ZAPROSZENIE DO ZGŁASZANIA UWAG

DOTYCZĄCYCH INICJATYWY (bez oceny skutków)

Tytuł inicjatywy

„Unijny plan działania na rzecz równouprawnienia płci i wzmocnienia pozycji kobiet w działaniach zewnętrznych na lata 2028–2034 (GAP IV)”

Wiodąca DG i odpowiedzialny dział

DG INTPA, Dział G.1 ds. Równości Kobiet i Mężczyzn, Praw Człowieka i Demokratycznych Rządów

Prawdopodobny rodzaj inicjatywy

Wspólny komunikat Komisji Europejskiej i Wysokiego Przedstawiciela Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa do Parlamentu Europejskiego i Rady pt. „Unijny plan działania na rzecz równouprawnienia płci i wzmocnienia pozycji kobiet w działaniach zewnętrznych na lata 2028–2034 (GAP IV)”

Orientacyjny termin

I kw. 2027 r.

Informacje dodatkowe

Równouprawnienie płci i wzmocnienie pozycji kobiet i dziewcząt – partnerstwa międzynarodowe

Równouprawnienie płci – partnerstwa międzynarodowe – Komisja Europejska

https://www.eeas.europa.eu/eeas/equality_en

Dokument przeznaczony wyłącznie do celów informacyjnych. Nie przesądza on o ostatecznej decyzji Komisji co do tego, czy inicjatywa ta zostanie zrealizowana, ani o jej ostatecznej treści. Wszystkie opisane tu elementy inicjatywy, w tym jej harmonogram, mogą ulec zmianie.

A. Kontekst polityczny, określenie problemu i analiza zgodności z zasadą pomocniczości

Kontekst polityczny

Równouprawnienie płci jest prawem człowieka, uznanym w międzynarodowych ramach praw człowieka, oraz podstawową zasadą i wspólną wartością zapisanymi w prawie Unii Europejskiej. Jest również celem zrównoważonego rozwoju (SDG5) i kluczowym czynnikiem spójności społecznej, dobrobytu, demokracji i odporności.

UE poczyniła znaczne postępy w promowaniu równości płci w UE i poprzez swoje działania zewnętrzne. Utrzymujące się i pojawiające się nierówności wymagają jednak nowych rozwiązań politycznych. W związku z wytycznymi politycznymi przewodniczącej Ursuli von der Leyen na lata 2024–2029 w marcu 2025 r. Komisja uruchomiła plan działania na rzecz praw kobiet, potwierdzając i wzmacniając swoje zaangażowanie na rzecz wzmocnienia pozycji kobiet i dziewcząt oraz pełnej realizacji celu, jakim jest społeczeństwo równe pod względem płci.

W planie działania, zatwierdzonym przez Parlament Europejski i wszystkie państwa członkowskie UE, a następnie w przyszłej strategii UE na rzecz równouprawnienia płci na lata 2026–2030 określono zasady polityki wewnętrznej i zewnętrznej służące promowaniu równouprawnienia płci. W planie potwierdzono cele i założenia unijnego planu działania w sprawie równości płci na lata 2021–2027 (GAP III) i zapowiedziano przygotowanie kolejnego planu działania w sprawie równości płci na lata 2028–2034 (GAP IV).

W grudniu 2025 r. Rada zwróciła się do Komisji o przedstawienie odnowionego ambitnego planu działania dotyczącego równouprawnienia płci we wszystkich działaniach zewnętrznych UE (konkluzje Rady pt. „Rozwijanie wzajemnie korzystnych partnerstw poprzez lepsze finansowanie, równouprawnienie płci, zdrowie na świecie i handel”, przyjęte 15 grudnia 2025 r.).

