ISSN 1977-1002

Dziennik Urzędowy

Unii Europejskiej

C 228

European flag  

Wydanie polskie

Informacje i zawiadomienia

Rocznik 62
5 lipca 2019


Spis treśći

Strona

 

I   Rezolucje, zalecenia i opinie

 

OPINIE

 

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

2019/C 228/01

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Umiejętności cyfrowe w dziedzinie zdrowia – opieka zdrowotna dostosowana do potrzeb obywateli Europy w czasie przemian demograficznych (opinia z inicjatywy własnej)

1

 

OPINIE

2019/C 228/02

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Możliwości zatrudnienia osób nieaktywnych zawodowo   (opinia z inicjatywy własnej)

7

2019/C 228/03

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Systemy edukacji pomagające zapobiec niedopasowaniu umiejętności: konieczne zmiany (opinia z inicjatywy własnej)

16

2019/C 228/04

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Odporna demokracja dzięki silnemu i zróżnicowanemu społeczeństwu obywatelskiemu  (opinia z inicjatywy własnej)

24

2019/C 228/05

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Droga gołąbka pokoju– propozycja globalnej strategii UE na rzecz budowania pokoju  (opinia z inicjatywy własnej)

31

2019/C 228/06

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Słuchać głosu obywateli Europy, by budować zrównoważoną przyszłość (Plan działania EKES-u na szczyt w Sybinie i późniejszy okres)

37

2019/C 228/07

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Przyszłość polityki spójności po 2020 r.  (opinia rozpoznawcza)

50

2019/C 228/08

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Przyszłość UE: korzyści dla obywateli i poszanowanie europejskich wartości  (opinia rozpoznawcza na wniosek prezydencji rumuńskiej w Radzie Unii Europejskiej)

57

2019/C 228/09

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Edukacja na temat Unii Europejskiej  (opinia rozpoznawcza na wniosek prezydencji rumuńskiej)

68


 

III   Akty przygotowawcze

 

EUROPEJSKI KOMITET EKONOMICZNO-SPOŁECZNY

 

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

2019/C 228/10

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – Roczny program prac Unii w zakresie normalizacji europejskiej na 2019 r.  [COM(2018) 686 final]

74

2019/C 228/11

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-SpołecznegoZharmonizowane normy: zwiększenie przejrzystości i pewności prawa na rzecz w pełni funkcjonującego jednolitego rynku«”  [COM(2018) 764 final]

78

2019/C 228/12

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Bardziej kompleksowe ramy Unii Europejskiej w obszarze substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego[COM(2018) 734 final]

83

2019/C 228/13

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Plan działania na rzecz zwalczania dezinformacji[JOIN(2018) 36 final]

89

2019/C 228/14

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, Komitetu Regionów i Europejskiego Banku Inwestycyjnego Łącząc Europę i Azję – elementy składowe strategii UE  [JOIN(2018) 31 final]

95

2019/C 228/15

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 1303/2013 w odniesieniu do zasobów przeznaczonych na szczególną alokację na Inicjatywę na rzecz zatrudnienia ludzi młodych  [COM(2019) 55 final – 2019/0027 (COD)]

103


PL

 


I Rezolucje, zalecenia i opinie

OPINIE

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/1


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Umiejętności cyfrowe w dziedzinie zdrowia – opieka zdrowotna dostosowana do potrzeb obywateli Europy w czasie przemian demograficznych”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2019/C 228/01)

Sprawozdawczyni: Renate HEINISCH

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego

20.9.2018

Podstawa prawna

Art. 32 ust. 2 regulaminu wewnętrznego

Opinia z inicjatywy własnej

Sekcja odpowiedzialna

ekcja Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji

Data przyjęcia przez sekcję

7.3.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

21.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

153/0/2

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) popiera wysiłki Komisji Europejskiej zmierzające do przyznania wysokiego priorytetu kwestii umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia w ramach agendy e-zdrowia. EKES zaleca opracowanie nadrzędnej strategii UE, obejmującej jasne i ściśle monitorowane cele w zakresie kompetencji zdrowotnych, aby wspierać prawa obywateli w dziedzinie zdrowia i za pomocą urządzeń cyfrowych zapobiegać nierównościom.

1.2.

EKES wspiera wyniki projektu IC-Health (1). Na szczególną uwagę zasługuje zalecenie, by w te wysiłki angażować aktywnych obywateli. W związku z tym EKES zaleca kontynuowanie projektu IC-Health, tak aby realizować już trwające programy szkoleń internetowych.

1.3.

EKES podkreśla, że każde pokolenie wymaga odrębnego podejścia służącego podniesieniu umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia, w zależności od sposobu korzystania z narzędzi cyfrowych w codziennym życiu. Obywatele wszystkich grup wiekowych i kultur, osoby z wszelkimi rodzajami upośledzeń oraz migranci muszą być włączani w proces rozwoju cyfrowych źródeł informacji. Należy szczególnie skupić się na starszych pokoleniach, ponieważ starsi ludzie coraz częściej sami zajmują się zarządzaniem swoim dobrostanem i swoją opieką zdrowotną.

1.4.

EKES zaleca zwiększenie wysiłków na rzecz uwzględnienia informacji cyfrowych na temat produktów leczniczych i wyrobów medycznych oraz zaangażowanie każdej organizacji, która może wnieść do tego wkład. EKES zaleca, by ustanowić powiązania z działaniami podejmowanymi przez Europejską Agencję Leków (EMA), szefów agencji leków (HMA) i Komisję Europejską.

1.5.

EKES popiera pogląd, że rozwiązania w zakresie e-zdrowia powinny znaleźć zastosowanie jako opłacalne narzędzia w systemach opieki zdrowotnej. Atrakcyjne narzędzia cyfrowe mogą zwiększyć otwartość ludzi na media cyfrowe.

1.6.

EKES podkreśla jednak, że pełne korzyści płynące z usług cyfrowych można osiągnąć tylko wówczas, gdy ludzie będą mieli dostęp do udzielanych informacji i będą w stanie je prawidłowo zrozumieć. Umiejętność czytania i podstawowe umiejętności matematyczne są kluczowym warunkiem wstępnym rozwoju kompetencji zdrowotnych, dlatego aby wzmocnić pozycję obywateli, muszą oni uzyskać te umiejętności w okresie edukacji szkolnej.

1.7.

EKES podkreśla, że plan działania w dziedzinie e-zdrowia powinien pobudzać szeroką współpracę i obejmować wszystkie etapy życia. Na szczeblu lokalnym zdobywanie umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia należy zacząć od przedszkoli i szkół. Pracownicy placówek opieki nad dziećmi, nauczyciele, rodzice i dziadkowie powinni opracować, wspólnie z odpowiednimi pracownikami służby zdrowia (np. lekarzami, położnymi, pielęgniarkami, farmaceutami i opiekunami), inicjatywy mające na celu poprawę cyfrowych kompetencji zdrowotnych. W szczególności ścisła współpraca lekarzy (lekarzy rodzinnych) i farmaceutów może pomóc w podnoszeniu kompetencji zdrowotnych pacjentów. To doświadczenie musi zostać uwzględnione w dalszym rozwoju planu działania. Państwa członkowskie muszą opracować i wdrożyć plan działania na rzecz zwiększenia umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Informacje w postaci cyfrowej mają coraz większe znaczenie w społeczeństwie. Umiejętności cyfrowe obywateli w dziedzinie zdrowia są podstawowym warunkiem udanego wdrożenia e-zdrowia. Kompetencje zdrowotne to umiejętność wyszukiwania, zrozumienia, dokonania oceny i wykorzystania informacji związanych z opieką zdrowotną, profilaktyką lub promocją zdrowia. Wymaga to z jednej strony indywidualnych umiejętności, a z drugiej sprzyjających warunków ramowych, takich jak dostarczanie informacji w zrozumiałym języku. Te umiejętności i warunki stanowią podstawę, natomiast korzystanie z internetu do tych celów wymaga już dodatkowych umiejętności.

2.2.

Cyfrowe kompetencje zdrowotne można opisać w sposób bardzo praktyczny: chodzi nie tyle o znalezienie informacji o zdrowiu, ile o to, by wiedzieć, gdzie ich szukać, czy dostępne źródła dostarczają odpowiednich i użytecznych informacji oraz czy źródła informacji o zdrowiu są wiarygodne (2).

2.3.

„Cyfrowe narzędzia medyczne” odnoszą się do usług cyfrowych zapewniających użytkownikom ogólne informacje zdrowotne, aplikacje dla zdrowia (działania następcze i monitorowanie leczenia), narzędzia, które pomogą ludziom pozostać we własnych domach (zdalne monitorowanie osób starszych), wspólne pliki medyczne, narzędzia cyfrowe dla pracowników służby zdrowia (bezpieczna wymiana komunikatów, telemedycyna, telewiedza) oraz ogólne informacje cyfrowe dotyczące zdrowia.

2.4.

W 2012 r. Komisja Europejska opublikowała plan działania wskazujący przeszkody utrudniające pełne wykorzystanie rozwiązań cyfrowych w europejskich systemach opieki zdrowotnej. Plan ten jest obecnie wdrażany pod nazwą „Plan działania w dziedzinie e-zdrowia na lata 2012–2020 – Innowacyjna opieka zdrowotna w XXI wieku” (3).

2.5.

Uzupełnieniem celów określonych w tym planie działania jest komunikat Komisji w sprawie umożliwienia transformacji cyfrowej opieki zdrowotnej i społecznej na jednolitym rynku cyfrowym; wzmacniania pozycji obywateli i budowania zdrowszego społeczeństwa (4).

2.6.

W komunikacie tym odniesiono się do sprawozdania na temat inicjatywy „Stan zdrowia w UE” (5), z którego wynika, że jedynie dogłębne ponowne przeanalizowanie funkcjonowania systemów opieki zdrowotnej i opieki społecznej pozwoli zapewnić, aby były one w dalszym ciągu dostosowane do potrzeb. Jednym z filarów jest wprowadzenie cyfrowych rozwiązań dla sektora ochrony zdrowia i opieki. Te narzędzia cyfrowe pozwalają przełożyć wiedzę naukową na działania wspierające obywateli w utrzymaniu dobrego stanu zdrowia.

2.7.

Fundusze unijne wspierają badania i innowacje w zakresie cyfrowych rozwiązań w dziedzinie opieki zdrowotnej i opieki społecznej za pośrednictwem programu „Horyzont 2020” (6) i partnerstw publiczno-prywatnych. W swoim przeglądzie śródokresowym realizacji strategii jednolitego rynku cyfrowego (7) Komisja wyraziła zamiar podjęcia dalszych działań w trzech obszarach:

bezpieczny dostęp obywateli do własnych danych dotyczących zdrowia i możliwość dzielenia się nimi ponad granicami,

zapewnienie lepszej jakości danych, aby osiągać postęp w badaniach, zapobieganiu chorobom i spersonalizowanej ochronie zdrowia i opiece,

narzędzia cyfrowe na potrzeby wzmacniania podmiotowości obywateli i opieki skupionej na potrzebach pacjenta.

Ponadto należy zachęcać państwa członkowskie do opracowania mechanizmów identyfikacji wprowadzających w błąd stron internetowych i do ich usuwania w miarę możliwości, a także do umieszczania zaufanych stron internetowych w wyszukiwarkach tak, aby były one wyświetlane w pierwszej kolejności.

2.8.

