ZAPROSZENIE DO ZGŁASZANIA UWAG

DOTYCZĄCYCH INICJATYWY (bez oceny skutków)

Celem tego dokumentu jest poinformowanie opinii publicznej i zainteresowanych stron o pracach Komisji, aby umożliwić przekazanie informacji zwrotnych i skuteczny udział w konsultacjach.

Zwracamy się do tych grup o przedstawienie opinii na temat przyjętego przez Komisję podejścia do wskazanego problemu i możliwych rozwiązań oraz o przekazanie nam wszelkich istotnych informacji.

 Należy sfinalizować niniejszy dokument na jak najwcześniejszym etapie procesu przygotowań, aby umożliwić optymalne wykorzystanie informacji zwrotnych otrzymanych od zainteresowanych stron.

Tytuł inicjatywy

Strategia na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej

Wiodąca DG i odpowiedzialny dział

DG EAC

Prawdopodobny rodzaj inicjatywy

Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie strategii na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej

Orientacyjny termin

II kw. 2026 r.

Informacje dodatkowe

Sprawiedliwość międzypokoleniowa – Komisja Europejska

Dokument przeznaczony wyłącznie do celów informacyjnych. Nie przesądza on o ostatecznej decyzji Komisji co do tego, czy inicjatywa ta zostanie zrealizowana, ani o jej ostatecznej treści. Wszystkie opisane tu elementy inicjatywy, w tym jej harmonogram, mogą ulec zmianie.

A. Kontekst polityczny, określenie problemu i analiza zgodności z zasadą pomocniczości

Kontekst polityczny

W wytycznych politycznych dla Komisji Europejskiej na lata 2024–2029 podkreślono znaczenie zapewnienia sprawiedliwości międzypokoleniowej. Wytyczne koncentrują się na dołożeniu starań, by podejmowane dziś decyzje nie szkodziły przyszłym pokoleniom, a jednocześnie propagowały większą solidarność i kontakty między ludźmi w różnym wieku.

W piśmie określającym zadania skierowanym do komisarza do spraw sprawiedliwości międzypokoleniowej, młodzieży, kultury i sportu Glenna Micallefa podkreślono potrzebę bardziej strategicznego podejścia politycznego oraz wezwano do opracowania strategii na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej, czyli nadrzędnych ram strategicznych mających na celu poprawę komunikacji międzypokoleniowej i zapewnienie poszanowania interesów obecnych i przyszłych pokoleń w unijnej polityce i przepisach.

Problem, któremu ma zaradzić inicjatywa

Unia, w której sprawiedliwie uwzględnia się potrzeby różnych pokoleń, sprzyja współpracy i dialogowi między rożnymi grupami wiekowymi, a jednocześnie włącza do sprawowania rządów i kształtowania polityki długoterminową perspektywę ukierunkowaną na człowieka. Obejmuje to (i) propagowanie demokratycznego uczestnictwa międzypokoleniowego w celu uwzględnienia kwestii międzypokoleniowych w procesie podejmowania decyzji; (ii) stawianie czoła złożonym wyzwaniom społecznym, takim jak sprawiedliwość środowiskowa, zmiany technologiczne, rosnące nierówności i uczenie się przez całe życie, sprawiedliwy dostęp do przystępnych cenowo i zrównoważonych mieszkań oraz godnych warunków mieszkaniowych, poprzez dialog międzypokoleniowy i przyszłościową perspektywę; oraz (iii) umożliwienie wszystkim pokoleniom wnoszenia wkładu w budowanie odporności społecznej i włączenia społecznego oraz czerpania z nich korzyści.

