JULIANE KOKOTT
przedstawiona w dniu 2 czerwca 2016 r. ( *1 )
Sprawa C‑185/15
Marjan Kostanjevec
przeciwko
F&S Leasing GmbH
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Vrhovno sodišče Republike Slovenije (sąd najwyższy, Republika Słowenii)]
„Współpraca sądowa w sprawach cywilnych — Rozporządzenie (WE) nr 44/2001 — Czasowy zakres zastosowania — Powództwo wzajemne, w ramach którego dochodzone jest roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia — Umowa lub roszczenia wynikające z umowy — Miejsce wykonania zobowiązania”
I – Wprowadzenie
1. |
W niniejszej sprawie Trybunał został skonfrontowany z dość nietypową pod względem procesowym jak i faktycznym konstelacją, w odniesieniu do której sąd odsyłający przedłożył mu różne pytania prejudycjalne, które bez wyjątku dotyczą rozporządzenia (WE) nr 44/2001 ( *2 ). |
2. |
Przedmiotem pytań prejudycjalnych jest z jednej strony kwestia, czy powództwo, w ramach którego zobowiązany uprzednio w wyroku do zapłaty konsument, po uchyleniu tego wyroku dochodzi od strony przeciwnej w drodze roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia zwrotu dokonanej płatności, może zostać uznane za powództwo wzajemne w rozumieniu niniejszego rozporządzenia. Z drugiej strony w niniejszej sprawie chodzi o wykładnię pojęć jurysdykcji w sprawach dotyczących umów z udziałem konsumentów i jurysdykcji właściwej dla umowy w rozumieniu rozporządzenia (WE) nr 44/2001. |
3. |
Jednak przed udzieleniem odpowiedzi na właściwe pytania prejudycjalne Trybunał będzie musiał zbadać, czy rozporządzenie (WE) nr 44/2001 ma zastosowanie do niniejszego przypadku, gdyż skierowane przeciwko konsumentowi powództwo o zapłatę zostało wytoczone przed przystąpieniem Republiki Słowenii do Unii Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r. |
II – Ramy prawne
A – Prawo Unii
1. Rozporządzenie nr 44/2001
4. |
Zgodnie z motywem 11 rozporządzenia nr 44/2001: „Przepisy o jurysdykcji powinny być w wysokim stopniu przewidywalne i powinny zależeć zasadniczo od miejsca [zasadniczo skupiać się na miejscu] zamieszkania pozwanego […]”. |
5. |
Artykuł 5 rozporządzenia nr 44/2001 brzmi następująco: „Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego, może być pozwana w innym państwie członkowskim:
|
6. |
Zgodnie z art. 6 rozporządzenia nr 44/2001: „Osoba mająca miejsce zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego może być również pozwana: […]
|
7. |
Artykuł 15 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 przewiduje: „Jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia z umowy, którą zawarła osoba, konsument, w celu, który nie może być uważany za działalność zawodową lub gospodarczą tej osoby, jurysdykcję określa się na podstawie niniejszej sekcji […],
|
8. |
Zgodnie z art. 16 rozporządzenia nr 44/2001 regulacja dotycząca jurysdykcji w sprawach z zakresu umów z udziałem konsumentów „nie narusza prawa do wytoczenia powództwa wzajemnego przed sąd, przed którym zgodnie z niniejszą sekcją zawisło powództwo główne”. |
9. |
Artykuł 28 rozporządzenia nr 44/2001 przewiduje: „[…] Jeżeli przed sądami różnych państw członkowskich zawisłe są sprawy, które pozostają ze sobą w związku, każdy sąd, przed który wytoczono powództwo później, może zawiesić postępowanie. […] 3. W rozumieniu niniejszego artykułu uważa się, że sprawy pozostają ze sobą w związku, jeżeli istnieje między nimi tak ścisła więź, że pożądane [wskazane] jest ich łączne rozpoznanie i rozstrzygnięcie w celu uniknięcia wydania w oddzielnych postępowaniach sprzecznych ze sobą orzeczeń”. |
10. |
Przepis przejściowy art. 66 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001 brzmi następująco: „Przepisy niniejszego rozporządzenia mają zastosowanie tylko do takich powództw i dokumentów urzędowych, które zostały wytoczone bądź sporządzone po jego wejściu w życie”. |
2. Rozporządzenie nr 864/2007 (Rzym II)
11. |