Europejskie biuro WHO opublikowało bardzo obszerny przegląd (8) bieżących projektów i ich wyników w raporcie WHO-HEN-Report-57. W podsumowaniu jego autorzy stwierdzają, że elementem kluczowym dla uzyskania kompetencji zdrowotnych jest rozwój umiejętności przez całe życie, w tym działania w przedszkolach, formalne nauczanie w szkołach i kształcenie dorosłych. Przedstawiają też propozycje środków z zakresu polityki, które mogą ułatwić rozwój całościowej polityki dotyczącej kompetencji zdrowotnych w państwach członkowskich oraz opracowanie, wdrożenie i wnikliwą ocenę działań z zakresu polityki, tak aby wykazać korzyści dla obywateli i społeczeństwa, które płyną z polityki na rzecz rozwoju kompetencji zdrowotnych.

2.9.

Komisja Europejska uwzględniła w swoich strategiach badawczych programy na rzecz poprawy umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia, a także finansowała ważne projekty w ramach 7PR i programu „Horyzont 2020” (9).

2.10.

Uznaje się, że poziom umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia jest niższy wśród osób w starszym wieku lub z niższym wykształceniem, co wpływa na ich zaangażowanie w starania o własne zdrowie i możliwość uzyskania dostępu do informacji na temat zdrowia. Projekt IROHLA zapewnia rozwiązania dla starszych pokoleń (10). EKES (11) omówił już wiele aspektów e-integracji (zgodnie z deklaracją z Rygi (12)).

2.11.

Projekt IC-Health (13) zapewnia ogromną liczbę analiz i zasobów na temat umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia. Ma on na celu opracowanie cyklu masowych, otwartych kursów internetowych (MOOC) służących podniesieniu umiejętności cyfrowych obywateli Unii w dziedzinie zdrowia, a także upowszechnieniu zrozumienia tych umiejętności i sposobów ich wykorzystania do poprawy efektów zdrowotnych. Wyniki projektu są obecnie podsumowywane.

3.   Uwagi ogólne

3.1.

Kwestia rozwoju umiejętności cyfrowych i podnoszenia kwalifikacji ma coraz większe znaczenie w kontekście stwierdzonego społecznego problemu zmian demograficznych. Dla utrzymania stabilności systemów ochrony zdrowia i opieki z jednej strony konieczne jest rozwinięcie szkoleń w celu dostosowania umiejętności personelu medycznego do nowych potrzeb oraz optymalne zarządzanie wydatkami na opiekę zdrowotną na potrzeby naszego szybko starzejącego się społeczeństwa, a z drugiej rozwój umiejętności cyfrowych wśród ogółu ludności.

3.2.

EKES popiera działania Komisji Europejskiej na rzecz wzmocnienia pozycji obywateli, które koncentrują się na transformacji systemu opieki zdrowotnej. EKES jest jednak zdania, że jednocześnie należy umożliwić obywatelom korzystanie z tych narzędzi cyfrowych. W państwach członkowskich należy wdrożyć plan działania na rzecz podniesienia zarówno kompetencji zdrowotnych, jak i umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia.

3.3.

Niektóre kraje europejskie zaniepokojone wynikami badania porównawczego OECD (14) przeprowadziły własne badania. We Francji (w latach 2004–2005) odnotowano około 3,1 mln osób dorosłych, które zostały zaklasyfikowane jako analfabeci funkcjonalni (9 % ludności w wieku produkcyjnym). Z badania przeprowadzonego w Zjednoczonym Królestwie w 2011 r. wynika, że 14,9 % (ponad 5 mln) Brytyjczyków jest funkcjonalnymi analfabetami. Badanie przeprowadzone w Niemczech wykazało, że 4,5 % społeczeństwa niemieckiego w grupie wiekowej od 18 do 64 lat cechuje się całkowitym analfabetyzmem (brak umiejętności czytania i pisania). Analfabetyzm funkcjonalny dotyczy 10 % osób w tej grupie wiekowej. Całkowita populacja osób dotkniętych analfabetyzmem całkowitym i analfabetyzmem funkcjonalnym wynosi 7,5 mln (15). Fakt ten należy uwzględnić podczas dyskusji na temat umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia.

3.4.

EKES podkreśla, że pracownicy wszystkich zawodów z sektora edukacji, badań i zdrowia muszą ze sobą współpracować. Członkowie EKES-u powinni promować tę współpracę za pośrednictwem swoich organizacji. Celem wszystkich wysiłków musi być powszechniejsze, świadome i odpowiednie korzystanie z narzędzi cyfrowych we wszystkich warstwach społeczeństwa.

3.5.

EKES zaleca odwołanie się do wyników projektu IC-Health w trakcie dalszej realizacji priorytetów Komisji Europejskiej w dziedzinie e-zdrowia z myślą o zwiększeniu świadomości na temat rozwiązań z zakresu e-zdrowia opublikowanych w komunikacie z kwietnia 2018 r. (16) W ramach programu „Horyzont 2020” (17) należy śledzić działania i wnioski z realizacji tego projektu oraz wykorzystać doświadczenia zebrane w ramach MOOC.

3.6.

Ważne jest, aby obywatele wszystkich grup wiekowych i kultur oraz osoby z wszelkimi upośledzeniami uczestniczyli w każdym procesie związanym z umiejętnościami cyfrowymi w dziedzinie zdrowia. EKES zaleca, by w procesie rozwoju nowych narzędzi cyfrowych uwzględniono również pracowników opieki zdrowotnej i osoby zajmujące się domową opieką, aby uzyskać akceptację tych grup dla zmian w ich środowisku pracy oraz zaspokoić ich potrzeby. Obejmuje to również szkolenie i dalsze kształcenie pielęgniarek.

3.7.

EKES wyraża uznanie dla inicjatywy „Friends of Europe”, która ma na celu zdefiniowanie na nowo systemu opieki zdrowotnej w Europie i opracowanie pomysłów „racjonalnych decyzji dotyczących inwestowania (lub zaprzestawania inwestycji) w opiece zdrowotnej” (18). Celem jest dążenie do tego, by wskazać nieefektywne środki w systemie opieki zdrowotnej i zaprzestać ich stosowania, tak aby uzyskane w ten sposób dodatkowe zasoby finansowe wykorzystać do poprawy wyników w zakresie zdrowia.

3.8.

EKES popiera realizowaną w ramach „Friends of Europe” koncepcję wzmocnienia grupy zadaniowej ds. działań na rzecz zdrowia obywateli we wszystkich grupach wiekowych, w nawiązaniu do zaleceń Rady Unii Europejskiej z 2018 r. w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie (19). Każda osoba musi znać główne założenia dotyczące elementów zdrowia psychicznego i fizycznego oraz zdrowego stylu życia. Jest to dobra podstawa do angażowania i uaktywniania obywateli. Państwa członkowskie powinny uznać to za przekrojowy priorytet w ramach polityki edukacyjnej, zdrowotnej, społecznej i zatrudnienia, a także kluczowy mechanizm obniżania kosztów opieki zdrowotnej i poprawy efektów zdrowotnych. Na przykład zamknięcie szpitala zawsze wywołuje pewien sprzeciw, ale może być czasem konieczne, jeżeli instytucja ta nie jest już racjonalna pod względem kosztów lub nie zapewnia obiecanej opieki. Wprowadzenie automatyzacji może usprawnić proces organizacji opieki. Przykładowo w ramach niedawnego projektu pilotażowego przeprowadzonego w trzech szpitalach w Zjednoczonym Królestwie, kierowani sztuczną inteligencją wirtualni asystenci byli osiem razy bardziej efektywni od sekretarzy medycznych w zarządzaniu rutynowymi zadaniami i wynikami badań.

3.9.

Obywatele dysponujący rzetelnymi informacjami podejmują działania służące poprawie swojego zdrowia. Prowadzi to do wyboru zdrowszego stylu życia, zwiększenia wyszczepialności, starzenia się w dobrym zdrowiu, większego przestrzegania zaleceń lekarskich i większego korzystania z usług profilaktyki zdrowotnej dotyczącej ryzykownych zachowań. W związku z tym narzędzia cyfrowe mogłyby okazać się przydatne w dziedzinie kształcenia terapeutycznego i sprawić, że osoby cierpiące na choroby przewlekłe byłyby bardziej świadome, na czym polega ich leczenie.

3.10.

EKES (20) już w kontekście szczepień podkreślił znaczenie cyfrowych kompetencji zdrowotnych dla umożliwienia dostępu do cyfrowych informacji na temat szczepionek i ich przeanalizowania.

3.11.

Usługi cyfrowe mogą w szczególności wspierać osoby o niskich umiejętnościach (np. osoby mające problem z czytaniem i będące analfabetami), a także osoby słabowidzące, gdy informacje są dostarczane za pośrednictwem filmów lub podcastów. W ten sposób mogą być wspomagane również programy dla tych migrantów, którzy nie znają jeszcze dobrze języka kraju przyjmującego. Należy przewidzieć odpowiednie środki i zasoby, aby umożliwić tym grupom dostęp do cyfrowych narzędzi opieki zdrowotnej.

3.12.

Ludzie, niezależnie od wieku i stanu zdrowia, muszą mieć możliwość wykorzystywania tych zasobów cyfrowych (strony internetowe, aplikacje), aby wyszukiwać odpowiedzi na swoje pytania i zarządzać własnymi danymi dotyczącymi zdrowia (np. e-recepty nadzorowane przez pracowników służby zdrowia, cyfrowe dane dotyczące zdrowia, cyfrowe informacje o przyjmowanych lekach itp.). Na przykład fundusze zdrowia powinny systematycznie edukować swoich ubezpieczonych. Dalsze działania w zakresie ubezpieczeń zdrowotnych są objęte inicjatywą EKES-u (21).

3.13.

Programy szkolne i inne działania edukacyjne dla dzieci i młodzieży powinny być również wykorzystywane do pobudzania dialogu między pokoleniami. Dyskusja ta ma wskazać inicjatywy takie jak niemiecka fundacja Stiftung Lesen (22), która zajmuje się propagowaniem czytelnictwa, i inne.

3.14.

EKES sugeruje przeprowadzenie dyskusji na temat tego, czy ogólne informacje na temat zdrowia mogą być dostarczane za pośrednictwem pracodawców. Ludzie często używają w pracy narzędzi cyfrowych. Powszechnie przyjętą praktyką są szkolenia w zakresie zapobiegania wypadkom w miejscu pracy. Tego rodzaju szkolenia mogłyby również obejmować informacje zdrowotne.

3.15.

EKES potwierdza swoją opinię, że bardzo ważne jest szkolenie pacjentów w zakresie uzyskiwania dostępu do własnych danych i korzystania z nich, ponieważ obecnie w wielu przypadkach dane te są „zamknięte” w systemach informacji zdrowotnych, co zostało dodatkowo wzmocnione ogólnym rozporządzeniem o ochronie danych (ROdO) (23). Ponadto Komitet jest zdania, że niezbędne jest także włączenie wiedzy na temat e-zdrowia do programów szkoleniowych pracowników służby zdrowia (24).

4.   Uwagi szczegółowe

4.1.   Infrastruktura

4.1.1.

Komisja Europejska uruchomiła kilka programów, które mają ulepszyć infrastrukturę techniczną i umożliwić interakcje transgraniczne.

4.1.2.

Wyniki sondażu w ramach projektu IC-Zdrowie pokazują, że w niektórych przypadkach młodzi ludzie i inne osoby o niższym poziomie umiejętności czytania i pisania mogą preferować urządzenia mobilne zamiast źródeł internetowych na komputerze. EKES proponuje, aby aspekty te zostały dokładniej zbadane i uwzględnione w rozważaniach stanowiących podstawę przyszłych programów.