Perspektywa międzypokoleniowa mogłaby przyczynić się do sprostania złożonym, długoterminowym wyzwaniom, przed którymi już stoją nasze społeczeństwa, w tym zmianom demograficznym, zrównoważeniu środowiskowemu, postępowi technologicznemu, stabilności fiskalnej oraz stabilności systemów ochrony socjalnej,
a także sprawiedliwości gospodarczej. Na współpracy międzypokoleniowej i perspektywicznym podejściu mogłyby skorzystać również inne obszary, takie jak spójność społeczna i walka z ubóstwem, pokój, gotowość i bezpieczeństwo, równość, w tym równość płci, oraz włączenie cyfrowe,

Przygotowana przez Komisję strategia na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej będzie pierwszym tego rodzaju dokumentem na szczeblu europejskim. Temat ten jest jednak również przedmiotem dyskusji na całym świecie. Na Szczycie Przyszłości, który odbył się 22 września 2024 r., światowi przywódcy przyjęli Pakt na rzecz przyszłości, w tym deklarację w sprawie przyszłych pokoleń, w której uznano szansę obecnych pokoleń na wypełnienie „zobowiązania do zaspokojenia potrzeb dzisiejszych obywateli w sposób chroniący potrzeby i interesy przyszłych pokoleń, nie pozostawiając nikogo w tyle”. Zawarto w niej ponadto zestaw zasad przewodnich i zobowiązań w tym zakresie.

Refleksje na temat współpracy i dialogu międzypokoleniowego w UE nie są niczym nowym. W 2007 r. Komisja przedstawiła komunikat zatytułowany „Promowanie solidarności między pokoleniami”, skupiający się na polityce rodzinnej, oraz zaproponowała ogłoszenie roku 2012 Europejskim Rokiem Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej. W strategii UE na rzecz młodzieży na lata 2019–2027, strategii UE na rzecz praw dziecka, zielonej księdze z 2021 r. w sprawie starzenia się – Wspieranie solidarności i odpowiedzialności między pokoleniami oraz komunikacie z 2023 r. „Zmiana demograficzna w Europie: zestaw narzędzi do działania”, Komisja skoncentrowała się na różnych grupach wiekowych. Sprawiedliwość międzypokoleniowa była jedną z zasad przewodnich sprawozdania Komisji z 2023 r. dotyczącego prognozy strategicznej. W sprawozdaniu przeanalizowano społeczne i gospodarcze aspekty zrównoważonego rozwoju i związane z nim wybory, przed którymi stoi UE, oraz wezwano do przyjęcia nowej europejskiej umowy społecznej, która pozwoli na stworzenie do 2050 r. Europy zrównoważonej pod względem społecznym, środowiskowym i gospodarczym. W sprawozdaniu dotyczącym prognozy strategicznej na 2025 r. wezwano do opracowania ram sprawiedliwości międzypokoleniowej, aby przekształcić zmiany demograficzne w szanse, przyjąć podejście intersekcjonalne i zaradzić nakładającym się na siebie słabościom, które zagrażają odporności Europy. Planowana strategia UE na rzecz walki z ubóstwem będzie określać ramy dla wspólnych działań na szczeblu UE i w państwach członkowskich w dążeniu do wyeliminowania systemowych czynników i podstawowych przyczyn ubóstwa oraz przekazywania go z pokolenia na pokolenie, pozwalając na znalezienie skutecznych rozwiązań przez zastosowanie podejścia do przeciwdziałania zagrożeniom ubóstwem uwzględniającego cykl życia.

W ramach działań następczych w związku z Europejskim Rokiem Młodzieży Komisja przyznała młodym ludziom większą rolę w kształtowaniu polityki UE. Komisja konsultuje się z młodymi ludźmi w kontekście dokonywanej przez nią oceny wpływu polityki na młodzież za pomocą długoletnich instrumentów, takich jak unijny dialog młodzieżowy i nowe formaty: dialogi z młodzieżą na temat polityki prowadzone z komisarzami, unijna grupa zainteresowanych stron ds. młodzieży, Młodzieżowa Rada Doradcza przy Przewodniczącej i inne podmioty. Młodzi ludzie stanowią jedną trzecią uczestników europejskich paneli obywatelskich. Ponadto unijna platforma uczestnictwa dzieci zapewnia dzieciom i nastolatkom uporządkowaną przestrzeń do wyrażania poglądów na temat przepisów i polityk UE, które ich dotyczą.