Problem, któremu ma zaradzić inicjatywa

Pomimo postępów zrobionych od przyjęcia przełomowej deklaracji pekińskiej i pekińskiej platformy działania z 1995 r., których celem jest propagowanie praw kobiet i równouprawnienia płci, podstawowe różnice w traktowaniu kobiet i mężczyzn utrzymują się w prawie wszystkich regionach i obszarach życia gospodarczego, społecznego i politycznego. Nierówności te dotykają kobiet i dziewcząt w całej ich różnorodności. Są one jednak szczególnie dotkliwe dla tych, które doświadczają nakładających się form dyskryminacji, żyją w krajach o niskim dochodzie lub w niestabilnych i dotkniętych konfliktami kontekstach, gdzie obserwuje się alarmujący wzrost przemocy seksualnej związanej z konfliktami zbrojnymi oraz porwań (ONZ, 2023). 

W coraz większym stopniu i na niespotykaną dotąd skalę ogranicza się kobietom pełne i równe korzystanie z praw człowieka, a wysiłki na rzecz promowania równouprawnienia płci są zagrożone przez reżimy autorytarne, grupy sprzeciwiające się równym prawom i skoordynowane kampanie. Cięcia w finansowaniu przez darczyńców potęgują regres, powodując komplikacje na przykład w zakresie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego oraz praw w tej dziedzinie. Agencje ONZ i inni niezależni analitycy ostrzegają, że przerwy w programach dla matek i noworodków zwiększą liczbę zgonów, którym można zapobiec. ONZ zasygnalizowała, że spadek finansowania w latach 2024–2025 już powoduje to ryzyko w kontekstach niestabilnych i humanitarnych (UNFPA, 2025).

Jednocześnie istnieje silny międzynarodowy konsensus uznający równouprawnienie płci za potężny katalizator rozwoju, który wzmacnia demokrację, stabilność polityczną, spójność społeczną i odporność oraz zrównoważony wzrost gospodarczy. Na przykład Bank Światowy szacuje, że wyeliminowanie różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn w następnym dziesięcioleciu może podwoić aktualną globalną stopę wzrostu (WB, 2024). Wykluczenie kobiet ze świata cyfrowego spowodowało w ostatnim dziesięcioleciu spadek produktu krajowego brutto krajów o niskim i średnim dochodzie o 1,5 bln USD (UN Women, 2022). Zaniechanie działania pociąga za sobą znaczne koszty gospodarcze, społeczne i polityczne.

Postępy na drodze do osiągnięcia celu zrównoważonego rozwoju nr 5 i szerszych celów w zakresie równości wciąż są powolne i nierównomierne. Bez odnowionych, skoordynowanych i dysponujących odpowiednimi zasobami działań obecne tendencje mogą jeszcze bardziej odwrócić postępy. Jeżeli chcemy osiągnąć równouprawnienie płci w tym pokoleniu, konieczne są znacznie większe zaangażowanie polityczne, inwestycje i skuteczniejsze spójne działania polityczne (UN Women, 2025).

Podstawa działania UE (podstawa prawna i analiza zgodności z zasadą pomocniczości)

Podstawa prawna

Równouprawnienie płci jest jedną z podstawowych wartości UE i jednym z celów traktatów. W art. 2, art. 3 ust. 3, art. 3 ust. 5 i art. 21 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) oraz w art. 8, 19 i 208 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) równość mężczyzn i kobiet i wspieranie praw kobiet określono jako zasady przewodnie i przekrojowe działań zewnętrznych Unii.

Praktyczna potrzeba działania na poziomie UE

W kontekście coraz bardziej niestabilnego i zmieniającego się otoczenia globalnego szerokie grono zainteresowanych stron – w tym grupy polityczne w Parlamencie Europejskim, państwa członkowskie UE, instytucje finansowania rozwoju, organizacje społeczeństwa obywatelskiego i sektor prywatny – oczekuje, że UE utrzyma kurs i stanie się liderem w zakresie równouprawnienia płci w działaniach zewnętrznych, opierając się na osiągnięciach i wnioskach wyciągniętych z wdrażania obecnego trzeciego planu działania w sprawie równości płci, który wygasa w grudniu 2027 r.

