ZAPROSZENIE DO ZGŁASZANIA UWAG

DOTYCZĄCYCH INICJATYWY (bez oceny skutków)

Celem tego dokumentu jest poinformowanie opinii publicznej i zainteresowanych stron o pracach Komisji, aby umożliwić przekazanie informacji zwrotnych i skuteczny udział w konsultacjach.

Zwracamy się do tych grup o przedstawienie opinii na temat przyjętego przez Komisję podejścia do wskazanego problemu i możliwych rozwiązań oraz o przekazanie nam wszelkich istotnych informacji.

Tytuł inicjatywy

Strategia UE w sprawie portów

Wiodąca DG i odpowiedzialny dział

DG MOVE – Dział D3 – Porty i żegluga śródlądowa

Prawdopodobny rodzaj inicjatywy

Komunikat Komisji

Orientacyjny termin

IV kwartał 2025 r.

Informacje dodatkowe

-

Dokument przeznaczony wyłącznie do celów informacyjnych. Nie przesądza on o ostatecznej decyzji Komisji co do tego, czy inicjatywa ta zostanie zrealizowana, ani o jej ostatecznej treści. Wszystkie opisane tu elementy inicjatywy, w tym jej harmonogram, mogą ulec zmianie.

A. Kontekst polityczny, określenie problemu i analiza zgodności z zasadą pomocniczości

Kontekst polityczny

Sektor portowy ma kluczowe znaczenie dla gospodarki europejskiej. Unijne porty obsługują ponad 2 mln zawinięć rocznie, co stanowi około 75 % wolumenu handlu zagranicznego UE. Ostatnie ramy polityki portowej UE, „Porty: motor wzrostu”, pochodzą z 2013 r. i koncentrują się na działaniach mających na celu uwolnienie potencjału portów UE. Zajęto się w nich szeregiem różnic w wydajności wynikających z przyczyn strukturalnych, koniecznością zmodernizowania portów z zachowaniem norm ochrony środowiska, zwiększeniem przejrzystości w korzystaniu z finansowania publicznego oraz dostępem do rynku i kwestiami związanymi z zatrudnieniem.

Strategia na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności z 2020 r. oraz nowe podejście do zrównoważonej niebieskiej gospodarki z 2021 r. potwierdziły strategiczną rolę portów, kładąc jednocześnie większy nacisk na zrównoważony rozwój i cyfryzację. W rozporządzeniu w sprawie transeuropejskiej sieci transportowej (TEN-T) z 2024 r. uznano rolę portów jako transgranicznych multimodalnych węzłów i węzłów transportowych, które są bramami dla handlu, klastrów przemysłowych, mobilności wojskowej oraz czystej energii i paliw. W związku ze zmianą otoczenia operacyjnego, gospodarczego, prawnego i międzynarodowego portów UE konieczna jest aktualizacja i modernizacja odpowiednich ram polityki UE.

W raporcie Draghiego zwrócono uwagę na kluczową rolę portów jako węzłów transportowych, ich podatność na zagrożenia i ich współzależność z innymi sektorami gospodarki (np. elektryfikacja, infrastruktura cyfrowa). Jak zauważono w białej księdze w sprawie obronności, mobilność wojskowa jest niezbędnym elementem europejskiego bezpieczeństwa i obrony, a porty odgrywają kluczową rolę w wojskowym łańcuchu logistycznym jako główne punkty wprowadzenia, zapewniając krytyczną infrastrukturę transportową nadającą się do podwójnego zastosowania.

W wytycznych politycznych na lata 2024–2029 przewodnicząca Ursula von der Leyen ogłosiła strategię UE w sprawie portów skupiającą się na bezpieczeństwie, konkurencyjności, niezależności gospodarczej i bezpieczeństwie (w oparciu o prace sojuszu portów europejskich), wskazując wyzwania, które podkreślono również w rezolucji Parlamentu Europejskiego 2023/2059(INI) z 17 stycznia 2024 r., w której wezwano do opracowania kompleksowej europejskiej strategii portowej obejmującej takie obszary jak: wpływy zagraniczne, bezpieczeństwo, rola portów w transformacji energetycznej oraz konkurencyjność unijnych portów i przedsiębiorstw. W swojej odpowiedzi (SP(2024)371) Komisja wskazała, w jaki sposób istniejące i przyszłe inicjatywy już odnoszą się do wspomnianych obszarów.