4.2.

Komisja Europejska, Europejska Agencja Leków i Szefowie Agencji Leków zainicjowali proces ustalania kluczowych zasad dotyczących elektronicznych informacji o produktach leczniczych (25). W wielu państwach członkowskich istnieją już bazy danych zawierające przyjazne dla pacjenta i zatwierdzone przez organ regulacyjny elektroniczne informacje o produktach. Znaczenie rzetelnych elektronicznych informacji o produktach leczniczych zostało już szczegółowo omówione przez EKES w opinii „W kierunku cyfrowego zdrowia: informacje elektroniczne dotyczące bezpiecznego stosowania produktów leczniczych” (26). Tego rodzaju podejście i priorytetowe traktowanie wiarygodności informacji cyfrowych powinno również obejmować wyroby medyczne.

4.3.

EKES uważa, że oprócz źródeł omówionych do tej pory informacje te mogą zostać wykorzystane do poprawy kompetencji zdrowotnych. Przykładowo należy wziąć pod uwagę informacje dotyczące produktów leczniczych zatwierdzone przez organy regulacyjne. Są one potrzebne, aby zapewnić nieprzerwane dostarczanie aktualnych informacji na temat produktów leczniczych i metod leczenia. EKES uważa, że w ten sposób można by zapewnić bezpieczeństwo i skuteczność stosowanych produktów leczniczych, poprawić przestrzeganie dyscypliny przyjmowania leków i wyniki leczenia.

4.4.   Potrzeba dalszych badań

4.4.1.   Badania techniczne i rozwój techniczny

4.4.1.1.

EKES zaleca, by rozważyć możliwości synergii za pośrednictwem dodatkowych partnerstw publiczno-prywatnych angażujących ludzi w każdym wieku i o różnym pochodzeniu w celu opracowania atrakcyjnych cyfrowych źródeł informacji i innych narzędzi cyfrowych, które dotrzymywałyby kroku komercyjnym cyfrowym źródłom informacji, mediom społecznościowym i cyfrowym źródłom rozrywki i które można by wykorzystywać na przykład przy wdrażaniu środków zaproponowanych przez Komisję Europejską. Partnerstwa te muszą działać zgodnie z kartą wiarygodności danych i w warunkach braku konfliktu interesów.

4.4.2.   Aspekty edukacyjne

4.4.2.1.

Korzystanie z internetu jest silnie zróżnicowane między poszczególnymi grupami społecznymi i wiekowymi. Wiele osób korzysta z sieci społecznościowych, ale nie korzysta z oferty informacyjnej. Niewielka grupa osób w ogóle nie korzysta z internetu. Zgodnie z wcześniejszymi inicjatywami EKES-u (27) należy rozpocząć badania w celu udzielenia odpowiedzi na następujące pytania:

W jaki sposób możemy zachęcić do ciągłego aktywnego uczenia się, zarówno w zakresie uzyskiwania dostępu do informacji, jak i rozpoznawania wiarygodnych i niewiarygodnych cyfrowych źródeł informacji (np. przez promowanie kursów MOOC w ramach IC-Health)? Aby rozwiązać ten problem, potrzebne są środki masowego wsparcia i szkolenia, ponieważ 47 % siły roboczej w UE nie posiada wystarczających umiejętności cyfrowych (28).

W jaki sposób możemy udostępnić zasoby (np. formy rozrywki), które zachęcą do korzystania z rzetelnych cyfrowych źródeł informacji?

W jaki sposób możemy wspierać transfer udanych programów? Przykładem może tu być „Sophia” (29) — innowacyjny instrument ubezpieczenia zdrowotnego we Francji skierowany do pacjentów chorych na cukrzycę lub przewlekłą obturacyjną chorobę płuc, oparty na coachingu w zakresie zdrowia. Inspiracją dla programu „Sophia” są zagraniczne eksperymenty w zakresie zarządzania chorobami przeprowadzane w Stanach Zjednoczonych, Niemczech i Zjednoczonym Królestwie (30).

Jaką rolę mogą odgrywać różne instytucje edukacyjne (uniwersytety, ośrodki kształcenia dorosłych itd.) w zakresie wzmacniania różnorodnych umiejętności, np. pracy z nowymi technologiami, angażowania się i opieki dla dobra wspólnego oraz przekazywania wiedzy społecznej i technicznej?

W jaki sposób można wykorzystać istniejące materiały (np. informacje dotyczące produktów leczniczych zatwierdzone przez organy regulacyjne)?

W jaki sposób możemy pobudzać międzypokoleniową wymianę wiedzy i doświadczeń na temat kompetencji zdrowotnych i umiejętności cyfrowych?

4.4.2.2.

W projekcie IC Health określono nowe podejście do uczenia się – rozrywkę edukacyjną: „Oczywiste jest, że dla zrozumienia procesu zmiany postaw i zachowań niezbędne jest przeprowadzenie bardziej kontrolowanych eksperymentów, które pozwolą odkryć poznawcze lub afektywne czynniki pośredniczące w oddziaływaniu rozrywki edukacyjnej”, a także ustalenie warunków, w jakich narracje rozrywki edukacyjnej mogą być skuteczne lub przeciwnie – mogą nie przynieść zamierzonych skutków.

4.4.3.

Potrzeba szerzej zakrojonej strategii w zakresie kompetencji zdrowotnych.

Kompetencje zdrowotne są zależne od konkretnego kontekstu i treści. Zalecana jest strategia dotycząca umiejętności cyfrowych w dziedzinie zdrowia w Europie, po to by wspierać prawa obywateli w dziedzinie zdrowia, w tym koncentrować się na umiejętnościach cyfrowych w dziedzinie zdrowia w całym okresie życia danej osoby.

Cyfrowe kompetencje zdrowotne łączą umiejętności cyfrowe z dziedziną zdrowia. Obydwa zakresy umiejętności wymagają ukierunkowanego nauczania i szkolenia.

Potrzebna jest strategia i plan wdrażania.

4.4.4.

Potrzeba równego dostępu do internetu:

Świat cyfrowy dostępny jest jedynie dla osób z dostępem do internetu. W jaki sposób możemy zniwelować przepaść cyfrową w Europie, która wyklucza regiony, wyspy i obszary wiejskie z dostępu do internetu, co oznacza, że w przyszłości ludzie będą wykluczeni z dostępu do cyfrowej opieki zdrowotnej? Europa i państwa członkowskie muszą dokonać znacznych inwestycji, aby zapewnić wszystkim dostęp do internetu, jeśli chcemy, by wszyscy mogli czerpać korzyści ze wspomnianego rozwoju.

Wiele usług publicznych opiera się na internecie, w związku z czym korzystanie z nich wymaga konkretnych umiejętności i zasobów. Przepaść cyfrowa może powiększać nierówności w europejskich społeczeństwach dobrobytu.

W otwartym i darmowym dostępie do internetu dla aktywnego udziału obywateli w społeczeństwie pomóc mogą środowiska, ustawienia, społeczności i miasta.

Partnerstwa publiczno-prywatne mogą wspierać ułatwianie darmowego dostępu do internetu dla wszystkich w Europie.

Dostęp do internetu jest prawem człowieka, w momencie gdy rządy w tak dużej mierze polegają na usługach cyfrowych.

Bruksela, dnia 21 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Projekt ten otrzymał finansowanie z unijnego programu „Horyzont 2020” w zakresie badań naukowych i innowacji w ramach umowy o udzielenie dotacji nr 727 474.

(2)  https://ichealth.eu/wp-content/uploads/2018/10/ICH-FC_Final-Presentation_allDay.pdf

(3)  COM(2012) 736 final.

(4)  COM(2018) 233 final.

(5)  Inicjatywa „Stan zdrowia w UE” – sprawozdanie towarzyszące za rok 2017, https://ec.europa.eu/health/state/summary_pl.

(6)  COM(2011) 808 final.

(7)  COM(2017) 228 final.

(8)  http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0006/373614/Health-evidence-network-synthesis-WHO-HEN-Report-57.pdf?ua=1

(9)  Dz.U. L 347 z 20.12.2013, s. 104.

(10)  https://www.age-platform.eu/project/irohla

(11)  Dz.U. C 318 z 29.10.2011, s. 9.

(12)  Deklaracja ministerialna UE „TIK na rzecz społeczeństwa integracyjnego”, Ryga (Łotwa), 11 czerwca 2006 r., pkt 4.

(13)  https://ichealth.eu/

(14)  http://www.oecd.org/skills/piaac/newcountryspecificmaterial.htm

(15)  https://ec.europa.eu/epale/fr/blog/analfabetyzm-funkcjonalny-doroslych-w-krajach-bogatego-zachodu

(16)  COM(2018) 233 final.

(17)  COM(2018) 435 final.

(18)  https://www.friendsofeurope.org/event/smart-disinvestment-choices-healthcare

(19)  https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018H0604(01)&rid=7

(20)  Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 150.

(21)  Dz.U. C 434 z 15.12.2017, s. 1.

(22)  https://www.stiftunglesen.de/

(23)  Dz.U. L 119 z 4.5.2016, s. 1.

(24)  Dz.U. C 271 z 19.9.2013, s. 122.

(25)  https://www.ema.europa.eu/en/events/european-medicines-agency-ema-heads-medicines-agencies-hma-european-commission-ec-workshop

(26)  Dz.U. C 13 z 15.1.2016, s. 14.

(27)  Dz.U. C 13 z 15.1.2016, s. 14.

(28)  Dz.U. C 13 z 15.1.2016, s. 161.

(29)  Nazwa Wspólnej Służby Nadzoru Ubezpieczeń Zdrowotnych.

(30)  https://www.oecd.org/governance/observatory-public-sector-innovation/innovations/page/sophia.htm


OPINIE

5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/7


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Możliwości zatrudnienia osób nieaktywnych zawodowo”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2019/C 228/02)

Sprawozdawca: José CUSTÓDIO LEIRIÃO (Pt-III)

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego

15.2.2018

Podstawa prawna

Art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego

Opinia z inicjatywy własnej

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa

Data przyjęcia przez sekcję

13.2.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

99/20/6

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES odnotowuje, że istnieje znaczna część populacji, która nadal nie pracuje i nie jest uwzględniana w statystykach dotyczących bezrobocia, a która posiada jednak znaczny potencjał do zatrudnienia i współtworzenia dobrobytu. Wzywa Komisję i państwa członkowskie do nadania priorytetu strategii skierowanej na rozwiązanie problemu dużej liczby osób nieaktywnych zawodowo.

1.2.

Jako że ożywienie gospodarcze w Europie nabiera tempa, EKES jest zdania, iż Komisja i państwa członkowskie powinny skupić swoje działania także na polityce reaktywacji i tworzeniu możliwości dla wszystkich, a zwłaszcza osób najbardziej wykluczonych z rynku pracy, które chcą i mogą podjąć pracę.

1.3.

Biorąc pod uwagę, że ogólne zalecenie w sprawie aktywnej integracji osób wykluczonych z rynku pracy zostało wydane w 2008 r. (1), a także w celu uniknięcia fragmentarycznego podejścia, EKES zaleca, by Komisja oceniła poczynione postępy i w razie potrzeby przyjęła nową kompleksową strategię wraz z planami działania i celami przypisanymi państwom członkowskim w odniesieniu do każdej podgrupy osób nieaktywnych zawodowo. Strategia ta powinna obejmować zwiększenie innowacji społecznych oraz bardziej szczegółowe informacje na temat polityki w celu osiągnięcia wyników, a także większe ambicje w zakresie integracji na rynku pracy tych członków społeczeństwa, którzy chcą pracować.

