήσεις στην Ευρώπη μειώθηκαν κατά 31 % σε σύγκριση με το 2023 139 . Η εξέλιξη αυτή είχε ως αποτέλεσμα τη μείωση του χρόνου εργασίας και τις περικοπές θέσεων εργασίας στον τομέα, καθώς και αβεβαιότητες ως προς τις επενδυτικές αποφάσεις στον τομέα της παραγωγής. Το 2023 επιβραδύνθηκε επίσης ο ρυθμός αύξησης της παραγωγικής δυναμικότητας της ΕΕ 140 . Για να αντιστραφεί αυτή η τάση, η βιομηχανία ζητεί φιλόδοξους στόχους της ΕΕ για την απανθρακοποίηση της θέρμανσης χώρων, σταθερά μακροπρόθεσμα εθνικά πλαίσια πολιτικής και ευνοϊκό λόγο τιμής της ηλεκτρικής ενέργειας προς το αέριο 141 .

Σύμφωνα με εκτιμήσεις, το στάδιο της τελικής συναρμολόγησης αντλιών θερμότητας κοστίζει περίπου 184-230 EUR/kW 142 στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ σήμερα, περίπου το διπλάσιο του εκτιμώμενου κόστους για την Κίνα. Δεδομένου ότι τα κατασκευαστικά στοιχεία αντιπροσωπεύουν το 75 % του τελικού κόστους, οι κάθετα ενοποιημένοι κατασκευαστές είναι πιο ανταγωνιστικοί 143 . Η βιομηχανία της ΕΕ εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις εισαγωγές κατασκευαστικών στοιχείων, όπως οι συμπιεστές, οι εναλλάκτες θερμότητας, οι βαλβίδες και το ψυκτικό μέσο. Για την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας στην κατασκευή οικιακών αντλιών θερμότητας, θα χρειαστεί μεγαλύτερη διαφοροποίηση του εφοδιασμού και ισχυρότερες αξιακές αλυσίδες της ΕΕ ώστε να μειωθούν αυτές οι εξαρτήσεις.

Όσον αφορά τις βιομηχανικές αντλίες θερμότητας, οι κατασκευαστές της ΕΕ έχουν αναλάβει ηγετικό ρόλο παγκοσμίως και καλύπτουν ολόκληρη την αλυσίδα εφοδιασμού 144 . Σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας, περίπου το 30 % της ζήτησης βιομηχανικής θερμότητας έως τους 400 °C θα πρέπει να καλύπτεται από βιομηχανικές αντλίες θερμότητας έως το 2050, και ήδη το ήμισυ αυτής έως το 2030 145 . Οι βιομηχανικές αντλίες θερμότητας έχουν επίσης τη δυνατότητα να καλύπτουν ανάγκες θερμότητας κάτω των 200 °C, οι οποίες αντιπροσωπεύουν το 37 % των βιομηχανικών αναγκών σε θερμότητα 146 , με υφιστάμενες εφαρμογές στους τομείς των τροφίμων και των ποτών και του χαρτιού και του χαρτοπολτού.

Για την περαιτέρω ανάπτυξη των βιομηχανικών αντλιών θερμότητας, απαιτούνται έργα Ε&Α για τη διεύρυνση του φάσματος εφαρμογών και την ταχύτερη δυνατή εφαρμογή και τυποποίηση των τεχνολογιών 147 . Επιπλέον, απαιτούνται επενδύσεις στην αλυσίδα εφοδιασμού της ΕΕ για την επέκταση της παραγωγικής δυναμικότητας και τη μείωση του κόστους των προϊόντων. Η βιομηχανία εκτιμά ότι οι βιομηχανικές αντλίες θερμότητας έχουν τη δυνατότητα να αποτελέσουν ευρωπαϊκή επιτυχία.

3.7.Γεωθερμική ενέργεια

Το 2024 η γεωθερμική ενέργεια απέσπασε την προσοχή του κοινού και πολιτική δυναμική. Αυτή η πολιτική δυναμική περιλάμβανε το ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου σχετικά με τη γεωθερμική ενέργεια 148 και τα συμπεράσματα του Συμβουλίου για τη γεωθερμική ενέργεια 149 . Το 2023 η εγκατεστημένη καθαρή γεωθερμική ισχύς στην ΕΕ ήταν περίπου 0,9 GWe 150 (14,8 GWe παγκοσμίως 151 ). Η χρήση άμεσης γεωθερμικής θερμότητας αυξήθηκε σταθερά με τη δημιουργία 298 συστημάτων τηλεθέρμανσης και τηλεψύξης το 2023 152 .

Οι επιχειρήσεις της ΕΕ διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ενιαία αγορά, από τη διερεύνηση των εγκαταστάσεων έως τον παροπλισμό, καθώς οι αξιακές αλυσίδες εκδίπλωσης είναι συνήθως εξ ολοκλήρου εγχώριες 153 . Όσον αφορά την παραγωγή τελικών προϊόντων, εκτιμάται ότι ο τομέας επιτυγχάνει τον στόχο της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, σύμφωνα με τον οποίο το 40 % της εκδίπλωσης πρέπει να καλύπτεται από την εγχώρια παραγωγή 154 . Αντιθέτως, στην παγκόσμια αγορά κατασκευαστικών στοιχείων, όπως οι στρόβιλοι, οι στρόβιλοι εκτόνωσης, οι αντλίες, οι βαλβίδες και τα συστήματα ελέγχου, κυριαρχούν επιχειρήσεις τρίτων χωρών. Η Ιαπωνία παράγει το 82 % των ατμοστροβίλων οργανικού κύκλου διαχωρισμού και το Ισραήλ το 74 % των στροβίλων εκτόνωσης δυαδικού κύκλου. Οι Ευρωπαίοι κατασκευαστές των τεχνολογιών αυτών έχουν κυρίως την έδρα τους στην Ιταλία και, σε μικρότερο βαθμό, στη Γερμανία και τη Γαλλία 155 . Στον τομέα της έρευνας και καινοτομίας, η ΕΕ πρωτοστατούσε ανέκαθεν παγκοσμίως στις εφευρέσεις υψηλής αξίας προτού αποκτήσει το προβάδισμα η Κίνα το 2019 156 .

Η συμπαραγωγή λιθίου και άλλων πρώτων υλών μπορεί να αυξήσει την οικονομική βιωσιμότητα των γεωθερμικών μονάδων. Όσον αφορά τις εξαρτήσεις από υλικά, η ίδια η τεχνολογία εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τον χάλυβα, μεγάλο μέρος του οποίου εισάγεται από την Ασία. Σε μικρότερο βαθμό, ο γεωθερμικός τομέας απαιτεί επίσης κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως το αργίλιο 157 , ο χαλκός και το τιτάνιο 158 . Στην πρόσφατη έκθεση πρωτοβουλίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου 159 και στα συμπεράσματα του Συμβουλίου 160 διατυπώνονται, μεταξύ άλλων, οι ακόλουθες συστάσεις: i) αύξηση της πολιτικής προβολής και της συνολικής ευαισθητοποίησης σχετικά με το δυναμικό και τις προκλήσεις της γεωθερμικής ενέργειας· ii) αντιμετώπιση του ζητήματος της διαθεσιμότητας δεδομένων· iii) μείωση των επενδυτικών κινδύνων με την εφαρμογή συστημάτων εγγυήσεων· iv) εξορθολογισμός και επιτάχυνση των διαδικασιών αδειοδότησης· v) προώθηση βέλτιστων πρακτικών· vi) αντιμετώπιση της έλλειψης ειδικευμένου προσωπικού· και vi) βελτίωση της αποδοχής από το κοινό.

3.8.Τεχνολογίες υδρογόνου: ηλεκτρολυτικές κυψέλες και κυψέλες καυσίμου

Η ηλεκτρόλυση του νερού είναι μια διεργασία κατά την οποία το υδρογόνο παράγεται από το νερό με τη χρήση ηλεκτρικής ενέργειας. Εάν η ηλεκτρική ενέργεια προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές και πηγές χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών, η τεχνολογία αυτή έχει τη δυνατότητα να διαδραματίσει βασικό ρόλο στην απανθρακοποίηση των βιομηχανικών τομέων στους οποίους είναι δύσκολο να περιοριστούν οι ανθρακούχες εκπομπές, ιδίως στην παραγωγή ενεργοβόρων υλικών (π.χ. χάλυβας, τσιμέντο), λιπασμάτων, καθώς και στους τομείς των θαλάσσιων και των αεροπορικών μεταφορών. Η δυναμικότητα παραγωγής ηλεκτρολυτικών κυψελών αυξάνεται στην Ευρώπη, με την υποστήριξη κανονιστικών και χρηματοδοτικών πλαισίων 161 . Με την πρώτη δημοπρασία της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Υδρογόνου το 2024 διατέθηκαν 720 εκατ. EUR για επτά έργα. Παρότι με τον τρόπο αυτό παρέχεται η δυνατότητα σε περισσότερα έργα να καταλήξουν σε τελικές επενδυτικές αποφάσεις, οι ευρωπαϊκές επιχειρήσεις εξακολουθούν να βρίσκονται αντιμέτωπες με χρηματοδοτικά και λειτουργικά εμπόδια.

Η εγκατεστημένη δυναμικότητα ηλεκτρολυτικών κυψελών στην Ευρώπη αυξήθηκε από 228 MWe το 2023 σε 663 MWe το 2024 (έργα σε λειτουργία ή με ληφθείσα επενδυτική απόφαση), με 517 MWe σε χώρες της ΕΕ 162 . Η εγκατεστημένη δυναμικότητα παγκοσμίως αυξήθηκε από 1,4-1,7 GWe το 2023 σε 5 GWe το 2024 163 . Από τη δυναμικότητα αυτή, 2,7 GWe βρίσκονται στην Κίνα και περίπου 300 MWe στις ΗΠΑ.

Η ευρωπαϊκή δυναμικότητα παραγωγής δομοστοιχείων ηλεκτρολυτικών κυψελών εκτιμάται σε 10-15,7 GWe ετησίως το 2024 164 , ενώ, σύμφωνα με προβλέψεις, η παγκόσμια παραγωγική ικανότητα ανήλθε σε 40-54 GWe ετησίως 165 . Η Κίνα διαθέτει την υψηλότερη παραγωγική δυναμικότητα, η οποία το 2024 ανήλθε, σύμφωνα με προβλέψεις, περίπου σε 20 GWe 166 .

Παρά την επέκταση της παραγωγικής δυναμικότητας και την αύξηση του μεγέθους του συστήματος, δεν έχουν επιτευχθεί ακόμη οι αναμενόμενες μειώσεις του κόστους. Αυτό οφείλεται στον πληθωρισμό και σε άλλες δαπάνες, όπως οι δαπάνες για βοηθητικά εξαρτήματα και ηλεκτρική σύνδεση, καθώς και οι έμμεσες δαπάνες. Σύμφωνα με τις πλέον πρόσφατες μελέτες, το κόστος που συνδέεται με τις κεφαλαιουχικές δαπάνες για αλκαλικά συστήματα ισχύος 100 MW ανέρχεται σε 3 050 EUR ανά kW και σε 2 630 EUR ανά kW για συστήματα ισχύος 200 MW 167 , δηλαδή είναι τουλάχιστον τετραπλάσιο του αντίστοιχου κόστους στην Ασία. Ορισμένοι Ευρωπαίοι κατασκευαστές αναφέρουν ότι δεν διαθέτουν επαρκή αριθμό αγοραστών για την παραγωγή τους, έλλειψη που επηρεάζει τόσο τη δυνατότητά τους να μειώσουν τις κεφαλαιουχικές δαπάνες ανά kW όσο και τη βιωσιμότητα πολλών επιχειρηματικών προοπτικών για το ανανεώσιμο υδρογόνο και το υδρογόνο χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών. 

Ο ρυθμός ανάπτυξης του εφοδιασμού στην Ευρώπη επιβραδύνεται. Αυτό οφείλεται σε ελλείψεις στην ανάντη αλυσίδα εφοδιασμού, στην έλλειψη κατάλληλων όγκων ζήτησης και στις εξαρτήσεις από κρίσιμες πρώτες ύλες (π.χ. μέταλλα της ομάδας του λευκόχρυσου) 168 και κατασκευαστικά στοιχεία 169 . Οι παράγοντες αυτοί συμβάλλουν επίσης στην αύξηση του κόστους κατασκευής. Ως εκ τούτου, η ανταγωνιστικότητα των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων ηλεκτρολυτικών κυψελών είναι μετρίου επιπέδου. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν εμπορικά διαθέσιμα προϊόντα για τις κύριες ομάδες ηλεκτρολυτικών κυψελών 170 , και οι παράγοντες της ΕΕ βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση όσον αφορά τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας 171 . Από την άλλη πλευρά, παρατηρούνται μεγάλοι χρόνοι παράδοσης για τα δομοστοιχεία ισχύος κυψελών, ανάντη αδυναμίες στην αξιακή αλυσίδα καθώς και πιο δαπανηρά συστήματα που επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα των Ευρωπαίων κατασκευαστών. Η επιχειρηματική προοπτική μπορεί επίσης να επηρεάζεται από άλλες πτυχές, όπως οι εγγυήσεις μετά την παραγωγή και οι υψηλές λειτουργικές δαπάνες για την παραγωγή ανανεώσιμου υδρογόνου.

Το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στο σταθμισμένο κόστος του υδρογόνου (LCOH). Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η ηλεκτρική ενέργεια αντιπροσωπεύει σημαντικό ποσοστό του συνολικού κόστους, με το σχετικό ποσοστό της να παρουσιάζει διαφοροποιήσεις μεταξύ των τοποθεσιών και των προδιαγραφών των ηλεκτρολυτικών κυψελών 172 . Για παράδειγμα, στα πρόσφατα έργα στις Κάτω Χώρες, η τιμή του LCOH 173 ανερχόταν σε 12-14 EUR/kg υδρογόνου για υπεράκτια συστήματα ηλεκτρολυτικών κυψελών 100-200 MWe. Η τιμή του LCOH θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τον σχεδιασμό, τη λειτουργία και την τοπική προσαρμογή των έργων.

Οι εναπομένουσες προκλήσεις στον τομέα της έρευνας και καινοτομίας είναι η υποκατάσταση των «παντοτινών χημικών» που χρησιμοποιούνται στις μεμβράνες, η μείωση του κόστους του συστήματος, η βελτίωση των επιδόσεων και της διάρκειας ζωής τους, η μείωση της κατανάλωσης γλυκού νερού και η υιοθέτησή τους στους τομείς τελικής χρήσης σε ανταγωνιστικές τιμές.

Οι κυψέλες καυσίμου είναι συστήματα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από καθαρό υδρογόνο με αποδοτικό τρόπο. Έχουν προστιθέμενη αξία κατά την παροχή απανθρακοποιημένων λύσεων για τους τομείς των μεταφορών, της θέρμανσης ή των συστημάτων ισχύος εκτός δικτύου. Χρησιμοποιούνται κατά κύριο λόγο σε ηλεκτρικά οχήματα κυψελών καυσίμου, λεωφορεία, περιφερειακά τρένα και, σε μικρότερο βαθμό, στη θέρμανση, τα μηχανήματα και τα σταθερά συστήματα ισχύος εκτός δικτύου. Στην ΕΕ, τα πρότυπα εκπομπών και οι τιμές των ανθρακούχων εκπομπών δημιουργούν πρόσθετα κίνητρα για επενδύσεις. Το 2023 η εκτιμώμενη εγκατεστημένη δυναμικότητα ήταν 7,8 GW παγκοσμίως, με κορυφαίες κατά σειρά την Ασία (72 %), τις ΗΠΑ και τον Καναδά (18 %) και την Ευρώπη με 0,6 GW (8 %) 174 , με το μεγαλύτερο μέρος της αγοράς κινητικότητας 175 . 

Οι Ευρωπαίοι κατασκευαστές προσφέρουν λεωφορεία κυψελών καυσίμου, αλλά η αγορά των κυψελών καυσίμου πραγματοποιείται, στις περισσότερες περιπτώσεις, από άλλους προμηθευτές, κυρίως από τον Καναδά και την Ιαπωνία. Τα πρωτότυπα κυψελών καυσίμου αναπτύσσονται στην ΕΕ για τα βαρέα επαγγελματικά οχήματα καθώς αυξάνεται το ενδιαφέρον για καθαρές μεταφορές και το συνολικό κόστος κυριότητας μπορεί να εξομοιωθεί μετά το 2035 με το αντίστοιχο κόστος των φορτηγών ντίζελ. Εκτιμάται ότι τα βαρέα επαγγελματικά οχήματα κυψελών καυσίμου θα εξακολουθήσουν να είναι ακριβότερα από τα ηλεκτρικά οχήματα με συσσωρευτή. Οι κυψέλες καυσίμου στον τομέα της θέρμανσης θα διαδραματίσουν πιθανότατα εξειδικευμένο ρόλο στην ΕΕ.