Strategia UE w sprawie portów zostanie opracowana w synergii z szeregiem innych inicjatyw, takich jak strategia przemysłu morskiego UE, Plan inwestycyjny na rzecz zrównoważonego transportu (STIP), europejski pakt na rzecz oceanów, strategia bezpieczeństwa wewnętrznego, Plan działania na rzecz przystępnej cenowo energii, i przyczyni się do realizacji szeregu celów politycznych: „Bezpieczniejsza i lepiej chroniona Europa”, „Zrównoważony dobrobyt i konkurencyjność Europy” oraz „Globalny wymiar Europy: wykorzystanie naszych mocnych stron i partnerstw”.

Problem, któremu ma zaradzić inicjatywa

Porty mają kluczowe znaczenie dla gospodarki UE jako multimodalne węzły krajowych, regionalnych i globalnych łańcuchów dostaw i wywozu. Stają się one również ośrodkami zrównoważonej energii, klastrami sektorów energochłonnych i gospodarki o obiegu zamkniętym, a także filarami odporności geopolitycznej i geoekonomicznej oraz mobilności wojskowej. Wszystkie te funkcje oznaczają, że odpowiednie finansowanie ma zasadnicze znaczenie dla modernizacji i dostosowania portów. Ma to również zasadnicze znaczenie dla przeciwdziałania rosnącym zagrożeniom związanym z incydentami naturalnymi i spowodowanymi przez człowieka oraz podatnościami fizycznymi i cyfrowymi.

Ostatnio Parlament Europejski, niektóre państwa członkowskie i główne zainteresowane strony z sektora wyraziły obawy dotyczące wpływów zagranicznych oraz kontroli finansowej i operacyjnej państw trzecich nad unijnymi portami, działalności tych państw na zapleczu portów i w łańcuchach logistycznych. Istnieje kilka instrumentów, które dotyczą inwestycji zagranicznych i finansowania (np. rozporządzenie w sprawie bezpośrednich inwestycji zagranicznych i rozporządzenie w sprawie subsydiów zagranicznych). Potrzebne jest odpowiednie podejście, aby porty UE przyciągały niezbędne inwestycje unijne i globalne w celu sfinansowania przyszłych przekształceń i dostosowań, przy jednoczesnym zapewnieniu niezbędnych kontroli nad poszczególnymi portami.

Znaczenie portów UE podkreślono w Kompasie konkurencyjności, w którym wezwano do opracowania strategii na rzecz ochrony kluczowej roli, jaką porty odegrają w przyszłej gospodarce UE. Równe warunki działania i dobrze funkcjonujący rynek wewnętrzny mogą wzmocnić pozycję gospodarczą portów UE, poprawić ich globalną konkurencyjność, wspierać autonomię strategiczną Europy oraz chronić zatrudnienie w sektorze portowym i odpowiednich gałęziach przemysłu.

Rosnąca liczba konfiskat niedozwolonych środków odurzających w portach w całej UE pokazuje, w jaki sposób sieci przestępczości zorganizowanej wykorzystują morskie łańcuchy logistyczne do nielegalnego handlu i infiltrują europejskie porty, co ma znaczący wpływ na bezpieczeństwo wewnętrzne. Pracownicy portowi muszą być chronieni przed zagrożeniami stwarzanymi przez przestępczość zorganizowaną. Sojusz portów europejskich, zainicjowany w styczniu 2024 r., umożliwił wymianę najlepszych praktyk między zainteresowanymi stronami z sektora publicznego i prywatnego i stał się podstawą do zwiększenia odporności wszystkich portów europejskich na zagrożenia bezpieczeństwa ze strony przestępców.

W ostatnich latach wzrosła skala również innych zagrożeń bezpieczeństwa działalności portowej, w tym wzrosło ryzyko związane z przechwyceniem informacji szczególnie chronionych lub zakłóceniem działalności portowej przez podmioty działające w złej wierze, np. przy pomocy urządzeń portowych. Zgodnie ze sprawozdaniem ENISA z 2023 r. w portach nasilają się cyberataki, zmieniając profil sektora w zakresie ryzyka w cyberprzestrzeni, przy czym ataki te mogą być motywowane politycznie i mogą je popełniać sprawcy sponsorowani przez państwo. Biorąc pod uwagę wzrost liczby aplikacji cyfrowych i wymiany danych przy rosnącej liczbie zainteresowanych stron i zastosowań, bezpieczniejsze środowisko cyfrowe ma zasadnicze znaczenie dla wydajnego i nieprzerwanego funkcjonowania portów.