1.4.

EKES zaleca, by Komisja Europejska zachęcała państwa członkowskie do podniesienia skuteczności ich aktywnej polityki rynku pracy i do zadbania o to, by ich publiczne służby zatrudnienia mogły zapewnić bardziej ukierunkowaną pomoc osobom pragnącym uczestniczyć w rynku pracy, poprzez uwzględnienie ich umiejętności i ambicji.

1.5.

W celu zapewnienia polityki opartej na danych EKES zaleca również państwom członkowskim gromadzenie i analizowanie danych na temat tej populacji, w tym różnych cech jej podgrup, motywacji tych podgrup do pracy, rodzaju pracy, jaką chcieliby wykonywać, oraz ich zdolności, tak aby podaż i popyt mogły łatwiej współdziałać i aby pomóc w wypełnianiu aspiracji każdej podgrupy ludności biernej zawodowo, która chce pracować.

1.6.

Jeśli chodzi o podgrupę osób niepełnosprawnych i w odniesieniu do sytuacji społecznej i kwestii związanych z zatrudnieniem, wciąż istnieją niedociągnięcia i spora rozbieżność w zakresie zatrudnienia i jakości życia, mimo pewnej poprawy odnotowanej w latach 2011–2016. EKES uważa, że potrzebne są wspólne wysiłki, w szczególności w zakresie dostępu do szkolnictwa wyższego i specjalnych warunków dla usług zdrowotnych – w celu zwiększenia możliwości zatrudnienia osób niepełnosprawnych o niskim poziomie wykształcenia. Ponadto EKES wzywa państwa członkowskie UE do ustanowienia systemu kwot zatrudnienia dla osób z niepełnosprawnościami, który byłby stosowany w instytucjach i przedsiębiorstwach publicznych oraz w przedsiębiorstwach sektora prywatnego, zgodnie z ich wielkością zatrudnienia i obrotem.

1.7.

Biorąc pod uwagę dużą różnorodność populacji nieaktywnej zawodowo i różne bariery, które te osoby napotykają, należy przyjąć, że reintegracja na rynku pracy jest wyzwaniem, które powinno zostać podjęte przez wszystkie państwa członkowskie. EKES uważa, że podczas kształtowania polityki publicznej lub innych inicjatyw decydenci w każdym państwie członkowskim muszą posiadać odpowiednie dane i dogłębnie rozumieć charakter tych barier oraz specyfikę każdej podgrupy z jednoczesnym uwzględnieniem kwestii równowagi płci. Jest to konieczne w celu skutecznego sprostania tym wyzwaniom (np. zwiększenia oferty publicznej przedszkoli, co stanowi podstawowy warunek umożliwienia niektórym osobom zaprzestania opieki nad członkiem rodziny i wejścia na rynek pracy).

1.8.

Ponadto Komitet za szczególnie ważne uznaje, aby państwa członkowskie usprawniły współpracę między lokalnymi służbami zatrudnienia, urzędami miejskimi i instytucjami zabezpieczenia społecznego, by zwiększyć szanse na skuteczne dotarcie do danej grupy populacji oraz na zmotywowanie jej i zachęcenie do podjęcia pracy.

1.9.

EKES zaleca, by państwa członkowskie prowadziły konkretne działania, w razie potrzeby w ramach lokalnych usług publicznych (gmin), które są odpowiednie z punktu widzenia aktualizacji i podnoszenia umiejętności i kompetencji osób nieaktywnych zawodowo i innych wykluczonych grup, by mogli oni uczestniczyć w rynku pracy dzięki uwzględnieniu ich umiejętności.

1.10.

Biorąc pod uwagę, że ludność bierna zawodowo obejmuje wiele osób z potencjałem normalnego włączenia się w rynek pracy, EKES wzywa Komisję i państwa członkowskie do stworzenia konkretnych i korzystnych zachęt dla przedsiębiorstw do zatrudniania takich osób nieaktywnych zawodowo. Można to osiągnąć poprzez wprowadzenie środków legislacyjnych i nielegislacyjnych zapewniających pokrycie przez Europejski Fundusz Społeczny pełnych kosztów szkolenia tych osób, co umożliwi firmom ich zatrudnienie. Jednocześnie kluczowe znaczenie dla Unii Europejskiej ma zachęcanie państw członkowskich do promowania atrakcyjnych warunków pracy, godziwych wynagrodzeń i systemów zabezpieczenia społecznego w celu motywowania ludności nieaktywnej zawodowo do udziału w rynku pracy oraz do tworzenia dobrobytu i dobrostanu gospodarczego, społecznego i środowiskowego.

1.11.

Zaufanie do Unii Europejskiej i poczucie przynależności do niej zależą również od zdolności instytucji UE do skutecznego promowania integracji i dobrobytu wszystkich obywateli, przy jednoczesnym poszanowaniu ich różnorodności.

1.12.

EKES wzywa Komisję i państwa członkowskie do zagwarantowania, że w strategiach Przemysł 4.0 oraz rozwoju nowych technologii będzie się uwzględniać zmiany zachodzące w świecie pracy, co przyniesie korzyści zarówno pracownikom, jak i przedsiębiorstwom.

1.13.

EKES proponuje zmniejszenie tygodniowego czasu pracy, poczynając od usług publicznych, co pozwoli stworzyć więcej możliwości zatrudnienia dla wszystkich.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Zgodnie z definicją Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) za osoby nieaktywne zawodowo uważa się osoby, które „nie pracują, nie szukają pracy lub nie są gotowe do podjęcia pracy”. Celem niniejszej opinii jest zwrócenie uwagi Komisji i państw członkowskich na szczególne potrzeby ludności, która została zmarginalizowana, wykluczona i pominięta przez decydentów politycznych w procesie kształtowania aktywnej polityki zatrudnienia, a która jednak pragnie zintegrować się ze społeczeństwem poprzez swoją działalność i pracować, by przyczynić się do tworzenia dobrobytu i dobrostanu gospodarczego, społecznego i środowiskowego.

2.2.

Podejmowane są wysiłki, w tym poprzez państwa, przedsiębiorstwa, organizacje pracodawców, związki zawodowe, instytucje edukacyjne i szkoleniowe, na rzecz rozwijania partnerstw w celu stworzenia rynku pracy sprzyjającego włączeniu społecznemu oraz zapewnienia dostosowania poziomów kwalifikacji do zmian technologicznych. Wysiłki te jednak nie doprowadziły jeszcze do osiągnięcia zamierzonych celów, o czym świadczą tysiące wolnych miejsc pracy, które nadal są nieobsadzone ze względu na niedopasowanie podaży do popytu, co powoduje znaczne zaburzenia równowagi na rynku pracy. Ten brak równowagi wpływa negatywnie na poziom produkcji, konkurencyjność i możliwy wzrost. Jednocześnie powstały bariery dla zatrudnienia prowadzące do wykluczenia wielu tysięcy osób z siły roboczej. Doprowadziło to na przykład do długotrwałego bezrobocia wśród młodzieży, powodując bardzo słabe powiązanie wielu osób w każdym wieku z rynkiem pracy, co przyczyniło się do znacznego zwiększenia liczby ludności biernej zawodowo, w tym osób należących do grupy NEET.

2.3.

Więcej niż jedna na cztery osoby w wieku 15–64 lat w UE jest sklasyfikowana jako osoba bierna zawodowo (2). Osoby te nie są uwzględniane w oficjalnych statystykach zatrudnienia i są często marginalizowane ekonomicznie i społecznie, w związku z czym nie mają zasobów ani możliwości, aby w pełni uczestniczyć w społeczeństwie. Dzieje się tak, mimo że przeważająca część tej grupy chciałaby pracować (3).

3.   Uwagi ogólne

3.1.

Podniesienie poziomu zatrudnienia oraz tworzenie większej liczby lepszych miejsc pracy to podstawowe cele UE. Wszystkie państwa członkowskie przyjmują europejską strategię zatrudnienia, która jest realizowana w ramach europejskiego semestru, corocznego procesu promującego ścisłą koordynację polityki wśród państw członkowskich UE i instytucji UE (4). Po fazie kryzysu finansowego, w efekcie którego wiele osób straciło pracę, decydenci z uzasadnionych przyczyn kładli nacisk na znalezienie konkretnych rozwiązań umożliwiających tworzenie miejsc pracy. Komisja zdecydowała skupić się przede wszystkim na inicjatywach na rzecz ludzi młodych, takich jak: gwarancja dla młodzieży (2013) (5), inicjatywa na rzecz zatrudnienia ludzi młodych (2015) (6), nowa strategia na rzecz młodzieży na lata 2019–2027 (2018) (7). Inna śmiała inicjatywa doprowadziła do wydania zalecenia Rady z dnia 15 lutego 2016 r. w sprawie integracji osób długotrwale bezrobotnych na rynku pracy (8). EKES popiera i z zadowoleniem przyjmuje te inicjatywy, które są zgodne z Europejskim filarem praw socjalnych.

3.2.

Podczas gdy często prowadzone są badania dotyczące relacji popyt-podaż w zakresie zatrudnienia i liczby osób zatrudnionych/czasowo bezrobotnych, a na ich podstawie prowadzi się różne refleksje polityczne i tworzy polityki zatrudnienia, grupa osób nieaktywnych zawodowo bardzo rzadko jest obiektem badań czy analiz. Jednym z pierwszych dokumentów Komisji wyraźnie uwzględniającym osoby w takiej sytuacji było zalecenie Komisji 2008/867/WE skierowane do państw członkowskich i dotyczące aktywnej integracji osób wykluczonych z rynku pracy , w którym proponowano różne rodzaje strategii wobec osób nieaktywnych zawodowo w celu ułatwienia włączenia ich do rynku pracy. W kwietniu 2017 r. Komisja opublikowała dokument roboczy służb Komisji (9), w którym oceniono zakres, w jakim każde państwo członkowskie opracowało bardziej zintegrowane podejście do polityki aktywnej integracji. Stwierdzono, że postępy we wdrażaniu zaleceń były różne w poszczególnych państwach członkowskich, strategie krajowe bardzo się różniły, a wyniki ich wdrażania były bardzo słabe. Od 2008 r. nie było innej inicjatywy Komisji dotyczącej tej konkretnej grupy ludności. EKES zaleca, by Komisja opublikowała nową kompleksową strategię wraz z planami działania i celami wyznaczonymi państwom członkowskim dla każdej podgrupy osób nieaktywnych zawodowo.

3.3.   Charakterystyka osób nieaktywnych zawodowo

3.3.1.

Osoby nieaktywne zawodowo stanowią dużą grupę, co oznacza, że w większości państw członkowskich UE znaczna część populacji nie pracuje i nie jest uwzględniana w statystykach dotyczących bezrobocia, jednak w rzeczywistości ma zdolność do zatrudnienia. Chociaż aktywna polityka zatrudnienia w Unii Europejskiej koncentruje się głównie na osobach tymczasowo bezrobotnych, EKES uważa, że należy podjąć dodatkowe wysiłki w celu stworzenia polityki zatrudnienia, która w sposób wyraźny będzie ukierunkowana na tę grupę ludności.

3.3.2.