Η ανθεκτικότητα των αξιακών αλυσίδων τόσο για τις ηλεκτρολυτικές κυψέλες όσο και για τις κυψέλες καυσίμου πρέπει να ενισχυθεί, από την προμήθεια πρώτων υλών έως την κατασκευή και την προμήθεια κατασκευαστικών στοιχείων, ώστε να μειωθούν οι χρόνοι παράδοσης πλήρων συστημάτων στην Ευρώπη με ανταγωνιστικό κόστος. Η διαθεσιμότητα μεγάλων ποσοτήτων ανταγωνιστικού από άποψη κόστους ανανεώσιμου υδρογόνου και υδρογόνου χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών εξακολουθεί να αποτελεί προτεραιότητα πολιτικής.

3.9.Τεχνολογίες βιώσιμου βιοαερίου και βιομεθανίου 

Η Ευρώπη διαθέτει ώριμη βιομηχανία κυρίως για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από βιοαέριο, ενώ οι αναπτυσσόμενες αγορές θερμότητας και μεταφορών να καθοδηγούνται από την έγχυση βιομεθανίου στο δίκτυο. Σχεδόν το 50 % της παραγωγής βρίσκεται στην Ευρώπη, ενώ μόνο η Γερμανία καλύπτει το 20 % της παγκόσμιας ζήτησης 176 . Η αναερόβια χώνευση εξακολουθεί να αποτελεί την κύρια εμπορική τεχνολογία που χρησιμοποιείται για την παραγωγή βιοαερίου, το οποίο αναβαθμίζεται στη συνέχεια σε βιομεθάνιο. Η ΕΕ είναι κορυφαίος παραγωγός βιοαερίου και βιομεθανίου, με συνδυασμένη παραγωγή περίπου 22,1 δισεκατομμυρίων κυβικών μέτρων το 2023 177 . Κατέχει επίσης ηγετική θέση στην κατασκευή εξοπλισμού. Το 2023 η δυναμικότητα παραγωγής βιομεθανίου στην ΕΕ από αναερόβια χώνευση ανήλθε σε 3,8 δισεκατομμύρια m3, ενώ η πραγματική ετήσια παραγωγή εκτιμάται σε 3,5 δισεκατομμύρια m3, ωστόσο η αύξηση της δυναμικότητας παραγωγής προβλέπεται να πενταπλασιαστεί έως το 2030 178 . Ο τρέχων ρυθμός ανάπτυξης του βιομεθανίου στην ΕΕ ακολουθεί στενά τους στόχους για το 2030 που περιλαμβάνονται στα εθνικά σχέδια για την ενέργεια και το κλίμα, σε ευθυγράμμιση με τον στόχο του REPowerEU.

Η ΕΕ φιλοξενεί κορυφαίες επιχειρήσεις παγκοσμίως στον τομέα της παραγωγής τόσο βιοαερίου και βιομεθανίου όσο και κατασκευαστικών στοιχείων (π.χ. χωνευτήρες, εξοπλισμός καθαρισμού βιοαερίου, αεριοποιητές) 179 . Επί του παρόντος βρίσκονται σε εξέλιξη οι εργασίες για νέες οδούς, στο πλαίσιο των οποίων πρωτοστατεί η ΕΕ 180 . Το πρόγραμμα «Ορίζων» της ΕΕ έχει επενδύσει πάνω από 120 εκατ. EUR σε 20 καινοτόμα έργα, με στόχο την προώθηση της τεχνολογίας στον συγκεκριμένο τομέα. Οι καινοτόμες τεχνολογίες για την άμεση παραγωγή βιομεθανίου, όπως η αεριοποίηση καταλοίπων και αποβλήτων βιομάζας, δεν έχουν αποτελέσει ακόμη αντικείμενο ευρείας επίδειξης στην ΕΕ (2 000 τόνοι/έτος εγκατεστημένης και λειτουργικής παραγωγικής δυναμικότητας το 2023, αν και η παραγωγή βιομεθανίου αναμένεται να αυξηθεί σε 0,7 δισεκατομμύρια m3 το 2030 181 ). Οι μονάδες παραγωγής υγροποιημένου βιομεθανίου αποτελούν πολύτιμη επιλογή στην ΕΕ, με δυναμικότητα περίπου 7,3 TWh το 2023, η οποία αναμένεται να αυξηθεί σε 15,4 TWh έως το 2025 182 .

Η ΕΕ αντιπροσωπεύει σημαντικό ποσοστό των επενδύσεων σε βιοαέριο και κατέχει ηγετική θέση στον τομέα των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας υψηλής αξίας 183 . Οι τεχνολογίες βιοαερίου (αναερόβια χώνευση και αναβάθμιση αερίου) δεν παρουσιάζουν κρίσιμες εξαρτήσεις για υλικά, κατασκευαστικά στοιχεία ή προμηθευτές και δεν υπάρχει εξάρτηση από εξοπλισμό, υλικά ή προμηθευτές τεχνολογιών που αφορούν ειδικά κάποιον αεριοποιητή 184 . Επίσης, η ΕΕ δεν παρουσιάζει καμία εξάρτηση από εισαγωγές βιολογικών πρώτων υλών 185 . Ωστόσο, υπάρχουν εξαρτήσεις από προμηθευτές τρίτων χωρών ΕΕ όσον αφορά τους κινητήρες αερίου και τους αεριοστροβίλους για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας, όπως σε όλα τα αέρια καύσιμα.

Το υψηλό κόστος εμποδίζει επί του παρόντος την περαιτέρω ανάπτυξη του βιομεθανίου, καθώς οι κεφαλαιουχικές δαπάνες για μια μονάδα παραγωγής βιοαερίου από αναερόβια χώνευση ανέρχεται περίπου σε 1 500-2 000 EUR/kW 186 και το συνολικό κόστος παραγωγής και αναβάθμισης του βιοαερίου εκτιμάται περίπου σε 100 EUR/MWh 187 . Ομοίως, για μονάδα παραγωγής βιομεθανίου από αεριοποίηση, οι κεφαλαιουχικές δαπάνες ανέρχονται σε 2 000-3 600 EUR/KW και το κόστος παραγωγής περίπου σε 89-112 EUR/MWh 188 .

Για τη διατήρηση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ στον συγκεκριμένο τομέα, πρέπει να υποστηριχθεί περαιτέρω η καινοτομία στις τεχνολογίες για τη βιώσιμη παραγωγή βιομεθανίου από την αεριοποίηση και την αναβάθμιση του βιοαερίου αναερόβιας χώνευσης, ώστε να αυξηθεί η παραγωγική δυναμικότητα και να μειωθεί το κόστος παραγωγής. Επιπλέον, θα πρέπει να διευκολυνθεί η πρόσβαση των μονάδων παραγωγής βιοαερίου και βιομεθανίου στο δίκτυο.

3.10.Τεχνολογίες δέσμευσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (CCS)

Η ΕΕ, με τη στρατηγική βιομηχανικής διαχείρισης του άνθρακα 189 που εξέδωσε τον Φεβρουάριο του 2024, θέτει ένα όραμα για ισχυρό κανονιστικό και επενδυτικό πλαίσιο που θα διέπει τις τεχνολογίες δέσμευσης, μεταφοράς, χρήσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα, καθώς και τις τεχνολογίες που απορροφούν τον ατμοσφαιρικό άνθρακα. Με τη στήριξη της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, η οποία θέτει ετήσιο στόχο ικανότητας έγχυσης τουλάχιστον 50 εκατομμυρίων τόνων CO2 σε χώρους αποθήκευσης στην ΕΕ έως το 2030 190 , η στρατηγική καθορίζει συγκεκριμένες δράσεις για την υποστήριξη των τεχνολογιών CCS.

Η ΕΕ βρίσκεται σε ικανοποιητική θέση όσον αφορά τις τεχνολογίες δέσμευσης CO2, δεδομένου ότι οι πέντε από τους 16 μεγαλύτερους παρόχους τεχνολογίας δέσμευσης CO2 που είναι καταχωρισμένοι αποτελούν επιχειρήσεις της ΕΕ 191 . Όσον αφορά, ωστόσο, τη μεταφορά, την αποθήκευση και ολόκληρη την αξιακή αλυσίδα του CO2, η Ευρώπη υστερεί σε σχέση με τις ΗΠΑ και τον Καναδά, καθώς πολύ λίγες επιχειρήσεις παρέχουν αυτές τις τεχνολογίες 192 . Τα τελευταία έτη η ΕΕ έχει αυξήσει τις δημόσιες δαπάνες Ε&Α. Το 2022 η ΕΕ αντιπροσώπευε περίπου το 22 % των παγκόσμιων δαπανών, με μικρό προβάδισμα έναντι του Καναδά και της Ιαπωνίας 193 , και τη διοχέτευση του μεγαλύτερου μέρους των επενδύσεων στην αποθήκευση CO2.

Το 2023 ο αριθμός των έργων CCS σε διάφορα στάδια ανάπτυξης διπλασιάστηκε σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος και ανήλθε σε 392 εγκαταστάσεις παγκοσμίως (με 119 έργα στην Ευρώπη), οι οποίες αντιστοιχούσαν σε 361 εκατομμύρια τόνους CO2 ετησίως 194 . Στην Ευρώπη, έργα CCS τα οποία βρίσκονται σε διάφορα στάδια ανάπτυξης, στηρίζουν βιομηχανίες όπως η παραγωγή υδρογόνου, αμμωνίας και λιπασμάτων (20 εγκαταστάσεις), η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας (19 εγκαταστάσεις), το τσιμέντο (17 εγκαταστάσεις) και η βιομάζα για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας / θερμότητας (15 εγκαταστάσεις) 195 .

Στην Ευρώπη, από τα 35 υπό ανάπτυξη έργα μεταφοράς CO2 και δικτύων, αρκετά αποτελούν βασικά έργα κοινού ενδιαφέροντος (ΕΚΕ) στα οποία βασίζεται ένα διασυνοριακό δίκτυο διοξειδίου του άνθρακα της ΕΕ 196 . Μολονότι η προσδιορισθείσα δυναμικότητα αποθήκευσης εξακολουθεί να είναι συγκεντρωμένη στη Βόρεια Θάλασσα, έχουν χαρτογραφηθεί νέες τοποθεσίες για χερσαία και υπεράκτια έργα CCS σε κράτη μέλη όπως η Βουλγαρία, η Ελλάδα, η Ιταλία και η Κροατία. Το 2024 χορηγήθηκαν οι πρώτες άδειες εξερεύνησης για τη χερσαία αποθήκευση CO2 στη Δανία, με τις οποίες διπλασιάστηκε ο συνολικός αριθμός των αδειών εξερεύνησης για την αποθήκευση CO2 197 . Τον Ιανουάριο του 2025 η Επιτροπή χορήγησε χρηματοδότηση ύψους 250 εκατ. EUR στο πλαίσιο του μηχανισμού «Συνδέοντας την Ευρώπη» για τον τομέα της ενέργειας, με σκοπό τη στήριξη της κατασκευής τριών έργων και τη χρηματοδότηση εννέα προπαρασκευαστικών μελετών για έργα υποδομής CO2 κοινού ενδιαφέροντος 198 .

Η ΕΕ βρίσκεται σε ικανοποιητική θέση όσον αφορά βασικούς τομείς παραγωγής κατασκευαστικών στοιχείων CCS για τις τεχνολογίες δέσμευσης, όπως οι διαλύτες αμινών που χρησιμοποιούνται για την απορρόφηση (πρόκειται για την πλέον ώριμη τεχνολογία). Ωστόσο, δεν έχει τεθεί ακόμη σε λειτουργία ευρείας κλίμακας, ούτε διαθέτει ακόμη εξειδικευμένες αξιακές αλυσίδες. Μετά από μια περίοδο στασιμότητας την προηγούμενη δεκαετία, η παραγωγή διαλυτών αμινών στην ΕΕ ανήλθε το 2023 σε 260 εκατ. EUR, δηλαδή αυξήθηκε κατά 8 % σε σύγκριση με το προηγούμενο έτος. Η ΕΕ βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση για την ανάπτυξη καινοτόμων μεθόδων, μεταξύ άλλων όσον αφορά τις μεμβράνες (πολυμερείς, κεραμικές ύλες) και τις προσροφητικές ουσίες, ενώ η Κίνα κατέχει ηγετική θέση παγκοσμίως όσον αφορά τα άρθρα που αξιολογούνται από ομοτίμους. Τα έργα στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζων 2020» της ΕΕ αναμένεται να βελτιώσουν σημαντικά τις διεργασίες και να προωθήσουν τις μεθόδους αυτές στο εμπορικό στάδιο 199 .

Παρά την ανάπτυξη δυναμικής για τη δέσμευση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα (CCS) στην ΕΕ το προηγούμενο έτος, ο ρυθμός εκδίπλωσης της αποθήκευσης CO2 θα πρέπει να αυξηθεί εκθετικά προκειμένου να επιτευχθούν οι σημαντικές ποσότητες δέσμευσης CO2 που απαιτούνται για την εκπλήρωση των στόχων με ορίζοντα το 2030, το 2040 και το 2050. Η ΕΕ εφαρμόζει επί του παρόντος μέτρα που αποσκοπούν στην ενίσχυση της προβολής της ζήτησης και της προσφοράς αποθήκευσης, καθώς και στη θέσπιση του αναγκαίου πλαισίου για τη διασφάλιση ανοικτής πρόσβασης χωρίς διακρίσεις και πολυτροπικής υποδομής CO2. Τα μέτρα αυτά θα αντιμετωπίσουν τις κύριες προκλήσεις όσον αφορά την εκδίπλωση λύσεων βιομηχανικής διαχείρισης του άνθρακα, θα αυξήσουν την προβλεψιμότητα για τους επενδυτές και θα ελαχιστοποιήσουν τους κινδύνους των επενδύσεων. Η Επιτροπή θα προτείνει περαιτέρω μέτρα για την παροχή κινήτρων και την αύξηση της υιοθέτησης τεχνολογιών δέσμευσης, χρήσης και αποθήκευσης διοξειδίου του άνθρακα (CCUS) 200 .

3.11.Τεχνολογίες δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας: γραμμές μεταφοράς ισχύος και μετασχηματιστές

Στο σχέδιο δράσης της ΕΕ για τα δίκτυα 201 προσδιορίζονται παγκόσμιες τάσεις (π.χ. η αυξανόμενη κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας, η ψηφιοποίηση και η ενσωμάτωση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας), οι οποίες συμβάλλουν στην αύξηση της παγκόσμιας ζήτησης για εξαρτήματα δικτύου, συμπεριλαμβανομένων των γραμμών μεταφοράς ισχύος και των μετασχηματιστών 202 . Από την ανάλυση της Europacable του 2024 για τα δεκαετή προγράμματα ανάπτυξης δικτύων 203 προκύπτει ότι κατά την περίοδο 2024-2033 θα κατασκευαστούν στην Ευρώπη περίπου 100 000 χλμ. νέων γραμμών και καλωδίων μεταφοράς (κατά 10 % προς τα πάνω αναθεώρηση του αριθμού του 2022). Όσον αφορά το σύστημα διανομής, η Eurelectric προβλέπει ότι κατά την περίοδο 2025-2050 θα πρέπει να εγκατασταθούν κατά μέσο όρο 262 000 χλμ. αγωγών ετησίως, συμπεριλαμβανομένων νέων γραμμών και αντικαταστάσεων 204 . Επιπλέον, μόνο για την ανάπτυξη του δικτύου διανομής στην ΕΕ και τη Νορβηγία μπορεί να απαιτούνται έως και 172 000 μονάδες μετασχηματιστών, οι οποίες προστίθενται κάθε έτος μεταξύ του 2025 και του 2050, με αποτέλεσμα τον διπλασιασμό του αριθμού τους από 4,5 εκατομμύρια σε 9 εκατομμύρια έως τα μέσα του αιώνα 205 . Συνολικά, για την αναβάθμιση των ευρωπαϊκών υποδομών μεταφοράς και διανομής ηλεκτρικής ενέργειας μπορεί να απαιτηθούν επενδύσεις ύψους έως και 730 δισ. EUR έως το 2040 206 .