Jako ważny podmiot na arenie międzynarodowej UE dąży do zachowania spójności we wszystkich aspektach działań zewnętrznych, w obszarach kompetencji dzielonych (współpraca na rzecz rozwoju, pomoc humanitarna), kompetencji wyłącznych (handel) i o charakterze międzyrządowym (wspólna polityka zagraniczna i bezpieczeństwa, wspólna polityka bezpieczeństwa i obrony). Znacząca obecność UE w krajach partnerskich dodatkowo zwiększa jej zdolność do tworzenia wielostronnych sojuszy i partnerstw. To strategiczne stanowisko umożliwia UE propagowanie równouprawnienia płci i praw kobiet poprzez wspieranie koordynacji i spójności między podmiotami UE w ramach podejścia „Drużyna Europy”.

B. Co ma osiągnąć inicjatywa i w jaki sposób?

Wspólny komunikat w sprawie GAP IV, oparty na zasadach unijnego planu działania na rzecz praw kobiet i nowej unijnej strategii na rzecz równouprawnienia płci, zapewni spójność polityki wewnętrznej i zewnętrznej. GAP IV jest zgodny z proponowanym instrumentem „Globalny wymiar Europy” (COM(2025) 551 final) oraz proponowanym rozporządzeniem ustanawiającym ramy monitorowania wydatków budżetowych i ramy wykonania budżetu oraz inne przepisy horyzontalne dla programów i działań Unii COM(2025) 545 final i będzie wspierał ich wdrażanie. Zapewni ramy polityczne i operacyjne, które pozwolą UE wspierać równouprawnienie płci, a także wzmacniać pozycję kobiet i dziewcząt oraz pełne korzystanie przez nie ze wszystkich praw człowieka. Stanowi to zarówno strategiczny horyzontalny priorytet, jak i samodzielny cel działań zewnętrznych UE, skutecznie odpowiadając na kluczowe globalne wyzwania. 

W oparciu o wcześniejsze osiągnięcia i wyciągnięte wnioski przyszły GAP IV ma na celu przyspieszenie postępów w realizacji globalnych zobowiązań i osiągnięciu celów w zakresie równouprawnienia płci, takich jak te zawarte w Agendzie 2030, Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, deklaracji pekińskiej i pekińskiej platformie działania, programie działania Pekin +30 oraz agendzie ONZ dotyczącej kobiet, pokoju i bezpieczeństwa.

Pod względem zasad, uwzględniając również konkluzje Rady pt. „Rozwijanie wzajemnie korzystnych partnerstw poprzez lepsze finansowanie, równouprawnienie płci, zdrowie na świecie i handel” (15 grudnia 2025 r.), GAP IV będzie „nadal promować równość płci oraz zdrowie reprodukcyjne i seksualne i prawa w tej dziedzinie (...), a także prawa wszystkich kobiet i dziewcząt oraz osób LGBTI poprzez transformacyjne podejścia wymierzone w podstawowe przyczyny nierówności płci, wielorakie i intersekcjonalne formy dyskryminacji oraz stosowanie podejścia opartego na prawach człowieka” (pkt 13).

Plan skupi się w szczególności na tym, jak:

·napędzać zmiany systemowe poprzez usunięcie strukturalnych, wielowymiarowych i politycznych podstawowych przyczyn różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn (w tym dyskryminacyjnych norm, nierównego dostępu do zasobów i procesu decyzyjnego oraz systemów gospodarczych i systemów zarządzania nieuwzględniających aspektu płci);

·zwiększyć skuteczność i wpływ działań UE poprzez wzmocnienie podejścia „Drużyna Europy” i partnerstw z udziałem wielu zainteresowanych stron;

·podnieść rangę agendy „Kobiety, pokój i bezpieczeństwo” jako głównego filaru bezpieczeństwa i obrony UE, zapewniając, by filary agendy – zapobieganie, ochrona, pomoc doraźna i odbudowa, a także przekrojowe zasady uczestnictwa, uwzględniania aspektu płci i dawania przykładu – były w pełni zintegrowane na wszystkich etapach cyklu konfliktu, zwłaszcza w sytuacjach niestabilności i wysokiego ryzyka;