Populacja bierna zawodowo jest zróżnicowana. Według Eurofound (10) można ją podzielić na cztery główne podgrupy: osoby, które zgłaszają, że odbywają kształcenie (na przykład młodzież), osoby pracujące w gospodarstwie domowym, emeryci w wieku produkcyjnym i osoby niepełnosprawne. Te podgrupy różnią się znacznie pod względem cech i przeszkód, które napotykają, związanych ze stanem zdrowia, życiem osobistym, poziomem wykształcenia i odbytych szkoleń, potrzebą poradnictwa zawodowego i staży zawodowych. Brak doświadczenia zawodowego jest częstszy wśród osób młodych i osób zajmujących się domem a mniej powszechny pośród osób niepełnosprawnych i emerytów w wieku produkcyjnym. Z drugiej strony osoby niepełnosprawne i emeryci częściej zgłaszają problemy zdrowotne oraz muszą mierzyć się z wysokim poziomem wykluczenia (zbliżonym do osób dotkniętych długotrwałym bezrobociem). Osoby bierne zawodowo często napotykają liczne bariery w zatrudnieniu. Wiele osób nieaktywnych zawodowo chciałoby pracować w pewnym wymiarze godzin – mniej więcej cztery na pięć osób twierdzi, że chciałoby pracować co najmniej kilka godzin w tygodniu, a około połowy chciałoby pracować 32 lub więcej godzin tygodniowo. (11) Ten wskaźnik skłania do stwierdzenia, że osoby nieaktywne zawodowo szukają sprawiedliwego i odpowiedniego rodzaju pracy w wymiarze przekraczającym kilka (niewiele) godzin pracy tygodniowo, co może również wskazywać, że osoby te być może znajdują się w trudnej sytuacji finansowej. EKES uważa, że wyrażenie pozytywnej chęci do pracy powinno skłonić decydentów politycznych do opracowywania polityk i inicjatyw skutecznie reagujących na specyfikę każdej podgrupy.

3.3.3.

Konieczne jest również wyjaśnienie sytuacji osób nieaktywnych zawodowo, korzystających z prawa do mobilności. Według danych Komisji Europejskiej (2014) wśród 14,3 mln obywateli europejskich korzystających z prawa do mobilności ok. 3,7 mln to osoby nieaktywne zawodowo. Około 80 % obywateli nieaktywnych zawodowo korzysta z praw (pobytu) i innych świadczeń podobnie jak pracujący członkowie rodzin, z którymi mieszkają oni w przyjmującym państwie członkowskim. Ponadto mają prawo do równego traktowania jako członkowie rodziny pracowników krajowych. Jednakże pozostałe 20 % osób boryka się z brakiem jasności i przejrzystości, jeśli chodzi o ich prawa do niektórych świadczeń socjalnych w przyjmującym państwie członkowskim. EKES wzywa Komisję do pilnego rozważenia tego niedociągnięcia w odniesieniu do wsparcia społecznego oraz przygotowania przepisów mających zaradzić temu zjawisku.

4.   Kontekst opinii

4.1.

W sprawozdaniu Eurofoundu zatytułowanym „Ponowne wejście na rynek pracy: możliwości zatrudnienia osób biernych zawodowo” (12) zwraca się uwagę na niektóre z kluczowych barier stojących przed rozważanymi czterema podgrupami ludności nieaktywnej zawodowo (osobami zgłaszającymi, że się kształcą – takimi jak młodzież, osobami zajmującymi się gospodarstwem domowym, emerytami w wieku produkcyjnym i osobami niepełnosprawnymi). Brak doświadczenia w pracy jest najczęstszym powodem braku zatrudnienia pośród młodzieży i osób zajmujących się gospodarstwem domowym, nie jest jednak tak istotny w przypadku niepełnosprawnych i emerytów w wieku produkcyjnym, którzy na ogół borykają się z problemami zdrowotnymi. Około połowa podgrupy obejmującej osoby niepełnosprawne wskazuje na wysoki stan wykluczenia społecznego, co jest powszechne w kilku państwach członkowskich, w których duża liczba osób nieaktywnych zawodowo napotyka liczne bariery na rynku pracy, w związku z czym aktywna polityka zatrudnienia jest bardziej skomplikowana i złożona.

4.2.

Z drugiej strony nie ma pewności, że osoby nieaktywne zawodowo są zarejestrowane w lokalnych centrach zatrudnienia, co znacznie utrudnia zlokalizowanie tych osób i udzielenie im pomocy w znalezieniu zatrudnienia. EKES popiera wszelkie inicjatywy mające zachęcić te osoby do zarejestrowania się w lokalnych służbach zatrudnienia. Zaleca wprowadzenie, w ramach służb publicznych, odpowiedniej struktury odpowiedzialnej za koordynację i ułatwianie monitorowania osób biernych zawodowo, a także ich rejestracji w lokalnych służbach zatrudnienia, które proponują środki i atrakcyjne programy odpowiadające konkretnym potrzebom tych osób. Jasne jest, że lokalne służby zatrudnienia muszą stawić czoła wielu złożonym problemom w związku ze złożonością rynku pracy, który nadal oferuje niewystarczające możliwości zatrudnienia dla osób przez długi czas pozostających bez pracy. Wszystko to powoduje duże obciążenie pracą i stres wśród pracowników lokalnych służb zatrudnienia.

4.3.

Decydenci w państwach członkowskich powinni również uznać wyzwania stojące przed publicznymi lokalnymi służbami zatrudnienia w związku z dotarciem do osób nieaktywnych zawodowo, poznaniem ich złożonych potrzeb oraz zrozumieniem ich skomplikowanych problemów. Strategia i związane z nią plany działania są niezbędne dla każdej podgrupy, tak by skutecznie i z powodzeniem zagwarantować miejsca pracy dla osób, które szukają zatrudnienia oraz chcą pracować i przyczyniać się do tworzenia dobrobytu i dobrostanu społecznego i ekologicznego w społeczeństwie.

4.4.

Wśród najważniejszych wyzwań, którymi należy się zająć, można wymienić:

brak usług publicznych związanych z dziećmi i osobami niesamodzielnymi; usługi takie ułatwiłyby dostęp do rynku pracy osobom zajmującym się gospodarstwem domowym (najczęściej są to kobiety);

a)

osoby określane jako nieaktywne zawodowo powinny mieć dostęp do projektów dotyczących dalszego szkolenia i przekwalifikowania się, przy jednoczesnym otrzymywaniu zasiłku dla bezrobotnych;

b)

ułatwianie, wspieranie i promowanie za pomocą konkretnych i skutecznych środków integracji osób niepełnosprawnych, w przypadku których konieczne są bardziej szczegółowe plany zatrudnienia oraz bardziej ukierunkowane wsparcie;

c)

zwrócenie szczególnej uwagi na inne słabsze grupy, takie jak migranci i osoby objęte programem na rzecz Romów;

d)

oczywiste jest, że wiele osób – z różnych powodów – rezygnuje i nie kieruje się więcej do służb zatrudnienia w celu rejestracji i że to te służby muszą nawiązać z nimi kontakt i przywrócić możliwość znalezienia zatrudnienia;

e)

jest także pewne, że konieczne są lepsze i bardziej intensywne działania państw członkowskich na szczeblu publicznych służb zatrudnienia, ale jest również zrozumiałe, iż wiele lokalnych służb zatrudnienia nie ma na chwilę obecną wystarczających możliwości, dlatego też trzeba przyjmować urzędników o odpowiednich kwalifikacjach, aby osiągnąć wyznaczony cel, jakim jest znalezienie pracy dla tych, którzy jej szukają i chcą pracować;

f)

w niektórych państwach członkowskich z pewnością istnieją dobre praktyki w zakresie radzenia sobie z takimi wyzwaniami i powinny one być powielane w całej Unii Europejskiej;

g)

zwiększenie płac do godnego poziomu również staje się koniecznością w UE.

4.5.

Rynki pracy się zmieniają; reformy strukturalne rynków pracy doprowadziły do dużej różnorodności i nowych form pracy. Pracownicy w nietypowych formach zatrudnienia doświadczają gorszych warunków pracy i są bardziej zagrożeni ubóstwem pracujących (13). W 2017 r. 13,7 % pracowników w UE prowadziło działalność na własny rachunek (14), 11,3 % stanowili pracownicy tymczasowi (15), a 18,7 % pracownicy zatrudnieni w niepełnym wymiarze czasu pracy (16). Państwa członkowskie, wspierane przez Unię Europejską odpowiednimi programami, powinny zwiększyć inwestycje w edukację, inwestycje wysokiej jakość i z efektem mnożnikowym dla gospodarki, a tym samym poprawić kształcenie w dziedzinie nauki, inżynierii, technologii i matematyki w oparciu o wartości i podstawowe prawa ponownie wprowadzone w ramach Europejskiego filaru praw socjalnych. Trzeba uwzględnić, wspierać i chronić osoby nieaktywne zawodowo zgodnie ze szczególnymi potrzebami każdej podgrupy, tak aby stawić czoła tym zmianom i skutecznie te osoby zintegrować. EKES zaleca stworzenie rynku pracy, który faktycznie w większym stopniu sprzyjałby integracji społecznej.

4.6.   Przeszkody na drodze zatrudnienia ludności nieaktywnej zawodowo

4.6.1.

Osoby w wieku produkcyjnym (od 15 do 64 lat) bez powiązań z rynkiem pracy lub mające jedynie słabe powiązania napotykają wiele barier utrudniających zatrudnienie, co uniemożliwia im pełne zaangażowanie w działania związane z poszukiwaniem pracy. Wnikliwe i gruntowne zrozumienie tych przeszkód jest warunkiem koniecznym, aby zaprojektować i wdrożyć odpowiednie polityki interwencyjne na rynku pracy, które będą właściwie ukierunkowane i dostosowane do okoliczności indywidualnych odbiorców. Poniżej przedstawiono niektóre wyzwania w określaniu barier w zatrudnieniu. Konieczne są dokładne i konkretne informacje i analizy, aby zrozumieć te przeszkody, co obecnie jest jednak praktycznie niemożliwe, ponieważ:

a)

aktualne zagregowane wskaźniki rynku pracy zawierają mało istotnych informacji nie mających wyraźnego powiązania z osobami nieaktywnymi zawodowo czy problemami, którymi należy się zająć, i w dużej mierze opartych na jednostce a nie środowisku rodzinnym;

b)

główny nacisk kładzie się w przeważającym stopniu na zarejestrowanych bezrobotnych;

c)

istnieje bardzo niewiele informacji na temat problemów zdrowotnych, obowiązków opiekuńczych lub zachęt.

4.6.2.

Najczęstsze rodzaje barier to:

a)

brak niedawnego doświadczenia w pracy;

b)

niski poziom wykształcenia i umiejętności;

c)

bardzo ograniczone doświadczenie zawodowe lub jego brak;

d)

ograniczenia w zakresie zdrowia;

e)

obowiązki związane z opieką nad członkami rodziny;

f)

niewiele możliwości zatrudnienia;

g)

osoba nigdy nie pracowała za wynagrodzeniem.

h)

dyskryminacja ze względu na wiek, płeć, niepełnosprawność itp. oraz politykę dotyczącą zasobów ludzkich niektórych przedsiębiorstw.

4.6.3.

Konieczne jest przyjęcie narzędzi w celu zwiększenia widoczności i motywacji osób poszukujących pracy, aby ułatwić im jej znalezienie. Chodzi tu o środki takie jak:

a)

poradnictwo zawodowe;

b)

portal internetowy dla ogłoszeń o wakatach i możliwościach zatrudnienia;

c)

bezpośrednie odniesienia i wskazówki dla zainteresowanych osób;

d)

wsparcie mobilności;

e)

programy szkoleń zawodowych;

f)

ewentualne dotacje dla pracodawców.

4.7.