Η ΕΕ διαθέτει από μακρού ορισμένους πρωτοπόρους της αγοράς και της τεχνολογίας τόσο για τις γραμμές μεταφοράς ισχύος όσο και για τους μετασχηματιστές. Η αγορά συρμάτων και καλωδίων της ΕΕ τροφοδοτείται κυρίως από ευρωπαϊκές επιχειρήσεις, αν και η ανταγωνιστική πίεση που ασκείται από διεθνείς παράγοντες μπορεί να αυξηθεί βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα. Όσον αφορά την ευρωπαϊκή αγορά μετασχηματιστών, η εικόνα είναι κάπως διαφορετική: ενώ ορισμένες μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες κυριαρχούν στο τμήμα των μεγάλων μετασχηματιστών μετάδοσης, στο τμήμα των μετασχηματιστών μεσαίου μεγέθους και στους κατασκευαστές μετασχηματιστών διανομής περιλαμβάνονται τόσο ιστορικοί εθνικοί κατασκευαστές όσο και οικογενειακές επιχειρήσεις από την Ευρώπη, αλλά και διεθνείς ανταγωνιστές.

Οι εφοδιαστικές αλυσίδες χαλκού και αργιλίου είναι καίριας σημασίας για την παραγωγή. Μολονότι οι αλυσίδες αυτές αναμένεται να συμβαδίζουν με τη σταθερά αυξανόμενη ζήτηση βραχυπρόθεσμα, η υψηλή ζήτηση και η συγκέντρωση της παραγωγής καθαρισμένου χαλκού ενέχει τον κίνδυνο διαταραχών μακροπρόθεσμα 207 . Το κύριο κατασκευαστικό στοιχείο υψηλής αξίας για τους μετασχηματιστές, ο πυρήνας, κατασκευάζεται από χάλυβα με προσανατολισμένους κόκκους για ηλεκτρικές εφαρμογές (GOES). Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η αξία της παγκόσμιας αγοράς χάλυβα με προσανατολισμένους κόκκους για ηλεκτρικές εφαρμογές θα διπλασιαστεί σχεδόν σε μέγεθος έως το 2032 208 , λόγω της ζήτησης από την κατασκευαστική βιομηχανία μετασχηματιστών. Παρόλο που η ΕΕ αποτελεί μεγάλο παραγωγό, πολλοί κατασκευαστές μετασχηματιστών της ΕΕ εξαρτώνται από τις εισαγωγές χάλυβα πυρήνων 209 .

Η αυξανόμενη ζήτηση για εξαρτήματα δικτύου, όπως οι γραμμές μεταφοράς ισχύος και οι μετασχηματιστές, έχει οδηγήσει σε καθυστερήσεις στις παραδόσεις, σε μεγάλους χρόνους παράδοσης και σε περαιτέρω αυξήσεις των τιμών. Για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών, αναφέρεται ότι αρκετοί κορυφαίοι Ευρωπαίοι κατασκευαστές καλωδίων ξεκίνησαν να εφαρμόζουν επενδυτικές αποφάσεις αξίας 4 δισ. EUR, συμβάλλοντας έτσι στον διπλασιασμό της δυναμικότητας παραγωγής καλωδίων υψηλής και υπερυψηλής τάσης στην Ευρώπη 210 . Από έρευνα μεταξύ κατασκευαστών μετασχηματιστών εντός και εκτός ΕΕ προκύπτει ότι μπορεί να αναμένεται επέκταση της παραγωγικής δυναμικότητας κατά 10 % βραχυπρόθεσμα (έως το 2026), με ποσοστό έως και 30 % έως το 2030, εάν επιβεβαιωθεί η ανοδική τάση της ζήτησης 211 . Ωστόσο, η ζήτηση αναμένεται να συνεχίσει να αυξάνεται με ταχύτερο ρυθμό απ’ ό,τι η προσφορά κατά τα επόμενα έτη και κατά τη δεκαετία του 2030.

Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει η βιομηχανία είναι η έλλειψη ειδικευμένου εργατικού δυναμικού. Σχεδόν οι μισοί από τους κατασκευαστές μετασχηματιστών που συμμετείχαν στην έρευνα ανέφεραν την ανεπαρκή αξιοποίηση της δυναμικότητας λόγω έλλειψης ειδικευμένων εργαζομένων 212 . Στο σχέδιο δράσης της για τα δίκτυα, η Επιτροπή προσδιόρισε μέτρα με σκοπό να διασφαλιστεί ότι τα δίκτυα ηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ θα λειτουργούν αποτελεσματικότερα και θα αναπτύσσονται ταχύτερα 213 . Η στενότερη συνεργασία μεταξύ των δημόσιων αρχών, των διαχειριστών δικτύων και των παρόχων τεχνολογιών θα είναι καίριας σημασίας για την ανάπτυξη κοινών τεχνολογικών προδιαγραφών, τη βελτίωση της προβολής των σειρών έργων δικτύων, τη διευκόλυνση των επενδύσεων στην παραγωγική δυναμικότητα και την ασφάλεια των αλυσίδων εφοδιασμού. Κατά τη διάρκεια της τρέχουσας θητείας, η Επιτροπή θα εξετάσει το νομικό πλαίσιο για τα ευρωπαϊκά δίκτυα με σκοπό τη στήριξη του εξηλεκτρισμού και την επιτάχυνση της αδειοδότησης 214 . Η Επιτροπή θα παρουσιάσει σχέδιο δράσης για τον εξηλεκτρισμό, με σκοπό τη στήριξη του εξηλεκτρισμού σε όλους τους τομείς τελικής χρήσης, και θα προτείνει δέσμη μέτρων για τα ευρωπαϊκά δίκτυα, με σκοπό τον εκσυγχρονισμό και την επέκταση του οικείου δικτύου υποδομών μεταφοράς και διανομής ενέργειας.

3.12.Τεχνολογίες πυρηνικής ενέργειας σχάσης

Οι πυρηνικοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής αποτελούν μία από τις τεχνολογίες που παρέχουν ηλεκτρική ενέργεια χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών με δυνατότητα μεταφοράς 215 . Το μοναδιαίο κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας από πυρηνικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής κυμαίνεται συνήθως μεταξύ του κόστους των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και των τεχνολογιών ορυκτών καυσίμων. Το 2023 οι πυρηνικοί σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής παρήγαν το 22,8 % της ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ, σημειώνοντας ελαφρά αύξηση από 21,9 % το 2022 216 , με τρεις μοχλούς για την επίτευξη του στόχου αυτού: παράταση της διάρκειας ζωής, κατασκευή νέων μεγάλων πυρηνικών σταθμών ηλεκτροπαραγωγής και εκδίπλωση μικρών δομοστοιχειωτών αντιδραστήρων.

Οι περισσότεροι νέοι υπό κατασκευή αντιδραστήρες βρίσκονται στην Ασία. Στις αρχές του 2024 υπήρχαν παγκοσμίως περίπου 61 GW δυναμικότητας αντιδραστήρων υπό κατασκευή, εκ των οποίων πάνω από το ήμισυ βρίσκονταν στην Κίνα και την Ινδία. Η ΕΕ διατηρεί έναν εν ενεργεία πωλητή αντιδραστήρων 217 , ο οποίος αναπτύσσει το 5,3 % της προαναφερόμενης δυναμικότητας 218 . Αυτό καταδεικνύει την ανάγκη βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας της βιομηχανίας της ΕΕ σύμφωνα με τους στόχους της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών.

Το 2024 η Επιτροπή συγκρότησε την ευρωπαϊκή βιομηχανική συμμαχία για τους μικρούς δομοστοιχειωτούς αντιδραστήρες, με σκοπό να διευκολυνθεί η εκδίπλωσή τους έως τις αρχές της δεκαετίας του 2030 και να υποστηριχθεί ένα ανταγωνιστικό ευρωπαϊκό οικοσύστημα 219 . Οι μικροί δομοστοιχειωτοί αντιδραστήρες παρουσιάζουν καινοτόμα σχέδια και κατασκευάζονται γύρω από διαρθρωμένα κατασκευαστικά στοιχεία τα οποία θα μπορούσαν δυνητικά να παράγονται σε σειρά. Δεν έχουν εκδιπλωθεί ακόμη στην ΕΕ, αν και οι πρώτοι μικροί δομοστοιχειωτοί αντιδραστήρες λειτουργούν ήδη στην Κίνα και τη Ρωσία 220 .

Για την υλοποίηση της προβλεπόμενης δυναμικότητας στην ΕΕ είναι απαραίτητη η επέκταση της παραγωγικής δυναμικότητας 221 . Επιπλέον, η γήρανση του εργατικού δυναμικού στον τομέα πρέπει να αντιμετωπιστεί με την ένταξη ατόμων στο εργατικό δυναμικό και την επανειδίκευση επαγγελματιών από άλλες βιομηχανίες. Πρέπει να προωθηθούν προγράμματα ανάπτυξης δεξιοτήτων ειδικά για τον πυρηνικό τομέα. Η διαφοροποίηση της αλυσίδας εφοδιασμού για τα πυρηνικά καύσιμα, τις υπηρεσίες κύκλου καυσίμου και τα ανταλλακτικά πρέπει να συνεχίσει να αντιμετωπίζει τις εξαρτήσεις από μεμονωμένους αναξιόπιστους εταίρους, ιδίως από τη Ρωσία 222 . Πρέπει να δίνεται συνεχώς έμφαση στη διατήρηση της πυρηνικής ασφάλειας, στην εξασφάλιση διαφοροποιημένων προμηθειών, στην ασφαλή διαχείριση των αποβλήτων και στην προώθηση νέων τεχνολογιών 223 . Κάθε μελλοντική χρήση της πυρηνικής ενέργειας πρέπει να εξαρτάται από την τήρηση των αυστηρότερων προτύπων πυρηνικής ασφάλειας, καθώς και από την ασφαλή διάθεση όλων των ειδών πυρηνικών αποβλήτων και αναλωμένων καυσίμων.

3.13.Υδροηλεκτρική ενέργεια 

Το 2023 η παγκόσμια δυναμικότητα παραγωγής υδροηλεκτρικής ενέργειας ανήλθε σε 1 416 GW 224 , ενώ γύρω στο 2030 αναμένεται πρόσθετη δυναμικότητα της τάξης περίπου των 160 GW (εκ των οποίων 15-16 GW κατά προσέγγιση στην Ευρώπη) 225 . Η αντλησιοταμίευση εξακολουθεί να αποτελεί τη συνηθέστερη τεχνολογία αποθήκευσης ενέργειας, με πάνω από το 90 % του συνόλου της αποθήκευσης σε κλίμακα δικτύου παγκοσμίως και εγκατεστημένη δυναμικότητα άντλησης 46 GW στην ΕΕ 226 . Ενώ οι επιχειρήσεις της ΕΕ δραστηριοποιούνται σε νέα έργα υδροηλεκτρικής ενέργειας παγκοσμίως, στην ΕΕ δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην αναβάθμιση και την ανακαίνιση υφιστάμενων εγκαταστάσεων, οι οποίες αντιπροσωπεύουν περίπου 153 GW εγκατεστημένης δυναμικότητας 227 .

Η κατασκευαστική βιομηχανία υδροηλεκτρικών κατασκευαστικών στοιχείων της ΕΕ παραμένει ισχυρή το 2024, κατάσταση που υποδηλώνει θετικές προοπτικές όσον αφορά την πρόοδο προς την επίτευξη των δεικτών αναφοράς της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών. Παρότι η αλυσίδα εφοδιασμού της ΕΕ είναι άρτια ανεπτυγμένη, υπάρχει κίνδυνος μελλοντικής εξάρτησης για τους μόνιμους μαγνήτες ως κατασκευαστικά στοιχεία 228 . Η αξία των μερών και των στροβίλων που κατασκευάζονται στην ΕΕ ανήλθε σε 605 εκατ. EUR το 2023, ωστόσο κατά τα τελευταία έτη το εμπορικό πλεόνασμα μειώθηκε σημαντικά και ανήλθε σε 213 εκατ. EUR το 2023, σε σύγκριση με την κορύφωσή του σε 466 εκατ. EUR το 2015. Αυτό αντικατοπτρίζεται επίσης στο μερίδιο της ΕΕ στις παγκόσμιες εξαγωγές, το οποίο παρέμεινε ωστόσο υψηλό στο 44 % την περίοδο 2021-2023 229 . Η απώλεια αξίας παραγωγής κατά τα τελευταία έτη καταδεικνύει ότι, ενώ η βιομηχανία της ΕΕ παραμένει ανταγωνιστική, αντιμετωπίζει αυξημένο παγκόσμιο ανταγωνισμό, λαμβανομένου υπόψη ότι η Κίνα είναι κυρίως η χώρα που αναπτύσσει τη θέση της στην τεχνολογία υδροηλεκτρικής ενέργειας 230 .

Μολονότι η βιομηχανία υδροηλεκτρικής ενέργειας της ΕΕ εξακολουθεί να διαδραματίζει ηγετικό ρόλο παγκοσμίως, η διατήρηση του ρόλου αυτού προβλέπεται να είναι ακόμη πιο δύσκολη σε μεσοπρόθεσμο και μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερο ζήτημα για τη βιομηχανία της ΕΕ αποτελεί το χαμηλότερο δυναμικό για νέα υδροηλεκτρικά έργα στην Ευρώπη, όπου ο εντοπισμός νέων τοποθεσιών για την παραγωγή βιώσιμης υδροηλεκτρικής ενέργειας εξακολουθεί να συνιστά σημαντική πρόκληση. Μία ακόμη πρόκληση για την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ αποτελεί η διατήρηση των δεξιοτήτων στον τομέα.

Η ΕΕ πρέπει να διατηρήσει ηγετική θέση παγκοσμίως στον τομέα της υδροηλεκτρικής ενέργειας μέσω περισσότερων επενδύσεων στην έρευνα και καινοτομία απ’ ό,τι οι παγκόσμιοι ανταγωνιστές και μέσω της διατήρησης της εγχώριας αγοράς της με νέες επενδύσεις. Ειδικότερα, υπάρχουν αναξιοποίητες δυνατότητες επέκτασης της αντλησιοταμίευσης που μπορούν να συμβάλουν στην ενίσχυση της ευελιξίας των δικτύων, μεταξύ άλλων με τη μετασκευή υφιστάμενων υδροηλεκτρικών εγκαταστάσεων.

3.14.Βιώσιμα εναλλακτικά καύσιμα

231 Τα βιώσιμα εναλλακτικά καύσιμα, όπως ορίζονται στην πράξη για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, είναι βιώσιμα καύσιμα χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών που αποσκοπούν στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στους τομείς των αερομεταφορών και των θαλάσσιων μεταφορών. Η ΕΕ βρίσκεται σε ικανοποιητική θέση όσον αφορά τις εν λόγω τεχνολογίες, αλλά θα χρειαστούν περαιτέρω προσπάθειες για την ανάπτυξη ανταγωνιστικής παραγωγής μαζικής κλίμακας στην ΕΕ. Συνολικά, η ΕΕ διαθέτει επί του παρόντος τεχνολογικό πλεονέκτημα στην παραγωγή: διαθέτει τις περισσότερες εμπορικές εγκαταστάσεις παγκοσμίως και διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη νέων και καινοτόμων τεχνολογιών.

232 233 234 Τα καύσιμα υδρογονοκατεργασμένων εστέρων και λιπαρών οξέων (HEFA) αποτελούν επί του παρόντος τη μοναδική πλήρως εμπορική τεχνολογία για τα αεροπορικά καύσιμα. Μολονότι δεν υπάρχει επί του παρόντος ουσιαστική παραγωγή βιώσιμων αεροπορικών καυσίμων στην ΕΕ, οι υφιστάμενες μονάδες υδρογονοκατεργασμένου φυτικού ελαίου (HVO) θα μπορούσαν να αναβαθμιστούν ώστε να παράγουν περίπου 1,07 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου πετρελαίου (ΤΙΠ) προηγμένων καυσίμων HEFA ετησίως. Η ποσότητα αυτή θα ήταν υπερδιπλάσια της συνολικής παραγωγής βιώσιμων αεροπορικών καυσίμων παγκοσμίως του 2023 και λιγότερο από το ήμισυ της ζήτησης βάσει της πολιτικής της ΕΕ. Η παραγωγή της ΕΕ από επιλέξιμες πρώτες ύλες βιομάζας προβλέπεται να αυξηθεί σε 1,5 εκατομμύρια ΤΙΠ ετησίως έως το 2030. Για χρήση στις θαλάσσιες μεταφορές, η ΕΕ παράγει επί του παρόντος 0,1 εκατομμύρια ΤΙΠ ετησίως από πρώτες ύλες που βασίζονται σε απόβλητα. Για το 2030 προβλέπεται αύξηση σε 2,1 εκατομμύρια ΤΙΠ ετησίως, η οποία αντιστοιχεί περίπου στο ήμισυ της ζήτησης που προκύπτει από την πολιτική της ΕΕ. Σύμφωνα με τα εξαγγελθέντα σχέδια της βιομηχανίας, εκτιμάται ότι η παραγωγή συνθετικής κηροζίνης θα ανέλθει σε 1 129 εκατομμύρια ΤΙΠ ετησίως έως το 2023, ενώ η παραγωγή συνθετικής μεθανόλης και συνθετικής αμμωνίας θα ανέλθει σε 1 464 εκατομμύρια ΤΙΠ ετησίως. Το ποσοστό αυτό αντιστοιχεί περίπου στο 3 % και στο 4 % της προβλεπόμενης ζήτησης στην ΕΕ, αντίστοιχα.

