I. Wprowadzenie

II. Ramy prawne

III. Stan faktyczny i postępowanie główne

A. Kartel windowy

B. Powództwo odszkodowawcze wniesione przez Land Oberösterreich

IV. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym i postępowanie przed Trybunałem

V. Ocena

A. Dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

1. Właściwość Trybunału Sprawiedliwości w zakresie udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne w odniesieniu do okresu poprzedzającego przystąpienie Austrii do Unii Europejskiej

2. Znaczenie pytania prejudycjalnego dla sprawy

B. Merytoryczna ocena pytania prejudycjalnego

1. Prawo do odszkodowania przysługujące państwowym kredytodawcom z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu – zagadnienie prawa Unii

a) Linia podziału między prawem Unii a prawem państw członkowskich w obszarze wyrównywania szkód spowodowanych działaniem kartelu

b) „Związek przyczynowy” w rozdarciu między określeniem w świetle prawa Unii a egzekwowaniem w świetle prawa państwa członkowskiego

2. Prawo państwowych kredytodawców do odszkodowania z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu

a) Cel ochronny art. 101 TFUE

1) Niezgodność kategorycznego ograniczenia prawa do odszkodowania z art. 101 TFUE

2) Szczególny charakter Land Oberösterreich jako państwowego kredytodawcy

3) Przepisy dyrektywy 2014/104

4) Wniosek częściowy

b) Rzeczywisty charakter i możliwość wyrównania szkody poniesionej przez Land Oberösterreich

1) Możliwość wyrównania szkody polegającej na utracie odsetek, której naprawienia Land Oberösterreich dochodzi w postępowaniu głównym

2) Szkoda poniesiona przez ogół społeczeństwa wskutek spowodowanego działaniem kartelu niedostatecznego wsparcia budownictwa mieszkaniowego

3) Wniosek częściowy

c) Wystarczająco bezpośredni związek między naruszeniem prawa a szkodą

1) Konkretny związek między ceną wind a wysokością pożyczek

2) Możliwość przewidzenia szkody Land Oberösterreich przez uczestników kartelu windowego

3) Wniosek częściowy

VI. Wnioski

1.

Czy prawo Unii wymaga, aby państwowy kredytodawca, który poniósł szkodę w wyniku udzielenia na korzystniejszych warunkach pożyczek preferencyjnych w szerszym zakresie, niż miałoby to miejsce, gdyby nie istniało antykonkurencyjne porozumienie, mógł dochodzić naprawienia szkody od przedsiębiorstw, które brały udział w tym porozumieniu?

2.

Dzięki temu pytaniu niniejsze postępowanie prejudycjalne daje Trybunałowi okazję, aby w jeszcze szerszym zakresie skonkretyzować wymogi, jakie wynikają z prawa Unii w odniesieniu do możliwości prywatnego egzekwowania europejskiego prawa konkurencji. Pytanie to nasuwa się w kontekście kartelu windowego, którym Trybunał Sprawiedliwości zajmuje się już po raz kolejny ( 2 ).

3.

Land Oberösterreich (kraj związkowy Górna Austria) był dotknięty działaniem tego kartelu w zakresie, w jakim udzielał na rzecz odbiorców towarów uczestników kartelu pożyczek z korzystnym oprocentowaniem na realizację przedsięwzięć w zakresie społecznego budownictwa mieszkaniowego – tzw. pożyczek preferencyjnych. Ze względu na wynikające z porozumienia zawyżenie cen wind zamontowanych w budynkach mieszkalnych, na przyznano wsparcie, kwota pożyczek była istotnie wyższa, niż miałoby to miejsce w przypadku kształtowania się cen w warunkach wolnej konkurencji. W ramach postępowania głównego Land Oberösterreich domaga się odszkodowania z tytułu powstałej w ten sposób szkody.

4.

Sądy rozpoznające sprawę w poszczególnych instancjach w postępowaniu głównym nie są zgodne co do tego, czy prawo austriackie przewiduje prawo do odszkodowania w wypadku tego rodzaju szkód pośrednich. Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria), który jest sądem odsyłającym, uważa, że tak nie jest, ponieważ cel ochronny zakazu karteli nie obejmuje podmiotów, które nie działały na danym rynku ani w charakterze oferentów, ani w charakterze nabywców.

5.

Trybunał Sprawiedliwości musi dokonać oceny, czy to restrykcyjne określenie kręgu osób uprawnionych do odszkodowania jest zgodne z zasadami europejskiego prawa konkurencji. Wcześniej trzeba jednak wyjaśnić, czy na pytanie o roszczenie odszkodowawcze Landu Oberösterreich należy odpowiedzieć poprzez odwołanie się do prawa austriackiego – w związku z zasadami równoważności i skuteczności – czy też raczej bezpośrednio na podstawie prawa Unii.

6.

Sąd odsyłający zwraca się o wykładnię art. 85 traktatu WE, art. 81 WE i art. 101 TFUE. Ponieważ treść tych przepisów jest w dużej mierze taka sama, poniżej będę odnosić się wyłącznie do obowiązującego obecnie art. 101 TFUE ( 3 ).

7.

Stan faktyczny będący przedmiotem niniejszego postępowania miał miejsce przed wejściem w życie dyrektywy 2014/104/UE w sprawie niektórych przepisów regulujących dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu naruszenia prawa konkurencji państw członkowskich i Unii Europejskiej, objęte przepisami prawa krajowego ( 4 ). Przed jej wejściem w życie Land Oberösterreich wytoczył również powództwo w pierwszej instancji ( 5 ). W związku z powyższym dyrektywa 2014/104 w niniejszym postępowaniu nie znajduje zastosowania ratione temporis, przy czym nie trzeba wyjaśniać, czy ewentualnie właściwe przepisy prawa austriackiego mają charakter materialnoprawny, czy proceduralny. Zgodnie z art. 22 dyrektywy 2014/104 obowiązuje bowiem ogólny zakaz stosowania z mocą wsteczną przepisów materialnoprawnych mających na celu transpozycję tej dyrektywy, podczas gdy wszystkie inne przepisy krajowe transponujące dyrektywę – a więc w szczególności przepisy proceduralne – znajdują, co prawda, zastosowanie do stanów faktycznych z okresu sprzed wejścia w życie dyrektywy, ale tylko w ramach spraw, w których powództwo wniesiono po wejściu w życie tej dyrektywy ( 6 ).

8.

Jak słusznie podnosi rząd włoski, dyrektywa 2014/104 może zatem zostać uwzględniona w niniejszym postępowaniu jedynie w zakresie, w jakim odzwierciedla ona wypracowane w orzecznictwie zasady wyrównywania szkód spowodowanych działaniem kartelu ( 7 ).

9.

W kilku państwach członkowskich Unii Europejskiej działał przez wiele lat tak zwany kartel windowy, w ramach którego między dużymi europejskimi producentami wind i schodów ruchomych, to jest firmami Kone, Otis, Schindler i ThyssenKrupp, zostały zawarte porozumienia antykonkurencyjne. Komisja Europejska odkryła ten kartel w 2003 r. i w 2007 r. nałożyła grzywny z tytułu machinacji kartelu windowego na rynkach belgijskim, niemieckim, niderlandzkim i luksemburskim ( 8 ).

10.

W Austrii przeciwko kartelowi windowemu wystąpiły Bundeswettbewerbsbehörde (federalny urząd ochrony konkurencji, Austria) oraz Kartellgericht (sąd antymonopolowy, Austria). Grzywny nałożone przez Kartellgericht (sąd antymonopolowy) ( 9 ) w 2007 r. zostały utrzymane w mocy w 2008 r. przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) działający w charakterze Kartellobergericht (sądu antymonopolowego drugiej instancji, Austria) ( 10 ). Przedsiębiorstwo ThyssenKrupp uzyskało status świadka koronnego.

11.

Według ustaleń dokonanych w ramach krajowego austriackiego postępowania antymonopolowego od 1980 r. do początku 2004 r. pomiędzy uczestnikami kartelu istniało regularnie odnawiane porozumienie w sprawie podziału rynku wind i schodów ruchomych, które było przez nich wykonywane w znacznym zakresie, nawet jeśli nie w pełni. Koordynacji zaprzestano najwcześniej pod koniec 2005 r. Celem kartelu było zapewnienie każdorazowo faworyzowanemu przedsiębiorstwu wyższej ceny aniżeli cena osiągalna w warunkach konkurencji. Wskutek działania kartelu, który kontrolował przynajmniej jedną trzecią rynku, zakłócone zostały zarówno konkurencja, jak i rozwój cen następujący w warunkach konkurencji ( 11 ).

12.

Na podstawie przepisów ustawowych dotyczących wspierania budownictwa mieszkaniowego, które mają na celu pomoc dla społecznego budownictwa mieszkaniowego, Land Oberösterreich w okresie objętym działaniem kartelu windowego udzielał różnorakiego wsparcia na realizację przedsięwzięć budowlanych. Wsparcie to polegało po pierwsze na dopłatach bezpośrednich, w wypadku których beneficjent otrzymywał część kosztów budowy jako dotację, której nie musiał zwracać, po drugie, na dopłatach annuitetowych, w wypadku których kraj związkowy zwracał beneficjentowi część rat kredytowych, oraz po trzecie, na pożyczkach preferencyjnych, tzn. na kredytach udzielanych na preferencyjnych warunkach, które dają beneficjentom możliwość finansowania projektów ze środków zewnętrznych przy niższym oprocentowaniu niż to powszechnie stosowane na rynku ( 12 ).

13.

Wsparcie to było zawsze udzielane w wysokości odpowiadającej określonej wartości procentowej łącznych kosztów budowy. Ponieważ koszty budowy z uwagi na zawyżone ceny wind były wyższe, niż miałoby to miejsce, gdyby kartel windowy nie istniał, Land Oberösterreich ( 13 ) domaga się obecnie odszkodowania od producentów wind, którzy brali w nim udział: Otis, Schindler, Kone i ThyssenKrupp.

14.

Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wyłącznie roszczeń Land Oberösterreich, które wynikają z pożyczek preferencyjnych udzielonych w zbyt dużej wysokości ze względu na działanie kartelu.

15.

Roszczenia odszkodowawcze Land Oberösterreich odpowiadają utraconym odsetkom obliczonym w następujący sposób: Ze względu na spowodowane działaniem kartelu zawyżenie cen wind zamontowanych w nieruchomościach, na które udzielono wsparcia, wysokość pożyczek preferencyjnych z korzystnym oprocentowaniem okazała się większa, niż miałoby to miejsce, gdyby kartel nie istniał. Jeżeli Land Oberösterreich ulokowałby różnicę między kwotą, którą wypłacił beneficjentom, a niższą kwotą, którą wypłaciłby beneficjentom, gdyby nie dodatkowe koszty spowodowane działalnością kartelu, ze średnim oprocentowaniem dla obligacji federalnych, uzyskałby istotnie wyższą kwotę odsetek w porównaniu z tą, jaką otrzymał z preferencyjnych odsetek uiszczonych przez beneficjentów. Szkoda, której wyrównania domaga się Land Oberösterreich w postępowaniu głównym, odpowiada zatem różnicy między odsetkami uiszczonymi przez beneficjentów a odsetkami, jakie przyniosłoby ulokowanie kwoty wsparcia nadpłaconej wskutek działania kartelu ze średnim oprocentowaniem dla obligacji federalnych.

16.

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo Land Oberösterreich, uzasadniając swoje orzeczenie w ten sposób, że Land Oberösterreich jako instytucja wspierająca nie jest uczestnikiem rynku wind i schodów ruchomych. W związku z tym dochodzi naprawy jedynie szkody pośredniej, która jako taka nie podlega wyrównaniu ( 14 ).

17.

Sąd odwoławczy uchylił wyrok wydany w pierwszej instancji ( 15 ). Jego zdaniem zakaz zmów cenowych chroni bowiem również interesy finansowe takich podmiotów, które ponoszą dodatkowe koszty powstałe wskutek zmowy cenowej. Ponadto trzeba wziąć pod uwagę, że Land Oberösterreich, przyznając wsparcie finansowe, przyczynia się do umożliwienia realizacji przedsięwzięć budowlanych, a tym samym dba o to, aby powstał w ogóle popyt na ofertę członków kartelu. W związku z tym Land Oberösterreich również objęty jest ochroną wynikającą z norm ustanawiających zakazy z zakresu prawa antymonopolowego.

18.