Motyw 7 rozporządzenia nr 864/2007 ( *3 ) przewiduje: „Przedmiotowy zakres zastosowania oraz przepisy niniejszego rozporządzenia powinny być spójne z rozporządzeniem […] (WE) nr 44/2001 […] oraz z instrumentami dotyczącymi prawa właściwego dla zobowiązań umownych”. |
12. |
Artykuł 10 ust. 1 rozporządzenia nr 864/2007 stanowi: „Jeżeli zobowiązanie pozaumowne z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, w tym także z nienależnego świadczenia [w związku z nienależnym świadczeniem], dotyczy istniejącego pomiędzy stronami stosunku, takiego jak stosunek wynikający z umowy lub z czynu niedozwolonego, który jest ściśle związany z tym bezpodstawnym wzbogaceniem, podlega ono prawu właściwemu dla tego stosunku”. |
3. Rozporządzenie nr 593/2008 (Rzym I)
13. |
Motyw 7 rozporządzenia nr 593/2008 ( *4 ) brzmi następująco: „Przedmiotowy zakres zastosowania oraz przepisy niniejszego rozporządzenia powinny być spójne z rozporządzeniem […] (WE) nr 44/2001 […] oraz rozporządzeniem […] Rzym II […]”. |
14. |
Artykuł 12 ust. 1 rozporządzenia nr 593/2008 stanowi: „Prawo właściwe dla umowy na podstawie niniejszego rozporządzenia ma zastosowanie w szczególności do: […]
|
B – Prawo krajowe
15. |
Zgodnie ze słoweńskim prawem dotyczącym zobowiązań, podmiot, który uzyskał korzyść bez podstawy prawnej ze szkodą dla innych, jest zobowiązany zwrócić uzyskaną korzyść w naturze, jeżeli jest to możliwe lub jej równowartość w pieniądzu. Zobowiązanie do zwrotu względnie do spełnienia świadczenia zastępczego istnieje również wówczas, gdy podmiot uzyskuje korzyść w oparciu o podstawę, która odpada w późniejszym okresie. |
III – Postępowanie główne i pytania prejudycjalne
16. |
Strony w postępowaniu głównym zawarły w dniu 14 stycznia 1994 r. umowę leasingu finansowego, z której leasingodawca wyprowadza roszczenie o zapłatę. Roszczenia tego po raz pierwszy dochodził na drodze prawnej przeciwko leasingobiorcy w 1995 roku i w 2004 r. uzyskał wyrok, który po nieskutecznej apelacji stał się prawomocny i wykonalny. W 2006 roku w celu realizacji tego wyroku strony zawarły ugodę, zgodnie z którą zapłacona miała zostać kwota w wysokości 18678,45 EUR. |
17. |
Leasingobiorca przy pomocy dalszego dopuszczalnego środka odwoławczego zaskarżył jednak wyrok zobowiązujący go do zapłaty ( *5 ). W związku z tym środkiem odwoławczym Vrhovno sodišče Republike Slovenije (sąd najwyższy Republiki Słowenii) w dniu 9 lipca 2008 r. uchylił orzeczenia nakazujące zapłatę na rzecz leasingodawcy żądanych przez niego kwot i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji. W tym stadium postępowania leasingobiorca wytoczył przeciwko leasingodawcy powództwo wzajemne, żądając zwrotu kwoty 18678,45 EUR wraz z odsetkami, a ponieważ wyrok z 2004 r., w którym uznane zostało żądanie leasingodawcy został uchylony, oparł swoje powództwo na zarzucie bezpodstawnego wzbogacenia. |
18. |
W efekcie tego przekazania do ponownego rozpoznania roszczenie leasingodawcy o zapłatę zostało prawomocnie oddalone. Leasingobiorca natomiast przeprowadził swój wniosek skutecznie w pierwszej i drugiej instancji. Przegrany obecnie leasingodawca w telefonicznym kontakcie z sądem odsyłającym zakwestionował międzynarodową jurysdykcję sądów słoweńskich w odniesieniu do powództwa leasingobiorcy. |
19. |
W tych okolicznościach sąd odsyłający zawiesił postępowanie i zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
|
IV – Ocena prawna
20. |
Sąd odsyłający pyta przede wszystkim o właściwość sądu w wypadku powództwa wzajemnego w odniesieniu do roszczenia leasingobiorcy o zwrot i – w drugim pytaniu – o właściwość sądu w sprawach dotyczących umów z udziałem konsumentów. Sąd swoje trzecie pytanie stawia tylko na wypadek udzielenia odpowiedzi przeczącej na dwa pierwsze pytania, a jego drugą część tylko na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pierwszą część trzeciego pytania. |
21. |