235 Από τις 28 εμπορικές εγκαταστάσεις (επίπεδο τεχνολογικής ετοιμότητας 9) που παράγουν βιώσιμα αεροπορικά καύσιμα παγκοσμίως, οι 15 βρίσκονται στην ΕΕ (εκ των οποίων οι 14 είναι εγκαταστάσεις HEFA) και οι 6 στις ΗΠΑ. Στην ΕΕ υπάρχουν επίσης 6 προεμπορικές μονάδες (επίπεδο τεχνολογικής ετοιμότητας 8) για HEFA και προηγμένες τεχνολογίες, σε σύγκριση με 4 που υπάρχουν στις ΗΠΑ. Για χρήση στις θαλάσσιες μεταφορές, υπάρχουν μόνο 3 λειτουργικές καινοτόμες μονάδες βιομεθανίου (επίπεδο τεχνολογικής ετοιμότητας 8) (1 στην ΕΕ). Αυτό καταδεικνύει την τρέχουσα ανταγωνιστικότητα της ΕΕ στον αναδυόμενο τομέα και την ανάγκη να επιταχυνθεί η εμπορική εκμετάλλευση των προηγμένων τεχνολογιών για τη διατήρησή της.

236 Δεν υπάρχουν κρίσιμες εξαρτήσεις για τις τεχνολογίες, δεδομένου ότι πολλοί από τους φορείς ανάπτυξης τεχνολογιών και τους κατασκευαστές εξοπλισμού βρίσκονται στην ΕΕ και ο κίνδυνος εξάρτησης από κρίσιμα υλικά είναι χαμηλός. Όσον αφορά τις προηγμένες τεχνολογίες βιοκαυσίμων, δεν υπάρχει κρίσιμη εξάρτηση από τις εισαγωγές πρώτων υλών. Αντιθέτως, για τα ανανεώσιμα καύσιμα μη βιολογικής προέλευσης (ΑΚΜΒΠ), παρατηρείται κρίσιμη εξάρτηση από τρίτες χώρες που παράγουν υλικά καταλυτών (κοβάλτιο, χρώμιο, βανάδιο και βολφράμιο), καθώς και από τη διαθεσιμότητα ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, ανανεώσιμου υδρογόνου (βλ. ενότητα 3.8 σχετικά με τις τεχνολογίες υδρογόνου) και πρώτων υλών CO2.

237 238 Το κόστος παραγωγής ποικίλλει ανάλογα με την τεχνολογία και εξακολουθεί να συνιστά πρόκληση, καθώς οι τεχνολογίες αυτές δεν έχουν επεκταθεί ακόμη σε εμπορικά επίπεδα. Το κόστος για HEFA από προηγμένες πρώτες ύλες κυμαίνεται μεταξύ 15 και 32 EUR ανά MWh και για τη βιομεθανόλη μέσω αεριοποίησης από 89 EUR έως 112 EUR ανά MWh. Το κόστος των ΑΚΜΒΠ εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το κόστος του ανανεώσιμου υδρογόνου, της ηλεκτρικής ενέργειας και του CO2 και κυμαίνεται μεταξύ 90 και 180 EUR ανά MWh για χρήση στις θαλάσσιες μεταφορές, αλλά είναι πολύ υψηλότερο για τη συνθετική κηροζίνη που παράγεται από συνθετική μεθανόλη.

239 Οι τιμές των βιώσιμων αεροπορικών καυσίμων είναι επί του παρόντος κατά 3 έως 10 φορές ακριβότερες από τα συμβατικά καύσιμα, αν και αναμένεται να μειωθούν σημαντικά καθώς θα επεκτείνονται οι τεχνολογίες παραγωγής. Η περαιτέρω έρευνα και καινοτομία θα μπορούσε να μειώσει σημαντικά το κόστος. Σε συνδυασμό με την υλοποίηση εγκαταστάσεων επίδειξης και πρώιμων εμπορικών εγκαταστάσεων για τη μείωση των κεφαλαιουχικών και των λειτουργικών δαπανών, θα μπορούσε να επιτευχθεί μείωση κατά 5-27 % του συνολικού κόστους παραγωγής. Επιπλέον, θα μπορούσαν να αναπτυχθούν παράλληλες αγορές και εγκαταστάσεις παραγωγής ανανεώσιμων καυσίμων για τις οδικές, τις αεροπορικές και τις θαλάσσιες μεταφορές, ώστε να δημιουργηθούν συνέργειες σε όλους τους τομείς των μεταφορών. Για παράδειγμα, η παραγωγή αεροπορικών καυσίμων μέσω πολλών διαδρομών προηγμένων βιοκαυσίμων δημιουργεί μια αγορά υποπροϊόντων πράσινου ντίζελ (για φορτηγά) και νάφθας (για πλοία). Η εκμετάλλευση της οικονομικής αξίας των υποπροϊόντων μπορεί να οδηγήσει σε μείωση του κόστους του πρωτογενούς καυσίμου. Οι συνέργειες μεταξύ των προηγμένων βιοκαυσίμων και των ΑΚΜΒΠ είναι επίσης καίριας σημασίας για τη χρήση πράσινου υδρογόνου, βιογενούς CO2 και συναφών τεχνολογιών.

3.15.Τεχνολογίες βιομηχανικής ανάκτησης πλεονάζουσας θερμότητας

Οι τεχνολογίες για την ανάκτηση της πλεονάζουσας θερμότητας από βιομηχανικές διεργασίες είναι καίριας σημασίας για την αύξηση της ενεργειακής απόδοσης στη βιομηχανία 240 . Υπάρχουν διάφορες τεχνικές. Κατά γενικό κανόνα, η θερμότητα εξάγεται πρώτα (π.χ. από τα καυσαέρια) με εναλλάκτες θερμότητας. Στη συνέχεια μπορεί να μεταφερθεί τοπικά σε άλλη διεργασία (π.χ. προθέρμανση πρώτων υλών), είτε απευθείας είτε μέσω υγρού, ή να εξαχθεί σε δίκτυο τηλεθέρμανσης. Η ανακτηθείσα θερμότητα μπορεί να αναβαθμιστεί (π.χ. με αντλίες θερμότητας, βλ. ενότητα 3.6) ώστε να είναι δυνατή η χρήση της σε υψηλότερη θερμοκρασία ή μετατροπή της για ψύξη. Εναλλακτικά, η θερμότητα μπορεί να μετατραπεί σε μηχανική ή ηλεκτρική ενέργεια.

Η παρούσα ενότητα επικεντρώνεται στην ανάκτηση θερμότητας και τη μετατροπή σε ηλεκτρική ενέργεια μέσω της τεχνολογίας του κύκλου Rankine, η οποία χρησιμοποιεί θερμότητα για την επέκταση ενός υγρού για την κίνηση του στροβίλου και της ηλεκτρικής γεννήτριας. Τόσο ο οργανικός κύκλος Rankine (ORC) όσο και ο κύκλος ατμού Rankine (SRC) είναι διαθέσιμοι στο εμπόριο, ενώ η έρευνα και η καινοτομία συνεχίζουν να επιφέρουν βελτιώσεις στον οργανικό κύκλο Rankine. Η τεχνολογία κύκλου υπερκρίσιμου CO2 (sCO2) έχει τη δυνατότητα να είναι πιο αποτελεσματική και συμπαγής, αλλά δεν είναι ακόμη ώριμη.

Στην ΕΕ, το θεωρητικό βιομηχανικό δυναμικό πλεονάζουσας θερμότητας εκτιμάται σε 920 TWh ετησίως, τιμή που αντιστοιχεί σε δυναμικό Carnot 279 TWh 241 . Εκτιμάται ότι η πλεονάζουσα ενέργεια από βιομηχανικές διεργασίες στην ΕΕ θα μπορούσε να μετατραπεί από μονάδες ηλεκτροπαραγωγής οργανικού κύκλου Rankine σε 150 TWh ηλεκτρικής ενέργειας ετησίως 242 .

Σύμφωνα με εκτιμήσεις, η αξία της παγκόσμιας αγοράς οργανικού κύκλου Rankine ανήλθε σε 750 εκατ. EUR το 2023 και προβλέπεται να αυξηθεί 243 . Η τεχνολογία εφαρμόζεται κυρίως στη γεωθερμική ενέργεια (77 %), στη βιομηχανική ανάκτηση πλεονάζουσας θερμότητας (11 %) και στη βιομάζα (10 %) 244 . Τα κύρια κατασκευαστικά στοιχεία των συστημάτων οργανικού κύκλου Rankine και κύκλου ατμού Rankine είναι οι εναλλάκτες θερμότητας, οι συμπυκνωτές, οι αντλίες τροφοδοσίας και οι στρόβιλοι με γεννήτριες. Τα υλικά που χρησιμοποιούνται είναι ο χάλυβας, το αργίλιο και τα (οργανικά) καύσιμα, καθώς και ο χαλκός και οι μαγνήτες για τη γεννήτρια, και άλλα κατασκευαστικά στοιχεία για τα ηλεκτρονικά συστήματα ελέγχου.

Η Ευρώπη φιλοξενεί μεγάλο αριθμό κατασκευαστών συστημάτων οργανικού κύκλου Rankine και καινοτομίας στον τομέα. Μία επιχείρηση των ΗΠΑ και δύο επιχειρήσεις της ΕΕ πρωτοστατούν στην παγκόσμια αγορά του οργανικού κύκλου Rankine και καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της αγοράς (78 % την περίοδο 2016-2020) 245 . Η Ευρώπη πρωτοστατεί στις σχετικές δραστηριότητες Ε&Α όσον αφορά τον οργανικό κύκλο Rankine 246 , αλλά το ενδιαφέρον έχει αυξηθεί παγκοσμίως και ο αριθμός των επιστημονικών εγγράφων σχετικά με το θέμα του οργανικού κύκλου Rankine έχει υπερδιπλασιαστεί σε σύγκριση με την περίοδο 2014-2018, καθώς ανήλθε σε 3 329 κατά την περίοδο 2019-2023. Από τις δημοσιεύσεις αυτές, οι 523 εκδόθηκαν στην ΕΕ, κατά σειρά μετά την Κίνα (860) και πριν από το Ιράν (368), το Ηνωμένο Βασίλειο (176) και τις ΗΠΑ (165) 247 .

Εξακολουθούν να υπάρχουν ορισμένα εμπόδια για την ανάπτυξη του κύκλου Rankine και άλλων τεχνολογιών ανάκτησης θερμότητας, τα οποία δεν επιτρέπουν την περαιτέρω ανάπτυξη της βιομηχανίας. Το αρχικό κόστος και το κόστος συντήρησης της ανάκτησης θερμότητας, καθώς και η τιμή της παραγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας, μπορούν να παρουσιάζουν σημαντικές διαφοροποιήσεις, με αποτέλεσμα να υπάρχουν διαφορετικές περίοδοι απόσβεσης 248 , ενώ η μελλοντική διαθεσιμότητα της παροχής θερμότητας μπορεί να είναι αβέβαιη λόγω πιθανών αλλαγών στην αντίστοιχη βιομηχανική διεργασία (π.χ. εξηλεκτρισμός).

Οι ειδικές ανά διεργασία και ανά τοποθεσία συνθήκες αυξάνουν την προσπάθεια που απαιτείται για τον προγραμματισμό, τον σχεδιασμό και την εγκατάσταση συστημάτων ανάκτησης θερμότητας. Η εκδίπλωση και η εφοδιαστική αλυσίδα ανάκτησης πλεονάζουσας θερμότητας θα μπορούσαν να ευνοηθούν από πιο τυποποιημένα κατασκευαστικά στοιχεία, τα οποία είναι σχεδιασμένα για την κάλυψη των αναγκών των περισσότερων μονάδων παραγωγής σε έναν συγκεκριμένο βιομηχανικό υποτομέα. Σε επίπεδο ΕΕ, οι περαιτέρω ανταλλαγές μεταξύ των παρόχων τεχνολογίας και των τομέων τελικών χρηστών, δυνητικά στο πλαίσιο του στρατηγικού σχεδίου ενεργειακών τεχνολογιών, θα μπορούσαν να συμβάλουν στην επιτάχυνση της εκδίπλωσης και στην ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ.

4.Συμπεράσματα

Ο τομέας των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών αποτελεί σημαντική οικονομική ευκαιρία για την ΕΕ και είναι απαραίτητος για την ενεργειακή μετάβαση. Η παγκόσμια αγορά βασικών τεχνολογιών καθαρής ενέργειας θα μπορούσε να τριπλασιαστεί σχεδόν και να ανέλθει έως το 2035 σε περίπου 1,9 τρισ. EUR 249 . Η βιομηχανία της ΕΕ έχει τη δυνατότητα να διαδραματίσει καίριο ρόλο στην παροχή των τεχνολογιών αυτών, με βάση μια ισχυρή ακόμη βιομηχανική βάση και τις επιδόσεις έρευνας και καινοτομίας (Ε&Κ). Ενδέχεται να μην υπάρχει άλλος τεχνολογικός τομέας που να αναπτύσσεται με τόσο μεγάλη ταχύτητα ώστε η ΕΕ να βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση.

Η ΕΕ παραμένει μία από τις μεγαλύτερες παγκόσμιες αγορές τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι ιδιαίτερα ανταγωνιστικές από άποψη κόστους στην ΕΕ και έχουν φτάσει σε πρωτοφανές επίπεδο εκδίπλωσης, καθώς το 2024 παρείχαν το 48 % της ηλεκτρικής ενέργειας στην ΕΕ. Από την άλλη πλευρά, οι τιμές της ενέργειας στην ΕΕ εξακολουθούν να είναι σημαντικά υψηλότερες απ’ ό,τι σε πολλές άλλες μεγάλες οικονομίες, ιδίως στις ΗΠΑ και την Κίνα. Πρόκειται για διαρθρωτικό μειονέκτημα της βιομηχανίας της ΕΕ, και ιδίως για τις ενεργοβόρες βιομηχανίες της, αλλά και για την ανταγωνιστικότητα πολλών κατασκευαστών στον τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών της ΕΕ. Καθώς η ΕΕ συνεχίζει την ενεργειακή της μετάβαση, αυξάνει τον εξηλεκτρισμό και μειώνει την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα, οι τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών θα αποκτήσουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Από την ανταγωνιστικότητα των κατασκευαστών της ΕΕ θα κριθεί αν ουσιαστικό μέρος αυτής της μετάβασης θα πραγματοποιηθεί στην ΕΕ ή θα εισαχθεί. Το ζητούμενο εν προκειμένω δεν είναι μόνο η ασφάλεια του εφοδιασμού, αλλά και η ευημερία και η απασχόληση.

Η ΕΕ παραμένει σε πλεονεκτική θέση όσον αφορά την έρευνα στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας, αλλά εξακολουθεί να υστερεί ως προς τις ιδιωτικές επενδύσεις Ε&Κ. Το πρόγραμμα «Ορίζων Ευρώπη» συνεχίζει να υποστηρίζει την Ε&Κ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας και την ανταγωνιστικότητά τους, συμπεριλαμβανομένων των προσπαθειών για την κινητοποίηση ιδιωτικών επενδύσεων μέσω ευρωπαϊκών συμπράξεων. Ταυτόχρονα, οι από μακρού γνωστές προκλήσεις που σχετίζονται με τις ιδιωτικές επενδύσεις Ε&Κ και την επέκταση των επιχειρήσεων εξακολουθούν να συνιστούν φραγμό στην ΕΕ. Το 2023 η ΕΕ είχε καλύτερες επιδόσεις όσον αφορά την προσέλκυση κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας, αλλά αυτό οφειλόταν σε περιορισμένο αριθμό μεγάλων συμφωνιών. Πρόκειται για βασικό παράγοντα που εξηγεί τη μείωση των κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου στον τομέα, όπως δείχνουν τα προκαταρκτικά στοιχεία για το 2024. Η κατάσταση αυτή αναδεικνύει επίσης την ανάγκη να συνεχιστούν οι προσπάθειες της ΕΕ για την κινητοποίηση ιδιωτικής χρηματοδότησης που θα επιτρέψει στις εταιρείες να επεκταθούν.