Przeciwko temu orzeczeniu producenci wind złożyli zażalenie do Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego), który wystąpił z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Sąd ten podziela stanowisko sądu pierwszej instancji w przedmiocie zastosowania prawa krajowego. Zgodnie z tym stanowiskiem warunkiem wyrównania szkód majątkowych jest naruszenie ustawy ochronnej, która chroni osoby wchodzące w skład określonego kręgu podmiotowego przed naruszeniem pewnych dóbr prawnych. Land Oberösterreich nie poniósł jednak szkody jako oferent lub nabywca działający na rynku dotkniętym zmową cenową. Jego szkoda zgodnie z prawem austriackim nie pozostaje więc już w wystarczającym związku z celem zakazu porozumień kartelowych, tj. utrzymaniem konkurencji na rynku dotkniętym przez działanie kartelu.

19.

W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości dotyczącego wyrównywania szkód spowodowanych działaniem kartelu, a w szczególności wyroku Kone ( 16 ) i przedstawionej przeze mnie w tej sprawie opinii ( 17 ), Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) ma jednak wątpliwości co do zgodności tego rozwiązania z prawem Unii.

20.

Postanowieniem z dnia 17 maja 2018 r. ( 18 ) Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) zwrócił się zatem do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 85 TWE, art. 81 WE, względnie art. 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, że w celu zachowania pełnej skuteczności tych przepisów i praktycznej skuteczności zakazu wynikającego z tych przepisów niezbędne jest, aby naprawienia szkody od uczestników porozumienia kartelowego mogły żądać również te podmioty, które nie działają jako oferenci lub nabywcy na właściwym rynku produktowym i geograficznym dotkniętym działaniem kartelu, lecz które w ramach przepisów ustawowych jako instytucje wspierające udzielają odbiorcom produktów oferowanych na rynku dotkniętym działaniem kartelu pożyczek na preferencyjnych warunkach, a których szkoda polega na tym, że suma udzielonych przez nie pożyczek odpowiadająca określonej wartości procentowej kosztów produktu była wyższa, niż miałoby to miejsce w warunkach braku porozumienia kartelowego, a przez co nie mogły one z zyskiem ulokować tych kwot?”.

21.

Uczestnikami pisemnej części postępowania prejudycjalnego były z jednej strony Land Oberösterreich, a z drugiej strony Otis, Schindler, Kone i ThyssenKrupp, a ponadto Republika Włoska i Komisja Europejska. Z wyjątkiem Włoch ci sami uczestnicy oraz Republika Austrii wzięli udział w rozprawie, która odbyła się w dniu 16 maja 2019 r.

22.

Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) nie odnosi się do faktu, że część spornych okoliczności faktycznych miała miejsce przed przystąpieniem Austrii do Unii Europejskiej w dniu 1 stycznia 1995 r. ( 19 ). Natomiast Land Oberösterreich w swoich uwagach na piśmie szczegółowo omawia kwestię właściwości Trybunału Sprawiedliwości w zakresie wykładni krajowych norm prawnych, które regulowały zakaz karteli przed przystąpieniem Austrii do Unii Europejskiej.

23.

Zdaniem Land Oberösterreich Trybunał jest właściwy w zakresie wykładni tych krajowych norm prawnych, ponieważ wzorowały się one na przepisach poprzedzających art. 101 TFUE i służyły dostosowaniu krajowego prawa konkurencji do prawa konkurencji Wspólnot Europejskich. Dotyczy to tym bardziej okresu po wejściu w życie w dniu 1 stycznia 1994 r. traktatu EWG, do którego Austria przystąpiła i w którym również w dużej mierze przejęto przepisy WE dotyczące zakazu karteli.

24.

W tym kontekście Land Oberösterreich powołuje się na orzecznictwo, zgodnie z którym nawet w przypadkach, gdy okoliczności faktyczne postępowania głównego nie wchodzą w zakres bezpośredniego stosowania prawa Unii, Trybunał Sprawiedliwości jest właściwy do dokonywania wykładni przepisów prawa Unii, jeżeli przepisy te zostały uznane w prawie krajowym za mające zastosowanie do okoliczności czysto krajowych lub gdy ustawodawca krajowy miał zamiar zharmonizować właściwe przepisy prawa krajowego z prawem Unii ( 20 ).

25.

Wbrew temu, co twierdzi Land Oberösterreich, Trybunał Sprawiedliwości nie uznał się jednak w tych wyrokach za właściwy do dokonywania wykładni krajowych norm prawnych, które odwołują się do norm prawa Unii lub są na nich wzorowane. Wyłączną właściwość w zakresie wykładni norm prawa krajowego mają bowiem sądy państw członkowskich ( 21 ). W przywołanych przez Land Oberösterreich wyrokach Trybunał Sprawiedliwości uznał raczej swoją właściwość wyłącznie w zakresie dokonywania wykładni norm prawa Unii w przypadkach, w których normy te nie znajdują, co prawda, bezpośredniego zastosowania, ale prawo krajowe do nich odsyła lub jest na nich wzorowane.

26.

Właściwość ta występuje jednak tylko wtedy, kiedy określony stan faktyczny, choć prawo Unii nie znajduje do niego bezpośrednio zastosowania, miał miejsce w okresie, w którym dane państwo członkowskie należało już do Unii Europejskiej. Trybunał Sprawiedliwości orzekł mianowicie, że nie jest właściwy do udzielania odpowiedzi na pytania prejudycjalne dotyczące okoliczności faktycznych postępowania głównego, które miały miejsce przed przystąpieniem danego państwa do Unii Europejskiej. Trybunał Sprawiedliwości jest bowiem właściwy do dokonywania wykładni norm prawa Unii wyłącznie w odniesieniu do zastosowania tych norm w nowym państwie członkowskim od momentu przystąpienia tego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej ( 22 ). Dotyczy to również sytuacji, w których normy krajowe mające zastosowanie do określonego stanu faktycznego przed przystąpieniem danego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej były już wzorowane na odpowiednich normach prawa Unii, ponieważ nawet w tym przypadku stosowanie i wykładnia odnośnych norm prawa krajowego należały przed przystąpieniem danego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej wyłącznie do organów i sądów krajowych ( 23 ).

27.

Ponieważ co do zasady nie wolno stosować przepisów materialnoprawnych z mocą wsteczną, przewidziany w prawie Unii zakaz karteli może mieć zastosowanie do kartelu, który w postaci ciągłego naruszenia działał zarówno przed datą przystąpienia danego państwa do Unii Europejskiej, jak i po tej dacie, tylko w zakresie, w jakim sankcjom podlegają ewentualne antykonkurencyjne skutki tego kartelu w okresie od wspomnianej daty akcesji. Przewidziany w prawie Unii zakaz karteli nie znajduje natomiast zastosowania do takiego kartelu w zakresie, w jakim kartel ten wywierał lub mógł wywierać skutki na suwerennym terytorium danego państwa członkowskiego wyłącznie w okresie przed przystąpieniem tego państwa członkowskiego do Unii Europejskiej ( 24 ).

28.

Jak wyjaśniono powyżej, machinacje austriackiego kartelu windowego, który jest przedmiotem postępowania głównego, miały miejsce zarówno przed przystąpieniem Austrii do Unii Europejskiej, jak i po tym fakcie ( 25 ). Jeżeli chodzi o właściwość Trybunału Sprawiedliwości w zakresie udzielenia odpowiedzi na niniejsze pytanie prejudycjalne, kwestią otwartą może jednak pozostać to, w jakim zakresie roszczenia odszkodowawcze Land Oberösterreich, które są przedmiotem postępowania głównego, opierają się na skutkach kartelu windowego, które miały miejsce przed przystąpieniem Austrii do Unii Europejskiej lub po tym fakcie ( 26 ).

29.

Ponieważ w każdym razie przynajmniej część okoliczności faktycznych będących przedmiotem niniejszej sprawy miała miejsce po przystąpieniu Austrii do Unii Europejskiej, a tym samym pod rządami prawa Unii, bezsporne jest, że w ramach niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Trybunał Sprawiedliwości ma właściwość w zakresie udzielenia odpowiedzi na pytanie sądu odsyłającego dotyczące wykładni art. 101 TFUE i przepisów, które go poprzedzały.

30.

Jeżeli w ramach tej wykładni Trybunał Sprawiedliwości miałby dojść do wniosku, że art. 101 TFUE i przepisy, które go poprzedzały, wymagają, aby uznać roszczenia odszkodowawcze Land Oberösterreich wobec uczestników kartelu windowego, to do sądu odsyłającego należałoby rozstrzygnięcie, czy normy prawa krajowego obowiązujące przed przystąpieniem Austrii do Unii Europejskiej należy interpretować zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości, a tym samym w ten sposób, że w odniesieniu do okresu sprzed przystąpienia Austrii do Unii Europejskiej również dają one podstawę do dochodzenia przez Land Oberösterreich roszczenia o wyrównanie szkód powstałych w tym okresie.

31.

W swoich pismach procesowych producenci wind i Komisja mieli wątpliwości, czy szkoda polegająca na utracie odsetek – taka jak ta, którą podnosi Land Oberösterreich – podlega wyrównaniu. W odpowiedzi na dodatkowe pisemne pytanie Trybunału Sprawiedliwości o to, czy Land Oberösterreich nie mógłby dochodzić również naprawienia szkody, która powstała w ten sposób, że aby wywiązać się ze swoich zobowiązań ustawowych, musiał on pożyczyć na rynku finansowym więcej pieniędzy, niż miałoby to miejsce, gdyby nie działanie kartelu, różni uczestnicy postępowania stwierdzili podczas rozprawy, że takie uzasadnienie powstałej szkody nie zostało podniesione w odpowiednim czasie w postępowaniu głównym, w związku z czym nie może już zostać uzupełnione na obecnym etapie postępowania.

32.

W związku z tym w postępowaniu głównym miałaby nie występować szkoda, której możliwość wyrównania podlegałaby rozstrzygnięciu. Pytanie prejudycjalne zadane przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) nie ma zatem znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu głównym, a tym samym jest hipotetyczne, w związku z czym wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym należy oddalić jako niedopuszczalny.

33.

Taka argumentacja nie może zostać uznana. Opiera się bowiem na nieprawidłowej ocenie granicy między dopuszczalnością a oceną merytoryczną niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

34.

Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy), którego pytanie zgodnie z orzecznictwem korzysta z domniemania znaczenia dla sprawy, nie wyraził w swoim wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wątpliwości ani co do poniesienia szkody przez Land Oberösterreich, ani co do tego, że szkoda ta wynika z działania kartelu windowego ( 27 ). Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) zmierza raczej do ustalenia, czy szkoda ta pozostaje w wystarczającym związku z celem zakazu karteli, a tym samym na tej podstawie podlega wyrównaniu.

35.

Pytanie to – jak również postawione przez producentów wind i Komisję pytanie o to, czy szkoda, jaką poniósł Land Oberösterreich wskutek działania kartelu windowego, stanowi rzeczywistą szkodę podlegającą wyrównaniu – odgrywa rolę w ramach badania spełnienia przesłanek odpowiedzialności uczestników kartelu. W związku z tym pytania te należy rozważyć w ramach merytorycznej analizy zadanego pytania prejudycjalnego, a nie w ramach oceny znaczenia dla sprawy, a tym samym dopuszczalności tego pytania prejudycjalnego.

36.

W ramach swojego pytania sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy art. 101 TFUE i przepisy, które go poprzedzały, wymagają, aby państwowy kredytodawca, który nie działa na rynku dotkniętym kartelem ani jako oferent, ani jako nabywca, mógł żądać wyrównania szkody, którą poniósł przez to, że nie mógł w inny sposób z zyskiem ulokować oprocentowanej na preferencyjnych warunkach kwoty pożyczki, udzielonej w zbyt dużej wysokości wskutek działania kartelu.

37.

Uczestnicy niniejszego postępowania nie są zgodni co do tego, według jakiego kryterium należy udzielić odpowiedzi na to pytanie. Podczas gdy Land Oberösterreich stoi na stanowisku, że na pytanie prejudycjalne należy udzielić odpowiedzi bezpośrednio na podstawie prawa Unii, producenci wind i Komisja są zdania, że odpowiedź na pytanie prejudycjalne powinna pozostać zastrzeżona dla prawa krajowego, które należy wówczas oceniać wyłącznie w świetle zasad równoważności i skuteczności.

38.

Jak wskazał rzecznik generalny N. Wahl w swojej opinii w sprawie Skanska, różnica pomiędzy oceną opartą na zasadach równoważności i skuteczności a bezpośrednią oceną opartą na art. 101 TFUE ma podstawowe znaczenie dla rozdzielenia zagadnień regulowanych odpowiednio w porządku prawnym Unii i w wewnętrznych porządkach prawnych państw członkowskich ( 28 ).