Państwa członkowskie często starają się wyjaśnić indywidualne okoliczności i trudności na rynku pracy poprzez zastosowanie zaawansowanych narzędzi statystycznych, które określają profile poszczególnych wnioskodawców za pomocą danych administracyjnych. Takie narzędzia są przydatne w celu zindywidualizowania usług i oferowania programów zatrudnienia osobom zarejestrowanym w urzędach pracy. Narzędzia te opierają się na informacjach administracyjnych, co ma wyraźne zalety, jednak zwykle biorą pod uwagę tylko część populacji osób niepracujących, taką jak zarejestrowani bezrobotni. W rezultacie zaawansowane narzędzia profilowania w zakresie tych informacji zazwyczaj nie mogą być stosowane do przedstawienia szerszej perspektywy na temat barier dla zatrudnienia osób, które nie mają żadnego powiązania z rynkiem pracy lub ich powiązanie jest bardzo słabe.

4.8.

Zrozumienie barier utrudniających zatrudnienie jest ważne nie tylko z punktu widzenia połączenia usług świadczonych przez różne instytucje, lecz także konieczne w celu zidentyfikowania grup, które mogą skorzystać z programów zatrudnienia lub świadczeń na rzecz tych grup osób, które obecnie nie są uważane za klientów dostępnych ofert zatrudnienia lub świadczeń przyznawanych przez instytucje zapewniające takie środki. W związku z tym EKES wzywa Komisję, aby (wraz z OECD lub samodzielnie) stworzyła modele statystyczne uwzględniające specyfikę ludności nieaktywnej zawodowo, tak aby te osoby można było z powodzeniem włączyć w ramy aktywnej polityki zatrudnienia.

5.   Wspólna europejska strategia na rzecz sprostania zmianom w dziedzinie technologii oraz wzmocnienie integracji w społeczeństwie z uwzględnieniem potrzeb wszystkich obywateli Europy, w tym osób nieaktywnych zawodowo

5.1.

Komisja i państwa członkowskie powinny skoncentrować wszelkie środki, jakie należy wdrożyć, na poprawie integracji na rynku pracy każdej podgrupy osób nieaktywnych zawodowo (17), a nie tylko na kwestiach związanych ze szkoleniami i kompetencjami. Chodzi tu o środki takie jak:

a)

rozwój odpowiednich usług publicznych dobrej jakości pomocy społecznej, aby sprostać potrzebom w tym zakresie (przede wszystkim opieka nad dziećmi i osobami starszymi) i umożliwić osobom, które chcą podjąć pracę (są to głównie kobiety), lecz nie mogą tego zrobić z powodu obowiązków rodzinnych, znalezienie zatrudnienia (18);

b)

skuteczne monitorowanie i ocena wpływu polityk publicznych na reaktywację osób nieaktywnych zawodowo, np.:

1.

skuteczne badania (rozpoznawanie przeszkód i porównywanie z istniejącymi politykami);

2.

wdrożenie (w odpowiedzi na wyzwania w zakresie wdrażania; ułatwienie koordynacji i współpracy między zainteresowanymi stronami);

3.

monitorowanie i ocena (szacowanie skutków w perspektywie krótko- i długoterminowej; analiza wyników wykraczająca poza prawdopodobieństwo zatrudnienia i uwzględniająca jakość zatrudnienia; zbadanie, co działa i dla kogo);

c)

zwiększenie wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu oraz dobrostanu poprzez następujące aspekty z funkcjonowania rynku pracy: więcej lepszych miejsc pracy, włączenie, odporność i zdolność przystosowania się;

d)

Komisja i państwa członkowskie powinny przyjąć 3 zasady polityki:

1.

wspieranie środowiska sprzyjającego miejscom pracy wysokiej jakości;

2.

unikanie wykluczenia z rynku pracy i ochrona ludzi przed ryzykiem związanym z rynkiem pracy;

3.

przygotowanie na przyszłe zagrożenia i możliwości, które mogą pojawić się na rynku pracy;

e)

tworzenie w gminach miejsc pracy odpowiednich do kwalifikacji pracowników nieaktywnych zawodowo, tj. tworzenie miejsc pracy zgodnie z umiejętnościami osób nieaktywnych zawodowo i zwiększanie zakresu umiejętności tych osób poprzez odpowiednie kursy szkoleniowe;

f)

tworzenie warunków sprzyjających wzmocnieniu dialogu społecznego (z partnerami społecznymi) na wszystkich odpowiednich poziomach, przy jednoczesnym poszanowaniu autonomii partnerów społecznych i rokowań zbiorowych, a także dialogu z innymi właściwymi organizacjami społeczeństwa obywatelskiego (19).

5.2.

Strategia nie powinna przynosić korzyści wyłącznie tym osobom, które już mają miejsca pracy. Należy zwrócić szczególną uwagę na młodzież NEET (niekształcącą się, niepracującą ani nieszkolącą się) oraz na wszystkie inne osoby bierne zawodowo, ponieważ stanowią one podwójny problem, tj. są problemem społecznym i pogarszają sytuację braku wykwalifikowanych pracowników. Jako że nie pracują, nie mają możliwości zdobycia praktycznego doświadczenia, a ponieważ nie uczą się, nie mają możliwości zdobycia bardziej odpowiednich kwalifikacji akademickich, co grozi całkowitym wykluczeniem z rynku pracy. Paradoksem jest to, że najlepiej wykwalifikowane pokolenie niekoniecznie jest najlepiej przygotowane do potrzeb rynku pracy swoich czasów. Unia Europejska i państwa członkowskie nie mogą pozostawić bez pomocy najbardziej wykwalifikowanego pokolenia w historii.

5.3.

Pracodawcy twierdzą, że mają trudności ze znalezieniem wykwalifikowanych pracowników, co stanowi przeszkodę dla potencjalnego wzrostu i nowych inwestycji przemysłowych. Europejskie przedsiębiorstwa tracą tym samym na konkurencyjności i pozostają coraz bardziej w tyle (20): brak wykwalifikowanej siły roboczej zaspokajającej dzisiejsze zapotrzebowanie może prowadzić do braku popytu na przyszłych wykwalifikowanych młodych pracowników.

5.4.

W celu wypełnienia luki strukturalnej, jakiej doświadczamy dzisiaj, konieczne jest stworzenie pomostu, który poprawi związek między zdobywaniem wykształcenia / szkoleniami i nabywaniem umiejętności (21) a obecnym i przyszłym zapotrzebowaniem na rynku pracy. Obejmuje to:

a)

stawianie na umiejętności przekrojowe,

b)

poprawa powiązań między instytucjami kształcenia i szkolenia, pracodawcami i związkami zawodowymi;

c)

uświadamianie młodych ludzi i innych bezrobotnych dotkniętych brakiem możliwości pracy na temat dostępnych dla nich możliwości zatrudnienia i wymagań,

d)

promowanie partnerstwa między instytucjami kształcenia i szkolenia, przedsiębiorstwami, pracodawcami, sektorem publicznym, związkami zawodowymi i samymi osobami NEET oraz innymi grupami nieaktywnymi zawodowo (w tym migrantami) (22),

e)

opracowanie konkretnego programu działań dla każdej podgrupy osób nieaktywnych zawodowo, monitorowanie i ocenę jego wdrażania oraz korygowanie odchyleń,

f)

zmniejszenie tygodniowego wymiaru czasu pracy, począwszy od usług publicznych, oraz tworzenie możliwości zatrudnienia dla wszystkich.

5.5.

Czwarta rewolucja przemysłowa i cyfryzacja są być może ostatnią szansa dla UE, aby nadrobić zaległości względem głównych konkurentów poprzez inwestowanie, tworzenie strategii i odpowiednich planów działania, a także ostateczne przejście do gospodarki opartej na wiedzy i pełnym zatrudnieniu, jak przewidziano w strategii lizbońskiej z 2000 r. Jeśli tego nie zrobimy, możemy stanąć w obliczu załamania na różnych poziomach społeczeństwa i upadku europejskiej infrastruktury produkcyjnej, a także osłabienia podstawowych wartości, które z pewnością chcemy zachować.

5.6.

Aby osiągnąć ten cel, konieczne jest podjęcie zobowiązania, nawiązanie swojego rodzaju współpracy obejmującej wszystkie instytucje UE, państwa członkowskie, rządy na szczeblu krajowym i lokalnym, związki zawodowe i organizacje pracodawców oraz przedsiębiorstw i inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego, i w ramach której wszystkie te podmioty razem i każdy z osobna będą wywiązywać się ze swoich obowiązków, stając się – wspólnie i indywidualnie – siłą twórczą, tak by wszyscy obywatele mieli możliwość podjęcia pracy i uczestniczenia w tworzeniu dobrobytu i dobrostanu gospodarczego, społecznego i środowiskowego. Podsumowując, EKES wzywa wszystkie instytucje (europejskie i krajowe, organy publiczne, rządy, gminy i podmioty prywatne), aby realizowały politykę publiczną, która będzie sprzyjała włączeniu, a nie mnożyła restrykcje, co miało miejsce na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat i doprowadziło do wykluczenia wielu milionów osób nieaktywnych zawodowo, a tym samym doprowadziło do oddalenia się społeczeństwa obywatelskiego od instytucji europejskich i zagroziło przyszłości Europy.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Zalecenie Komisji 2008/867/WE z dnia 3 października 2008 r. w sprawie aktywnej integracji osób wykluczonych z rynku pracy (Dz.U. L 307 z 18.11.2008, s. 11).

(2)  Według danych Eurostatu w trzecim kwartale 2018 r. 26 % ludności (UE-28) w wieku 15–64 lat było nieaktywne.

(3)  Eurofound (2017) „Ponowne wejście na rynek pracy: możliwości zatrudnienia osób biernych zawodowo”, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(4)  Zob. strona internetowa Komisji Europejskiej poświęcona europejskiej strategii zatrudnienia.

(5)  Dz.U. C 271 z 19.9.2013, s. 101.

(6)  Dz.U. C 268 z 14.8.2015, s. 40.

(7)  COM(2018) 269 final, opinia w sprawie nowej strategii UE na rzecz młodzieży (Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 142).

(8)  Dz.U. C 67 z 20.2.2016, s. 1.

(9)  Dokument roboczy służb Komisji w sprawie wdrażania zalecenia Komisji z 2008 r. dotyczącego aktywnej integracji osób wykluczonych z rynku pracy (SWD(2017) 257 final).

(10)  Eurofound (2017), „Ponowne wejście na rynek pracy: możliwości zatrudnienia osób biernych zawodowo”, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(11)  Eurofound (2017), „Ponowne wejście na rynek pracy: możliwości zatrudnienia osób biernych zawodowo”, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(12)  Eurofound (2017), „Ponowne wejście na rynek pracy: możliwości zatrudnienia osób biernych zawodowo”, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg.

(13)  Projekt wspólnego sprawozdania Komisji i Rady o zatrudnieniu towarzyszący komunikatowi Komisji w sprawie rocznej analizy wzrostu gospodarczego na 2019 r. (COM(2018) 761 final).

(14)  Wiek 15–64 lata, dane pochodzą z projektu wspólnego sprawozdania Komisji i Rady o zatrudnieniu, COM/2018/761 final.

(15)  Wiek 20–64 lata; dane pochodzą z Eurostatu, luty 2019 r.

(16)  Wiek 20–64 lata; dane pochodzą z Eurostatu, luty 2019 r.

(17)  Dz.U. C 237 z 6.7.2018, s. 1, Dz.U. C 125 z 21.4.2017, s. 10.

(18)  Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 44, opinia w sprawie równości płci na europejskich rynkach pracy (Dz.U. C 110 z 22.3.2019, s. 26).