Δεδομένου ότι η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με ολοένα και πιο ανταγωνιστικό από άποψη κόστους ανταγωνισμό, κινδυνεύει να χάσει περισσότερο έδαφος όσον αφορά την ανταγωνιστικότητα και την παραγωγή. Η Κίνα κυριαρχεί ήδη στην παγκόσμια παραγωγή φωτοβολταϊκών και συσσωρευτών και αναμένεται να επεκτείνει σημαντικά την παραγωγική της δυναμικότητα σε περαιτέρω τεχνολογίες καθαρής ενέργειας κατά τα επόμενα έτη. Τα τρέχοντα ζητήματα της αναδυόμενης βιομηχανίας συσσωρευτών της ΕΕ όσον αφορά την αύξηση της παραγωγής αναδεικνύουν τις τεράστιες προκλήσεις της ανάπτυξης παραγωγικής δυναμικότητας μεγάλης κλίμακας για τεχνολογίες των οποίων το κέντρο βάρους και η τεχνογνωσία παραγωγής δεν βρίσκονται πλέον στην Ευρώπη, παρά τις σημαντικές δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις. Τα επόμενα έτη θα είναι καίριας σημασίας προκειμένου να διαπιστωθεί αν η υφιστάμενη εμπειρογνωσία της ΕΕ όσον αφορά την Ε&Κ στον τομέα της ηλιακής ενέργειας και των συσσωρευτών μπορεί να συμβάλει στην αναζωογόνηση των τομέων αυτών στην ΕΕ, για παράδειγμα με τη διερεύνηση λύσεων που απαιτούν λιγότερο κρίσιμες πρώτες ύλες.

Η ΕΕ εξακολουθεί να κατέχει ισχυρή θέση στην παραγωγή διαφόρων τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών, συμπεριλαμβανομένων της αιολικής ενέργειας και των αντλιών θερμότητας. Και οι δύο τεχνολογίες θα συνεχίσουν να αποκτούν μεγαλύτερη σημασία σε παγκόσμιο επίπεδο και, σύμφωνα με εκτιμήσεις, υπάρχει πιθανότητα ελλειμματικής παραγωγικής ικανότητας σε σύγκριση με την αναμενόμενη παγκόσμια ζήτηση. Μολονότι η βιομηχανία αιολικής ενέργειας της ΕΕ εξακολουθεί να βρίσκεται σε πλεονεκτική θέση, οι Κινέζοι ανταγωνιστές έχουν αρχίσει να εισέρχονται στις παγκόσμιες αγορές, όπου οι επιχειρήσεις της ΕΕ έχουν χάσει ήδη μερίδια αγοράς τα τελευταία έτη. Οι λύσεις αντλιών θερμότητας θα διαδραματίσουν καίριο ρόλο στην κάλυψη τόσο των οικιακών όσο και των βιομηχανικών αναγκών θέρμανσης στο μέλλον. Η ΕΕ εξακολουθεί να κατέχει ισχυρή θέση, αλλά ο τομέας χρειάζεται νέα δυναμική. Θα απαιτηθεί η παροχή περαιτέρω στήριξης σε αυτούς τους στρατηγικούς κλάδους ώστε να ενισχυθούν οι αξιακές αλυσίδες της ΕΕ.

Υπάρχουν και άλλες εδραιωμένες τεχνολογίες στις οποίες οι ανταγωνιστικές βιομηχανίες της ΕΕ παρουσιάζουν αναπτυξιακό δυναμικό. Η ΕΕ διαθέτει ώριμη βιομηχανία βιοαερίου και βιομεθανίου. Οι επιχειρήσεις που είναι εγκατεστημένες στην ΕΕ κατέχουν επίσης ισχυρή θέση στον εφοδιασμό με στοιχεία του δικτύου ηλεκτρικής ενέργειας, για τα οποία υπάρχει αυξανόμενη παγκόσμια ζήτηση καθώς αυξάνεται ο εξηλεκτρισμός. Ωστόσο, ο τομέας είναι πιθανό να υποστεί περαιτέρω ανταγωνιστικές πιέσεις στο μέλλον. Όπως και πολλές άλλες τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, η κατασκευή στοιχείων δικτύου παρουσιάζει ισχυρές εξαρτήσεις από υλικά, όπως ο χαλκός και τα χαλυβδοκράματα. Η βιομηχανία της ΕΕ διαθέτει μακρά παράδοση στην υδροηλεκτρική ενέργεια, αλλά τα τελευταία έτη χάνει μερίδιο της παγκόσμιας αγοράς. Υπάρχει αναξιοποίητο δυναμικό στον τομέα της υδροηλεκτρικής ενέργειας και στην ΕΕ. Η επέκταση της αντλησιοταμίευσης, μεταξύ άλλων με τη μετασκευή υφιστάμενων εγκαταστάσεων, θα μπορούσε να συμβάλει στην ενίσχυση της ευελιξίας των δικτύων.

Επιπλέον, υπάρχουν αρκετές τεχνολογίες που εξακολουθούν να αναδύονται και χρειάζονται περαιτέρω στήριξη ώστε να καταδειχθεί το εμπορικό δυναμικό τους. Αυτό αφορά τεχνολογίες όπως οι τεχνολογίες ωκεάνιας ενέργειας, οι μικροί δομοστοιχειωτοί αντιδραστήρες, τα βιώσιμα εναλλακτικά καύσιμα, καθώς και η δέσμευση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα. Οι τεχνολογίες αυτές απαιτούν στοχευμένη στήριξη για την αύξηση της εμπορικής τους βιωσιμότητας και την εκδίπλωσή τους σε μεγαλύτερη κλίμακα.

Η καινοτομία καλείται να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στην τόνωση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ, τόσο για την εισαγωγή νέων τεχνολογιών στην αγορά όσο και για τη βελτίωση των υφιστάμενων λύσεων. Η Ε&Κ είναι αναγκαία για την ενίσχυση της αποδοτικότητας και θα μπορούσε να περιορίσει τις εξαρτήσεις από κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως το λίθιο στην τεχνολογία των συσσωρευτών. Απαιτούνται επίσης περαιτέρω προσπάθειες για την αύξηση της κυκλικότητας και της βιωσιμότητας, για παράδειγμα, με την αντιμετώπιση της χρήσης χημικών ουσιών PFAS (υπερφθοριωμένες και πολυφθοριωμένες αλκυλιωμένες ουσίες) στις ηλεκτρολυτικές κυψέλες. Καθώς αυξάνονται οι παγκόσμιες επενδύσεις στις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, θα χρειαστούν περαιτέρω προσπάθειες προκειμένου να διατηρηθεί ο ρυθμός της ΕΕ στον τομέα της Ε&Κ. Αυτό αποτυπώνεται στην εστίαση της πρόσφατης Πυξίδας Ανταγωνιστικότητας στη γεφύρωση του χάσματος καινοτομίας. Το πρόσφατα ενισχυμένο στρατηγικό σχέδιο ενεργειακών τεχνολογιών μπορεί να διαδραματίσει καίριο ρόλο στον συντονισμό και την ευθυγράμμιση των ερευνητικών προτεραιοτήτων, φέρνοντας σε επαφή δημόσιους και ιδιωτικούς ενδιαφερόμενους φορείς, καθώς και στην αύξηση της αποδοτικότητας των δαπανών Ε&Κ στα κράτη μέλη, μεταξύ άλλων μέσω της σύμπραξης για τις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας 250 .

Για να αξιοποιηθούν πλήρως τα οικονομικά οφέλη της παγκόσμιας ενεργειακής μετάβασης, είναι σημαντικό η ΕΕ να αυξήσει την παραγωγική της δυναμικότητα. Η προσέγγιση της αξιακής αλυσίδας εξακολουθεί να είναι καίριας σημασίας, διότι λαμβάνει υπόψη ολόκληρη την αλυσίδα, από τις πρώτες ύλες, μέσω των ενεργοβόρων βιομηχανιών υλικών, μέχρι την κατασκευή και την τελική εγκατάσταση. Οι ελλείψεις δεξιοτήτων θα εξακολουθήσουν να αποτελούν μια ακόμη σημαντική πρόκληση κατά τα επόμενα έτη, η οποία πρέπει να αντιμετωπιστεί προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ο τομέας μπορεί να ακμάσει.

Η εφαρμογή της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών μπορεί να διαδραματίσει βασικό ρόλο στην παροχή συντονισμένης στήριξης για την παραγωγή τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών στην ΕΕ. Για τον σκοπό αυτό, θα απαιτηθεί η χρήση όλων των εργαλείων που παρέχει, από την αδειοδότηση έως τη χρήση μη τιμολογιακών κριτηρίων στις διαδικασίες σύναψης δημόσιων συμβάσεων και στις δημοπρασίες. Η πλατφόρμα για μια Ευρώπη μηδενικών καθαρών εκπομπών μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στον συντονισμό της πολιτικής στην ΕΕ και στη συνεργασία με τη βιομηχανία. Με την έναρξη ισχύος της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών, η παρούσα έκθεση προόδου για την ανταγωνιστικότητα ορίστηκε ως το κύριο εργαλείο για την παρακολούθησή της. Κατά τα επόμενα έτη, η έκθεση θα συνεχίσει να παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις που συνδέονται με την ανταγωνιστικότητα της ΕΕ στον τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών και να εξετάζει ζητήματα που αφορούν την εφαρμογή της πράξης για τη βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών.

Με την Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας, τη συμφωνία για καθαρή βιομηχανία και το σχέδιο δράσης για την οικονομικά προσιτή ενέργεια, η Επιτροπή έθεσε την ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ στο επίκεντρο των σχεδίων της για τα επόμενα έτη. Από κοινού, αυτά τα τρία έγγραφα περιγράφουν βασικές δράσεις για την αξιοποίηση και την ενίσχυση συγχρόνως του τομέα των τεχνολογιών μηδενικών καθαρών εκπομπών. Στο πλαίσιο αυτό περιλαμβάνονται ο κοινός χάρτης πορείας για την απανθρακοποίηση και την ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας της ΕΕ, ο οποίος παρέχεται από τη συμφωνία για καθαρή βιομηχανία, καθώς και οι δράσεις για τη βελτίωση της πρόσβασης σε οικονομικά προσιτή ενέργεια που περιγράφονται στο σχέδιο δράσης για την οικονομικά προσιτή ενέργεια.

Σε αυτή τη βάση, η Επιτροπή θα συνεχίσει να στηρίζει τις τεχνολογίες μηδενικών καθαρών εκπομπών, τόσο ως σημαντικό βιομηχανικό τομέα όσο και ως τεχνολογίες γενικής εφαρμογής για την απανθρακοποίηση της ευρύτερης οικονομίας. Για τον σκοπό αυτό, θα απαιτηθούν συνεχείς συντονισμένες προσπάθειες τόσο σε ενωσιακό όσο και σε εθνικό επίπεδο.

(1)

   Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (2024), Συμπεράσματα της έκτακτης συνόδου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (17 και 18 Απριλίου 2024)· Ευρωπαϊκό Συμβούλιο (2024), Δήλωση της Βουδαπέστης σχετικά με τη Νέα Ευρωπαϊκή Συμφωνία για την Ανταγωνιστικότητα (7-8 Νοεμβρίου 2024).

(2)

     COM(2025) 30 final και COM(2025) 26 final.

(3)

   Mario Draghi, The future of European competitiveness (Το μέλλον της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας), 2024.

(4)

   Enrico Letta, Much more than a market (Πολύ περισσότερο από μια απλή αγορά), 2024.

(5)

    [ΘΕΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΓΙΑ ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΣΤΗ ΣΥΜΦΩΝΙΑ ΓΙΑ ΚΑΘΑΡΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ].

(6)

      [ΘΕΣΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΓΙΑ ΠΑΡΑΠΟΜΠΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΡΟΣΙΤΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ].

(7)

     ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024, άρθρο 5.

(8)

     Για περισσότερες πληροφορίες και εκθέσεις του CETO: Clean Energy Technology Observatory (Παρατηρητήριο Τεχνολογιών Καθαρής Ενέργειας).

(9)

     Eurostat ( nrg_pc_204 ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025.

(10)

   Eurostat ( nrg_pc_205 ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025.

(11)

   Eurostat, Electricity price statistics (Στατιστικά στοιχεία για τις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας). Σημείωση: Οι τιμές αφορούν τη ζώνη κατανάλωσης ID, αφαιρουμένων των ανακτήσιμων εισφορών.

(12)

     Στοιχεία του 2022 βάσει της Eurostat .

(13)

     Τα στοιχεία για το 2023 και το 2024 που αναφέρονται στην παρούσα παράγραφο βασίζονται στην πλατφόρμα διαφάνειας του ΕΔΔΣΜ Ηλεκτρικής ενέργειας ( ENTSO-E Transparency Platform ).

(14)

     COM(2025) 26 final.

(15)

   Το σταθμισμένο κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας (LCOE) είναι μια μέθοδος σύγκρισης του μέσου κόστους παραγωγής μίας μονάδας ηλεκτρικής ενέργειας (που μετράται συνήθως σε μεγαβατώρες, MWh) καθ’ όλη τη διάρκεια ζωής ενός περιουσιακού στοιχείου ή έργου ηλεκτροπαραγωγής, λαμβανομένου υπόψη του συνολικού κόστους που συνδέεται με την κατασκευή και τη λειτουργία του σταθμού ηλεκτροπαραγωγής [κεφαλαιουχικές δαπάνες, δαπάνες λειτουργίας και συντήρησης, κόστος καυσίμων (κατά περίπτωση), κόστος χρηματοδότησης και κόστος παροπλισμού (κατά περίπτωση)].

(16)

     Σύμφωνα με το: Gasparella, A., Koolen, D. και Zucker, A., The Merit Order and Price Setting Dynamics in European Electricity Markets (Η αξιολογική κατάταξη και η δυναμική καθορισμού των τιμών στις ευρωπαϊκές αγορές ηλεκτρικής ενέργειας), Υπηρεσία Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, 2023. Υπολογισμός με βάση το ετήσιο κόστος για το έτος 2023. Κεφαλαιουχικές και λειτουργικές δαπάνες βάσει του σεναρίου αναφοράς PRIMES για τον κλιματικό στόχο με ορίζοντα το 2040, σε ετήσια βάση σύμφωνα με την τεχνική διάρκεια ζωής και το μέσο σταθμισμένο κόστος κεφαλαίου. Το ετήσιο κόστος σταθμίζεται με τη χρήση συντελεστών δυναμικότητας που προκύπτουν από το μοντέλο METIS. Το μεταβλητό κόστος βασίζεται στις τιμές των βασικών εμπορευμάτων του 2023, στις μεταβλητές λειτουργικών δαπανών και στην κατανομή φορτίου στην προσομοίωση METIS.

(17)

     Mario Draghi, The future of European competitiveness , 2024.

(18)

     Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΔΟΕ), Energy Technology Perspectives (Προοπτικές των ενεργειακών τεχνολογιών), 2024. Εκτιμήσεις όσον αφορά τις παγκόσμιες αγορές φωτοβολταϊκών, αιολικής ενέργειας, ηλεκτρικών οχημάτων, συσσωρευτών, ηλεκτρολυτικών κυψελών και αντλιών θερμότητας. Στην έκθεση αναφέρεται το ποσό των 2 τρισ. USD, το οποίο μετατράπηκε σε ευρώ (EUR) στο τέλος του 2024.

(19)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ετήσια έκθεση για την ενιαία αγορά και την ανταγωνιστικότητα 2025 , βλ. βασικό δείκτη επιδόσεων (ΒΔΕ) 18 για τον εξηλεκτρισμό.

(20)

   Με βάση τη μέση συναλλαγματική ισοτιμία των 0,9239 EUR προς 1 USD κατά το έτος 2024, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΚΤ .

(21)

    Strategic Perspectives, Competing in the new zero-carbon industrial era (Ο ανταγωνισμός στη νέα βιομηχανική εποχή των μηδενικών ανθρακούχων εκπομπών), 2023.

(22)

   Για περισσότερες πληροφορίες, βλ. ενότητα σχετικά με τα φωτοβολταϊκά.

(23)

     BloombergNEF, Trade & Supply Chains: 10 Things to Watch in 2025 (Εμπόριο και αλυσίδες εφοδιασμού: 10 στοιχεία προς παρακολούθηση το 2025), 2025.

(24)

   Kiel Institute for the World Economy, Foul Play? On the Scale and Scope of Industrial Subsidies in China (Παιχνίδια δολοπλοκίας; Σχετικά με την κλίμακα και το πεδίο εφαρμογής των βιομηχανικών επιδοτήσεων στην Κίνα), 2024.

(25)

   ΕΕ L, 2024/2754, 29.10.2024.