39.

W dalszej części opinii należy zatem najpierw wyjaśnić, jakie kryterium – bezpośrednią wykładnię prawa Unii czy też raczej wymogi stawiane prawu krajowemu w świetle zasad równoważności i skuteczności – należy zastosować w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie prejudycjalne (zob. śródtytuł 1 poniżej). Na dalszym etapie należy przeanalizować pytanie prejudycjalne przy zastosowaniu ustalonego kryterium (zob. śródtytuł 2).

40.

Prywatne egzekwowanie przewidzianego w prawie Unii zakazu karteli na drodze powództwa odszkodowawczego przed sądami państw członkowskich stanowi obok publicznego egzekwowania tego zakazu przez urzędy ochrony konkurencji drugi filar europejskiego prawa konkurencji. Zgodnie z powyższym Trybunał Sprawiedliwości orzekł już, że prawo każdej osoby do żądania wyrównania szkód, które powstały wskutek naruszeń przewidzianego w prawie Unii zakazu karteli, wynika bezpośrednio z art. 101 TFUE. Oznacza to, że każda osoba jest uprawniona żądać naprawienia poniesionej szkody, jeśli między tą szkodą a naruszeniem reguł konkurencji istnieje związek przyczynowy, przy czym nie uzależnia się istnienia tego prawa w jakikolwiek sposób od krajowego prawa państw członkowskich ( 29 ).

41.

W braku przepisów prawa Unii to do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustalenie zasad wykonywania tego prawa do odszkodowania przed sądami krajowymi, przy czym należy zapewnić, by przestrzegane były zasady równoważności i skuteczności ( 30 ). Dyrektywa 2014/104 potwierdza ten podział kompetencji ( 31 ).

42.

Niemniej jednak w każdym przypadku zastosowania tych przepisów na nowo pojawia się pytanie o to, które zagadnienia dotyczące powództw o odszkodowania wytaczanych na podstawie prawa konkurencji reguluje konkretnie prawo Unii, a które zagadnienia takich powództw podlegają regulacji w prawie krajowym państw członkowskich ( 32 ).

43.

Trybunał Sprawiedliwości w swoim dotychczasowym orzecznictwie ustalił już, gdzie przebiega linia podziału między prawem Unii a prawem państw członkowskich w obszarze wyrównywania szkód spowodowanych działaniem kartelu (śródtytuł a). W niniejszej sprawie chodzi o przyporządkowanie kompetencji regulacyjnej w odniesieniu do różnych elementów pojęcia „związku przyczynowego” zgodnie z tą linią podziału (śródtytuł b).

44.

Jak wyjaśniłam już w swojej opinii w sprawie Kone, z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości wynika, że podział kompetencji między Unią a państwami członkowskimi w obszarze wyrównywania szkód spowodowanych działaniem kartelu przebiega wzdłuż linii podziału między roszczeniem materialnoprawnym a jego sądowym egzekwowaniem: Na pytanie o istnienie roszczeń odszkodowawczych (tj. pytanie o to, czy należy przyznać odszkodowanie), powinno się udzielić odpowiedzi na podstawie prawa Unii. Regulacji w prawie krajowym podlegają natomiast szczegółowe zasady dotyczące stosowania i warunki konkretnego egzekwowania takich roszczeń (to jest zagadnienie dotyczące tego, w jaki sposób należy przyznać odszkodowanie), a więc w szczególności właściwość sądów, procedury, terminy i przeprowadzanie dowodów ( 33 ).

45.

Jak wskazał rzecznik generalny N. Wahl w swojej opinii w sprawie Skanska, prawu krajowemu podlegają wyłącznie zasady stosowania prawa do żądania naprawienia szkody, podczas gdy zasadnicze przesłanki, a tym samym właściwą podstawę tego prawa określa bezpośrednio art. 101 TFUE ( 34 ).

46.

Trybunał Sprawiedliwości potwierdził to w swoim wyroku w sprawie Skanska, stwierdzając, że kwestia ustalenia tego, który podmiot ma obowiązek naprawienia szkody spowodowanej naruszeniem art. 101 TFUE, została uregulowana bezpośrednio w prawie Unii ( 35 ). Jest to zgodne z wcześniejszymi wyrokami, w których Trybunał orzekł, że nie tylko krąg osób uprawnionych do żądania od uczestników kartelu odszkodowania („każda osoba”) ( 36 ), lecz również rodzaje szkód, które uczestnicy kartelu muszą w danym przypadku naprawić [zarówno szkody rzeczywiste (damnum emergens), jak i utracone korzyści (lucrum cessans) oraz odsetki], są determinowane przez prawo Unii ( 37 ).

47.

Omawiana w niniejszej sprawie kwestia możliwości wyrównania szkody Land Oberösterreich, podobnie jak poruszana w sprawie Kone kwestia możliwości wyrównania szkód spowodowanych efektami parasola cenowego, stanowi pod względem prawnym problem przyczynowości – nasuwa się pytanie, czy między kartelem windowym a szkodą, jaką Land Oberösterreich poniósł w związku z nadmierną kwotą udzielonych kredytów preferencyjnych wynikającą z zawyżonych cen wind, istnieje wystarczająco ścisły związek, czy też chodzi o zbyt odległą szkodę, której naprawieniem nie można w racjonalny sposób obciążać uczestników kartelu ( 38 ).

48.

Producenci wind i Komisja stoją na stanowisku, że na pytanie o istnienie „związku przyczynowego” pomiędzy naruszeniem prawa a szkodą nie należy udzielać odpowiedzi bezpośrednio na podstawie prawa Unii, lecz na podstawie prawa krajowego w związku z zasadami równoważności i skuteczności.

49.

Zainteresowani uczestnicy postępowania opierają ten pogląd na stwierdzeniu Trybunału Sprawiedliwości zawartym w wyroku w sprawie Manfredi, zgodnie z którym „do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustalenie zasad wykonywania […] prawa [do odszkodowania], w tym zasad dotyczących stosowania pojęcia»związek przyczynowy«” ( 39 ). Stwierdzenie to zostało obecnie uwzględnione w motywie jedenastym dyrektywy 2014/104, który poza tym również nie odnosi się już do pojęcia związku przyczynowego między naruszeniem a szkodą. Motyw jedenasty sugeruje raczej, że w przypadku gdy państwa członkowskie w prawie krajowym przewidują ewentualnie inne warunki odszkodowania, np. odpowiedzialności, adekwatności lub winy, powinny mieć możliwość zachowania takich warunków, o ile są one zgodne z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości, zasadą skuteczności i zasadą równoważności oraz z niniejszą dyrektywą.

50.

Przy bliższej analizie okazuje się jednak, że występujące w prawie dotyczącym odpowiedzialności odszkodowawczej pojęcie „związku przyczynowego” między zdarzeniem powodującym szkodę a szkodą to wielowymiarowa instytucja prawna. W związku z tym w badaniu związku przyczynowego nie chodzi tylko o ustalenie, czy określona szkoda rzeczywiście wynika z określonego zdarzenia. Badanie związku przyczynowego może obejmować również elementy normatywne, które dotyczą tego, czy podniesiona szkoda pozostaje w wystarczającym związku z celem naruszonej normy prawnej ( 40 ).

51.

Ten normatywny aspekt związku przyczynowego ilustruje w niniejszym postępowaniu tocząca się między uczestnikami postępowania dyskusja o tym, czy w przypadku Land Oberösterreich występuje wymagany dla roszczenia odszkodowawczego w prawie austriackim „związek między bezprawnością działania a skutkiem” w postaci poniesionej szkody. Związek ten zachodzi w świetle prawa austriackiego tylko wtedy, kiedy celem normy prawnej, którą narusza sprawca szkody, jest również konkretnie ochrona poszkodowanego. Według sądu odsyłającego w świetle prawa austriackiego przesłanka ta nie byłaby w niniejszej sprawie spełniona. Zgodnie z powyższym podmiotowy zakres ochrony wynikający z zakazu karteli obejmuje bowiem, co prawda, osoby, które działają na rynku dotkniętym kartelem jako oferenci lub nabywcy, ale już nie publicznych kredytodawców, którzy poprzez wsparcie finansowe umożliwiają określonym grupom odbiorców łatwiejsze nabycie produktu będącego przedmiotem kartelu. W świetle prawa austriackiego takim kredytodawcom należałoby więc odmówić prawa do odszkodowania, ponieważ ich szkoda nie pozostaje już w wystarczającym związku z celem zakazu porozumień kartelowych, który polega na utrzymaniu konkurencji na rynku dotkniętym kartelem.

52.

Już sama ta dyskusja pokazuje, że omawiane tu zagadnienie dotyczy aspektu badania związku przyczynowego, który odnosi się nie tyle do warunków sądowego egzekwowania roszczenia, co raczej do materialnoprawnych przesłanek prawa do wyrównania szkód spowodowanych działaniem kartelu. Chodzi bowiem o pytanie, czy art. 101 TFUE przyznaje prawo do wyrównania szkody spowodowanej działaniem kartelu również podmiotowi, który nie działał jako oferent ani nabywca na rynku dotkniętym tym kartelem. Jest to pytanie o zakres ochrony przewidziany w art. 101 TFUE, a tym samym pytanie o wykładnię przepisu prawa Unii, na które należy odpowiedzieć wyłącznie na podstawie prawa Unii.

53.

Pozostawienie odpowiedzi na to pytanie dotyczące interpretacji przepisu prawa Unii porządkom prawnym państw członkowskich – zgodnie z propozycją Komisji – aby następnie oceniać wynikające z nich odpowiedzi w świetle przewidzianej w prawie Unii zasady skuteczności, istotnie nie byłoby celowe.

54.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości zarówno względy jednolitego stosowania prawa Unii, jak i zasady równości wskazują na to, że treści przepisu prawa Unii, który nie zawiera wyraźnego odesłania do prawa państw członkowskich dla określenia jego znaczenia i zakresu, należy zwykle nadać w całej Unii autonomiczną i jednolitą wykładnię, którą należy ustalić, uwzględniając kontekst przepisu i cel danego uregulowania ( 41 ). Oznacza to w niniejszym kontekście, że dogmatyczne koncepcje prawa krajowego mające na celu ograniczenie bezgranicznej odpowiedzialności takie jak doktryna dotycząca celu ochronnego normy czy też adekwatności związku przyczynowego między naruszeniem prawa a szkodą nie mogą mieć decydującego znaczenia dla określenia zakresu stosowania art. 101 TFUE.

55.

Aby nadać art. 101 TFUE pełną skuteczność, konieczna jest raczej jednolita w całej Unii wykładnia zakazu zmów cenowych jako normy uzasadniającej powstanie szkody. Przepis ten służy bowiem zasadniczemu celowi europejskiego prawa konkurencji polegającemu na stworzeniu dla wszystkich przedsiębiorstw działających na rynku wewnętrznym możliwie jak najbardziej jednolitych warunków ramowych („level playing field”). Cel ten byłby zagrożony, gdyby kryteria prawne, na podstawie których sądy krajowe dokonują oceny odpowiedzialności cywilnoprawnej uczestników kartelu w rozumieniu art. 101 TFUE za określone rodzaje szkód i wobec określonych osób, zasadniczo różniły się w poszczególnych państwach członkowskich ( 42 ).

56.

Zgodnie z linią podziału między roszczeniem materialnoprawnym a jego sądowym egzekwowaniem „zasady stosowania pojęcia »związku przyczynowego«”, których ustalenie zgodnie ze stwierdzeniem Trybunału Sprawiedliwości zawartym w wyroku w sprawie Manfredi oraz w motywie jedenastym dyrektywy 2014/104 pozostaje zastrzeżone dla wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego, mogą dotyczyć wyłącznie warunków rzeczywistego ustalenia związku przyczynowego między zdarzeniem powodującym szkodę a szkodą w konkretnym przypadku. Jest to zgodne z faktem, że w wyroku w sprawie Manfredi Trybunał Sprawiedliwości ujął „zasady stosowania pojęcia »związku przyczynowego«” jako „zasady wykonywania […] prawa [do odszkodowania]” – chodzi o egzekwowanie roszczeń odszkodowawczych, nie zaś o ich istnienie.

57.