Wszystkie pytania prejudycjalne dotyczą wykładni rozporządzenia nr 44/2001. Nie jest jednakże oczywiste, czy w kontekście przedstawionego przez sąd odsyłający przebiegu postępowania Trybunał musi jest zobowiązany do udzielenia odpowiedzi. Jest raczej wątpliwe, czy wymienione rozporządzenie w aspekcie czasowego zakresu zastosowania w ogóle może mieć zastosowanie w odniesieniu do postępowania głównego. |
22. |
Rozporządzenie nr 44/2001 zaczęło obowiązywać na terytorium Słowenii z dniem 1 maja 2004 r., tj. z chwilą przystąpienia Słowenii do Unii Europejskiej ( *9 ). Natomiast postępowanie przeciwko występującemu z powództwem wzajemnym leasingobiorcy sięga wstecz aż do roku 1995, a więc do czasu przed przystąpieniem Republiki Słowenii do Unii Europejskiej. |
23. |
Dlatego przed rozważeniem pytań prejudycjalnych należy w pierwszej kolejności wyjaśnić możliwość zastosowania w niniejszej sprawie rozporządzenia nr 44/2001. W razie konieczności zaprzeczenia zastosownia nie byłoby potrzeby udzielania odpowiadzi na pytania prejudycjalne, gdyż nie pozostawałyby one w żadnym związku ze sporem prawnym zawisłym przed sądem odsyłającym i miałyby hipotetyczny charakter. ( *10 ) |
A – W przedmiocie czasowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 44/2001
24. |
Zgodnie z art. 66 rozporządzenia nr 44/2001 należy je stosować tylko do takich powództw, które zostały wytoczone po wejściu w życie rozporządzenia. |
25. |
Wobec powyższego rozporządzenie w sposób oczywisty nie ma zastosowania do kwestii pierwotnego roszczenia leasingodawcy o zapłatę z roku 1995. |
26. |
To roszczenie leasingodawcy o zapłatę nie jest jednak bezpośrednim punktem odniesienia pytań prejudycjalnych. Dotyczą one raczej powództwa wzajemnego leasingobiorcy z roku 2008, które wytoczył, gdy po prawomocnym zakończeniu postępowania słoweńskiego zostało ono przekazane ponownie do sądu pierwszej instancji. W tym czasie można już było stosować w Republice Słowenii rozporządzenie nr 44/2001. |
27. |
Z tego względu decyzdując znaczenie ma tutaj kwestia, czy te działania w celu uzyskania ochrony prawnej stanowią samoistne „powództwo” w rozumieniu art. 66 rozporządzenia nr 44/2001 i czy niezależnie od tego, że postępowanie generalnie sięga wstecz do roku 1995, powództwo to objęte jest czasowym zakresem zastosowania rozporządzenia. |
28. |
Komisja Europejska nie może podzielić takiego poglądu. W jej opinii postępowanie należy traktować jako całość i czasowo usytuować w okresie przed wejściem w życie rozporządzenia nr 44/2001 w Słowenii. Z tego względu uznaje ona pytania prejudycjalne za niedopuszczalne. |
29. |
Jednakże tego rodzaju ogólna ocena nie jest ani konieczna, ani oczywista. |
30. |
Po pierwsze prowadzone przeciwko leasingobiorcy postępowanie doprowadziło już do prawomocnego zakończenia, zanim w 2008 r. zostało przekazane do sądu pierwszej instancji. W świetle powyższego, w kontekście skutku blokującego, jaki pociąga za sobą status prawomocności jest już wątpliwe, czy z punktu widzenia prawa Unii należy w ogóle zakładać ciągłość postępowania sięgającą wstecz aż do 1995 roku, czy też byłoby jednak bardziej wskazane, by uznać zakończone już postępowanie za wznowione w 2008 r., a więc w okresie, gdy w Słowenii obowiązywało już rozporządzenie nr 44/2001. |
31. |
W przypadku art. 66 rozporządzenia nr 44/2001 poza tym – inaczej niż np. w przypadku jego art. 30 pkt 1 ( *11 ) – decydujące nie jest złożenie w ogóle (pierwszego) pisma procesowego wszczynającego postępowanie, lecz wytoczenie określonego powództwa. Jeśli zostanie ono wytoczone po wejściu w życie rozporządzenia, to zgodnie z art. 66 rozporządzenia jego zakres zastosowania należy uznać za otwarty. |
32. |