·wspierać upodmiotowienie ekonomiczne kobiet jako strategiczny cel polityki inwestycji zewnętrznych i polityki handlowej UE i wykorzystać strategię Global Gateway do wyeliminowania różnic w traktowaniu kobiet i mężczyzn w zakresie godnej pracy, finansowania, cyfryzacji, energii, opieki i przedsiębiorczości oraz do wzmocnienia wiodącej pozycji kobiet w łańcuchach wartości i sektorach wschodzących;

·stosować podejście do migracji oparte na prawach i uwzględniające aspekt płci, zapewnić ochronę praw kobiet i dziewcząt na szlakach migracyjnych i w czasie przesiedleń, przeciwdziałać zagrożeniom związanym z płcią, takim jak przemoc, uprowadzenia i handel ludźmi, oraz poprawić dostęp do ochrony, usług i trwałych rozwiązań.

Aby osiągnąć cele planu, w ramach GAP IV wdrożona zostanie kompleksowa strategia obejmująca uwzględnianie aspektu płci, ukierunkowane działania i dialog polityczny. Obejmie to działania polityczne i dyplomatyczne na szczeblu wielostronnym, regionalnym i dwustronnym; wspieranie przemian demokratycznych, reform prawnych i rozwoju instytucjonalnego, reform otoczenia biznesowego i sporządzania budżetu z uwzględnieniem aspektu płci w ramach wsparcia budżetowego i reform zarządzania finansami publicznymi; finansowanie i budowanie zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego; wspieranie partnerstw publiczno-prywatnych i inwestycji uwzględniających aspekt płci w ramach strategii Global Gateway; umowy handlowe i środki pomocy na rzecz wymiany handlowej; umowy partnerstwa w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony oraz pomoc humanitarną opartą na potrzebach.

Prawdopodobne skutki

GAP IV przyczyni się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju, w szczególności celu 5 („Osiągnąć równość płci oraz wzmocnić pozycję kobiet i dziewcząt”). Ponadto, poprzez włączenie równouprawnienia płci do wszystkich celów zrównoważonego rozwoju, w Agendzie 2030 podkreślono kluczową rolę równości płci w tworzeniu zrównoważonego, sprawiedliwego i sprzyjającego włączeniu społecznemu świata, uznając, że postępy w zakresie równouprawnienia płci mają kluczowe znaczenie dla osiągnięcia wszystkich aspektów zrównoważonego rozwoju oraz dla wspierania długoterminowej stabilności, odporności i dobrobytu.

Oczekuje się, że GAP IV przyniesie pozytywne wyniki i skutki na wielu poziomach, w skali globalnej, we wszystkich krajach partnerskich:

·na poziomie indywidualnym – przez zwiększenie ochrony przed przemocą ze względu na płeć i szkodliwymi praktykami, zapewnienie równych praw, możliwości, autonomii i przywództwa kobietom i dziewczętom w całej ich różnorodności, w tym kobietom i dziewczętom znajdującym się w trudnej sytuacji lub zmarginalizowanym;

·na poziomie społecznym – przez zmianę dyskryminujących norm i wzmocnienie spójności społecznej, włączenia społecznego i odporności;

·na poziomie instytucjonalnym – przez poprawę demokratycznych rządów, rozliczalności i praworządności oraz skuteczności, dostępności i jakości usług publicznych;

·na poziomie gospodarczym – przez ograniczenie ubóstwa oraz wspieranie wzrostu gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu i dobrobytu.

Monitorowanie w przyszłości

W oparciu o wymogi w zakresie monitorowania i sprawozdawczości dotyczące obecnego GAP III określone w towarzyszącym dokumencie roboczym służb Komisji pt. „Cele i wskaźniki do oceny wdrażania trzeciego planu działania w sprawie równości płci” (SWD(2020) 284 final) wyniki GAP IV będą oceniane i monitorowane na szczeblu instytucjonalnym i politycznym.