Warunki rzeczywistego ustalenia związku przyczynowego między zdarzeniem powodującym szkodę a szkodą w konkretnym przypadku dotyczą na przykład kwestii tego, ilu i jakiego rodzaju opinii biegłego czy też jakiego stopnia dowiedzenia o charakterze naukowym będzie się wymagać w celu wykazania, że bóle ofiary wypadku lub choroba spowodowana określonymi warunkami pracy (na przykład narażeniem na działanie szkodliwych substancji) faktycznie wynikają z tego wypadku lub z tych warunków pracy, a nie na przykład z wcześniejszych dolegliwości. W równej mierze dotyczy to także konkretnych warunków egzekwowania roszczeń odszkodowawczych, na przykład tego, jakiego rodzaju dowodów wymaga się od inwestora, który chce wykazać, że szkoda w budynku rzeczywiście powstała wskutek wadliwie wykonanych robót budowlanych, a nie choćby warunków pogodowych, na które wykonawca nie ma wpływu.

58.

W odniesieniu do postępowania głównego warunki rzeczywistego ustalenia związku przyczynowego między kartelem windowym a szkodą finansową podnoszoną przez Land Oberösterreich mogą dotyczyć na przykład rodzaju dowodów, jakie są wymagane, aby wykazać, że wsparcia finansowego rzeczywiście udzielono w podanej wysokości, podnoszone koszty dodatkowe faktycznie wynikają z kosztów wind zamontowanych w budynkach, na które przyznano wsparcie, a średnie oprocentowanie obligacji federalnych w odnośnym okresie istotnie odpowiadało oprocentowaniu, na którym Land Oberösterreich opiera swoje wyliczenia powstałych szkód.

59.

Aspekty te istotnie dotyczą warunków sądowego egzekwowania unijnego prawa do odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działaniem kartelu, których uregulowanie należy do prawa krajowego, podlegającego następnie ocenie w świetle zasad równoważności i skuteczności. Pytanie o to, czy szkoda taka jak ta poniesiona przez Land Oberösterreich pozostaje w wystarczającym związku z celem ochronnym art. 101 TFUE i przepisów, które go poprzedzały, dotyczy natomiast, jak wyjaśniono powyżej, materialnoprawnych przesłanek przewidzianego w przepisach Unii prawa do odszkodowania z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu, w związku z czym należy udzielić na nie odpowiedzi bezpośrednio na podstawie prawa Unii.

60.

Ostatecznie chodzi tu mianowicie o pytanie o to, kto na podstawie art. 101 TFUE jest uprawniony do żądania wyrównania jakich szkód, a tym samym o przesłanki przewidzianego w prawie Unii roszczenia o odszkodowanie z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu. Podobnie jak będące przedmiotem sprawy Skanska pytanie o to, kto na podstawie art. 101 TFUE jest zobowiązany do wypłaty odszkodowania z tytułu szkód spowodowanych działaniem kartelu, są to zagadnienia prawa Unii ( 43 ).

61.

Wbrew temu, co twierdzi Kone w niniejszym postępowaniu, z wyroku Trybunału Sprawiedliwości we wcześniejszej sprawie Kone nie wynika nic innego. W wyroku tym Trybunał przypomniał, co prawda, na wstępie ogólną zasadę, zgodnie z którą do wewnętrznego porządku prawnego każdego państwa członkowskiego należy ustalenie zasad wykonywania prawa do żądania odszkodowania z tytułu szkody wynikającej z porozumienia, w tym zasad dotyczących stosowania pojęcia „związku przyczynowego”, przy czym przestrzegane muszą być zasady równoważności i skuteczności ( 44 ). Jak wyjaśnił rzecznik generalny N. Wahl w swojej opinii w sprawie Skanska, Trybunał Sprawiedliwości dokonał jednak przedstawionej oceny kwestii, czy cywilnoprawna odpowiedzialność odszkodowawcza członka kartelu obejmuje również efekty parasola cenowego, wyłącznie w odniesieniu do pełnej skuteczności art. 101 TFUE ( 45 ).

62.

Zgodnie z powyższym wywodem poniższej analizy pytania prejudycjalnego należy zatem dokonać w niniejszym postępowaniu bezpośrednio na podstawie art. 101 TFUE, nie zaś w świetle zasad równoważności i skuteczności.

63.

Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, czy państwowy kredytodawca, który nie działa na rynku dotkniętym działaniem kartelu ani jako oferent, ani jako nabywca, zgodnie z art. 101 TFUE i przepisów, które go poprzedzały, może żądać wyrównania szkody, którą poniósł przez to, że nie mógł w inny sposób z zyskiem ulokować oprocentowanej na preferencyjnych warunkach kwoty pożyczki, udzielonej w zbyt dużej wysokości wskutek działania kartelu ( 46 ).

64.

Land Oberösterreich podnosi w tym względzie, że już z wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Kone wynika, iż art. 101 TFUE sprzeciwia się temu, aby z przyczyn prawnych w sposób kategoryczny i niezależnie od okoliczności danej sprawy wyłączać odpowiedzialność uczestników kartelu za określony rodzaj szkód ( 47 ).

65.

Producenci wind i Komisja twierdzą natomiast, że celem ochronnym art. 101 TFUE jest konkurencja, a tym samym jedynie podmioty uczestniczące w działalności konkurencyjnej mogą żądać na podstawie tego przepisu wyrównania szkód, które powstały w ramach uczestniczenia w tej działalności. Tylko takie szkody miały być przedmiotem wyroku Kone. Szkoda, którą podnosi Land Oberösterreich, nie pozostaje już natomiast w wystarczającym związku z celem ochronnym art. 101 TFUE, a tym samym nie podlega wyrównaniu.

66.

W wyroku Kone Trybunał Sprawiedliwości badał nie tylko to, czy cel ochronny art. 101 TFUE sprzeciwia się kategorycznemu wyłączeniu odpowiedzialności uczestników kartelu za określone szkody, lecz również to, czy szkoda powstała wskutek efektów parasola cenowego pozostaje w wystarczająco bezpośrednim związku z kartelem, któremu udaje się sztucznie utrzymywać cenę określonych produktów na wysokim poziomie ( 48 ).

67.

Wynika z tego, że w przypadku odpowiedzialności uczestników kartelu za szkody spowodowane jego działaniem obowiązują w efekcie podobne przesłanki, jak w przypadku pozaumownej odpowiedzialności instytucji Unii oraz odpowiedzialności państw członkowskich wobec jednostek za naruszenia prawa Unii ( 49 ). Przesłanki te wymagają co do zasady, aby naruszona norma prawna była dla poszkodowanego źródłem uprawnień, aby powstała rzeczywista szkoda oraz aby istniał wystarczająco bezpośredni związek przyczynowy między wyrządzającym szkodę zachowaniem a dochodzoną szkodą ( 50 ).

68.

Z wyroku Kone wynika, że Trybunał Sprawiedliwości ma w postępowaniu prejudycjalnym ocenić w sposób abstrakcyjny i generalny, czy przesłanki te są spełnione w odniesieniu do szkody będącej przedmiotem postępowania głównego. Jeżeli tak jest, zadaniem krajowego sądu odsyłającego jest następnie zbadanie, czy przesłanki te są rzeczywiście spełnione również w tym konkretnym przypadku ( 51 ). Ten podział zadań jest zgodny z założeniem, że o ile ostatecznie to sąd krajowy ma określić, że przesłanki wyrównania szkody są spełnione w konkretnym przypadku, o tyle Trybunał jest jednak właściwy, aby udzielić wskazówek wywiedzionych z akt rozpatrywanej w postępowaniu głównym sprawy oraz z przedstawionych mu uwag na piśmie i uwag ustnych, umożliwiających temu sądowi wydanie orzeczenia dotyczącego rozpatrywanego przezeń konkretnego sporu ( 52 ).

69.

W odniesieniu do niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym oznacza to, że w pierwszej kolejności należy zbadać, czy cel ochronny art. 101 TFUE – jak twierdzą Komisja i producenci wind – sprzeciwia się wyrównaniu szkód związanych z udzielaniem wsparcia, takiemu jak to, którego dochodzi Land Oberösterreich w postępowaniu głównym (śródtytuł a). Następnie konieczne jest rozważenie argumentacji tych uczestników postępowania, zgodnie z którą szkoda, której naprawienia domaga się Land Oberösterreich, nie stanowi rzeczywistej szkody podlegającej wyrównaniu (śródtytuł b). Wreszcie na koniec należy sprawdzić, czy szkoda Land Oberösterreich pozostaje w wystarczająco bezpośrednim związku przyczynowym z naruszeniem przez uczestników kartelu windowego art. 101 TFUE i przepisów, które go poprzedzały (śródtytuł c).

70.

Producenci wind i Komisja stoją na stanowisku, że cel ochronny art. 101 TFUE nie obejmuje Land Oberösterreich jako państwowego kredytodawcy, ponieważ nie działał on w tym charakterze jako uczestnik rynku.

71.

Założenie, że wyrównania szkody powstałej wskutek działania kartelu windowego mogą żądać jedynie uczestnicy bezpośrednio dotkniętego tym kartelem rynku dotyczącego konkretnego produktu, a więc w tym przypadku rynku wind, miałoby być, co prawda, zbyt restrykcyjne. Przeciwnie, bezpośredni i pośredni oferenci oraz nabywcy działający na rynkach, które w łańcuchu dostaw występują przed tym rynkiem lub po nim – na przykład podmioty, które dostarczały części do produktu objętego kartelem lub nabywały ten produkt jako część innego produktu – również mieliby być objęci celem ochronnym art. 101 TFUE.

72.

Aby podlegać wyrównaniu na podstawie art. 101 TFUE, szkoda musi jednak wynikać z uczestniczenia w procesach rynkowych, tj. z oferowania lub nabywania towarów czy też usług. W przypadku szkody Land Oberösterreich przesłanka ta ma nie być spełniona, ponieważ jako państwowy kredytodawca działał on w ramach swoich politycznych kompetencji w zakresie wspierania społecznego budownictwa mieszkaniowego, a nie z zamiarem osiągnięcia zysku. Europejski prawodawca nie myślał po prostu o takich państwowych kredytodawcach jako podmiotach uprawnionych z tytułu opartego na art. 101 TFUE prawa do odszkodowania za szkodę spowodowaną działaniem kartelu.

73.

W związku z powyższym organy publiczne mają nie być per se wyłączone z celu ochronnego art. 101 TFUE, jak pokazuje dyrektywa 2014/104, która wśród podmiotów uprawnionych do odszkodowania wymienia również organy publiczne ( 53 ), a także wyrok w sprawie Otis, którego przedmiotem były roszczenia odszkodowawcze samej Unii Europejskiej ( 54 ). Jednakże w stanie faktycznym, na którym opierał się ten wyrok, Komisja nie działała właśnie w ramach wykonywania swoich suwerennych uprawnień, lecz jako nabywca na rynku, w związku z czym straty majątkowe, których dotyczył spór, powstały w tym wypadku wskutek uczestniczenia w procesach rynkowych.

74.

W ramach tej argumentacji próbuje się odmówić Land Oberösterreich prawa do wyrównania szkody podniesionej w postępowaniu głównym co do zasady ze względu na fakt, że Land Oberösterreich poniósł tę szkodę w ramach prowadzenia działalności, która służyła wykonywaniu jego kompetencji politycznych i nie miała na celu osiągnięcia zysku. Opiera się ona zatem w efekcie na założeniu, że z faktu, iż celem art. 101 TFUE jest utrzymanie konkurencji, miałoby również wynikać, że art. 101 TFUE chroni jedynie osoby, które uczestniczą w działalności konkurencyjnej jako oferenci lub nabywcy, a tym samym na podstawie tego przepisu wyrównaniu podlegają wyłącznie szkody, które powstały w wyniku uczestniczenia w działalności konkurencyjnej.

75.

Wniosek ten należy jednak odrzucić bez konieczności badania, czy omawianą w postępowaniu głównym działalność Land Oberösterreich należy uznać za uczestniczenie w procesach rynkowych. Jak słusznie podnosi Land Oberösterreich, już z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości wynika bowiem, że kategoryczne ograniczenie prawa do odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działaniem kartelu jest właśnie niezgodne z celem ochronnym art. 101 TFUE (1). Ani szczególny charakter Land Oberösterreich jako państwowego kredytodawcy (2), ani przepisy dyrektywy 2014/104 (3) nie mogą podważyć tego stwierdzenia.

76.