W tym kontekście UE znajduje się w kluczowym momencie w historii. W obliczu pilnych kwestii, czy to środowiskowych, społeczno-gospodarczych, demograficznych czy też innych, ważne jest, aby żadne pokolenie nie zostało pozostawione samemu sobie.

Podstawa działania UE (podstawa prawna i analiza zgodności z zasadą pomocniczości)

Solidarność międzypokoleniowa, równość i niedyskryminacja to fundamentalne wartości prawa pierwotnego UE. Zgodnie z art. 3 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej UE ma prawny obowiązek wspierania „solidarności między pokoleniami”. Preambuła Karty praw podstawowych Unii Europejskiej stanowi, że ma to wymiar prospektywny, ponieważ korzystanie z praw zawartych w Karcie „rodzi odpowiedzialność i nakłada obowiązki (...) wobec przyszłych pokoleń”.

Komisja jest najlepiej przygotowana do zaproponowania strategii na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej ze względu na transnarodowy i długoterminowy charakter wyzwań, potencjał większej mobilizacji zasobów i wiedzy fachowej oraz potrzebę skoordynowanej reakcji propagującej solidarność i spójność ponad granicami. Ponadto ugruntowana praktyka UE polegająca na angażowaniu zainteresowanych stron w cały proces kształtowania polityki zapewnia kompleksowy wkład i przejrzystość, wspierając skuteczne i pluralistyczne sprawowanie rządów. Europejskie panele obywatelskie stały się regularnym elementem życia demokratycznego w UE. Specjalną przestrzenią, w której obywatele mogą wziąć udział w debacie na temat polityki UE, jest Portal Aktywności Obywatelskiej.

Podstawa prawna

Art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej.

Praktyczna potrzeba działania na poziomie UE

Kwestie sprawiedliwości i solidarności międzypokoleniowej, takie jak starzenie się społeczeństwa, wyzwania związane z adekwatnością i stabilnością fiskalną systemów ochrony socjalnej, reformy emerytalne i bezrobocie młodzieży, często wykraczają poza granice krajowe i wymagają skoordynowanych działań. Ponadto zmiany gospodarcze, społeczne i środowiskowe mają daleko idące konsekwencje w całej UE i poza nią oraz można im skuteczniej sprostać za pomocą skoordynowanych i wspólnych działań.

Łącząc wiedzę fachową, dane i zasoby, UE może przyczynić się do wypracowania wspólnego podejścia do zajęcia się wyzwaniami międzypokoleniowymi. Te ramy współpracy, oparte również na dotychczasowych doświadczeniach krajowych, mogą wspierać wzajemne uczenie się, sprzyjać badaniom naukowym i zachęcać do innowacyjnych podejść w zakresie polityki.

UE może ułatwiać wymianę najlepszych praktyk i wspierać innowacyjne podejścia do rozwiązywania problemów międzypokoleniowych, umożliwiając państwom członkowskim czerpanie z wzajemnych sukcesów i niepowodzeń. Może służyć jako platforma dialogu między państwami członkowskimi, społeczeństwem obywatelskim i innymi zainteresowanymi stronami, promując jednolite zrozumienie oraz zaangażowanie na rzecz odpowiedzialności międzypokoleniowej.

UE może zaoferować długofalową perspektywę w odniesieniu do wyzwań międzypokoleniowych, zapewniając wspólne ramy uzupełniające podejścia krajowe, które służą koordynacji działań na wszystkich szczeblach sprawowania rządów.