Cele i wskaźniki instytucjonalne będą aktualizowane i w razie potrzeby dostosowywane do nowych ram GAP IV, przy jednoczesnym zapewnieniu zgodności z wymogami sprawozdawczości OECD-DAC oraz przyszłymi zasadami monitorowania i sprawozdawczości w zakresie wykonania ustanowionymi w przyszłym rozporządzeniu ustanawiającym ramy monitorowania wydatków budżetowych i ramy wykonania budżetu oraz inne przepisy horyzontalne dla programów i działań Unii (COM(2025) 545 final).

Jeżeli chodzi o monitorowanie wyników na poziomie polityki, cel i wskaźniki określone na potrzeby GAP III i włączone do instytucjonalnego systemu monitorowania i sprawozdawczości Komisji OPSYS zostaną poddane przeglądowi, aby zapewnić szersze wykorzystanie wskaźników uwzględniających aspekt płci i poprawić sprawozdawczość zgodną m.in. z celami zrównoważonego rozwoju.

Można dokonać dodatkowych ustaleń w celu dalszego zwiększenia odpowiedzialności publicznej i dostępu do informacji na temat wdrażania i wyników.

C. Lepsze stanowienie prawa

Ocena skutków

W przypadku proponowanej inicjatywy ocena skutków nie jest potrzeba. We wspólnym komunikacie określone zostaną strategiczne kierunki polityki i zasady przewodnie działań zewnętrznych UE bez proponowania środków ustawodawczych ani zobowiązań dotyczących konkretnych działań regulacyjnych. Planowana inicjatywa opiera się na wynikach osiągniętych w ramach planu działania w sprawie równości płci na lata 2021–2027 (GAP III), który był przedmiotem dwóch niezależnych ocen pośrednich (w 2023 i 2025 r.). W listopadzie 2023 r. opublikowano wspólne sprawozdanie śródokresowe Komisji i wysokiej przedstawiciel/wiceprzewodniczącej w sprawie wdrażania GAP III, oparte na pierwszej ocenie śródokresowej i konsultacjach z zainteresowanymi stronami. Sprawozdanie z postępów na drodze do osiągnięcia celów GAP III jest też regularnie uwzględniane w rocznym sprawozdaniu z wdrażania instrumentów zewnętrznych UE. Co roku organizowane są dialogi w sprawie GAP III z organizacjami pozarządowymi i innymi zainteresowanymi stronami. Dialog w grudniu 2025 r. koncentrował się na wymianie informacji na temat wdrażania i przyszłych priorytetów.

Strategia konsultacji

Działania konsultacyjne obejmują zaproszenie do zgłaszania uwag i ukierunkowane konsultacje z zainteresowanymi stronami. Mają one na celu zebranie dowodów, opinii i zaleceń od szerokiego grona zainteresowanych stron, w tym społeczeństwa obywatelskiego, organizacji międzynarodowych i instytucji finansowania rozwoju, na temat priorytetów, celów, partnerstw strategicznych i ewentualnych założeń, które należy uwzględnić w GAP IV, oraz zapewnienie skutecznej realizacji planu.

Zachęcamy również naukowców i organizacje akademickie oraz inne organizacje badawcze w dziedzinach polityki związanych z równouprawnieniem płci, prawami kobiet i działaniami zewnętrznymi UE do przedkładania odpowiednich opublikowanych i wstępnych badań naukowych, analiz i danych. Szczególnie interesują nas opinie podsumowujące obecny stan wiedzy w odpowiednich dziedzinach.

Ukierunkowane konsultacje z zainteresowanymi stronami obejmują:

okonsultacje z ekspertami ds. równouprawnienia płci z państw członkowskich za pośrednictwem grupy ekspertów ds. równości płci z państw członkowskich UE oraz grupy zadaniowej ds. kobiet, pokoju i bezpieczeństwa,

okonsultacje z przedstawicielami organizacji społeczeństwa obywatelskiego i władz lokalnych w ramach Forum Polityki Rozwojowej,

ospecjalną dyskusję z instytucjami finansowania rozwoju poddanymi ocenie spełnienia wymogów dotyczących filarów,

ospecjalną dyskusję z partnerskimi organizacjami międzynarodowymi.