To prawda, że cel art. 101 TFUE polega na utrzymaniu niezakłóconej konkurencji na wspólnym rynku ( 55 ). Nie oznacza to jednak a contrario, że prawo do żądania wyrównania szkody powstałej wskutek działania kartelu przysługuje wyłącznie podmiotom, które ponoszą tę szkodę w ramach uczestniczenia w rynku dotkniętym kartelem lub rynku, który w łańcuchu dostaw występuje przed tym rynkiem lub po nim, lub na rynku sąsiednim, lub ogólnie w ramach uczestniczenia w procesach rynkowych.

77.

Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Sprawiedliwości możliwość dochodzenia odszkodowania za szkodę spowodowaną działaniem kartelu służy z jednej strony zapewnieniu pełnej skuteczności i effet utile art. 101 TFUE oraz zagwarantowanego w nim zakazu karteli ( 56 ). Prawo do żądania naprawienia takiej szkody ma bowiem w szczególności charakter zniechęcający przedsiębiorstwa do porozumień lub praktyk mogących ograniczyć lub zakłócić konkurencję ( 57 ). Z drugiej strony prawo to stanowi skuteczną ochronę przed szkodliwymi konsekwencjami, jakie może wywołać każde naruszenie rzeczonego art. 101 ust. 1 TFUE względem jednostek w zakresie, w jakim pozwala on każdej osobie, która poniosła szkodę z powodu rzeczonego naruszenia, żądać całkowitego odszkodowania ( 58 ).

78.

Zarówno zapewnienie pełnej skuteczności i effet utile art. 101 TFUE, jak i ochrona przed szkodliwymi konsekwencjami naruszenia prawa konkurencji zostałyby w dużym stopniu zakwestionowane, gdyby ograniczono możliwość dochodzenia odszkodowania za szkodę powstałą w wyniku działania kartelu do uczestników rynku. Wykluczyłoby to bowiem generalnie z góry dużą liczbę potencjalnych powodów z możliwości dochodzenia odszkodowania od uczestników kartelu, niezależnie od tego, czy między kartelem a poniesioną szkodą istnieje wystarczająco bezpośredni związek przyczynowy.

79.

To prawda, że zakazane na mocy art. 101 TFUE zapobieżenie, ograniczenie lub zakłócenie konkurencji wskutek działania kartelu co do zasady ma miejsce na rynku. Nie oznacza to jednak, że szkody spowodowane działaniem kartelu mogą wystąpić jedynie na rynku dotkniętym tym kartelem lub na rynku, który w łańcuchu dostaw znajduje się przed tym rynkiem lub za nim, lub też na rynku sąsiednim, ani też, że szkody spowodowane działaniem kartelu w ogóle mogą powstać wyłącznie w ramach oferowania lub nabywania produktów lub usług na rynku ( 59 ). Przeciwnie, niniejsza sprawa ilustruje różnorodność szkód, które mogą być spowodowane praktykami antykonkurencyjnymi i nie ograniczają się ani do szkód, które ponoszą bezpośredni lub pośredni dostawcy lub odbiorcy na rynku dotkniętym danym kartelem lub na rynku sąsiednim, ani do szkód, które powstają w ramach wykonywania działalności nastawionej na zysk.

80.

Właśnie tę różnorodność uwzględnił Trybunał Sprawiedliwości, opisując prawo do odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działaniem kartelu bardzo ogólnym sformułowaniem, zgodnie z którym „każda osoba” jest uprawniona żądać naprawienia poniesionej wskutek kartelu szkody, jeśli między tą szkodą a kartelem istnieje związek przyczynowy ( 60 ), a także rozstrzygając, że art. 101 TFUE sprzeciwia się temu, aby z przyczyn prawnych w sposób kategoryczny i niezależnie od okoliczności danej sprawy wyłączać to prawo do odszkodowania w przypadku określonych szkód spowodowanych działaniem kartelu ( 61 ). Tymczasem ograniczenie prawa do odszkodowania do uczestników rynku prowadziłoby właśnie do kategorycznego i generalnego wyłączenia odpowiedzialności przedsiębiorstw uczestniczących w kartelu za określone rodzaje szkód z przyczyn prawnych niezależnie od szczególnych okoliczności danej sprawy.

81.

Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości wynika zatem w efekcie, że cel art. 101 TFUE, a mianowicie utrzymanie niezakłóconej konkurencji na wspólnym rynku, nie obejmuje właśnie żadnego ograniczenia prawa do odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działaniem kartelu. Artykuł ten przyznaje raczej każdej osobie prawo do dochodzenia odszkodowania za wszelkie szkody spowodowane działaniem kartelu.

82.

Wbrew obawom producentów wind nie można tego jednak utożsamiać z bezgranicznym rozszerzeniem prawa do odszkodowania, które prowadziłoby do powstania nieograniczonej odpowiedzialności uczestników kartelu, niezależnie od okoliczności danej sprawy, za wszystkie możliwe szkody, w tym za szkody jeszcze tak odległe, dla których praktyki antykonkurencyjne tych uczestników mogły być przyczyną w rozumieniu „conditio sine qua non” (teoria zwana przyczynowością adekwatną lub przyczynowością but-for) ( 62 ).

83.

Przeciwnie, prawo uczestników kartelu do pewności prawa i konieczność ograniczenia bezgranicznej odpowiedzialności uwzględnia się w ten sposób, że uczestnicy kartelu muszą pokryć jedynie szkody, które pozostają w wystarczająco bezpośrednim związku z ich antykonkurencyjną praktyką, a tym samym dają się przez nich przewidzieć ( 63 ).

84.

W związku z powyższym, wbrew temu, co twierdzą Komisja i producenci wind, dla możliwości wyrównania szkody Land Oberösterreich w niniejszej sprawie decydującego znaczenia nie ma to, czy szkoda ta pozostaje w wystarczającym związku z celem ochronnym art. 101 TFUE. Jak przed chwilą wyjaśniono, celowi ochronnemu art. 101 TFUE odpowiada bowiem właśnie założenie, że wyrównaniu podlega każda szkoda, która pozostaje w związku przyczynowym z naruszeniem tego przepisu. Decydujące znaczenie w niniejszym postępowaniu ma zatem raczej to, czy między kartelem windowym a szkodą, której naprawienia domaga się Land Oberösterreich, istnieje wystarczająco bezpośredni związek przyczynowy.

85.

Z powyższego wynika, że nietrafiona jest również argumentacja Komisji i producentów wind, zgodnie z którą w szczególności szkoda Land Oberösterreich nie jest objęta celem ochronnym art. 101 TFUE, ponieważ powstała w ramach wykonywania zadań politycznych tej jednostki samorządu terytorialnego.

86.

Odmówienie Land Oberösterreich wyrównania szkody ze względu na to, że przyznając pożyczki preferencyjne, działał w ramach wykonywania swoich zadań politycznych, a nie po to, aby na przykład nabyć środki służące do wykonywania tych zadań poprzez zakup wind na potrzeby swoich budynków, prowadziłoby do tego, że organy państwowe należałoby zawsze wyłączać z celu ochronnego art. 101 TFUE, kiedy nie działają w ramach swojej działalności zakupowej, a tym samym w charakterze nabywców na rynku.

87.

W efekcie zmierzałoby to do kategorycznego i generalnego wyłączenia wyrównywania określonego rodzaju szkód z przyczyn prawnych niezależnie od szczególnych okoliczności danej sprawy. Takie generalne wyłączenie jest jednak właśnie niezgodne z art. 101 TFUE w świetle wyroku w sprawie Kone ( 64 ). Skuteczne egzekwowanie art. 101 TFUE wymaga bowiem, aby każdy mógł żądać odszkodowania za szkodę, jaką poniósł wskutek naruszenia prawa konkurencji.

88.

Po prawie państwowych kredytodawców do odszkodowania można spodziewać się szczególnie ważnego wkładu w egzekwowanie zakazu karteli. W przeciwieństwie do publicznego egzekwowania prawa konkurencji jego egzekwowanie cywilnoprawne zależy bowiem od inicjatywy poszkodowanego. Inicjatywa ta nie występuje, jeśli poszkodowani nie mają ekonomicznej zachęty do dochodzenia wyrównania swoich szkód, na przykład ze względu na to, że dana osoba poniosła szkodę jedynie w niewielkiej wysokości. Dzieje się tak zazwyczaj w przypadku, gdy prywatni konsumenci końcowi nabywają produkt o nieznacznie zawyżonej cenie i są dotknięci zmową cenową jedynie w postaci niewielkiej szkody rozproszonej. Takim prywatnym konsumentom końcowym powództwo odszkodowawcze najczęściej się nie opłaca.

89.

Państwowi kredytodawcy, którzy wypłacają wsparcie w znacznej wysokości, mają natomiast interes w dochodzeniu swojej szkody na drodze powództwa, a tym samym można na nich polegać w zakresie skutecznego egzekwowania europejskiego prawa konkurencji.

90.

Ponadto ani Komisja, ani producenci wind nie przedstawili żadnych argumentów, które uzasadniałyby generalne wyłączenie możliwości wyrównywania szkód, jakie organy państwowe poniosły w ramach nienastawionego na zysk wykonywania swoich zadań politycznych. Nie widzę też możliwości uzasadnienia takiego wyłączenia. W szczególności nie dostrzegam powodu, aby uznać, że prawo do dochodzenia odszkodowania za szkody powstałe wskutek działania kartelu powinno przysługiwać jedynie podmiotom prywatnym, które działają w ramach wykonywania zadań związanych z działalnością gospodarczą i w sposób nastawiony na zysk, ale już nie podmiotom państwowym, które wykonują swoje zadania w interesie publicznym i nie są przy tym nastawione na zysk.

91.

Jak wyjaśniono powyżej, ograniczenie możliwości wyrównywania szkód do szkód, które powstają w ramach nastawionego na zysk uczestniczenia w działalności konkurencyjnej, nie odpowiada raczej złożoności procesów rynkowych i interwencji podmiotów państwowych związanych z tymi procesami ( 65 ). Złożoność wzajemnych powiązań między gospodarczymi okolicznościami faktycznymi a związkami przyczynowymi ilustruje w niniejszym przypadku to, że Land Oberösterreich jako pożyczkodawca stworzył nabywcom wind możliwość sfinansowania zakupu i w ten sposób dopiero w ogóle umożliwił większość popytu na rynku dotkniętym działaniem kartelu windowego. Nie dostrzegam powodu, dlaczego taki podmiot, który stanowi filar dotkniętego działaniem kartelu rynku zbytu, miałby z góry nie być objęty zakresem ochrony wynikającej z art. 101 TFUE.

92.

Tym bardziej że Land Oberösterreich, choć nie był nastawiony na zysk i nie występował jako konkurent, przyznając wsparcie, mimo wszystko uczestniczył w życiu gospodarczym jako samodzielna jednostka i w tym charakterze poniósł szkodę, której naprawienia dochodzi w postępowaniu głównym.

93.

W związku z powyższym przysługującemu Land Oberösterreich prawu do odszkodowania nie sprzeciwia się również przywołane przez sąd odsyłający i niektórych uczestników postępowania stanowisko zajmowane w niemieckiej doktrynie ze względu na niemieckie przepisy ustawowe ( 66 ), zgodnie z którym co do zasady wyłącznie uczestnicy rynku mają prawo domagać się odszkodowania za szkodę powstałą wskutek działania kartelu, nie zaś wspólnicy, członkowie zarządu, pracownicy czy też inwestorzy danego przedsiębiorstwa ( 67 ).

94.

Bez konieczności zajmowania w niniejszym postępowaniu stanowiska w tej dyskusji wystarczy stwierdzić, że sytuacja Land Oberösterreich jako państwowego kredytodawcy nie jest w każdym razie porównywalna z sytuacją wspólników, członków zarządu, pracowników czy też inwestorów przedsiębiorstwa, które poniosło szkodę wskutek działania kartelu. Członkowie zarządu, wspólnicy i pracownicy, ale też inwestorzy w spółkach kapitałowych nie stanowią bowiem w tej funkcji samodzielnego podmiotu ponoszącego odpowiedzialność w obrocie gospodarczym, a ich szkoda polega zasadniczo na tym, że zmniejsza się wartość przedsiębiorstwa uczestniczącego w obrocie gospodarczym lub przedsiębiorstwo to ponosi inną szkodę. Natomiast państwowi kredytodawcy tacy jak Land Oberösterreich niewątpliwie działają jako samodzielne jednostki w obrocie gospodarczym, a ich szkoda nie polega na tym, że inne przedsiębiorstwo straciło na wartości lub poniosło szkodę wskutek zmowy cenowej. To raczej sam Land Oberösterreich poniósł w niniejszej sprawie własną szkodę, działając w charakterze państwowego kredytodawcy.