Z art. 66 rozporządzenia nie wynika jednak, by w tej sytuacji, w ramach złożonego postępowania obejmującego wiele powództw, rozumieć przez to tylko pierwsze powództwo. Jeśli z kolei jako „powództwo” zgodnie z wyrokiem w sprawie Danvaern Production ( *12 ) rozumie się samoistne działania w celu uzyskania ochrony prawnej z żądaniem wykraczającym poza odrzucenie żądań strony przeciwnej, to możliwe będzie uznanie sądownego dochodzenia roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wobec przeciwnika procesowego za „powództwo” w rozumieniu art. 66 rozporządzenia nr 44/2001. |
33. |
Przeciwko takiemu rezulatatowi nie przemawia również okoliczność, że w art. 66 rozporządzenia nr 44/2001 w niektórych wersjach językowych nie zostało użyte pojęcie „powództwo” lecz „postępowanie” ( *13 ), nie stoi w sprzeczności z powyższym wnioskiem. Z samego faktu użycia pojęcia „postępowanie” bowiem nie wynika, że do celów art. 66 powództwo i powództwo wzajemne muszą razem tworzyć jednolite, ciągłe postępowanie. Nawet, gdyby określone systemy prawne w niektórych państwach członkowskich miały się rozwijać w tym kierunku, nie stałoby to w sprzeczności z zaproponowaną tutaj autonomiczną wykładnią art. 66. |
34. |
W zwązku z powyższym należy przyjąć założenie, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, którego pytania w całości dotyczą dochodzonego w 2008 r. roszczenia leasingobiorcy z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jest objęty czasowym zakresem zastosowania rozporządzenia nr 44/2001. |
35. |
Z tego względu pytania prejudycjalne nie są hipotetyczne i Trybunał powinien udzielić na nie odpowiedzi. |
B – W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego
36. |
Poprzez pierwsze pytanie prejudycjalne sąd odsyłający w istocie dąży do ustalenia, czy dla działań w celu uzyskania ochrony prawnej, takich jak w postępowaniu głównym, właściwa jest jurysdykcja w zakresie powództwa wzajemnego z art. 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001. |
37. |
Dlatego oprócz generalnego ustalenia zakresu pojęciowego prawnej instytucji powództwa wzajemnego należy w dalszej części przeanalizować, czy w rozumieniu wymienionego przepisu roszczenie leasingobiorcy z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia „opiera się na tej samej umowie lub na tym samym stanie faktycznym, na których zostało oparte powództwo [leasingodawcy]”. |
1. Pojęcie powództwa wzajemnego w rozumieniu art. 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001
38. |
Wykładni pojęcia powództwa wzajemnego w rozumieniu art. 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 należy dokonywać w sposób autonomiczny. Trybunał skonkretyzował je w sprawie Danvaern Productions w taki sposób, że obowiązuje ono względem żądań mających na celu odrębne orzeczenie nie niekorzyść powoda, w ramach których może być ewentualnie dochodzona także kwota wyższa od żądanej przez powoda i która może być nadal wymagana nawet wówczas, gdy powództwo powoda zostanie oddalone ( *14 ). |
39. |
W formie powództwa wzajemnego musi zatem być dochodzone roszczenie odrębne od roszczenia powoda, którego przedmiotem jest odrębne orzeczenie na jego niekorzyść ( *15 ). |
40. |
Należy przyjąć, iż taka sytuacja miała miejsce w niniejszym przypadku. |
41. |
W przypadku roszczenia o zwrot dokonanej płatności chodzi bowiem o samoistne żądanie leasingobiorcy, którego przedmiotem jest odrębne orzeczenie na niekorzyśc leasingodawcy, a mianowicie w sprawie zwrotu korzyści uzyskanej bez podstawy prawnej. Takie żądanie nie stanowi jedynie zwykłego środka obrony przeciwko wytoczonemu przez przeciwnika procesowego powództwu o zapłatę. |
2. Pojęcie „[opierania] się na tej samej umowie lub na tym samym stanie faktycznym, na których zostało oparte powództwo główne”
42. |
Artykuł 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 wymaga ponadto, by powództwo wzajemne opierało się „na tej samej umowie lub na tym samym stanie faktycznym, na których zostało oparte powództwo główne”. |
43. |