(26)

     Για περισσότερες πληροφορίες: https://international-partnerships.ec.europa.eu/policies/global-gateway_el .  

(27)

   COM(2025) 30 final.

(28)

     Για περισσότερες πληροφορίες: Exploring investments 2021-2027 — Cohesion policy support to climate action (Διερεύνηση των επενδύσεων για την περίοδο 2021-2027 — Στήριξη της δράσης για το κλίμα στο πλαίσιο της πολιτικής συνοχής).

(29)

   Βλ. ενότητα σχετικά με τις τεχνολογίες αντλιών θερμότητας στο κεφάλαιο 3 της παρούσας έκθεσης.

(30)

     BloombergNEF, Energy Transition Investment Trends 2025 (Τάσεις του 2025 όσον αφορά τις επενδύσεις στην ενεργειακή μετάβαση), 2025. Τα στοιχεία καλύπτουν την παραγωγή βασικών μερών των συσσωρευτών (συμπεριλαμβανομένων των ορυχείων και των διυλιστηρίων), των φωτοβολταϊκών, της αιολικής ενέργειας και της εφοδιαστικής αλυσίδας υδρογόνου. Μετατροπή με βάση τη μέση συναλλαγματική ισοτιμία των 0,9239 EUR προς 1 USD κατά το έτος 2024, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΚΤ .

(31)

   Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΔΟΕ), Advancing Clean Technology Manufacturing (Προώθηση της παραγωγής καθαρών τεχνολογιών), 2024.

(32)

     BloombergNEF, Energy Transition Investment Trends 2025, 2025. Τα στοιχεία καλύπτουν την παραγωγή βασικών μερών των συσσωρευτών (συμπεριλαμβανομένων των ορυχείων και των διυλιστηρίων), των φωτοβολταϊκών, της αιολικής ενέργειας και της εφοδιαστικής αλυσίδας υδρογόνου.

(33)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(34)

   Με βάση τη μέση συναλλαγματική ισοτιμία των 0,9239 EUR προς 1 USD κατά το έτος 2024, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΚΤ .

(35)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(36)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(37)

     Ecorys, The Net-Zero manufacturing industry landscape across Member States — Final Report (Το τοπίο της κατασκευαστικής βιομηχανίας μηδενικών καθαρών εκπομπών σε όλα τα κράτη μέλη — Τελική έκθεση), 2025. Ενδεικτικός κατάλογος παραδειγμάτων.

(38)

     Ό.π.

(39)

     Ό.π.

(40)

   Mario Draghi, The future of European competitiveness , 2024.

(41)

    Πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024-2029 .

(42)

     ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024, άρθρο 2 παράγραφος 3.

(43)

     Βλ.: https://single-market-economy.ec.europa.eu/industry/strategy/energy-intensive-industries_el .

(44)

     Mario Draghi, The future of European competitiveness , 2024.

(45)

     Ό.π.

(46)

   IRENA και Διεθνής Οργάνωση Εργασίας, Renewable energy and jobs: Annual review 2024 (Ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές και θέσεις εργασίας: ετήσια επισκόπηση 2024), 2024.

(47)

     SolarPower Europe, EU Solar Jobs Report 2024 — a solar workforce ready for stronger growth (Έκθεση του 2024 σχετικά με τις θέσεις εργασίας στον τομέα της ηλιακής ενέργειας της ΕΕ — Ένα εργατικό δυναμικό στον τομέα της ηλιακής ενέργειας έτοιμο για ισχυρότερη ανάπτυξη), 2024.

(48)

   Ευρωπαϊκή ένωση αντλιών θερμότητας, European Heat Pump Market and Statistics Report 2024 (Ευρωπαϊκή αγορά αντλιών θερμότητας και έκθεση στατιστικών στοιχείων 2024), 2024.

(49)

     Eurostat  (jvs_q_nace2) , τελευταία επίσκεψη στις 13/2/2025.

(50)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΓΔ ECFIN, Business and consumer survey database, subsector data (Έρευνα για τις επιχειρήσεις και τους καταναλωτές, δεδομένα υποτομέων). Ο κωδικός «NACE 27: Κατασκευή ηλεκτρολογικού εξοπλισμού» χρησιμοποιείται ως υποκατάστατη μεταβλητή για την κατασκευαστική βιομηχανία στον τομέα της ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές, καθώς πολλές τεχνολογίες καθαρής ενέργειας εμπίπτουν στην κατηγορία αυτή.

(51)

   ΔΟΕ, World Energy Employment (Η απασχόληση στον τομέα της ενέργειας παγκοσμίως), 2024· Cedefop, Electroengineering workers: skills opportunities and challenges (Εργαζόμενοι στον ηλεκτρομηχανολογικό τομέα: δεξιότητες, ευκαιρίες και προκλήσεις), 2023.

(52)

     Εκθέσεις των κρατών μελών σχετικά με τα εθνικά σχέδια για την ενέργεια και το κλίμα, όπου υποβλήθηκαν πληροφορίες.

(53)

   COM(2024) 131 final.

(54)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Science, research and innovation performance of the EU (Επιδόσεις της ΕΕ στην επιστήμη, την έρευνα και την καινοτομία το 2024), 2024,

(55)

     Δεν υπάρχουν άμεσα διαθέσιμες έγκαιρες, αξιόπιστες και συγκρίσιμες πληροφορίες σχετικά με τις τάσεις Ε&Κ στον τομέα των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Αυτό οφείλεται, εν μέρει, στην εγγενή χρονική υστέρηση ορισμένων στατιστικών, αλλά και στο γεγονός ότι δεν υπάρχει πάντοτε σαφής ορισμός των σχετικών τεχνολογικών πεδίων, τα οποία είναι συχνά κατανεμημένα σε ευρύτερους θεματικούς τομείς, όπως η ενέργεια, οι μεταφορές ή το δομημένο περιβάλλον. Ο κατακερματισμός που χαρακτηρίζει την υποβολή στοιχείων δυσχεραίνει τη διαμόρφωση συνεκτικής εικόνας και αποτελεί ένα από τα σημεία που χρήζουν προσοχής για τη βελτίωση της παρακολούθησης και του συντονισμού στον τομέα της Ε&Κ. Βλ. επίσης SWD(2023) 646 final.

(56)

     COM(2015) 80 final.

(57)

     Σημαντικό ποσοστό της αύξησης που παρατηρήθηκε το 2021 και το 2022 οφειλόταν σε αλλαγή της διαδικασίας υποβολής στοιχείων από την Ισπανία και σε αναθεωρήσεις από τη Γαλλία. Τα εν λόγω δύο κράτη μέλη προέβησαν σε επιπλέον επενδύσεις έρευνας και ανάπτυξης (Ε&Α) ύψους 1 δισ. EUR το 2022, ενώ η Γαλλία ευθύνεται και για μεγάλο μέρος της αύξησης του 2023. Πηγή: Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΔΟΕ), Energy Technology RD&D Budgets — Database documentation (Προϋπολογισμοί έρευνας, ανάπτυξης και επίδειξης στον τομέα των ενεργειακών τεχνολογιών — Τεκμηρίωση βάσης δεδομένων), 2024.

(58)

     22 κράτη μέλη είναι μέλη του ΔΟΕ: AT, BE, CZ, DE, DK, EL, ES, FI, FR, HU, IE, IT, LT, LU, NL, PL, PT, SE, SK (οι EL και LU δεν υποβάλλουν στοιχεία, ενώ εξακολουθούν να ελλείπουν στοιχεία από την IT). Όσον αφορά το έτος 2022, οι BE, DE, EE, ES, FR, LT, IE, PL, PT και FI ανέφεραν αύξηση στον ΔΟΕ για το 2022. Μέχρι στιγμής, οι AT, BE, FR, LT, IE και SK έχουν αναφέρει αύξηση για το 2023.

(59)

   Προσαρμογή από: Διεθνής Οργανισμός Ενέργειας (ΔΟΕ), IEA energy technology RD&D budgets database (Βάση δεδομένων του ΔΟΕ για τους προϋπολογισμούς έρευνας, ανάπτυξης και επίδειξης στον τομέα των ενεργειακών τεχνολογιών), 2024. Εκτιμήσεις δεδομένων σχετικά με τη δημόσια Ε&Κ για τις ΗΠΑ, βάσει στοιχείων του ΔΟΕ και Myslikova, Z., Gallagher, K. S., Zhang, F., Narassimhan, E., Oh S. και Chi, K., Global Public Energy RD&D Expenditures Database (Βάση δεδομένων για τις παγκόσμιες δημόσιες δαπάνες έρευνας, ανάπτυξης και επίδειξης στον τομέα της ενέργειας), 2024.

(60)

     Αποστολή καινοτομίας, Country Highlights (Σημαντικότερες εξελίξεις ανά χώρα), 2020. Εκτιμώμενες δημόσιες δαπάνες Ε&Κ για την Κίνα, βάσει υποβληθέντων στοιχείων για τα προηγούμενα έτη και πρόσθετων πηγών.

(61)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κοινό Κέντρο Ερευνών, SET Plan information system Research and Innovation Data (Δεδομένα έρευνας και καινοτομίας του συστήματος πληροφοριών του σχεδίου ΣΕΤ)· η ιδιωτική Ε&Κ αποτελεί εκτίμηση πενταετούς τάσης.

(62)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κοινό Κέντρο Ερευνών, 2024 EU Industrial R&D Investment Scoreboard (Πίνακας αποτελεσμάτων 2024 των βιομηχανικών επενδύσεων της ΕΕ στον τομέα της Ε&Α), 2024. 

(63)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κοινό Κέντρο Ερευνών, 2023 EU Industrial R&D Investment Scoreboard (Πίνακας αποτελεσμάτων 2023 των βιομηχανικών επενδύσεων της ΕΕ στον τομέα της Ε&Α), 2023.

(64)

     Mario Draghi, The future of European competitiveness , 2024.

(65)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κοινό Κέντρο Ερευνών, 2024 EU Industrial R&D Investment Scoreboard , 2024. 

(66)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή: Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας,  Align, act, accelerate – Research, technology and innovation to boost European competitiveness (Ευθυγράμμιση, δράση, επιτάχυνση — Έρευνα, τεχνολογία και καινοτομία για την τόνωση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας), 2024.  

(67)

     Ό.π.

(68)

   Cervantes, M. et al., Driving low-carbon innovations for climate neutrality, OECD Science, Technology and Industry Policy Papers (Προώθηση καινοτομιών χαμηλών ανθρακούχων εκπομπών για την κλιματική ουδετερότητα, Έγγραφα πολιτικής του ΟΟΣΑ για την επιστήμη, την τεχνολογία και τη βιομηχανία), αριθ. 143, 2023.

(69)

     JRC, βάσει του συνόλου των αιτήσεων που περιλαμβάνονται στην εαρινή έκδοση του Patstat 2024 του Ευρωπαϊκού Γραφείου Διπλωμάτων Ευρεσιτεχνίας. Πορίσματα που υποβλήθηκαν για τα τελευταία τρία έτη με πλήρη στατιστικά στοιχεία (2018-2020), ώστε να αποφευχθεί η στρέβλωση των τάσεων λόγω καθυστέρησης υποβολής στοιχείων. Για περισσότερες πληροφορίες: Patent-Based Indicators: Main Concepts and Data Availability (Δείκτες βάσει διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας: βασικές έννοιες και διαθεσιμότητα δεδομένων).

(70)

   COM(2023) 634 final.

(71)

   ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024.

(72)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Κοινό Κέντρο Ερευνών, Kuzov, T., Letout, S., Georgakaki, A., Volt, S., Tumara, D., Martinez Castilla, G., Lauritzen, A., Sobczak, A., Paunescu, G., Fromentin, M., Degiorgis, E., Volkanovski, A., Tzimas, E., SET Plan Progress Report (Έκθεση προόδου του σχεδίου ΣΕΤ), 2024.

(73)

      Πολιτικές κατευθύνσεις για την επόμενη Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2024-2029 · COM(2025) 30 final .

(74)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Science, research and innovation performance of the EU – A competitive Europe for a sustainable future (Επιδόσεις της ΕΕ στην επιστήμη, την έρευνα και την καινοτομία — Μια ανταγωνιστική Ευρώπη για ένα βιώσιμο μέλλον), 2024.

(75)

     Επιλογή του JRC, με βάση τις κάθετες και ενδελεχείς αναλύσεις της PitchBook, που πραγματοποιήθηκαν για το CETO, και τον πίνακα αποτελεσμάτων για την ανταγωνιστικότητα της κλιματικά ουδέτερης ευρωπαϊκής βιομηχανίας. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. Ευρωπαϊκή Επιτροπή: JRC, Georgakaki, A., Taylor, N., Ince, E., Koukoufikis, G., Kuokkanen, A., Kuzov, T., Letout, S., Mountraki, A., Murauskaite-Bull, I., Mancini, L., Miletic, M., Pennington, D., Ozdemir, E. και Terça, G., CETO, Overall Strategic Analysis of Clean Energy Technology in the European Union (Συνολική στρατηγική ανάλυση των τεχνολογιών καθαρής ενέργειας στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(76)

     Βάσει στοιχείων της PitchBook, μερική εξαγωγή δεδομένων του 2024 τον Ιανουάριο του 2025, με βάση την επιλογή του JRC για το CETO.

(77)

     ΕΕ L, 2024/795, 29.2.2024. Για περισσότερες πληροφορίες: https://strategic-technologies.europa.eu .

(78)

     Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων, The scale-up gap (Η υστέρηση των επεκτεινόμενων επιχειρήσεων), 2024.

(79)

     Mario Draghi, The future of European competitiveness , 2024.

(80)

     Enrico Letta, Much more than a market , 2024.

(81)

     Για περισσότερες πληροφορίες: Πρόσκληση υποβολής στοιχείων σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων .

(82)

     COM(2025) 30 final.

(83)

     COM(2022) 221 final. 

(84)

     Jaeger-Waldau, A., Snapshot of Photovoltaics (Συνοπτική παρουσίαση του τομέα των φωτοβολταϊκών), 2025 (υπό έκδοση).

(85)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(86)

     ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024, αιτιολογική σκέψη 16.

(87)

     SolarPower Europe, Inverter Explained 2.0 (Οδηγός σχετικά με τους μετατροπείς, έκδοση 2.0), Ιούνιος 2024.

(88)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Chatzipanagi, A., Jaeger-Waldau, A., Letout, S., Mountraki, A., Gea Bermudez, J., Georgakaki, A., Ince, E. και Schmitz, A., CETO, Photovoltaics in the European Union (Τα φωτοβολταϊκά στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(89)

   ESMC (Ένωση του κλάδου παραγωγής φωτοβολταϊκών της ΕΕ), Letter to the European Commission (Επιστολή προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή), Ιανουάριος 2024.

(90)

     CETO, Photovoltaics in the European Union (Τα φωτοβολταϊκά στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(91)

     ΔΟΕ, Renewables 2023 — Analysis and projections to 2028 (Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας 2023 — Ανάλυση και προβλέψεις έως το 2028), 2024.

(92)

     PV Exchange, Solar Market Analysis January 2025 — PV module prices at crossroads (Ανάλυση των αγορών ηλιακής ενέργειας, Ιανουάριος 2025 — Οι τιμές των φωτοβολταϊκών συστοιχιών σε κρίσιμη καμπή), 2025.

(93)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(94)

      European Solar Charter (Ευρωπαϊκός χάρτης για την ηλιακή ενέργεια), 2024.

(95)

     CETO, Photovoltaics in the European Union , 2024.

(96)

      European Solar Charter , 2024.

(97)

     COM(2022) 221 final.

(98)

     EurOb’ER, Solar thermal and concentrated solar power barometer (Βαρόμετρο παραγωγής ηλιοθερμικής ενέργειας και ηλεκτρικής ενέργειας με συγκεντρωτικά κάτοπτρα), 2024.

(99)

     Ό.π.

(100)

     Weiss, W., Spörk-Dür, M., Solar Heat Worldwide (Η ηλιοθερμική ενέργεια παγκοσμίως), 2024.

(101)

     Eurostat ( nrg_inf_epcrw ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025, και Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Carlsson, J., Taylor, N., Georgakaki, A., Letout, S., Mountraki, A., Ince, E., Schmitz, A. και Gea Bermudez, J., CETO,  Solar Thermal Energy in the European Union (Η ηλιοθερμική ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(102)

     REN21, Renewables 2024 Global Status Report Collection: Energy Supply (Συλλογή εκθέσεων σχετικά με την παγκόσμια κατάσταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας το 2024: ενεργειακός εφοδιασμός), 2024.

(103)

     EurObserv’ER, Solar thermal and concentrated solar power barometer, 2023.