95.

Wreszcie, wbrew stanowisku ThyssenKrupp, ze szczególnych przepisów dyrektywy 2014/104 dotyczących prawa do odszkodowania przysługującego dostawcom i nabywcom pośrednim dokonującym transakcji z uczestnikami kartelu nie wynika też, że państwowi kredytodawcy tacy jak Land Oberösterreich są wyłączeni z prawa do odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działaniem kartelu ( 68 ). Istnienie tych przepisów uzasadnia raczej to, że wyrządzenie szkody dostawcom i nabywcom pośrednim w ramach łańcucha dostaw i zbytu danego kartelu stanowi szczególnie powszechne zjawisko, które tym samym może być uregulowane w przepisach powszechnie obowiązujących.

96.

Z tych przepisów szczególnych nie wynika jednak a contrario, że prawodawca chciał ograniczyć krąg osób uprawnionych do odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działaniem kartelu do bezpośrednich i pośrednich uczestników rynku dotkniętego działaniem kartelu lub generalnie do uczestników rynku, wyłączając prawo innych poszkodowanych do odszkodowania, wynikające bezpośrednio z art. 101 TFUE, a tym samym zagwarantowane w prawie pierwotnym. W art. 3 dyrektywy 2014/104 prawodawca wyraźnie i bez żadnych ograniczeń ustanowił obowiązek zapewnienia przez państwa członkowskie, by każda osoba fizyczna lub prawna, która poniosła szkodę wynikającą z naruszenia prawa konkurencji, mogła dochodzić i uzyskać pełne odszkodowanie z tytułu tej szkody ( 69 ).

97.

Z powyższego wynika, że państwowi kredytodawcy tacy jak Land Oberösterreich są objęci celem ochronnym zakazu zmów cenowych przewidzianego w art. 101 TFUE. Mogą zatem żądać odszkodowania, jeżeli wskutek zmowy cenowej rzeczywiście ponieśli szkodę, a między tą szkodą a daną zmową cenową istnieje wystarczająco bezpośredni związek.

98.

Producenci wind i Komisja stoją na stanowisku, że nawet jeśli państwowi kredytodawcy tacy jak Land Oberösterreich mieliby być objęci celem ochronnym art. 101 TFUE, szkoda, której naprawy dochodzi Land Oberösterreich, w każdym razie nie podlega wyrównaniu.

99.

Środki, z których Land Oberösterreich udzielał kredytów na preferencyjnych warunkach, były bowiem przeznaczone na wspieranie budownictwa mieszkaniowego i nie można było ich wykorzystać na inne cele. Ponadto całkowita kwota wsparcia dostępna w danym roku była zawsze ustalana z góry, a tym samym niezależna od kosztów poszczególnych projektów budowlanych, na które przyznawano wsparcie, w tym od rzekomo podwyższonych wskutek działania kartelu kosztów montowanych tam wind. Wreszcie dotychczasowa praktyka Land Oberösterreich pokazuje, że co roku w pełni wykorzystywano dostępne środki przeznaczone na wsparcie. Jednak nawet gdyby tak nie było, pozostałe środki w kolejnym roku i tak przeznaczono by również na wsparcie budownictwa mieszkaniowego.

100.

W związku z powyższym szkoda, która powstała przez to, że poszczególne kredyty powiązane z wysokością kosztów danej budowy – rzekomo ze względu na zawyżenie cen wind wskutek działania kartelu – okazały się wyższe, niż miałoby to miejsce, gdyby nie kartel windowy, może co najwyżej polegać na tym, że Land Oberösterreich mógł przyznać mniej kredytów preferencyjnych, niż miałoby to miejsce w warunkach braku porozumienia kartelowego ( 70 ). Gdyby bowiem każdy kredyt okazał się mniejszy, można by łącznie przyznać więcej kredytów, a tym samym wesprzeć więcej projektów w zakresie budownictwa mieszkaniowego.

101.

Na podstawie tej argumentacji producenci wind z jednej strony uważają, że Land Oberösterreich albo nie poniósł wskutek działania kartelu windowego żadnej szkody, albo w każdym razie nie poniósł dającej się obliczyć szkody finansowej, a jeśli już poniósł jakąś szkodę, to była to co najwyżej szkoda polityczna. Szkoda ta polega na tym, że Land Oberösterreich wskutek działania kartelu windowego mógł realizować swoją politykę w zakresie wspierania budownictwa mieszkaniowego w mniejszym zakresie, niż miałoby to miejsce w normalnych okolicznościach. Nie chodzi tu jednak o szkodę poniesioną przez sam Land Oberösterreich, lecz co najwyżej przez ogół społeczeństwa.

102.

Z drugiej strony Komisja i producenci wind argumentują, że również podniesiona przez Land Oberösterreich szkoda polegająca na utracie odsetek ma czysto spekulacyjny i hipotetyczny charakter. Środków celowych przeznaczonych na wsparcie budownictwa mieszkaniowego nie można by bowiem ulokować z zyskiem w inny sposób.

103.

Na wstępie należy stwierdzić, że producenci wind najwyraźniej chcą podświadomie zasiać wątpliwości co do tego, czy pożyczki preferencyjne przyznawane przez Land Oberösterreich ze względu na zawyżone wskutek działania kartelu ceny wind rzeczywiście okazały się większe, niż miałoby to miejsce, gdyby kartel windowy nie istniał. Taki argument należy jednak odrzucić. Zarówno fakt, że wskutek działania kartelu windowego ceny wind na rynku austriackim były w odnośnym okresie wyższe, niż miałoby to miejsce w normalnych warunkach konkurencji, jak też fakt, że pożyczki preferencyjne były powiązane z wysokością kosztów budowy, a tym samym również kosztów wind, są traktowane przez sąd odsyłający jako dowiedzione i żaden z uczestników postępowania ich poważnie nie kwestionuje. Na faktach tych należy zatem oprzeć również odpowiedź na niniejsze pytanie prejudycjalne.

104.

Uwzględniając powyższe, argumentacji producentów wind i Komisji nie może skuteczne wspomóc ani argument, zgodnie z którym podniesiona szkoda polegająca na utracie odsetek miałaby być hipotetyczna (1), ani też argument, zgodnie z którym omawiana szkoda miałaby mieć charakter czysto polityczny (2).

105.

Producenci wind mają rację, przyznając, że w niniejszej sprawie ogół społeczeństwa poniósł szkodę, która polega na tym, że ze względu na spowodowane działaniem kartelu zawyżenie cen wind można było przyznać mniej pożyczek preferencyjnych, niż miałoby to miejsce, gdyby kartel nie istniał. W związku z powyższym można było bowiem w efekcie sfinansować mniej przedsięwzięć budowlanych, a tym samym polityka Land Oberösterreich w zakresie wspierania budownictwa mieszkaniowego mogła być realizowana w mniejszym zakresie niż w warunkach braku porozumienia kartelowego. Podniesiony przez producentów wind podczas rozprawy argument, zgodnie z którym pula środków przeznaczonych na wsparcie nigdy nie była wystarczająca i beneficjenci zawsze musieli czekać w kolejkach, ilustruje rzeczywistość powstałej w ten sposób szkody.

106.

Argumentacja, jaką producenci wind budują na podstawie tego faktu, jest jednak błędna pod dwoma względami – po pierwsze dlatego, że wydaje się utożsamiać zidentyfikowaną powyżej szkodę poniesioną przez ogół społeczeństwa ze szkodą, której wyrównania Land Oberösterreich dochodzi w postępowaniu głównym, a po drugie dlatego, że wydaje się opierać na założeniu, iż taka szkoda poniesiona przez ogół społeczeństwa per se nie podlega wyrównaniu.

107.

W związku z tym należy najpierw wyjaśnić, że szkoda, którą ogół społeczeństwa poniósł w wyniku tego, że można było wesprzeć mniej społecznych przedsięwzięć budowlanych, niż miałoby to miejsce w warunkach braku porozumienia kartelowego, nie odpowiada szkodzie polegającej na utracie odsetek, której naprawienia Land Oberösterreich dochodzi w postępowaniu głównym.

108.

Obie te szkody wynikają, co prawda, z tej samej okoliczności, a mianowicie z tego, że Land Oberösterreich ze względu na zawyżone ceny wind wypłacił większe pożyczki, niż miałoby to miejsce, gdyby nie istniał kartel. Fakt, że Land Oberösterreich w warunkach braku porozumienia kartelowego – w uproszczeniu – miałby do dyspozycji więcej pieniędzy, można jednak wyrazić w postaci szkody w różny sposób.

109.

Po pierwsze, można odnieść się do tego, że za pomocą tych środków wsparto by więcej projektów mieszkaniowych, a tym samym szkoda wyraża się w braku tych mieszkań – to szkoda polityczna poniesiona przez ogół społeczeństwa, a producenci wind przyznają, że miała miejsce.

110.

Po drugie, można argumentować, że Land Oberösterreich mógł w ogóle nie pozyskiwać nadpłaconych środków na rynku finansowym lub też przeznaczyć te środki na spłatę bieżących kredytów.

111.

Po trzecie wreszcie, szkodę tę można wyrazić w ten sposób, że nadpłacone środki, które beneficjenci spłacili Land Oberösterreich z odsetkami jedynie w preferencyjnej wysokości, można było ulokować z wyższym oprocentowaniem.

112.

Jedynie te dwie ostatnie postaci szkód odpowiadają szkodzie, której naprawienia Land Oberösterreich dochodzi w postępowaniu głównym. Każda z nich ujmuje powstałą szkodę jako szkodę polegającą na utracie odsetek, która powstała w ten sposób, że środki nadpłacone przez Land Oberösterreich wskutek działania kartelu zostały spłacone przez beneficjentów wsparcia z odsetkami jedynie w preferencyjnej wysokości.

113.

Tym samym w obu przypadkach szkoda stanowi różnicę między sumą odsetek, która została uiszczona przez beneficjentów wsparcia, a sumą odsetek, która byłaby należna od nadpłaconej kwoty przy zastosowaniu powszechnej stopy oprocentowania, odpowiadającej w przypadku Land Oberösterreich średniemu oprocentowaniu dla obligacji federalnych. To, czy traktuje się tę różnicę jako utraconą korzyść, ponieważ Land Oberösterreich mógłby ulokować nadpłacone środki ze średnim oprocentowaniem dla obligacji federalnych, czy też jako szkodę rzeczywistą, ponieważ Land Oberösterreich sam musiał pozyskać te środki ze średnim oprocentowaniem dla obligacji federalnych, prowadzi w efekcie do tego samego wyniku. Utracona korzyść związana z nieuzyskaniem odsetek i szkoda rzeczywista związana z koniecznością uiszczenia odsetek ze względu na brak określonej kwoty w danym okresie stanowią bowiem ostatecznie dwie strony tego samego medalu, który wiąże się z tym, że nie można było ani ulokować tej kwoty, ani jej zagospodarować.

114.

Szkodę poniesioną ze względu na brak określonej kwoty w danym okresie oraz korzyść czerpaną z dysponowania określoną kwotą w danym okresie wyrównuje się zwykle w ten sposób, że podlegające spłacie kwoty należy zwrócić wraz z odsetkami, jakie narosły od daty wymagalności przy zastosowaniu powszechnej stopy oprocentowania. W związku z tym przewidziano na przykład, że kwoty, które organy Unii zwracają w następstwie wyroku Trybunału Sprawiedliwości lub w wyniku ugody, należy wypłacić wraz z odsetkami ( 71 ). Podobnie wraz z odsetkami należy zwrócić pomoc podlegającą windykacji na podstawie wydanej przez Komisję decyzji o windykacji ( 72 ).

115.

Jeżeli bezprawna pomoc zostanie następnie uznana przez Komisję za zgodną ze wspólnym rynkiem, nienależnej korzyści, jaką beneficjent uzyskał przez to, że mógł dysponować pomocą jeszcze przed wydaniem przez Komisję decyzji o jej zgodności ze wspólnym rynkiem, pozbawia się go w ten sposób, że choć nie musi zwracać samej pomocy, to jednak zobowiązany jest uiścić odsetki, które musiałby zapłacić, jeśli przed wydaniem decyzji przez Komisję pozyskałby tę kwotę w ramach kredytu ( 73 ). Jeżeli natomiast bezprawna pomoc polegała na udzieleniu nieoprocentowanego kredytu lub kredytu z preferencyjnym oprocentowaniem, kwota podlegająca windykacji odpowiada różnicy między kwotą odsetek należną zgodnie z oprocentowaniem powszechnie stosowanym na rynku a faktycznie uiszczoną kwotą odsetek ( 74 ).