Trybunał dotychczas nie zajmował się wyczerpująco wykładnią pojęcia „[opierania] się na tej samej umowie lub na tym samym stanie faktycznym, na których zostało oparte powództwo główne” ( *16 ). Także ono powinno podlegać autonomicznej wykładni z uwzględnieniem celów rozporządzenia, przy czym nie wydaje się jednak konieczne odniesienie do orzecznictwa w związku z art. 28 rozporządzenia ( *17 ). |
44. |
Cel szczególnej jurysdykcji w sprawach dotyczących powództwa wzajemnego polega na tym, by umożliwić stronom prawne rozstrzygnięcie ich wzajemnych roszczeń w ramach jednego i tego samego postępowania przed tym samym sądem ( *18 ), o ile roszczenia te oparte są na wspólnym stanie faktycznym, a zatem wynikają z zawartej przez strony umowy lub ze stanu faktycznego, uzasadniającego bezpośrednio powództwo ( *19 ). |
45. |
W niniejszej sprawie mamy właśnie do czynienia z takim przypadkiem, bowiem podnoszone w formie powództwa wzajemnego roszczenie o zwrot wynika z umowy leasingu, która stanowi podstawę prawną dochodzonego przez powoda roszczenia o zapłatę. |
46. |
Wprawdzie dochodzenie zwrotu kwoty zapłaconej na skutek zobowiązania przez sąd oparte jest na bezpodstawnym wzbogaceniu, można je jednak oprzeć również na umowie leasingu, jako że roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie powstałoby bez umowy leasingu i świadczenia spełnionego w celu jej wykonania. |
47. |
Pomocne w wyjaśnieniu, czy istnieje wystarczające powiązanie z zawartą przez strony umową, mogą być również wytyczne z rozporządzeń nr 593/2008 w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) oraz nr 864/2007 dotyczącego prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II). W rozporządzeniach Rzym I i Rzym II zawarta bowiem została zasada, że dla zwrotu świadczeń w związku z bezpodstawnym wzbogaceniem należy stosować prawo właściwe dla danej umowy ( *20 ) i w związku z tym jako źródło roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia ostatecznie upatruje się umowę, dla wykonania której spełnione zostało dane świadczenie. |
48. |
W świetle powyższych informacji także w przypadku opartych na bezpodstawnym wzbogaceniu powództw wzajemnych w ramach art. 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 zasadnym wydaje się zakładanie istnienia stosownej spójności i nawiązującego do umowy pierwotnego stosunku prawnego. |
49. |
Wobec powyższego na pierwsze pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć, że pojęcie „powództwa wzajemnego, które opiera się na tej samej umowie […], na któr[ej] zostało oparte powództwo główne” w rozumieniu art. 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 obejmuje również powództwo wytoczone po tym, gdy w ramach postępowania w przedmiocie środka zaskarżenia uchylony został prawomocny i wykonalny wyrok wydany w postępowaniu w przedmiocie powództwa głównego obecnej pozwanej a sama sprawa została przekazana sądowi pierwszej instancji w celu ponownego rozpatrzenia, i w drodze którego obecny powód, powołując się na bezpodstawne wzbogacenie, żąda zwrotu kwoty, którą zapłacił na podstawie wydanego w ówczesnym postępowaniu wyroku, który został później uchylony. |
C – W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego
50. |
W drodze drugiego pytanie prejudycjalnego sąd odsyłający zwraca się o ustalenie, czy powództwo konsumenta, w którym w odniesieniu do sprawy dotyczącej umowy z udziałem konsumenta w rozumieniu rozporządzenia nr 44/2001 podnosi on roszczenie oparte na bezpodstawnym wzbogaceniu w formie powództwa wzajemnego, stanowi również sprawę dotyczącą umów z udziałem konsumentów. |
1. W przedmiocie dopuszczalności drugiego pytania prejudycjalnego
51. |
Sąd odsyłający nie ograniczył tego pytania do – niewystępującego w niniejszej sprawie – przypadku zanegowania jurysdykcji w zakresie powództwa wzajemnego. |
52. |
W zaistniałej tutaj konstelacji udzielenie odpowiedzi na drugie pytanie prejudycjalne nie wydaje się być nadal istotne z uwagi na fakt, że niezależnie od tego w postępowaniu głównym znajduje zastosowanie jurysdykcja w zakresie powództwa wzajemnego z art. 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 i już z tego względu należy potwierdzić międzynarodową jurysdykcję słoweńskich sądów. |