Porty zapewniają niezbędną infrastrukturę na potrzeby gotowości i mobilności wojskowej, a także organów ochrony ludności, przy czym każdy z tych rodzajów działalności wymaga przechowywania i szybkiego transportu dużych ilości zasobów i zdolności w odpowiedzi na klęski żywiołowe i kryzysy militarne. Porty są równie ważne dla Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego Komisji ze względu na jego mandat do wspierania operacji ochrony ludności w ramach Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. Wiele portów nie jest jednak w stanie obsługiwać największych i najcięższych rodzajów ładunków i sprzętu oraz jest narażonych na zagrożenia naturalne i zagrożenia spowodowane przez człowieka. Z perspektywy gotowości wojskowej i ochrony ludności kluczowe znaczenie ma zatem zwiększenie ogólnej odporności portów.

Zmiana klimatu i jej skutki dla środowiska stanowią wyzwanie w odniesieniu do odporności infrastruktury portowej i operacji portowych. Skutki te obejmują podnoszenie się poziomu morza i wpływ na powodzie; niedobór wody i wpływ tego niedoboru na żeglowność; oraz intruzję wód morskich i zanieczyszczenia występujące na początkowym etapie, mające wpływ na funkcjonowanie doków.

Porty mają również do odegrania ważną rolę w transformacji energetycznej, zwłaszcza jako ośrodki czystej energii. Ponieważ produkty energetyczne stanowią znaczną część tonażu przychodzącego, bardzo ważne jest, aby porty rozwijały również swoje zdolności w zakresie importu nowych alternatywnych źródeł energii. Porty mają również zasadnicze znaczenie dla pozyskiwania energii z morskich źródeł odnawialnych. W szczególności w przypadku morskiej energii wiatrowej porty muszą rozważyć dostosowanie na potrzeby przeładunku i magazynowania urządzeń związanych energią morską, a także mogą przyjmować i tymczasowo składować wychwycony CO2. 

Porty mają wyjątkową szansę, by stać się światowymi pionierami w zakresie dostaw zrównoważonych paliw dla żeglugi, w szczególności paliw opartych na wodorze. Wiele portów dysponuje szerszą bazą przemysłową na obszarze portu lub w bezpośrednim otoczeniu, co wiąże się z koniecznością zapewnienia czystej i przystępnej cenowo energii. Fundusz innowacyjny wspierał, w ramach swoich ograniczonych możliwości, wstępne projekty dotyczące paliw odnawialnych i niskoemisyjnych oraz wykorzystania energii odnawialnej w portach. Potrzeba dekarbonizacji żeglugi i prawodawstwo UE (dyrektywa EU ETS i rozporządzenie FuelEU Maritime) zobowiązują przedsiębiorstwa do poszukiwania czystszych paliw bunkrowych na większą skalę. Należy zająć się kwestią bezpiecznego magazynowania i bunkrowania tych paliw w portach, często w pobliżu obszarów gęsto zaludnionych. Aby umożliwić portom zasilanie statków energią elektryczną z lądu i obniżyć emisyjność ich własnej działalności, konieczne są inwestycje w infrastrukturę energetyczną, w tym w sieci i inteligentne systemy energetyczne. Uwidacznia to potrzebę zrównoważonych modeli biznesowych i odpowiedniego poziomu umiejętności.

Ze względu na te nowe potrzeby wiele portów musi radzić sobie z ograniczeniami w zakresie przestrzeni, które osłabiają zdolności operacyjne portów lub ich zdolność do rozszerzenia działalności w celu pełnienia nowych ról. Ponadto wiele portów leży w pobliżu gęsto zaludnionych obszarów lub w ich obrębie, co wymaga harmonijnego rozwoju i współpracy z sąsiednimi społecznościami.