116.

Niniejsza sprawa przypomina tę ostatnią konstelację, ponieważ szkoda, której wyrównania dochodzi Land Oberösterreich, nie obejmuje zwrotu kwoty nadpłaconej wskutek działania kartelu, lecz jedynie odsetki, jakie byłyby należne od kwoty nadpłaconej przez beneficjentów wsparcia wskutek działania kartelu przy zastosowaniu powszechnej stopy oprocentowania, pomniejszone o odsetki preferencyjne, które zostały już zapłacone Land Oberösterreich przez samych beneficjentów. Land Oberösterreich nie domaga się natomiast zwrotu samej kwoty nadpłaconej wskutek działania kartelu, ponieważ spowodowane nim nadmierne obciążenie nie zostało poniesione przez Land Oberösterreich, lecz przez poszczególnych beneficjentów wsparcia przy pomocy przyznanych przez Land Oberösterreich kredytów preferencyjnych.

117.

Niniejszy przypadek różni się zatem pod tym względem od sytuacji, w której przedsięwzięcia budowlane są finansowane na warunkach rynkowych. W takim wypadku kredytodawca nie poniósłby szkody, ponieważ przyznane przez niego kredyty zostałyby spłacone przy zastosowaniu oprocentowania powszechnie stosowanego na rynku, ale za to szkoda inwestora związana z uiszczeniem odsetek okazałaby się odpowiednio wyższa i musiałaby bez wątpienia zostać wyrównana przez uczestników kartelu. Okoliczność, że zamiast tego kredytodawca publiczny udzielił kredytu preferencyjnego na korzystniejszych warunkach, nie uzasadnia ograniczania ich odpowiedzialności.

118.

W niniejszej sprawie w związku z tą samą okolicznością – nadmiernym obciążeniem wynikającym z działania kartelu – powstały bowiem dwie różne szkody: z jednej strony szkoda beneficjentów wsparcia, na którą składa się spowodowane działaniem kartelu nadmierne obciążenie powiększone o odsetki preferencyjne zapłacone Land Oberösterreich w zamian za udostępnienie tej kwoty, a z drugiej strony szkoda Land Oberösterreich, na którą składa się przychód z odsetek, które byłyby należne od spowodowanej działaniem kartelu nadwyżki w udzielonych kredytach preferencyjnych przy zastosowaniu powszechnej stopy oprocentowania, pomniejszony o odsetki uiszczone od tej kwoty przez beneficjentów wsparcia, zmniejszone dzięki zastosowaniu preferencyjnej stopy oprocentowania ( 75 ).

119.

Wynika z tego, z jednej strony, że należy odrzucić argument producentów wind, zgodnie z którym szkodę ponieśli w rzeczywistości beneficjenci wsparcia, a nie Land Oberösterreich. To samo odnosi się do argumentu Komisji, zgodnie z którym poniesiona w niniejszym przypadku szkoda w zakresie odsetek zostaje wyrównana w ten sposób, że zwrotowi wraz z odsetkami podlega ze swojej strony kwota odpowiadająca szkodzie beneficjentów wsparcia (nadmierne obciążenie powiększone o uiszczone od niego odsetki w preferencyjnej wysokości). Oba argumenty opierają się bowiem na błędnym zrównaniu szkody poniesionej przez beneficjentów wsparcia i szkody poniesionej przez Land Oberösterreich. Ponadto argument Komisji opiera się na pomyleniu faktu, że szkoda podnoszona przez Land Oberösterreich sama w sobie dotyczy odsetek, z faktem, że wszelkie kwoty odszkodowania z tytułu szkody spowodowanej działalnością kartelu, nieważne, jakiego rodzaju – tj. niezależnie od tego, czy chodzi o szkody w zakresie odsetek, szkody wynikające z zawyżonych cen czy też pozostałe szkody – podlegają wyrównaniu wraz z odsetkami, jakie narosły od samych tych kwot od dnia ich wymagalności ( 76 ).

120.

Z drugiej strony z charakteru szkody, której wyrównania dochodzi Land Oberösterreich, wynika, że argumentacja producentów wind i Komisji, zgodnie z którą szkoda ta ma charakter wyłącznie hipotetyczny, ponieważ Land Oberösterreich i tak nie mógłby w sposób bardziej dochodowy ulokować kwot kredytów nadpłaconych wskutek działania kartelu, jest nietrafna. Jak wyjaśniono w pkt 114 i 115 niniejszej opinii, traktowanie samego bezprawnego braku określonej kwoty w danym okresie jako dającej się wyrazić finansowo szkody bez konieczności przedstawiania dodatkowego uzasadnienia jest bowiem zgodne z powszechnym stanem prawnym i praktyką. Zgodne z nimi jest również wyrażenie tej szkody jako przychodu z odsetek, jakie narosłyby przy zastosowaniu do odpowiedniej kwoty odnośnej stopy oprocentowania w danym okresie.

121.

W związku z tym należy najpierw odrzucić argument Komisji i producentów wind, zgodnie z którym szkoda podnoszona przez Land Oberösterreich stanowi dodatkowy zysk z odsetek, a tym samym lucrum cessans, jakie Land Oberösterreich mógłby uzyskać tylko w sytuacji, w której odnośne kwoty – niezgodnie z ich przeznaczeniem i niezgodnie z prawem – wykorzystałby nie do przyznania kredytów preferencyjnych służących wsparciu budownictwa mieszkaniowego, lecz do zawarcia transakcji spekulacyjnych na rynku finansowym. Szkoda, której naprawienia dochodzi Land Oberösterreich, stanowi bowiem raczej szkodę rzeczywistą, a więc damnum emergens, które, jak wyjaśniono w pkt 114, 115 i 120 niniejszej opinii, polega na tym, że Land Oberösterreich w odnośnym okresie nie mógł dysponować nadpłaconymi kwotami kredytów.

122.

Z powyższego wynika, że błędna jest również argumentacja, zgodnie z którą Land Oberösterreich albo nie wykazał w wystarczającym stopniu, że mógł ulokować odnośne kwoty ze średnim oprocentowaniem dla obligacji federalnych, albo nie podniósł w wystarczającym stopniu lub w odpowiednim czasie, że sam pozyskiwał te kwoty przy zastosowaniu tego oprocentowania w ramach kredytu lub też musiał przeznaczyć je na spłatę bieżących kredytów. Celem odsetek ustawowych jest przecież bowiem właśnie usunięcie konieczności przeprowadzania dowodu na okoliczność konkretnych zysków uzyskanych w ramach danej okazji inwestycyjnej.

123.

Jak Land Oberösterreich wyjaśnił podczas rozprawy, w samym orzecznictwie austriackim wypracowano zasadę, zgodnie z którą środki, którymi dysponują organy państwowe, powinno się inwestować w obligacje federalne o oprocentowaniu stałym, a odnośna stopa procentowa służy jako punkt odniesienia w przypadku obliczania strat spowodowanych czasowym brakiem takich środków. Zdaniem Land Oberösterreich orzecznictwo to w wyraźny sposób zastosowano również do jego szkody będącej przedmiotem niniejszego postępowania.

124.

Oznacza to, że państwowy kredytodawca taki jak Land Oberösterreich w sytuacji takiej jak ta występująca w niniejszym postępowaniu nie musi wyjaśniać i udowadniać, że mógłby ulokować daną kwotę z większym zyskiem lub przeznaczyć ją na spłatę bieżących kredytów. Wystarczy, że taki kredytodawca wyjaśni sędziemu krajowemu, jak długo brakowało mu jakiej kwoty i ew. ile wyniosłaby odnośna stopa oprocentowania. Jak słusznie wskazuje Land Oberösterreich, przewidziany specjalnie dla państwowych kredytodawców szerszy obowiązek wykazania, że byli uprawnieni do odpowiedniego ulokowania omawianych kwot lub przeznaczenia ich na spłatę własnych kredytów, byłby równoznaczny z nieuzasadnioną dyskryminacją podmiotów publicznych w porównaniu z prywatnymi, do których taki obowiązek nie ma zastosowania.

125.

Jedynie dla pełności wywodu należy zatem stwierdzić, że Land Oberösterreich w każdym razie przekonująco wyjaśnił w niniejszym postępowaniu, że nie tylko był uprawniony do tego, aby dostępne w krótkim okresie środki przeznaczone na wsparcie budownictwa mieszkaniowego – aż do momentu ich późniejszego wykorzystania zgodnie z przeznaczeniem (wypłaty na rzecz beneficjentów wsparcia) – albo ulokować w obligacjach federalnych o oprocentowaniu stałym, albo przeznaczyć na spłatę bieżących kredytów, lecz nawet był do tego zobowiązany w ramach zarządzania aktywami. Podobnie Land Oberösterreich wyjaśnił, że już w ramach wstępnej argumentacji w postępowaniu głównym oparł swoją szkodę zarówno na możliwości ulokowania omawianych kwot na powszechnie stosowanych na rynku warunkach, jak i na możliwości przeznaczenia tych kwot na spłatę własnych kredytów. Wydaje się, że potwierdza to również postanowienie sądu drugiej instancji wydane w postępowaniu głównym ( 77 ).

126.

Z całości powyższych rozważań wynika, że szkoda taka jak ta, której naprawienia Land Oberösterreich dochodzi w postępowaniu głównym, podlega wyrównaniu na podstawie art. 101 TFUE, z którego bezpośrednio wynika prawo każdej osoby do wyrównania szkody, jaką poniosła wskutek naruszenia prawa konkurencji. Zgodnie z podziałem kompetencji między Trybunałem Sprawiedliwości a sądami krajowymi to do sądu odsyłającego należy teraz określenie dokładnego zakresu szkody, która podlega wyrównaniu ( 78 ).

127.

Jak wyjaśniono powyżej, argument, zgodnie z którym poniesiona przez ogół społeczeństwa szkoda o charakterze czysto politycznym, spowodowana w niniejszej sprawie przez działanie kartelu, nie podlega wyrównaniu, nie odnosi się w ogóle do szkody będącej przedmiotem postępowania głównego, a tym samym jest nietrafiony ( 79 ). Jedynie w ramach uzupełnienia należy zatem stwierdzić, że argument ten jest ponadto błędny również pod względem merytorycznym.

128.

Niezależnie od podlegającej rozpatrzeniu na kolejnym etapie postępowania kwestii konkretnego wyliczenia powstałej szkody uznanie, że szkoda poniesiona przez ogół społeczeństwa wskutek spowodowanego działaniem kartelu niedostatecznego wykonania zobowiązania w zakresie świadczenia usług publicznych per se nie podlega wyrównaniu lub wręcz nie istnieje, stanowiłoby niedopuszczalny przejaw zasady „prywatyzowania zysków i upaństwawiania strat”.

129.

Jeśli chodzi o materialny charakter i konkretne wyrażenie oraz finansową naturę i możliwość wyliczenia szkody poniesionej przez „ogół społeczeństwa”, może się, co prawda, okazać, że trudno będzie konkretnie określić wysokość takiej szkody. W takich przypadkach można by jednak zastosować techniki obliczeń oparte na modelach ekonomicznych lub rozważyć konceptualizację danej szkody jako szkody niematerialnej.

130.

Podobnie z pewnością można sobie wyobrazić przypadki, w których trudno będzie zidentyfikować osobę prawną, której należałoby w konkretny sposób wyrównać szkodę poniesioną przez „ogół społeczeństwa”. W takich sytuacjach można by jednak rozważyć założenie, że przedstawiciel interesu publicznego jako reprezentant ogółu społeczeństwa dochodzi wyrównania powstałej szkody, a odszkodowanie wypłacone przez sprawców szkody zasila fundusz, którego dochody przeznacza się na rzecz ogółu społeczeństwa ( 80 ).

131.

Z powyższych rozważań wynika, że szkoda poniesiona przez Land Oberösterreich, polegająca na tym, że suma udzielonych przez niego pożyczek odpowiadająca określonej wartości procentowej kosztów produktu była wyższa, niż miałoby to miejsce w warunkach braku porozumienia kartelowego, przez co nie mógł on ulokować tych kwot z powszechnie stosowanym na rynku oprocentowaniem, ani przeznaczyć ich na spłatę bieżących kredytów, stanowi szkodę, która podlega wyrównaniu na mocy art. 101 TFUE, jeżeli między tą szkodą a daną zmową cenową istnieje wystarczająco bezpośredni związek.