2. Z ostrożności: Merytoryczna ocena drugiego pytania prejudycjalnego
53. |
Z ostrożności należy krótko omówić drugie pytanie i zbadać charakter prawny podnoszonego w ramach powództwa wzajemnego roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w świetle jurysdykcji w sprawach dotyczących umów z udziałem konsumentów. |
54. |
Odnośnie do jurysdykcji w sprawach dotyczących umów z udziałem konsumentów Trybunał stosował szerokie podejście i uznał ją także w przypadku roszczeń mających jedynie „ścisły związek” z umową z udziałem konsumenta ( *21 ). Działanie w celu uzyskania ochrony prawnej, takie jak w postępowaniu głównym, tj. uzyskania zwrotu kwoty zapłaconej w ramach wykonania umowy z udziałem konsumentów – tutaj: umowy leasingu finansowego – wykazuje taki ścisły związek. |
55. |
Wobec powyższego na drugie pytanie prejudycjalne należałoby odpowiedzieć, że pojęcie „sprawy dotyczącej umów z udziałem konsumentów”, o którym mowa w art. 15 ust. 1 rozporządzenia nr 44/2001, należy interpretować w ten sposób, że obejmuje ono również powództwo konsumenta oparte na bezpodstawnym wzbogaceniu, związane z prowadzoną przeciwko niemu inną sprawą dotyczącą umów z udziałem konsumentów i mające na celu uzyskanie zwrotu kwoty, do której zapłacenia konsument został zobowiązany w wyroku wydanym w powyższej innej sprawie dotyczącej umów z udziałem konsumentów i następnie uchylonym. |
D – W przedmiocie trzeciego pytania prejudycjalnego
56. |
Zadając trzecie pytanie sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia, czy (i w konkretnym przypadku w jaki sposób) znajduje zastosowanie przepis z art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, dotyczący jurysdykcji właściwej dla umowy, gdy leasingobiorca – tak jak w postępowaniu głównym – dochodzi roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. |
57. |
W sytuacji, gdy jurysdykcja słoweńskich sądów może zostać oparta zarówno na zasadach jurysdykcji w zakresie powództw wzajemnych jak i na zasadach jurysdykcji w sprawach dotyczących umów z udziałem konsumentów, nie jest konieczne udzielenie odpowiedzi na trzecie pytanie. Z ostrożności należy je krótko przeanalizować. |
1. W przedmiocie pierwszej części trzeciego pytania prejudycjalnego
58. |
Pojęcie „umowy lub roszczeń wynikających z umowy”, o którym mowa w art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001, dotyczy przede wszystkim wszelkich zobowiązań, dobrowolnie zaciągniętych względem innej osoby ( *22 ). Przepis art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 obejmuje przy tym nie tylko zobowiązania wynikające bezpośrednio z umowy, lecz także zobowiązania o charakterze wtórnym, m. in. roszczenia odszkodowawcze lub roszczenia o zwrot, które pojawiają się w miejsce niewykonanego zobowiązania umownego ( *23 ). |
59. |
W tym kontekście Trybunał wyjaśnił ostatnio w sprawie Profit Investment SIM, że „powództwa zmierzające do unieważnienia umowy oraz do zwrotu kwot nienależnie zapłaconych na jej podstawie, mieszczą się w pojęciu »umowy lub roszczenia wynikającego z umowy« w rozumieniu tego przepisu” ( *24 ) i oparł się przy tym na „związ[ku] przyczynowy[m] pomiędzy uprawnieniem do zwrotu a stosunkiem umownym” ( *25 ). |
60. |
Powyższe podejście można bez problemu zastosować do podlegającej rozstrzygnięciu niniejszej sprawy, w której nie chodzi wprawdzie o umowę dotkniętą nieważnością sensu stricto, lecz o płatność, która ze względu na uchylenie wyroku zobowiązującego do zapłaty, stała się nienależna. |
61. |
Dlatego na pierwszą część trzeciego pytania prejudycjalnego należałoby odpowiedzieć, że wykładni zwrotu „jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub roszczenia wynikające z umowy” w rozumieniu art. 5 pkt 1 rozporządzenia nr 44/2001 należy dokonywać w taki sposób, że obejmuje on również takie powództwo, jak to w postępowaniu głównym, za pomocą którego leasingobiorca dochodzi roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia. |