Wykwalifikowana siła robocza ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia portom możliwości pełnienia nowych ról. Upowszechnienie i wykorzystanie zrównoważonych technologii i technologii cyfrowych również będzie wymagało nowych umiejętności, kształcenia i szkolenia operacyjnego, w tym dla pracowników portowych. Istnieje również coraz większa potrzeba zachęcania do udziału większej liczby kobiet, nie tylko w celu uczynienia siły roboczej bardziej zróżnicowaną i inkluzywną, ale także w celu korzystania z szerszej puli talentów, co pomoże w rozwiązaniu problemu niedoboru wykwalifikowanej siły roboczej. Ważne jest prowadzenie stałego dialogu społecznego i położenie większego nacisku na zagwarantowanie sprawiedliwych i bezpiecznych warunków pracy, a także na szerzenie umiejętności i wiedzy niezbędnych do działania w tym zmieniającym się środowisku.

Innowacje wspierano za pośrednictwem wielu projektów finansowanych przez UE, takich jak instrument „Łącząc Europę” na rzecz transportu, program „Horyzont Europa” oraz fundusze regionalne i fundusze objęte polityką spójności. Nadal jednak istnieją wyzwania związane z odniesieniem się do wszystkich kwestii i zaspokojeniem wszystkich potrzeb różnych portów oraz przygotowaniem nowych rozwiązań do szerszego wprowadzenia na rynek.

Porty napotykają trudności z realizowaniem niezbędnych koniecznych inwestycji, przy czym sektor ten zgłasza obawy co do jego zdolności do zaspokojenia obecnych i przyszłych potrzeb. Podkreśla to znaczenie ram sprzyjających prywatnym inwestycjom w portach oraz bezwzględną konieczność określenia odpowiednich instrumentów finansowania zgodnie z potrzebami i modelem biznesowym poszczególnych portów.

Podstawa działania UE (podstawa prawna i analiza zgodności z zasadą pomocniczości)

Podstawa prawna

Art. 90 TFUE określający ramy wspólnej polityki transportowej

Praktyczna potrzeba działania na poziomie UE

Strategia obejmie szereg dziedzin wchodzących w zakres kompetencji dzielonych z państwami członkowskimi UE (takich jak transport, bezpieczeństwo, rynek wewnętrzny, środowisko, energia), w związku z czym należy przestrzegać zasady pomocniczości. Przyjęcie podejścia na poziomie UE jest konieczne, aby zwiększyć jasność co do wzajemnych powiązań między różnymi przepisami i politykami dotyczącymi portów, skoncentrować się na priorytetach Komisji i propagować koordynowanie rozwiązywania wyzwań stojących przed sektorem portowym. Brak działań UE mających na celu opracowanie jasnej i kompleksowej strategii UE może prowadzić do braku skoordynowanych działań na rzecz realizacji polityki i celów UE.

B. Co ma osiągnąć inicjatywa i w jaki sposób?

Kompleksowa strategia UE w sprawie portów miałaby na celu zwiększanie konkurencyjności portów w długim terminie. Posłuży do określenia obecnych i przyszłych wyzwań, przed którymi stoją europejskie porty, dotyczących bezpieczeństwa (fizycznego i cyfrowego), znaczenia portów dla bezpieczeństwa energetycznego, konkurencji, dostaw nowych zrównoważonych paliw dla statków i przemysłu, wsparcia transformacji energetycznej, np. za pośrednictwem morskich farm wiatrowych, dostosowania do nowych rodzajów i trybów napędu oraz podwójnego wykorzystania portów na potrzeby mobilności wojskowej. Strategia obejmie takie kwestie jak cyfryzacja/automatyzacja, badania naukowe i innowacje, środowisko, umiejętności, bezpieczeństwo, potrzeby inwestycyjne i wsparcie finansowe.

Strategia będzie również zawierać przegląd istniejących działań i inicjatyw mających znaczenie dla sektora oraz uwzględni powiązania, synergie oraz możliwości uproszczenia. Szczególny nacisk zostanie położony na poszczególne polityki horyzontalne i prawodawstwo mające zastosowanie do portów w celu wyjaśnienia istniejących wzajemnych powiązań.