(19)  Opinia SOC/577 w sprawie dialogu społecznego na rzecz innowacji w gospodarce cyfrowej, dotychczas nieopublikowana w Dz.U. (Dz.U. C 125 z 21.4.2017, s. 10).

(20)  Badanie „Niedopasowanie umiejętności – przeszkoda dla konkurencyjności przedsiębiorstw z UE”.

(21)  Dz.U. C 125 z 21.4.2017, s. 10, opinia w sprawie pakietu edukacyjnego (Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 136), Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 167, Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 37, Dz.U. C 173 z 31.5.2017, s. 45, Dz.U. C 173 z 31.5.2017, s. 1.

(22)  Raport informacyjny SOC/574 „Koszty braku imigracji i braku integracji”(Dz.U. C 264 z 20.7.2016, s. 19).


ZAŁĄCZNIK

Następujące poprawki, które uzyskały poparcie co najmniej jednej czwartej oddanych głosów, zostały odrzucone w trakcie debaty (art. 59 ust. 3 regulaminu wewnętrznego):

Punkt 5.4

Skreślić element wyliczenia f)

5.4

A W celu wypełnienia luki strukturalnej, jakiej doświadczamy dzisiaj, konieczne jest stworzenie pomostu, który poprawi związek między zdobywaniem wykształcenia/szkoleniami i nabywaniem umiejętności (1) a obecnym i przyszłym zapotrzebowaniem rynku pracy. Obejmuje to:

(…)

f) zmniejszenie tygodniowego wymiaru czasu pracy, począwszy od usług publicznych, oraz tworzenie możliwości zatrudnienia dla wszystkich.

Uzasadnienie

Zmniejszenie tygodniowego wymiaru czasu pracy nie jest właściwym sposobem rozwiązania problemu możliwości zatrudnienia, ani też nie jest to podejście wybiegające w przyszłość. Świat pracy w XXI wieku zmienia się. Zmiany technologiczne i nowe formy pracy oferują nowe możliwości i sposoby włączenia osób nieaktywnych zawodowo do rynku pracy. Ponadto debata w Sekcji SOC wykazała, że w państwach członkowskich, w których zastosowano taki środek, odnotowano również negatywne doświadczenia.

Wynik głosowania

Za: 42

Przeciw: 63

Wstrzymało się: 5

Punkt 1.4

Zmienić

1.4.

EKES zaleca, by Komisja Europejska zachęcała państwa członkowskie do podniesienia skuteczności ich aktywnej polityki rynku pracy i do zadbania o to, by ich publiczne służby zatrudnienia mogły zapewnić bardziej ukierunkowaną pomoc osobom pragnącym uczestniczyć w rynku pracy, poprzez uwzględnienie ich umiejętności,i ambicji i obecnego zapotrzebowania na pracę.

Uzasadnienie

Rolą ukierunkowanej pomocy jest rozmowa z osobami o ich zdolnościach i ambicjach, lecz także wyjaśnianie im sytuacji na rynku pracy i wskazywanie im najlepszych możliwości w zakresie szkoleń lub przekwalifikowania.

Wynik głosowania

Za: 28

Przeciw: 66

Wstrzymało się: 6


(1)  Dz.U. C 125 z 21.4.2017, s. 10, opinia w sprawie pakietu edukacyjnego (Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 136), Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 167, Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 37, Dz.U. C 173 z 31.5.2017, s. 45, Dz.U. C 173 z 31.5.2017, s. 1.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/16


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Systemy edukacji pomagające zapobiec niedopasowaniu umiejętności: konieczne zmiany”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2019/C 228/03)

Sprawozdawczyni: Milena ANGELOVA

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego

15.2.2018

Podstawa prawna

Art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego

Opinia z inicjatywy własnej

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa

Data przyjęcia przez sekcję

13.2.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

21.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

130/0/2

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES docenia położenie większego nacisku na edukację, szkolenia oraz rozwijanie i wykorzystywanie umiejętności w UE, co ponownie podkreślono w niedawnych inicjatywach Komisji Europejskiej (KE) (1). Odnotowuje, że kształcenie i szkolenie należą do kompetencji państw członkowskich, niemniej zwraca uwagę na strategiczne znaczenie tej dziedziny dla przyszłości Europy w kontekście dobrobytu gospodarczego, większej spójności i demokratycznego życia, jak również dla „spełnienia oczekiwań obywateli i reagowania na ich obawy dotyczące przyszłości w szybko zmieniającym się świecie” (2).

1.2.

EKES wyraża zaniepokojenie poważnymi problemami strukturalnymi na rynkach pracy ze względu na niedopasowanie umiejętności, z czego niektóre zostały spowodowane przez czynniki technologiczne i demograficzne. W związku z tym wzywa do natychmiastowego opracowania i wdrożenia ukierunkowanych środków politycznych, którym towarzyszyć będą zachęty i kompendium dobrych praktyk dla państw członkowskich. To pozwoli im wprowadzić w razie konieczności skuteczne dostosowania wspierające systemy kształcenia i szkolenia z myślą o uniknięciu niedopasowania umiejętności i marnowania talentów.

1.3.

Zdaniem EKES-u niedopasowaniu umiejętności obecnie i w przyszłości można trwale zapobiec wyłącznie, jeśli KE i państwa członkowskie poprzez ukierunkowane strategie polityczne i konkretne działania poprawią i odpowiednio dostosują systemy kształcenia i szkolenia, a jednocześnie skupią się na kierowaniu talentami i na systemie kompleksowego zarządzania umiejętnościami. Apeluje zatem, aby uczyniły to niezwłocznie i w skuteczny sposób. Środki te powinny być nastawione na wspieranie integracyjnego i ciągłego dostosowywania siły roboczej do nowego środowiska gospodarczego.

1.4.

EKES zwraca się do KE o szersze rozpowszechnianie najlepszych praktyk dotyczących programów zdobywania kwalifikacji oraz kształcenia i szkolenia zawodowego. Należy również zapewnić odpowiedni zestaw zachęt dla wszystkich uczestników procesu kształcenia i szkolenia, aby zagwarantować wszystkim prawo do uzyskania odpowiednich szkoleń (3). Zgodnie ze swoją poprzednią opinią Komitet podkreśla wagę stworzenia europejskiego obszaru edukacji (4). EKES dostrzega potrzebę dalszej aktualizacji i nieustannej poprawy umiejętności i kompetencji nauczycieli i instruktorów na wszystkich poziomach kształcenia i szkolenia.

1.5.

EKES przyznaje, że niektóre elementy niedopasowania umiejętności będą zawsze obecne, a systemy kształcenia nigdy nie będą w stanie doskonale przygotować ludzi na wszystkie okoliczności. Jednak obecne tendencje są niepokojące i powodują powstawanie wąskich gardeł dla wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy, a tym samym uniemożliwiają obywatelom pełne uwolnienie ich kreatywnego potencjału a przedsiębiorstwom wykorzystanie pełnej zdolności innowacji drzemiącej w umiejętnościach ludzkich. Właśnie dlatego rządy, partnerzy społeczni i społeczeństwo obywatelskie powinni połączyć siły z myślą o rozwiązaniu tego problemu i zapewnić ludziom niezbędne doradztwo i wskazówki, które pomogą im w dokonywaniu właściwych wyborów i stałym rozwijaniu wiedzy i umiejętności dla dobra społeczeństwa. Aby lepiej przewidywać potrzeby związane z umiejętnościami i na nie reagować, potrzebne jest kompleksowe i całościowe podejście (5).

1.6.

Niewątpliwie wiarygodne prognozy dotyczące podaży umiejętności i zapotrzebowania na nie oraz przyszłej struktury unijnego rynku pracy mają kluczowe znaczenie dla zmniejszenia niedopasowania umiejętności. W związku z tym uczelnie, ośrodki naukowe i inne instytucje badawcze powinny zająć się tą kwestią w ścisłej współpracy z partnerami społecznymi i odpowiednimi organami administracji w państwach członkowskich. Bardzo przydatne w tym zakresie będzie doświadczenie zdobyte w ostatnich latach przez Cedefop, jednak należy wzbogacić je o dodatkowe informacje na szczeblu krajowym przez pozyskanie bardziej szczegółowych danych dotyczących poszczególnych państw członkowskich.

1.7.

Rządy, przedsiębiorstwa i pracownicy powinni postrzegać kształcenie i szkolenie jako inwestycję. Zachęty podatkowe związane z taką inwestycją mogłyby skłonić pracodawców i pracowników do zwiększenia nakładów inwestycyjnych. Porozumienia zbiorowe mogą uwzględniać pewne prawa i obowiązki pracodawców i pracowników w zakresie kształcenia i szkolenia. Należy promować najlepsze praktyki w zakresie podnoszenia kwalifikacji i przekwalifikowywania się, aby pomóc ludziom ponownie znaleźć zatrudnienie.

1.8.

W wielu przypadkach kształcenie odbywa się w pozaformalnych i nieformalnych okolicznościach, na przykład w ramach organizacji młodzieżowych i wzajemnego uczenia się, a wielu umiejętności związanych z miejscem pracy nie da się zdobyć w ramach kształcenia formalnego w szkołach (6). EKES zachęca zatem państwa członkowskie do poszukiwania sposobów walidacji odpowiednich kwalifikacji nabytych w takich sytuacjach. Można to zrobić, kończąc prace nad krajowymi systemami kwalifikacji i je odpowiednio wykorzystując, między innymi za pomocą platform, które oferują standardową ocenę poziomu umiejętności niezależnie od sposobu ich zdobycia. Takie podejście umożliwi dodatkowe informowanie przedsiębiorstw o potencjale jednostki, zwłaszcza osób dorosłych, a także uwypukli umiejętności, które nie są widoczne w oficjalnych dokumentach, a które mogą być jednak cenne.

1.9.

Uczenie się przez całe życie, podnoszenie kwalifikacji i przekwalifikowanie się stanowią wspólną odpowiedzialność państw, pracodawców i pracowników. Aby umożliwić ludziom wybór odpowiedniej ścieżki kariery, należy ich aktywnie wspierać i informować, w tym poprzez doradztwo, konsulting, poradnictwo zawodowe, coaching i mentoring na temat tego, jak świadomie decydować o szkoleniach i nabywaniu wiedzy dającej im umiejętności i kompetencje pożądane na rynku pracy. Partnerzy społeczni powinni odgrywać aktywną rolę, zwiększając świadomość na temat problemów i proponując możliwe rozwiązania. Ludzie muszą wiedzieć, które umiejętności są przydatne i jak programy edukacyjne i szkoleniowe wpłyną na ich karierę zanim zdecydują się poświęcić czas i pieniądze na szkolenia. Będą również chcieli uzyskać kwalifikacje lub certyfikaty uznawane przez innych.

2.   Niedopasowanie umiejętności obecnie i w przyszłości

2.1.

Przyszłość dzieje się teraz – staje się rzeczywistością szybciej, niż możemy ją wyśledzić i przewidzieć. Niesie ze sobą ważne wyzwania dla przedsiębiorstw i podmiotów administracji publicznej w związku z ustanawianiem nowych modeli biznesowych oraz dla pracowników w związku z zapotrzebowaniem na nowe umiejętności i kompetencje, które w większości są trudne do przewidzenia, a tym samym zmusza całe społeczeństwo do szybkiego dopasowania się do gwałtownych zmian. Jeśli chcemy, aby ta przemiana przyniosła dobre efekty, musimy pozostać zjednoczeni, gotowi do natychmiastowej reakcji, połączyć siły, aby przewidywać nadchodzące zjawiska, i aktywnie zarządzać obecną rewolucyjną zmianą stosunków między człowiekiem, robotyką, sztuczną inteligencją i cyfryzacją dla dobra naszego społeczeństwa.