2. W przedmiocie drugiej części trzeciego pytania prejudycjalnego
62. |
Druga część trzeciego pytania prejudycjalnego ma na celu ustalenie miejsca wykonania zobowiązania wynikającego ze spornego roszczenia. |
63. |
Z uwagi na fakt, że stanowiąca przedmiot postępowania głównego umowa leasingu finansowego, w odniesieniu do której sformułowane zostało roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, nie jest ani umową sprzedaży ( *26 ), ani umową o świadczenie usług w rozumieniu art. 5 pkt 1 lit. b) ( *27 ), w niniejszym przypadku miejsce wykonania zobowiązania określane jest na podstawie art. 5 pkt 1 lit. c) w związku lit. a), tj. na podstawie prawa krajowego, które ma zastosowanie w odniesieniu do dochodzonego roszczenia ( *28 ). |
64. |
Ponieważ w orzecznictwie w przypadku roszczeń wtórnych za miarodajne uważane jest to zobowiązanie, którego niewypełnienie stanowi podstawę do uzasadnienia żądań ( *29 ), również w przypadku roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia wskazane wydaje się zorientowanie się na miejsce wykonania pierwotnego (rzekomego) zobowiązania do zapłaty. Podobny wydźwięk mają również oceny z art. 12 ust. 1 lit. e) rozporządzenia Rzym I, zgodnie z którymi także skutki nieważnej umowy (m. in. jej anulowanie) podlegają prawu właściwemu dla umowy ( *30 ). |
65. |
W związku z powyższym na drugą część trzeciego pytania prejudycjalnego należałoby odpowiedzieć, że miejsce wykonania zobowiązania w rozumieniu art. 5 pkt 1 lit. a) rozporządzenia nr 44/2001 należy ustalić, stosując przepisy prawa krajowego regulujące pierwotne, wynikające z umowy zobowiązanie do spełnienia świadczenia, którego zwrot jest obecnie dochodzony. |
V – Wnioski
66. |
W świetle powyższych rozważań, jako że tylko odpowiedź na pierwsze pytanie prejudycjalne ma znaczenie dla sprawy, proponuję Trybunałowi, aby na pytania prejudycjalne odpowiedział w następujący sposób: |
67. |
Pojęcie „powództwa wzajemnego, które opiera się na tej samej umowie […], na któr[ej] zostało oparte powództwo główne” w rozumieniu art. 6 pkt 3 rozporządzenia nr 44/2001 obejmuje również powództwo wytoczone po tym, gdy w ramach postępowania w przedmiocie środka zaskarżenia uchylony został prawomocny i wykonalny wyrok wydany w postępowaniu w przedmiocie powództwa głównego obecnej pozwanej a sama sprawa została przekazana sądowi pierwszej instancji w celu ponownego rozpatrzenia, i w drodze którego obecny powód, powołując się na bezpodstawne wzbogacenie, żąda zwrotu kwoty, którą zapłacił na podstawie wydanego w ówczesnym postępowaniu wyroku, który został później uchylony. |
( *1 ) Język oryginału: niemiecki.
( *2 ) Rozporządzenie Rady z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1).
( *3 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 lipca 2007 r. dotyczące prawa właściwego dla zobowiązań pozaumownych (Rzym II) (Dz.U. 2007, L 199, s. 40).
( *4 ) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Rzym I) (Dz.U. 2008, L 177, s. 6).
( *5 ) W pkt 3 wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przedmiotowy słoweński środek odwoławczy został określony jako „skarga rewizyjna”. Według niemieckiego rozumienia pojęć chodzi tu jednak raczej o wniosek o ponowne wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem.
( *6 ) Odnośnie do pojęcia skargi rewizyjnej por.przypis 5.
( *7 ) Chodzi tutaj o leasingodawcę i pozwaną wzajemną.
( *8 ) Chodzi tutaj o leasingobiorcę i powoda wzajemnego.
( *9 ) Odnośnie do czasowego zakresu zastosowania rozporządzenia nr 44/2001 por. wyrok Wolf Naturprodukte (C‑514/10, EU:C:2012:367, pkt 19) oraz opinię rzecznika generalnego Cruza Villalóna w tej samej sprawie (C‑514/10, EU:C:2012:54, pkt 25).