B. Co ma osiągnąć inicjatywa i w jaki sposób?

Celem strategii Komisji na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej jest określenie, w jaki sposób UE może poprawić komunikację międzypokoleniową oraz zapewnić poszanowanie interesów obecnych i przyszłych pokoleń w unijnej polityce i przepisach w kontekście zmian demograficznych i innych megatrendów. Można to osiągnąć na co najmniej trzy sposoby:

·zachęcanie do demokratycznego uczestnictwa międzypokoleniowego na wszystkich szczeblach polityki, w oparciu o europejską tarczę demokracji, aby przyczynić się do tworzenia instytucji i systemów prawnych, które uwzględniają międzypokoleniową długoterminową perspektywę ułatwiającą podejmowanie decyzji i priorytetowe traktowanie dobrostanu zarówno obecnych, jak i przyszłych pokoleń;

·stawianie czoła złożonym i długoterminowym wyzwaniom społecznym za pomocą międzypokoleniowego podejścia do budowania zdolności i tworzenia sprawiedliwego ekosystemu działań publicznych przy wsparciu społeczeństwa obywatelskiego, ze zwróceniem uwagi m.in. na sprawiedliwość środowiskową, odpowiedzialne badania naukowe i innowacje, rosnące nierówności, dostęp do przystępnych cenowo mieszkań, stabilność fiskalną, kształcenie przez całe życie w obszarze transformacji oraz niwelowanie podziałów społecznych w celu zapewnienia spójności społecznej i odporności;

·wzmocnienie pozycji wszystkich pokoleń w celu zwiększenia solidarności ze słabszymi grupami społecznymi, zwalczania ageizmu i lepszej ochrony praw dziecka, przy uwzględnieniu różnych czynników społecznych, które kształtują ich podatność na zagrożenia, oraz uznaniu, że to dzieci poniosą skutki dzisiejszych decyzji.

Aby zrealizować to zadanie, Komisja stosuje inkluzywne i partycypacyjne podejście mające na celu zaangażowanie szerokiego grona zainteresowanych stron w ramach składającego się z czterech etapów procesu współtworzenia strategii. Obejmuje on:

·określenie zakresu – zrozumienie różnych ram i istotnych kwestii politycznych;

·stworzenie wizji – przewidzenie potencjalnych scenariuszy przyszłości, w której osiągnięta zostanie sprawiedliwość międzypokoleniowa;

·pomysły dotyczące strategii – rozważenie różnych możliwych działań politycznych;

·współtworzenie strategii – opracowanie spójnej strategii.

UE znajduje się w kluczowym momencie w historii. W obliczu pilnych kwestii, czy to środowiskowych, gospodarczych, społecznych czy też innych, ważne jest, aby żadne pokolenie nie zostało pozostawione samemu sobie. Wzmocnienie sprawiedliwości międzypokoleniowej może wspierać przyszłościowe kształtowanie polityki, które pomaga budować trwałą odporność całego społeczeństwa.

Prawdopodobne skutki

Oczekuje się, że strategia na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej wpłynie pozytywnie na wymiar społeczny, gospodarczy i środowiskowy przez propagowanie zrównoważonego kształtowania polityki, które równoważy potrzeby obecnych obywateli z potrzebami przyszłych pokoleń, prowadząc do bardziej odpornych i długoterminowych rozwiązań dla wyzwań takich jak zmiana klimatu, stabilność fiskalna, zmiany demograficzne, zarządzanie zasobami i nierówności społeczne.

Monitorowanie w przyszłości

W ramach strategii przeanalizowana zostanie możliwość opracowania narzędzia służącego do monitorowania sprawiedliwości międzypokoleniowej w całej UE.

C. Lepsze stanowienie prawa

Ocena skutków

Nie przeprowadza się oceny skutków, ponieważ inicjatywa mieści się w zakresie komunikatów, planów działania, strategii lub zaleceń, które określają ogólne podejście polityczne bez wprowadzania konkretnych, wiążących działań.

Zgodnie z unijnymi zasadami lepszego stanowienia prawa takie inicjatywy o charakterze nieustawodawczym zazwyczaj nie wymagają oceny skutków, ponieważ ich głównym celem jest wyznaczanie strategicznego kierunku, wspieranie koordynacji i ukierunkowanie przyszłych działań, a nie wprowadzanie bezpośrednich zmian regulacyjnych lub zobowiązań.