132.

Z dotychczasowych rozważań wynika, że dwie z trzech przesłanek wyrównania szkody Land Oberösterreich, a mianowicie objęcie poszkodowanego i szkody celem ochronnym art. 101 TFUE oraz wystąpienie rzeczywistej, podlegającej wyrównaniu szkody, są spełnione. Tym samym decydujące znaczenie ma teraz to, czy między kartelem windowym a szkodą poniesioną przez Land Oberösterreich istnieje wystarczająco bezpośredni związek przyczynowy.

133.

Producenci wind i Komisja kwestionują spełnienie tej przesłanki. Z jednej strony nie istnieje bowiem ich zdaniem wystarczająco konkretny związek między spowodowanym działaniem kartelu wzrostem cen wind a udzielaniem wsparcia przez Land Oberösterreich (1). Z drugiej zaś strony producenci wind uczestniczący w kartelu absolutnie nie byli w stanie przewidzieć szkody poniesionej przez Land Oberösterreich (2).

134.

Producenci wind nie kwestionują poważnie, że wystąpienia wystarczająco bezpośredniego związku między spowodowanym działaniem kartelu wzrostem cen wind a szkodą poniesioną przez Land Oberösterreich nie można negować na podstawie faktu, że samego Land Oberösterreich nie łączyły bezpośrednie stosunki umowne z producentami wind uczestniczącymi w kartelu. Taka argumentacja byłaby zresztą skazana na niepowodzenie, ponieważ co najmniej od czasu wydania wyroku w sprawie Kone jasne jest, że nie może to od tego zależeć ( 81 ).

135.

Producenci wind podnoszą jednak, że uznanie wystarczająco bezpośredniego związku między kartelem windowym a szkodą poniesioną przez Land Oberösterreich w ramach udzielania wsparcia prowadziłoby do bezgranicznego rozszerzenia odpowiedzialności uczestników kartelu za wszelkie szkody następcze wobec szkód bezpośrednich spowodowanych działaniem kartelu, niemające już nic wspólnego z rynkiem, którego dotyczył kartel.

136.

To prawda, że wsparcie ze środków publicznych mogłoby co do zasady wpływać na działalność budowlaną. To samo dotyczy jednak również na przykład polityki stóp procentowych banków, kształtowania systemu podatkowego czy też pozostałej działalności regulacyjnej państwa. Uznanie wystarczająco bezpośredniego związku między kartelem windowym a szkodą Land Oberösterreich oznaczałoby w niniejszej sprawie założenie możliwości wyrównania wszelkich szkód, jakie władze publiczne ponoszą w ramach podejmowania również bardzo ogólnych środków podatkowych, regulacyjnych i innych, wyłącznie dlatego, że działalność ta mogłaby mieć jakieś skutki dla rynku dotkniętego działaniem kartelu.

137.

Argumentację tę należy odrzucić.

138.

Działalność Land Oberösterreich, która jest przedmiotem postępowania głównego, nie stanowi mianowicie działalności ogólnej porównywalnej z działalnością regulacyjną w obszarze podatków lub innym. Polityka wspierania budownictwa mieszkaniowego Land Oberösterreich jest, co prawda, ogólną działalnością w zakresie polityki społecznej, która wspiera nie tylko poszczególnych beneficjentów, ale też ogólne interesy Land Oberösterreich dotyczące dobra wspólnego. Przyznawanie pożyczek preferencyjnych, które ma miejsce w ramach tej ogólnej polityki wspierania budownictwa mieszkaniowego i przy którym doszło do szkody będącej przedmiotem niniejszego postępowania, stanowi jednak zbiór bardzo konkretnych działań indywidualnych podejmowanych wobec poszczególnych beneficjentów wsparcia.

139.

Jak wyjaśnił Land Oberösterreich, wysokość poszczególnych pożyczek nie tylko odpowiada określonej wartości procentowej kosztów budowy, ale też dokładna struktura tych kosztów jest szczegółowo podana w dokumentacji dotyczącej pożyczki, w związku z czym wynikają z niej także dokładne koszty wind zamontowanych w poszczególnych budynkach.

140.

Kwestią otwartą może pozostać to, czy Land Oberösterreich miał wpływ na strukturę tych kosztów, a w szczególności na wybór poszczególnych wind, co kwestionują ich producenci. Wystarczy, że wiadomo, iż poszczególne projekty, które otrzymały wsparcie, wraz z zamontowanymi windami i poniesionymi z tego tytułu kosztami były szczegółowo wymienione w dokumentacji dotyczącej przyznania wsparcia. Land Oberösterreich opierał się zresztą na tym również w postępowaniu głównym w celu wyliczenia dokładnej kwoty szkody ( 82 ).

141.

Podniesiona szkoda nie stanowi zatem w żadnym razie jakichś niejasnych skutków ogólnego środka regulacyjnego, który przypadkiem wpłynął na rynek dotknięty działaniem kartelu. W każdym przypadku można konkretnie wykazać związek między wzrostem ceny zamontowanych wind a obliczoną procentowo na jej podstawie wysokością danej pożyczki preferencyjnej. Szkoda poniesiona przez Land Oberösterreich pozostaje zatem w wystarczająco bezpośrednim związku ze spowodowanymi działaniem kartelu podwyżkami cen na austriackim rynku wind, a uznanie tego związku w niniejszej sprawie w żadnym razie nie jest równoważne z bezgranicznym rozszerzeniem odpowiedzialności uczestników kartelu.

142.

Jak już wyjaśniono powyżej, zbadanie spełnienia przesłanki wystarczająco bezpośredniego związku przyczynowego między naruszeniem prawa a szkodą służy również temu, aby zapewnić, że dany podmiot w ramach konsekwencji swojego bezprawnego zachowania będzie musiał ponieść odpowiedzialność tylko za takie szkody, których wystąpienie mógł racjonalnie przewidzieć ( 83 ).

143.

Wbrew argumentacji Komisji w przypadku kwestii przewidywalności określonego rodzaju szkód dla podmiotów uczestniczących w naruszeniu prawa konkurencji nie chodzi o kwestię czysto faktyczną, której zbadanie należy wyłącznie do sądu odsyłającego. Jak już wyjaśniono, z wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Kone wynika raczej, że Trybunał Sprawiedliwości w postępowaniu prejudycjalnym bada w sposób abstrakcyjny i generalny, czy spełnione są wynikające z prawa Unii przesłanki wyrównania szkody będącej przedmiotem postępowania głównego, podczas gdy następnie do krajowego sądu odsyłającego należy zbadanie, czy przesłanki te są też rzeczywiście spełnione w konkretnym przypadku ( 84 ).

144.

W związku z powyższym Trybunał Sprawiedliwości w wyroku w sprawie Kone wyraźnie zbadał, czy efekty parasola cenowego („umbrella pricing”), w wypadku których osoba trzecia nieuczestnicząca w kartelu ze względu na zawyżone wskutek jego działania ceny rynkowe ustala swoje ceny na wyższym poziomie, niż byłoby to możliwe w normalnych warunkach konkurencji, z abstrakcyjnego punktu widzenia stanowią przewidywalny możliwy skutek karteli, który nie może być pominięty przez ich uczestników. Ponieważ tak było, sądowi odsyłającemu przypadło następnie zadanie polegające na zbadaniu, czy dany kartel, według okoliczności sprawy i specyfiki danego rynku, rzeczywiście może mieć konsekwencje w postaci zastosowania efektu parasola cenowego przez osoby trzecie działające w sposób autonomiczny i nie mogło to być pominięte przez członków kartelu ( 85 ).

145.

W niniejszej sprawie należy zatem zbadać, czy szkoda związana z udzielaniem wsparcia taka jak ta, której wyrównania Land Oberösterreich dochodzi w postępowaniu głównym, z abstrakcyjnego i generalnego punktu widzenia stanowi możliwy przewidywalny skutek kartelu, który nastawiony jest na to, aby zapewnić swoim uczestnikom ceny wyższe niż te osiągalne w zwykłych warunkach rynkowych.

146.

Producenci wind i Komisja podnoszą, że w żadnym razie nie można wyjść z takiego założenia. Przeciwnie, już sama próba krótkiego i zrozumiałego przedstawienia roszczeń odszkodowawczych Land Oberösterreich pokazuje, jak bardzo są one sztuczne i „naciągane”. Żaden rozważny producent wind nie może i nie musi liczyć się z tym, że publiczna i działająca bez nastawienia na zysk jednostka samorządu terytorialnego, zamiast wykorzystywać środki publiczne do wykonywania swoich zadań politycznych służących dobru wspólnemu, będzie lokować je w celach spekulacyjnych na rynku finansowym niezgodnie z przeznaczeniem i niezgodnie z prawem, co oznacza w efekcie wykorzystanie sprzeczne z celem. Takie zachowanie jest sprzeczne z wszelkim ogólnym doświadczeniem życiowym, a zatem szkoda powstająca wskutek utraty takiej możliwości spekulacji jest dla podmiotów gospodarczych takich jak producenci wind całkowicie nieprzewidywalna.

147.

Taka argumentacja nie ma żadnych podstaw.

148.

Należy najpierw zauważyć, że finansowanie przedsięwzięć przez inwestorów z kredytu jest w branży budowlanej bardzo powszechne. Uczestnicy kartelu, którego celem jest uzyskanie cen wyższych niż te, jakie można uzyskać w normalnych warunkach rynkowych, są zatem w stanie przewidzieć, że szkoda, która powstaje wskutek zawyżenia cen, zostanie przeniesiona na podmioty finansujące inwestorów.

149.

Ponadto udzielanie wsparcia będące przedmiotem niniejszego postępowania, jak producenci wind sami wyjaśnili podczas rozprawy, miało miejsce w sztywnych ramach ustawowych, które są raczej znane podmiotom gospodarczym działającym w branży budowlanej lub produkującym elementy budowlane takie jak windy. Producenci wind musieli zatem liczyć się z tym, że ich zawyżone ceny przynajmniej w części są finansowane z kredytów preferencyjnych o korzystniejszym oprocentowaniu.

150.

Wreszcie, aby móc przewidzieć, że państwowy kredytodawca taki jak Land Oberösterreich może ponieść szkodę w postaci utraconych odsetek w związku z nadmierną wypłatą wsparcia spowodowaną działaniem kartelu, podmiot gospodarczy bynajmniej nie musi zakładać, że ten podmiot publiczny będzie działać niezgodnie z celem, prawem lub swoimi uprawnieniami, wykorzystując pozostające do jego dyspozycji środki przeznaczone na potrzeby interesów dotyczących dobra wspólnego niezgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem, lecz w ramach spekulacyjnej działalności na rynkach finansowych nastawionej na zysk. Jak wyjaśniono w pkt 114, 115 i 120 niniejszej opinii, wyrażanie bezprawnego braku określonej kwoty w danym okresie jako szkody polegającej na utracie odsetek jest raczej zgodne z powszechnym stanem prawnym i praktyką.

151.

W świetle powyższych rozważań szkoda taka jak ta poniesiona przez Land Oberösterreich, która powstała w ten sposób, że suma udzielonych przez niego pożyczek odpowiadająca określonej wartości procentowej kosztów produktu była wyższa, niż miałoby to miejsce w warunkach braku porozumienia kartelowego, przez co nie mógł on ulokować tych kwot przy zastosowaniu oprocentowania powszechnie stosowanego na rynku, ani przeznaczyć ich na spłatę bieżących kredytów, pozostaje w wystarczająco bezpośrednim związku z porozumieniem kartelowym i jest przewidywalna dla jego uczestników.

152.

W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał Sprawiedliwości udzielił następującej odpowiedzi na pytanie prejudycjalne Oberster Gerichtshof (sądu najwyższego, Austria):

Artykuł 101 TFUE należy interpretować w ten sposób, że wyrównania szkód od uczestników kartelu mogą żądać również te podmioty, które nie działają na rynku dotkniętym kartelem jako oferenci lub nabywcy. Obejmuje to państwowych kredytodawców, którzy udzielają na preferencyjnych warunkach pożyczek odbiorcom uczestników kartelu, a których szkoda polega na tym, że suma udzielonych przez nich pożyczek odpowiadająca określonej wartości procentowej kosztów produktu była wyższa, niż miałoby to miejsce w warunkach braku porozumienia kartelowego, przez co nie mogły one ulokować tych kwot przy zastosowaniu oprocentowania powszechnie stosowanego na rynku, ani też wykorzystać ich do spłaty bieżących kredytów.