( *10 ) Wyrok Česká spořitelna (C‑419/11, EU:C:2013:165, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo.
( *11 ) Przepis ten dotyczy rozgraniczenia jurysdykcji kilku sądów, do których kolejno została wniesiona sprawa i obowiązuje ponadto tylko w odniesieniu do sekcji 9 rozdziału II rozporządzenia, w której nie znajduje się jednak omawiany tu art. 66.
( *12 ) Wyrok Danværn Production (C‑341/93, EU:C:1995:239, pkt 18).
( *13 ) Zobacz np. angielską („legal proceedings”), szwedzką („rättsliga förfaranden „) i słoweńską („pravne postopke”) wersję. Natomiast francuska, włoska oraz hiszpańska wersja językowa zorientowane są terminologicznie na pojęciu „action judiciaire”.
( *14 ) Wyrok Danvaern Production (C‑341/93, EU:C:1995:239, pkt 12).
( *15 ) Opinia rzecznika generalnego Légera w sprawie Danvaern Production (C‑341/93, EU:C:1995:139, pkt 26).
( *16 ) Zobacz postanowienie w sprawie oczywiście niedopuszczalnego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym Reichling (C‑69/02, EU:C:2002:221).
( *17 ) Także w tym przepisie zawarte jest pytanie o „związek” dwóch powództw. Zgodnie z brzmieniem („W rozumieniu niniejszego artykułu”) i systematyką art. 28 ust. 3 dotyczy on jednak wyłącznie sytuacji procesowej, w której istnieje ryzyko wydania sprzecznych ze sobą orzeczeń, ponieważ przed różnymi sądami z różnych państw członkowskich wytoczone zostały pozostające ze sobą w związku powództwa. Natomiast przy wytaczaniu powództwa wzajemnego w ramach jednego i tego samego postępowania nie istnieje ryzyko wydania sprzecznych ze sobą orzeczeń.
( *18 ) Zobacz opinię rzecznika generalnego Légera w sprawie Danvaern Production (C‑341/93, EU:C:1995:139, pkt 7 i 35).
( *19 ) Sprawozdanie na temat konwencji z dnia 17 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 1979, C 59, s. 1, 28).
( *20 ) Według systematyki w przypadku umów dotkniętych nieważnością należy uznać pierwszeństwo art. 12 ust. 1 lit. e) rozporządzenia Rzym I przed art. 10 ust. 1 rozporządzenia Rzym II (por. NomosKommentar-BGB/Leible, Artykuł 12 Rom I, pkt 35 z dalszymi odniesieniami).
( *21 ) Zobacz ostatnio wyrok Hobohm (C‑297/14, EU:C:2015:844, pkt 33).
( *22 ) Wyroki: Handte (C‑26/91, EU:C:1992:268), Tacconi (C‑334/00, EU:C:2002:499, pkt 23) oraz Engler (C‑27/02, EU:C:2005:33, pkt 48, 50).
( *23 ) Zobacz wyrok de Bloos (Rs. 14/76, EU:C:1976:134).
( *24 ) Wyrok Profit Investment SIM (C‑366/13, EU:C:2016:282, pkt 58).
( *25 ) Wyrok Profit Investment SIM (C‑366/13, EU:C:2016:282, pkt 55).
( *26 ) W przedmiocie wymogu dostawy rzeczy ruchomych zobacz wyrok Car Trim (C‑381/08, EU:C:2010:90, pkt 32 i nast.).
( *27 ) W przedmiocie zanegowania pojęcia usługi w przypadku przyznania uprawnienia do korzystania z prawa własności intelektualnej zob. wyrok Falco Privatstiftung (C‑533/07, EU:C:2007:257, pkt 29).
( *28 ) Zobacz wyrok Tessili/Dunlop (Rs. 12/76, EU:C:1976:000, pkt 13, 15), a w kwestii zastosowania tego orzecznictwa w odniesieniu do art. 5 pkt 1 lit. a) rozporządzenia nr 44/2001 zobacz wyrok Falco Privatstiftung (C‑533/07, EU:C:2007:257, pkt 47 i nast.).
( *29 ) Wyrok De Bloos (Rs. 14/76, EU:C:1976:134, pkt 13 i 14).
( *30 ) Zobacz powyżej pkt 46 oraz Rauscher/Leible, EuZPR/EuIPR (2011), pkt 30 z dalszymi odniesieniami.