(104)

     CETO,  Solar Thermal Energy in the European Union (Η ηλιοθερμική ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(105)

     ΔΟΕ, Renewables 2023 (Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας 2023), 2024.

(106)

     Κυβέρνηση της Ισπανίας, ενοποιημένο εθνικό σχέδιο για την ενέργεια και το κλίμα, επικαιροποίηση 2023-2030, 2024.

(107)

   Eurostat ( nrg_inf_epcrw ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025.

(108)

     Eurostat ( nrg_inf_epc ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025.

(109)

     JRC, βάσει στοιχείων του Παγκόσμιου Συμβουλίου Αιολικής Ενέργειας (GWEC) και της Rystad, 2025.

(110)

     ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024, αιτιολογική σκέψη 16.

(111)

     JRC, βάσει στοιχείων του BloombergNEF και της Rystad.

(112)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Mc Govern, L., Tapoglou, E., Georgakaki, A., Mountraki, A., Letout, S., Ince, E., Gea Bermudez, J., Schmitz, A. και Grabowska, M., CETO, Wind Energy in the European Union (Η αιολική ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(113)

     BloombergNEF, Wind Turbine Price Index 2H 2024 (Δείκτης τιμών ανεμογεννητριών του 2ου εξαμήνου του 2024), 27 Δεκεμβρίου 2024.

(114)

     BloombergNEF, Rising costs dampen the outlook for offshore wind (Το αυξανόμενο κόστος περιορίζει τις προοπτικές για την υπεράκτια αιολική ενέργεια), 3 Ιουλίου 2024.

(115)

     Rystad και WindEurope, έκθεση με τίτλο Rebound in wind energy financing in 2023 shows that the right policies attract investors (Η ανάκαμψη της χρηματοδότησης της αιολικής ενέργειας το 2023 δείχνει ότι οι σωστές πολιτικές προσελκύουν επενδυτές), 21 Μαρτίου 2024.

(116)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Εσωτερικής Αγοράς, Βιομηχανίας, Επιχειρηματικότητας και ΜΜΕ, Study on the Critical Raw Materials for the EU 2023: Final Report (Μελέτη σχετικά με τις κρίσιμες πρώτες ύλες για την ΕΕ το 2023: τελική έκθεση), 2023.

(117)

     COM(2023) 669 final.

(118)

      European Solar Charter (Ευρωπαϊκός χάρτης αιολικής ενέργειας), 2023.

(119)

     Με βάση τη μέση συναλλαγματική ισοτιμία των 0,9239 EUR προς 1 USD κατά το έτος 2024, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΚΤ .

(120)

     Προκαταρκτικά στοιχεία της Ocean Energy Europe.

(121)

     Eurostat ( nrg_inf_epc ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025.

(122)

     ETIP Ocean, Strategic Research and Innovation Agenda for Ocean Energy (Στρατηγικό θεματολόγιο έρευνας και καινοτομίας για την ωκεάνια ενέργεια), 2024.

(123)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Tapoglou, E., Mc Govern, L., Georgakaki, A., Mountraki, A., Letout, S., Ince, E., Gea Bermudez, J., Schmitz, A. και Grabowska, M., CETO, Ocean Energy in the European Union (Η ωκεάνια ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(124)

     CETO,  Ocean Energy in the European Union (Η ωκεάνια ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(125)

     Σχέδιο ΣΕΤ, Ocean energy implementation plan (Σχέδιο υλοποίησης για την ωκεάνια ενέργεια), 2021· CETO,  Ocean Energy in the European Union , 2024.

(126)

     ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024, αιτιολογική σκέψη 16.

(127)

     BloombergNEF, Northvolt Collapse Underscores Importance of Supply Chains (Η κατάρρευση της Northvolt αναδεικνύει τη σημασία των αλυσίδων εφοδιασμού), 2024.

(128)

     Παραγωγική δυναμικότητα 237 GWh στην ΕΕ σε σύγκριση με παγκόσμια παραγωγική δυναμικότητα 3 347 GWh το 2024 και εκτιμώμενη παραγωγική δυναμικότητα 1 510 GWh στην ΕΕ σε σύγκριση με παγκόσμια παραγωγική ικανότητα 14 903 GWh το 2030, βάσει στοιχείων του BloombergNEF, τελευταία επίσκεψη στις 20/2/2025.

(129)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(130)

     Reuters, Volkswagen’s German battery plant to stay at half capacity amid cost pressures (Η γερμανική μονάδα παραγωγής μπαταριών της Volkswagen αναμένεται να παραμείνει στο ήμισυ της δυναμικότητάς της εν μέσω πιέσεων κόστους), 2024.

(131)

     BloombergNEF, Energy Storage:10 Things to Watch in 2025, (Αποθήκευση ενέργειας 10 στοιχεία προς παρακολούθηση το 2025), 2025.

(132)

     ΕΕ L, 2024/2754, 29.10.2024.

(133)

     Energy Storage News, Global BESS deployments soared 53 % in 2024 (Αύξηση κατά 53 % της εκδίπλωσης συστημάτων αποθήκευσης ενέργειας σε συσσωρευτή παγκοσμίως το 2024), 2025.

(134)

   Βάσει στοιχείων του BloombergNEF, Ιανουάριος 2025.

(135)

     Στοιχεία της COMEXT/COMTRADE για τον κωδικό ΕΣ 841861 — Αντλίες θερμότητας, άλλες από τις μηχανές και συσκευές τεχνητού κλίματος: εξαγωγές της ΕΕ ανά τον κόσμο: 3 837 εκατ. EUR, εκ των οποίων 603 εκατ. EUR εκτός ΕΕ· εξαγωγές της Κίνας ανά τον κόσμο: 971 εκατ. EUR. Και στοιχεία της COMEXT/COMTRADE για τον κωδικό ΕΣ 841581 — Μηχανές και συσκευές τεχνητού κλίματος: εξαγωγές της ΕΕ ανά τον κόσμο: 782 εκατ. EUR, εκ των οποίων 177εκατ. EUR εκτός ΕΕ· εξαγωγές της Κίνας ανά τον κόσμο: 549 εκατ. EUR.

(136)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024. Σενάριο καθαρών μηδενικών εκπομπών έως το 2050· πεδίο εφαρμογής: αντλίες θερμότητας για θέρμανση χώρων και ζεστό νερό σε οικιστικά και εμπορικά κτίρια, αναστρέψιμα κλιματιστικά που περιλαμβάνονται όταν χρησιμοποιούνται ως βασικός εξοπλισμός θέρμανσης.

(137)

     Κωδικός ΕΣ 841861 — Αντλίες θερμότητας (εκτός των μηχανών και συσκευών τεχνητού κλίματος). Περισσότερες λεπτομέρειες στο: Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Toleikyte, A., Lecomte, E., Volt, J., Lyons, L., Roca Reina, J.C., Georgakaki, A., Letout, S., Mountraki, A., Wegener, M., Schmitz, A., CETO, Heat Pumps in the European Union (Οι αντλίες θερμότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(138)

     Ευρωπαϊκή ένωση αντλιών θερμότητας (EHPA), Market Report (Έκθεση για την αγορά), 2024, περιορίζεται στις χώρες AT, BE, CZ, DE, DK, EE, ES, FI, FR, HU, IE, IT, LT, NL, PL, PT, SE, SK. Περιλαμβάνονται κυρίως αντλίες θερμότητας για θέρμανση χώρων και ζεστό νερό οικιακής χρήσης.

(139)

   BloombergNEF, Europe’s Heat Pump Market Collapse Triggers Spending Dip (Η κατάρρευση της ευρωπαϊκής αγοράς αντλιών θερμότητας προκαλεί πτώση των δαπανών), 2025.

(140)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(141)

     EHPA, EU Heat Pump Accelerator (Επιτάχυνση της ανάπτυξης αντλιών θερμότητας στην ΕΕ), 2023.

(142)

     Με βάση τη μέση συναλλαγματική ισοτιμία των 0,9239 EUR προς 1 USD κατά το έτος 2024, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΚΤ .

(143)

     ΔΟΕ, Advancing Clean Technology Manufacturing, 2024.

(144)

     IEA HPT TCP, Annex 58 High-Temperature Heat Pumps (Παράρτημα 58: Αντλίες θερμότητας υψηλής θερμοκρασίας), 2023. 20 στην ΕΕ και 7 στη Νορβηγία· 24 στην Ιαπωνία, εκ των οποίων 9 με τεχνολογία μηχανικής ανασυμπίεσης ατμών· καθώς και εγκαταστάσεις τεχνολογίας μηχανικής ανασυμπίεσης ατμών στην Κίνα.

(145)

     ΔΟΕ, Net Zero by 2050 (Καθαρές μηδενικές εκπομπές έως το 2050), Μάιος 2021.

(146)

     TNO (Οργανισμός Εφαρμοσμένης Επιστημονικής Έρευνας Κάτω Χωρών), Strengthening Industrial Heat Pump Innovation (Ενίσχυση της καινοτομίας στον τομέα των βιομηχανικών αντλιών θερμότητας), 2020.

(147)

     Πρόγραμμα συνεργασίας του ΔΟΕ στον τομέα της τεχνολογίας για τις τεχνολογίες αντλιών θερμότητας (IEA Technology Collaboration Programme on Heat Pumping Technologies, HPT TCP), Annex 58 High-Temperature Heat Pumps (Παράρτημα 58: Αντλίες θερμότητας υψηλής θερμοκρασίας), 2023.

(148)

     Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Ψήφισμα της 18ης Ιανουαρίου 2024 σχετικά με τη γεωθερμική ενέργεια [2023/2111(INI)].

(149)

     Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Συμπεράσματα της 16ης Δεκεμβρίου 2024 σχετικά με την προώθηση της γεωθερμικής ενέργειας.

(150)

   Eurostat ( nrg_inf_epcrw ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025.

(151)

     Renewable Energy Policy Network for the 21st Century (REN21) (Δίκτυο πολιτικής για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για τον 21ο αιώνα), Renewables Global Status Report (Έκθεση σχετικά με την παγκόσμια κατάσταση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας), 2024.

(152)

     Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Γεωθερμικής Ενέργειας (EGEC), Geothermal Market Report 2023 (Έκθεση για την αγορά γεωθερμικής ενέργειας το 2023), 2024.

(153)

     EGEC, Geothermal Market Report 2023, 2024.

(154)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Taylor, N., Georgakaki, A., Ince, E., Letout, S. Mountraki, Gea Bermudez, J. και Schmitz, A., CETO, Geothermal Energy in the European Union (Η γεωθερμική ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(155)

     EGEC, Geothermal Market Report 2023 , 2024.

(156)

     CETO, Geothermal Energy in the European Union (Η γεωθερμική ενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(157)

     EGEC, Geothermal Market Report 2023 , 2024.

(158)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Schleker, T., Hicks, M., Cressida Howard, I., Ohrvik-Stott, J. et al., Study on clean energy R&I opportunities to ensure European energy security by targeting challenges of distinct energy value chains for 2030 and beyond (Μελέτη σχετικά με τις ευκαιρίες Ε&Κ στον τομέα της καθαρής ενέργειας για τη διασφάλιση της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας, μέσω της στοχευμένης αντιμετώπισης συγκεκριμένων αξιακών αλυσίδων ενέργειας για το 2030 και μετά), 2024.

(159)

     Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Ψήφισμα της 18ης Ιανουαρίου 2024 σχετικά με τη γεωθερμική ενέργεια [2023/2111(INI)].

(160)

     Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Συμπεράσματα της 16ης Δεκεμβρίου 2024 σχετικά με την προώθηση της γεωθερμικής ενέργειας.

(161)

     Συμπεριλαμβανομένων των στόχων κατανάλωσης που καθορίζονται στην οδηγία (ΕΕ) 2023/2413 για τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, του στόχου της σύμπραξης για τις ηλεκτρολυτικές κυψέλες όσον αφορά την επίτευξη 25 GWe έως το 2025, καθώς και των 4 σημαντικών έργων κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος (ΣΕΚΕΕ) για το υδρογόνο και τις κυψέλες καυσίμου, βλ.: https://competition-policy.ec.europa.eu/state-aid/ipcei/approved-ipceis_el .

(162)

     Βάσει του συνόλου δεδομένων του ΔΟΕ για τα έργα υδρογόνου, τελευταία επίσκεψη τον Ιανουάριο του 2025 για την ΕΕ, και τις χώρες NO, UK και CH.

(163)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Bolard, J., Dolci, F., Gryc, K., Eynard, U., Georgakaki, A., Letout, S., Mountraki, A., Ince, E., Shtjefni, D., Rózsai, M. και Wegener, M., CETO, Water Electrolysis and Hydrogen in the European Union (Η ηλεκτρόλυση του νερού και το υδρογόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024· ΔΟΕ, Global Hydrogen Review (Επισκόπηση του παγκόσμιου τομέα υδρογόνου), 2024. Ο ΔΟΕ αναφέρει το 2024 σημαντικά χαμηλότερη εγκατεστημένη δυναμικότητα για τις ΗΠΑ από την τιμή που αναφέρεται στη βάση δεδομένων έργων για το 2023, η οποία ανήλθε σε 717 MWe.

(164)

     ΔΟΕ, Global Hydrogen Review, 2024· CETO, Water Electrolysis and Hydrogen in the European Union (Η ηλεκτρόλυση του νερού και το υδρογόνο στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024. Το ανώτερο εύρος τιμών αναφέρεται στη Rystadt Energy και περιλαμβάνει την υπό κατασκευή παραγωγική δυναμικότητα (Οκτώβριος 2024).

(165)

     ΔΟΕ, Global Hydrogen Review, 2024. Δεδομένα υψηλότερου εύρους τιμών που προβλέπονται στο BloombergNEF, Electrolysers, too many fish in the Pond (Ηλεκτρολυτικές κυψέλες: υπερβολικά μεγάλος αριθμός), 2024.

(166)

     ΔΟΕ, Global Hydrogen Review, 2024. Το ανώτερο εύρος τιμών αναφέρεται στις έδρες του κατασκευαστή πρωτότυπου εξοπλισμού (ΚΠΕ) στην Κίνα.

(167)

     Βάσει στοιχείων του BloombergNEF, Electrolyser Price Survey (Έρευνα τιμών για τις ηλεκτρολυτικές κυψέλες), 2024· TNO, Evaluation of the levelised cost of hydrogen based on proposed electrolylyser projects in the Netherlands (Αξιολόγηση του σταθμισμένου κόστους του υδρογόνου βάσει προτεινόμενων έργων ηλεκτρολυτικών κυψελών στις Κάτω Χώρες), 2024.

(168)

     Βάσει στοιχείων του JRC, Supply chain analysis and materials demand projections in strategic technologies and sectors in the EU (Ανάλυση της αλυσίδας εφοδιασμού και πρόβλεψη της ζήτησης υλικών σε στρατηγικές τεχνολογίες και τομείς στην ΕΕ), 2023. Το 1-5 % των κρίσιμων πρώτων υλών για τις ηλεκτρολυτικές κυψέλες προέρχεται από την Ευρώπη.

(169)

     Βάσει στοιχείων του BloombergNEF, Electrolyser Overcapacity (Πλεονάζουσα παραγωγική δυναμικότητα ηλεκτρολυτικών κυψελών), 2024.

(170)

     Οι τέσσερις βασικές τεχνολογίες που διατίθενται στο εμπόριο είναι οι εξής: αλκαλικές, μεμβράνης ανταλλαγής πρωτονίων, στερεού οξειδίου, μεμβράνης ανταλλαγής ανιόντων. Η κεραμική ηλεκτρόλυση με αγωγή πρωτονίων αποτελεί μία ακόμη τεχνολογία υπό ανάπτυξη.

(171)

     Πίνακας αποτελεσμάτων για την ανταγωνιστικότητα της κλιματικά ουδέτερης ευρωπαϊκής βιομηχανίας (CIndECS). Το 31 % των εφευρέσεων υψηλής αξίας στην ΕΕ.

(172)

     ETO, Water Electrolysis and Hydrogen in the European Union , 2024.

(173)

     TNO, Evaluation of the levelised cost of hydrogen based on proposed electrolylyser projects in the Netherlands , 2024.

(174)

     Βάσει στοιχείων της Rystad Energy, βάση δεδομένων για την εγκατεστημένη δυναμικότητα κυψελών καυσίμου, 2024.

(175)

     Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Υδρογόνου, Fuel Cell Market Dataset (Σύνολο δεδομένων της αγοράς κυψελών καυσίμου), 2021.

(176)

     ΔΟΕ, Renewables 2023, Special section: Biogas and biomethane (Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας 2023, Ειδική ενότητα: βιοαέριο και βιομεθάνιο), 2024. 

(177)

     Βάσει στοιχείων της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βιοαερίου (EBA), Statistical report (Έκθεση στατιστικών στοιχείων), 2024.