Tak jest w przypadku tej inicjatywy, której celem jest określenie, w jaki sposób UE może poprawić komunikację międzypokoleniową oraz zapewnić poszanowanie interesów obecnych i przyszłych pokoleń w polityce i przepisach. Będzie to możliwe dzięki stworzeniu ram skuteczniejszego wdrażania polityki, które wprowadzają nadrzędne zasady i cele, sprzyjają synergii między istniejącymi narzędziami i politykami, przy pełnym poszanowaniu zasad pomocniczości i proporcjonalności.

Strategia konsultacji

Od lutego do listopada 2025 r. odbywa się składający się z czterech etapów proces współtworzenia mający zapewnić, aby strategia odzwierciedlała różnorodne i międzypokoleniowe perspektywy.

·Etap 1 (luty – kwiecień) – zebranie uwag podczas warsztatów i konsultacji.

·Etap 2 (maj – lipiec) – nacisk na wspólne działania mające na celu stworzenie wizji przyszłości zapewniającej sprawiedliwość międzypokoleniową.

·Etap 3 (wrzesień – październik) – wspólne opracowywanie pomysłów dotyczących strategii oraz dostosowanie wspólnych działań do procesów wewnętrznych.

·Etap 4 (wrzesień – listopad) – omówienie tych pomysłów i ich dopracowane w oparciu o zalecenia europejskiego panelu obywatelskiego, a także uwagi z Portalu Aktywności Obywatelskiej.

Każdy etap obejmuje sesje lub aktualizacje z udziałem partnerów międzyinstytucjonalnych, państw członkowskich i międzynarodowych zainteresowanych stron. Do udziału w całym procesie zapraszani są również obywatele, zarówno za pośrednictwem Portalu Aktywności Obywatelskiej, jak i sesji na żywo, co sprzyja dialogowi między pokoleniami. Szczególną uwagę poświęca się dzieciom i młodzieży, dbając o to, by mogły się wypowiedzieć, oraz aby ich perspektywy uwzględniono podczas opracowywania scenariuszy przyszłości zapewniającej sprawiedliwość międzypokoleniową, tworząc solidne, trwałe podstawy odpornej demokracji. Wkład panelu obywatelskiego na temat wieloletnich ram finansowych również przyczynił się do międzypokoleniowego wymiaru budżetu UE.

Powody prowadzenia konsultacji

Aby stworzyć solidną podstawę dla strategii na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej, konieczne jest znaczące zaangażowanie społeczeństwa. Konsultacje zapewnią odzwierciedlenie od samego początku szerokiego zakresu perspektyw obywateli, zainteresowanych stron, naukowców, partnerów międzynarodowych i służb wewnętrznych. Ten inkluzywny proces wspiera współtworzenie wspólnej wizji strategicznej, opartej na dowodach i dostosowanej do rzeczywistych potrzeb. To z kolei pozwoliłoby przyczynić się do zmian systemowych i szerszego przejścia w kierunku polityki propagującej międzypokoleniową sprawiedliwość i dobrostan.

Grupa docelowa

Główną grupą docelową strategii na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej są:

·decydenci i stratedzy na szczeblu UE oraz w krajach kandydujących do UE i potencjalnych krajach kandydujących;

·rządy krajowe państw członkowskich;

·władze lokalne i regionalne w państwach członkowskich;

·organizacje pozarządowe (NGO) i organizacje społeczeństwa obywatelskiego, grupy działające na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej;

·dzieci, młodzież i osoby starsze;

·wszyscy zainteresowani obywatele;

·instytucje, naukowcy i eksperci zajmujący się kwestiami włączenia społecznego, zdrowia (opieki zdrowotnej) i opieki długoterminowej, praw dziecka, migracji, niepełnosprawności, płci, demokracji, kwestiami środowiskowymi, społecznymi i gospodarczymi oraz naukowcy zajmujący się naukami społecznymi i humanistycznymi, a także polityką w zakresie badań naukowych i innowacji na rzecz włączenia społecznego i konkurencyjności.