Strategia uwzględni przegląd rozporządzenia w sprawie monitorowania bezpośrednich inwestycji zagranicznych oraz działania zwalczające nielegalny obrót środkami odurzającymi i przestępczość zorganizowaną w ramach sojuszu portów europejskich, a także zapowiedzianą europejską strategię przemysłu morskiego i europejski pakt na rzecz oceanów. Inne istotne akty prawne to dyrektywa w sprawie odporności podmiotów krytycznych oraz dyrektywa w sprawie środków na rzecz wspólnego wysokiego poziomu cyberbezpieczeństwa, ponieważ obejmują one organy zarządzające portami, w tym obiektami portowymi, oraz podmioty wykonujące prace i obsługujące urządzenia w portach.

Na tej podstawie strategia posłuży do określenia celów i priorytetów polityki oraz zaproponowania działań mających na celu sprostanie zidentyfikowanym wyzwaniom z myślą o zwiększeniu konkurencyjności portów w długim terminie. Takie działania mogłyby na przykład przybrać formę zaleceń lub wytycznych dla państw członkowskich, podmiotów zarządzających portem i szerszej grupy zainteresowanych stron z sektora portowego.

Prawdopodobne skutki

Zwiększając przejrzystość i koordynację polityki UE, inicjatywa ma na celu ustanowienie ram podejmowania decyzji na szczeblu unijnym, krajowym i operacyjnym. Podkreślone zostanie również znaczenie sprostania nowym wyzwaniom w tym sektorze, jeśli chodzi o konkurencyjność, wpływy zagraniczne, bezpieczeństwo, odporność oraz czystą transformację energetyczną statków i portów.

Monitorowanie w przyszłości

Ogólne monitorowanie wdrażania strategii UE w sprawie portów będzie zapewnione przede wszystkim za pomocą istniejących mechanizmów, bez dodatkowych obciążeń sprawozdawczych dla państw członkowskich lub przedsiębiorstw. Będzie ono obejmować wymianę poglądów w ramach Grupy Roboczej Rady ds. Żeglugi oraz grupy ekspertów Europejskiego Forum Portów. Proces ten ułatwią szczegółowe ustalenia dotyczące monitorowania poszczególnych inicjatyw, które mogą powstać w następstwie przyjęcia strategii.

C. Lepsze stanowienie prawa

Ocena skutków

Jest to inicjatywa nieustawodawcza, służąca wyjaśnieniu i przedstawieniu przeglądu istniejących działań związanych z sektorem portowym oraz określeniu ewentualnych nowych działań i priorytetów UE w tej dziedzinie. Strategia ta posłuży do określenia celów i priorytetów polityki oraz zaproponowania działań mających na celu sprostanie zidentyfikowanym wyzwaniom, w tym przedstawienia zaleceń i wskazania dobrych praktyk państwom członkowskim i zainteresowanym stronom. W związku nie ma konieczności przeprowadzenia oceny skutków. W przypadku konkretnych inicjatyw, które mogą zostać ogłoszone w strategii, i gdy będzie to uzasadnione w kontekście decyzji lub skutków politycznych, przeprowadzone zostaną indywidualne oceny skutków.

Strategia konsultacji

Komisja przeprowadzi jak najszersze konsultacje, aby zebrać kluczowe informacje i zapewnić jak najlepsze odzwierciedlenie ogólnego interesu publicznego UE przy opracowywaniu inicjatywy. To zaproszenie do zgłaszania uwag, które pozostanie otwarte przez cztery tygodnie, zapewnia – zarówno ogółowi społeczeństwa, jak i zainteresowanym stronom – możliwość wyrażenia opinii oraz przedstawienia danych i dowodów.

Komisja przeprowadzi również ukierunkowane konsultacje z państwami członkowskimi i innymi odpowiednimi zainteresowanymi stronami.

Główne zainteresowane strony, co do których uznano, że prawdopodobnie będą zainteresowane tym tematem, to: państwa członkowskie (co obejmuje transport, energię, środowisko, organy ścigania i organy celne), organy zarządzające portami i dostawcy usług portowych, przedsiębiorstwa żeglugowe i logistyczne, przedsiębiorstwa dostarczające urządzenia portowe, dostawcy energii i inne przedsiębiorstwa działające na obszarze portu i wokół niego, władze lokalne (w szczególności władze miast portowych), partnerzy społeczni (odpowiednie komitety sektorowego dialogu społecznego), członkowie sojuszu portów europejskich, eksperci, ośrodki analityczne i organizacje pozarządowe, środowisko akademickie, społeczności nadbrzeżne i członkowie społeczeństwa.