(178)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels  (Annex 3) [Εξέλιξη προοπτικών για τα μέσα που είναι αναγκαία για την ανάπτυξη βιομηχανικής δυναμικότητας στον τομέα των υποκατάστατων προηγμένων βιοκαυσίμων (παράρτημα 3)], 2024. 

(179)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Study on energy technology dependence (Μελέτη σχετικά με την εξάρτηση από τις ενεργειακές τεχνολογίες), 2020.

(180)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Motola, V., Scarlat, N, Buffi, M., Hurtig, O., Rejtharova, J., Georgakaki, A., Mountraki, A., Letout, S., Salvucci, R., Rózsai, M. και Schade, B., CETO, Bioenergy in the European Union (Η βιοενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(181)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels  (Annex 3), 2024.

(182)

     CETO, Bioenergy in the European Union (Η βιοενέργεια στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(183)

     CETO, Bioenergy in the European Union , 2024.

(184)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Study on energy technology dependence , 2020.

(185)

     CETO, Bioenergy in the European Union , 2024.

(186)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels (Εξέλιξη προοπτικών για τα μέσα που είναι αναγκαία για την ανάπτυξη βιομηχανικής δυναμικότητας στον τομέα των υποκατάστατων προηγμένων βιοκαυσίμων), 2023.

(187)

     ΔΟΕ, Outlook for Biogas and Biomethane (Προοπτικές για το βιοαέριο και το βιομεθάνιο) 2020· Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels  (Annex 3), 2024. 

(188)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels  (Annex 3), 2024.

(189)

     COM(2024) 62 final.

(190)

     ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024, αιτιολογική σκέψη 36.

(191)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Martinez Castilla, G., Tumara, D., Mountraki, A., Letout, S., Jaxa-Rozen, M., Schmitz, A., Ince, E. και Georgakaki, A., CETO, Carbon Capture, Utilisation and Storage in the European Union (Η δέσμευση, χρήση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(192)

     CETO, Carbon Capture, Utilisation and Storage in the European Union (Η δέσμευση, χρήση και αποθήκευση διοξειδίου του άνθρακα στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(193)

     Ό.π.

(194)

     Εγκαταστάσεις στο στάδιο της εκδίπλωσης, υπό κατασκευή ή σε λειτουργία· δεν συμπεριλαμβάνεται η δυναμικότητα άλλων έργων μεταφοράς και/ή αποθήκευσης CO2 (για να αποφευχθεί η διπλή προσμέτρηση) εκτός από τις εγκαταστάσεις μεταφοράς και/ή αποθήκευσης CO2 που δεν διαθέτουν δική τους πηγή δέσμευσης CO2.

(195)

     Global CCS Institute, Global Status of CCS 2023, Scaling up through 2030 (Η κατάσταση της CCS παγκοσμίως το 2023, επέκταση με ορίζοντα το 2030). 

(196)

     Όπως τα έργα PORTHOS και ARAMIS στις Κάτω Χώρες και Antwerp@C στο Βέλγιο. Ο νέος κατάλογος ενεργειακών έργων κοινού και αμοιβαίου ενδιαφέροντος της ΕΕ (europa.eu) περιλαμβάνει 14 έργα δικτύων CO2.

(197)

     Υπουργείο Κλίματος, Ενέργειας και Παροχών της Δανίας,  The first exploration licenses for land-based storage of CO2 in Denmark have been granted (Χορηγήθηκαν οι πρώτες άδειες εξερεύνησης για τη χερσαία αποθήκευση CO2 στη Δανία), 20 Ιουνίου 2024.

(198)

     Βλ. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/el/ip_25_377 .

(199)

     CETO, Carbon Capture, Utilisation and Storage in the European Union , 2024.

(200)

     Επιστολή ανάθεσης καθηκόντων προς τον επίτροπο Ενέργειας και Στέγασης κ. Dan Jørgensen, 17 Σεπτεμβρίου 2024.

(201)

     COM(2023) 757 final.

(202)

     Ενώ η παρούσα έκδοση επικεντρώνεται στις γραμμές μεταφοράς ισχύος και τους μετασχηματιστές, η προηγούμενη έκδοση επικεντρώθηκε στα συστήματα συνεχούς ρεύματος υψηλής τάσης (HVDC) και στους σταθμούς μετατροπής, βλ. COM(2023) 652 final.

(203)

     ΕΔΔΣΜ Αερίου και ΕΔΔΣΜ Ηλεκτρικής ενέργειας, Ten-Year Network Development Plans (TYNDP)  (Δεκαετή προγράμματα ανάπτυξης δικτύων), Μάιος 2024. 

(204)

     Αυτό αναμένεται να οδηγήσει σε καθαρή επέκταση του δικτύου της ΕΕ και της Νορβηγίας από 10 σε 16,8 εκατομμύρια χλμ. κατά την περίοδο από το 2025 έως το 2050.

(205)

     Eurelectric, Grids for speed (Δίκτυα για ταχύτητα), 2024.

(206)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Ενέργειας, Finesso, A., Kralli, A., Bene, C., Goodall, F. et al., Investment needs of European energy infrastructure to enable a decarbonised economy (Επενδυτικές ανάγκες των ευρωπαϊκών υποδομών ενέργειας για τη διευκόλυνση της απανθρακοποίησης της οικονομίας), 2025.

(207)

     ΔΟΕ, Critical Minerals Market Review (Επισκόπηση της αγοράς κρίσιμων ορυκτών), 2023.

(208)

     Fortune Business Insights , Grain Oriented Electrical Steel Market Size, Share & Industry Analysis ( Μέγεθος , μερίδιο και βιομηχανική ανάλυση της αγοράς χάλυβα με προσανατολισμένους κόκκους για ηλεκτρικές εφαρμογές ), 2024 .

(209)

     T&D Europe, Transformer Commodities Indices (Δείκτες βασικών εμπορευμάτων για τους μετασχηματιστές), Απρίλιος 2024.

(210)

      Europacable, Letter to European Commission Executive Vice-President Maroš Šefčovič (Επιστολή προς τον εκτελεστικό αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. Maroš Šefčovič), 5 Μαρτίου 2024.

(211)

     Transformers Magazine Industry Navigator, Investments 2024 – Outlook to 2033 (Επενδύσεις 2024 — Προοπτικές έως το 2033), 2024.

(212)

     Ό.π.

(213)

     COM(2023) 757 final.

(214)

     Επιστολή ανάθεσης καθηκόντων προς τον επίτροπο Ενέργειας και Στέγασης κ. Dan Jørgensen, 17 Σεπτεμβρίου 2024.

(215)

     Τα κράτη μέλη είναι ελεύθερα να επιλέγουν το ενεργειακό τους μείγμα σύμφωνα με τις Συνθήκες.

(216)

   Ανάλυση της Επιτροπής βάσει της Eurostat, Net electricity generation by type of fuel — monthly data (Καθαρή παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας ανά είδος καυσίμου — μηνιαία στοιχεία), διαδικτυακός κωδικός δεδομένων: nrg_cb_pem , τελευταία ενημέρωση στις 28/1/2025· ΕΔΔΣΜ Ηλεκτρικής ενέργειας, Statistical Factsheet 2023 (Στατιστικό δελτίο 2023), 2024· Υπηρεσία Έρευνας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, Strategic autonomy and the future of nuclear energy in the EU (Στρατηγική αυτονομία και το μέλλον της πυρηνικής ενέργειας στην ΕΕ), 2024· SWD(2024) 63 final, μέρος 1/5.

(217)

   Κατά τη δεκαετία του 1980 υπήρχαν τέσσερις Ευρωπαίοι κατασκευαστές αντιδραστήρων: ABB (Σουηδία / Ελβετία), Framatome (Γαλλία), Kraftwerk Union/Siemens (Γερμανία) και National Nuclear Corp. (Ηνωμένο Βασίλειο). Μόνο η Framatome δραστηριοποιείται επί του παρόντος. Οργανισμός Πυρηνικής Ενέργειας, Nuclear New build: Insights into Financing and Project Management (Νεότευκτες πυρηνικές εγκαταστάσεις: πληροφοριακά στοιχεία σχετικά με τη χρηματοδότηση και τη διαχείριση έργου), 2015.

(218)

   Ανάλυση της Επιτροπής βάσει στοιχείων από τη βάση δεδομένων PRIS του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας (ΔΟΑΕ) (31 Δεκεμβρίου 2023). Η Framatome ολοκλήρωσε την κατασκευή του Olkiluoto 3 (Φινλανδία), ο οποίος ξεκίνησε την εμπορική λειτουργία του τον Μάιο του 2023.

(219)

    European Industrial Alliance on SMRs (Ευρωπαϊκή βιομηχανική συμμαχία για τους μικρούς δομοστοιχειωτούς αντιδραστήρες), 2024.

(220)

     Στοιχεία από τη βάση δεδομένων PRIS του ΔΟΑΕ (31 Δεκεμβρίου 2023).

(221)

   Επιπλέον, σύμφωνα με αναλύσεις του Οργανισμού Εφοδιασμού της Ευρατόμ (ESA), σε ολόκληρη τη Δύση υπάρχει ελλείπουσα ικανότητα εμπλουτισμού, η οποία θα ανέλθει έως και σε 2 500 τόνους μονάδων εργασίας διαχωρισμού (SWU) μέχρι το 2030, ενώ οι δυτικοί αντιδραστήρες θα παρουσιάζουν —σύμφωνα με το σενάριο σταθερής ζήτησης— ελλείπουσα ικανότητα μετατροπής της τάξης περίπου των 6 000 τόνων U ετησίως. Οργανισμός Εφοδιασμού της Ευρατόμ (ESA), Euratom Supply Agency Annual Report (Ετήσια έκθεση του Οργανισμού Εφοδιασμού της Ευρατόμ), 2022.

(222)

   Σε πέντε κράτη μέλη λειτουργούν αντιδραστήρες τύπου VVER. Ιστορικά υπήρχε μόνο ένας, Ρώσος προμηθευτής υπηρεσιών καυσίμου για τους εν λόγω αντιδραστήρες, γεγονός που αποτελεί τρωτό σημείο στην ασφάλεια του εφοδιασμού. Το 2022 η Επιτροπή ξεκίνησε διαβουλεύσεις με τα κράτη μέλη στα οποία λειτουργούν αντιδραστήρες VVER για την επιτάχυνση της διαδικασίας διαφοροποίησης των προμηθειών καυσίμων σύμφωνα με τους στόχους του REPowerEU.

(223)

   Επιστολή ανάθεσης καθηκόντων προς τον επίτροπο Ενέργειας και Στέγασης κ. Dan Jørgensen, 17 Σεπτεμβρίου 2024.

(224)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, JRC, Quaranta, E., Georgakaki, A., Letout, S., Mountraki, A., Ince, E. και Gea Bermudez, J., CETO, Hydropower and Pumped Storage Hydropower in the European Union (Η υδροηλεκτρική ενέργεια και η αντλησιοταμίευση στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(225)

     IRENA, The changing role of hydropower: Challenges and opportunities (Ο μεταβαλλόμενος ρόλος της υδροηλεκτρικής ενέργειας: προκλήσεις και ευκαιρίες), 2023· ΔΟΕ, Hydropower Special Market Report Analysis and forecast to 2030 (Ειδική έκθεση για την αγορά υδροηλεκτρικής ενέργειας — Ανάλυση και προβλέψεις έως το 2030), 2021.

(226)

     CETO, Hydropower and Pumped Storage Hydropower in the European Union (Η υδροηλεκτρική ενέργεια και η αντλησιοταμίευση στην Ευρωπαϊκή Ένωση), 2024.

(227)

     Eurostat ( nrg_inf_epc ), τελευταία επίσκεψη στις 12/2/2025.

(228)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Schleker, T., Hicks, M., Cressida Howard, I., Ohrvik-Stott, J. et al., Study on clean energy R&I opportunities to ensure European energy security by targeting challenges of distinct energy value chains for 2030 and beyond (Μελέτη σχετικά με τις ευκαιρίες Ε&Κ στον τομέα της καθαρής ενέργειας για τη διασφάλιση της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας μέσω της στοχευμένης αντιμετώπισης των προκλήσεων συγκεκριμένων αξιακών αλυσίδων ενέργειας για το 2030 και μετά), 2024. 

(229)

     CETO, Hydropower and Pumped Storage Hydropower in the European Union , 2024.

(230)

     ΔΟΕ, Hydropower Special Market Report Analysis and forecast to 2030, 2021.

(231)

     ΕΕ L, 2024/1735, 28.6.2024, άρθρο 3, σύμφωνα με τους ορισμούς που παρέχονται στον κανονισμό ReFuelEU Aviation και τον κανονισμό FuelEU Maritime. Η παρούσα ενότητα καλύπτει μόνο τα βιοκαύσιμα και τα συνθετικά ανανεώσιμα καύσιμα μη βιολογικής προέλευσης.

(232)

     IATA, Annual Review (Ετήσια επισκόπηση), 2024.

(233)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels  (Annex 3), 2024.

(234)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels  (Annex 4) [Εξέλιξη προοπτικών για τα μέσα που είναι αναγκαία για την ανάπτυξη βιομηχανικής δυναμικότητας στον τομέα των υποκατάστατων προηγμένων βιοκαυσίμων (παράρτημα 4)], 2024.

(235)

     Βλ. βάση δεδομένων Task 39, Biofuels to decarbonize transport  (Ομάδα εμπειρογνωμόνων 39 — Βιοκαύσιμα για την απανθρακοποίηση του τομέα των μεταφορών).

(236)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Study on energy technology dependence , 2020.

(237)

      Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας,  (Annex 3), 2024.

(238)

     Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Έρευνας και Καινοτομίας, Development of outlook for the necessary means to build industrial capacity for drop-in advanced biofuels  (Annex 4), 2024.

(239)

     IEA Bioenergy Technology Cooperation Programme (Πρόγραμμα συνεργασίας του ΔΟΕ στον τομέα της τεχνολογίας βιοενέργειας), Advanced Biofuels – Potential for Cost Reduction (Προηγμένα βιοκαύσιμα — Δυνατότητες μείωσης του κόστους), 2020.

(240)

     Μολονότι η βιβλιογραφία αναφερόταν ανέκαθεν στη βιομηχανική ανάκτηση «απορριπτόμενης θερμότητας», προτιμάται πλέον ο όρος «πλεονάζουσα θερμότητα» διότι όταν η θερμότητα ανακτάται, παύει πλέον να είναι απορριπτόμενη.

(241)

     Bianchi, G., Panayiotou, G.P., Aresti, L. et al., Estimating the waste heat recovery in the European Union Industry (Εκτίμηση της ανάκτησης απορριπτόμενης θερμότητας στην Ευρωπαϊκή Ένωση), Energy, Ecology and Environment, 2019.

(242)

     KCORC, Thermal Energy Harvesting (Η συλλογή θερμικής ενέργειας), 2025.

(243)

     Grand View Research, Organic Rankine Cycle Market Size & Trends (Μέγεθος και τάσεις της αγοράς οργανικού κύκλου Rankine), 2024. Με βάση τη μέση συναλλαγματική ισοτιμία των 0,9239 EUR προς 1 USD κατά το έτος 2024, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΚΤ .

(244)

     Wieland, C., Schifflechner, C., Dawo, F., Astolfi, M., The organic Rankine cycle power systems market: Recent developments and future perspectives (Η αγορά συστημάτων ηλεκτρικής ενέργειας οργανικού κύκλου Rankine: πρόσφατες εξελίξεις και μελλοντικές προοπτικές), Applied Thermal Engineering, 2023.

(245)

     Ό.π.

(246)

     KCORC, Thermal Energy Harvesting , 2025.

(247)

     Elsevier, βάση δεδομένων Scopus, με χρήση της συμβολοσειράς αναζήτησης «Organic AND Rankine AND Cycle AND Power», στις 31/1/2025.

(248)

   CE-Delft, ORC Plants for Thermal Energy Harvesting (Μονάδες ORC για τη συλλογή θερμικής ενέργειας), 2023.

(249)

     ΔΟΕ, Energy Technology Perspectives, 2024. Εκτιμήσεις όσον αφορά τις παγκόσμιες αγορές φωτοβολταϊκών, αιολικής ενέργειας, ηλεκτρικών οχημάτων, συσσωρευτών, ηλεκτρολυτικών κυψελών και αντλιών θερμότητας. Στην έκθεση αναφέρεται το ποσό των 2 τρισ. USD, το οποίο μετατράπηκε σε ευρώ (EUR) στο τέλος του 2024.

(250)

Για περισσότερες πληροφορίες: Clean Energy Technology Partnership (Σύμπραξη για τις τεχνολογίες καθαρής ενέργειας).