2.2.

Niedopasowanie umiejętności do potrzeb rynku pracy jest obecnie jednym z największych wyzwań, które stanowi zagrożenie dla wzrostu gospodarczego oraz trwałych miejsc pracy w UE. Według niektórych badań (7) koszty tego zjawiska wynoszą 2 % PKB UE. Według KE 70 mln Europejczyków nie ma odpowiednich umiejętności czytania i pisania, a jeszcze więcej osób w Europie ma niskie umiejętności cyfrowe i umiejętności rozumowania matematycznego. Niedawne badanie (8) pokazuje, że udział pracowników posiadających umiejętności niedopasowane do rynku pracy pozostaje średnio na poziomie ok. 40 %, co odpowiada ogólnym szacunkom Cedefopu. Pracownicy posiadający odpowiednie umiejętności mają kluczowe znaczenie dla konkurencyjności firm. W związku z tym niezwykle ważne jest, by obecna i przyszła siła robocza posiadała umiejętności i kompetencje właściwe z punktu widzenia zmieniających się potrzeb nowoczesnej gospodarki i rynku pracy. Nikogo nie wolno zostawiać w tyle (9) i należy zapobiegać marnowaniu talentów. Aby osiągnąć te cele, potrzebujemy wysoko wykwalifikowanych nauczycieli i organizatorów szkoleń oraz odpowiedniego wsparcia umożliwiającego udział w uczeniu się przez całe życie.

2.3.

W swoich poprzednich opiniach (10) EKES podkreślił wpływ cyfryzacji, robotyzacji, nowych modeli ekonomicznych, takich jak Przemysł 4.0, gospodarki o obiegu zamkniętym i gospodarki dzielenia się na wymagania w zakresie nowych umiejętności. Wyraził również swój pogląd na temat potrzeby wprowadzenia bardziej innowacyjnych rozwiązań w zakresie kształcenia i rozwijania umiejętności, gdyż Europa potrzebuje rzeczywistej zmiany paradygmatu w odniesieniu do celów i funkcjonowania sektora edukacji oraz zrozumienia jego miejsca i roli w społeczeństwie (11). Z szacunków Cedefop (12) wynika, że umiejętności pracowników w UE są blisko o jedną piątą za niskie, aby mogli oni wykonywać swoją pracę na najwyższym poziomie wydajności. Wymaga to podjęcia wspólnych działań na rzecz stymulowania dalszego kształcenia dorosłych w Europie.

2.4.

Ożywienie gospodarcze w Europie w połączeniu ze zmieniającymi się potrzebami w zakresie umiejętności przyczynia się do wzrostu zapotrzebowania na pracę i niedoboru wykwalifikowanych pracowników na poziomie najwyższym od dziesięciu lat. Podczas gdy stopa bezrobocia w UE maleje (z 10,11 % w 2014 r. do 7,3 % w 2018 r.), wskaźnik wakatów podwoił się (z 1,1 % w 2009 r. do 2,2 % w 2018 r.) (13).

2.4.1.

Problem ten dotyczy wszystkich państw członkowskich, niemniej w różnym zakresie i z różnych przyczyn. Ogólne badanie (14) wykazało, że w wielu państwach członkowskich odsetek pracodawców mających trudności z zatrudnieniem pracowników jest niepokojąco wysoki. W dziesięciu państwach członkowskich wynik ten był wyższy od średniej ogólnoświatowej wynoszącej 45 %, a najbardziej niekorzystnie wypadły Rumunia (81 %), Bułgaria (68 %) i Grecja (61 %). Mniejsze, choć nadal znaczące problemy po drugiej stronie zakresu odnotowano w Irlandii (18 %), Zjednoczonym Królestwie (19 %) i Niderlandach (24 %).

2.4.2.

Dla około jednej trzeciej pracodawców głównym powodem, dla którego nie mogą oni obsadzić wakatów, jest brak kandydatów. 20 % pracodawców twierdzi, że kandydaci nie mają odpowiedniego doświadczenia. W miarę cyfryzacji, automatyzacji i przekształcania się firm znalezienie kandydatów mających zarówno umiejętności techniczne, jak i miękkie, jest ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej – jednak 27 % pracodawców twierdzi, że kandydatom brakuje potrzebnych umiejętności. Ponad połowa (56 %) pracodawców na całym świecie twierdzi, że umiejętności w zakresie komunikacji – zarówno pisemnej, jak i werbalnej – są najbardziej cenione u kandydatów, a tuż po nich wymienia się umiejętności w zakresie współpracy i rozwiązywania problemów.

2.5.

Wyniki Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIAAC) i Europejskiego badania umiejętności i miejsc pracy (ESJS), jak również badania naukowe (15) pokazują, że duża część niedopasowania wynika ze zbyt wysokich kwalifikacji lub zbyt wysokiego wykształcenia. Zazwyczaj czterech na dziesięciu dorosłych pracowników uważa, że ich umiejętności są niedostatecznie wykorzystywane, a niemal jedna trzecia absolwentów wyższych uczelni ma zbyt wysokie kwalifikacje do wykonywania swojej pracy. Wynika to zarówno z nieefektywnego podziału zasobów (prowadzącego do niepełnego wykorzystania dostępnych zasobów umiejętności), jak i ogólnego braku równowagi między umiejętnościami siły roboczej a popytem na rynku pracy (16).

2.6.

Niedopasowanie umiejętności wpływa negatywnie na gospodarkę i całe społeczeństwo. Ma ono następujące skutki:

uniemożliwia obywatelom czerpanie satysfakcji z wykonywanych zawodów i obranych ścieżek kariery, osłabia ich poczucie bycia docenionym i może wpływać na obniżenie wynagrodzeń,

utrudnia rozwój osobisty oraz zakres wykorzystania zdolności i możliwości ludzi,

obniża wydajność siły roboczej – niektóre szacunki pokazują, że spadek wydajności (17) spowodowany niedopasowaniem umiejętności w UE wynosi około 0,8 EUR za każdą przepracowaną godzinę (18),

obniża konkurencyjność firm przez spowolnienie procesu rekrutacji i podniesienie jego kosztów oraz zwiększenie zapotrzebowania na dodatkowe wydatki związane ze szkoleniem;

2.7.

Z powodu szybko zachodzących zmian niedopasowanie umiejętności może występować zarówno wśród wysoko, jak i nisko wykwalifikowanych pracowników, a także w zawodach wymagających zazwyczaj wysokiego poziomu wykształcenia i wiedzy. Elektrycy, mechanicy, spawacze, inżynierowie, kierowcy, specjaliści w dziedzinie IT i usług społecznych oraz przedstawiciele handlowi należą obecnie do zawodów, na które jest największe zapotrzebowanie ze strony pracodawców.

2.8.

Umiejętności w dziedzinach STEM i umiejętności cyfrowe mają coraz większe znaczenie dla konkurencyjności przedsiębiorstw i wykorzystania wydajności pracowników. Znaczenie umiejętności w dziedzinach STEM wykracza również poza samą treść programów nauczania nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki, bowiem umożliwia uczniom i studentom zdobywanie szerszych umiejętności i kompetencji, takich jak myślenie systemowe i krytyczne. Istotne jest również, aby oprócz tych zestawów umiejętności ludzie mieli dobry fundament w postaci umiejętności podstawowych i umiejętności w zakresie przedsiębiorczości. Umiejętności w dziedzinach STEM mogą zostać nabyte poprzez kształcenie i szkolenie zawodowe oraz kształcenie ogólne. Szczególnie ważne jest zachęcenie większej liczby kobiet do studiowania STEM oraz odpowiednie zajęcie się problemem przepaści cyfrowej między kobietami a mężczyznami (19). Należy znaleźć różne sposoby popularyzacji STEM, zwłaszcza w regionach wokół mniejszych ośrodków, gdyż dziedziny te są zazwyczaj skoncentrowane w dużych miastach (20). Radar strategicznych kompetencji cyfrowych jest użytecznym narzędziem, dzięki któremu młodzi ludzie mogą mieć inne wzorce do naśladowania lub spotkać mentorów w celu zaznajomienia się z wymaganą kompetencją dla konkretnych miejsc pracy (21).

2.9.

Dobrze opracowane środki z zakresu polityki są potrzebne, aby uniknąć nasilenia problemu niedopasowania umiejętności. Z powodu rewolucyjnych zmian w zakresie technologii modele biznesowe, oczekiwania klientów i charakter pracy często zmieniają się na niespotykaną dotąd skalę i w niemal nieprzewidywalny sposób. Jak wskazał już Komitet (22), prawie połowa istniejących miejsc pracy może zostać zautomatyzowana, w związku z czym automatyzacja i roboty będą miały istotny wpływ na przyszłość pracy. Może to spowodować powiększenie się luki między potrzebami przedsiębiorstw a kwalifikacjami, umiejętnościami i kompetencjami pracowników w przyszłości oraz stanowi wyzwanie dla organizatorów kształcenia i szkolenia. Zjawisko to uwypukla również rosnące znaczenie umiejętności miękkich i przekrojowych oraz innych umiejętności zdobywanych często w drodze uczenia się nieformalnego, a także rodzi problemy związane z uznawaniem i zatwierdzaniem uczenia się i szkolenia nieformalnego.

2.10.

UE powinna wesprzeć państwa członkowskie oraz pomóc im w pilnym zajęciu się tym problemem strukturalnym na rynku pracy i wyeliminowaniu niedopasowania umiejętności, które tworzy wąskie gardła dla wzrostu gospodarczego. Szczególną uwagę trzeba tu poświęcić dziedzinom STEM i umiejętnościom cyfrowym. Partnerzy społeczni odgrywają ważną rolę w określaniu i – tam, gdzie to możliwe – prognozowaniu umiejętności, kompetencji i kwalifikacji, które są niezbędne w nowych i powstających zawodach (23), tak aby edukacja i szkolenia lepiej odpowiadały na potrzeby przedsiębiorstw i pracowników. Cyfryzacja jest szansą dla wszystkich, ale tylko wówczas, gdy zostanie właściwie przeprowadzona i zaowocuje nową wiedzą na temat pracy (24). Ważne jest również, aby partnerzy społeczni byli zaangażowani w interpretację danych gromadzonych przez agencje statystyczne i rządowe, bowiem pracodawcy i związki zawodowe mogą dostarczać istotnych informacji, które w innym przypadku mogłyby nie zostać wzięte pod uwagę. Europejski Fundusz Społeczny (EFS) ma do odegrania istotną rolę w zakresie wspierania inicjatyw, w tym w drodze wspólnych działań partnerów społecznych.

2.11.

Badania naukowe nad niedopasowaniem umiejętności wykazały, że istnieją znaczne różnice w przyczynach, skali, konsekwencjach i kosztach ekonomicznych wielu różnych rodzajów niedopasowania umiejętności. Zatem ze względu na to, że problem ten przybiera zwykle różne formy w państwach członkowskich, mało prawdopodobne jest, aby uniwersalne strategie okazały się skuteczne. Jest jednak oczywiste, że prowadzenie odpowiednich działań w ramach polityki, mających na celu zmniejszenie niedopasowania umiejętności, może skutkować znacznym wzrostem wydajności. W związku z tym EKES podkreśla znaczenie holistycznego uczenia się, które szanuje i wzbogaca różnorodność kulturową i poczucie przynależności (25).

2.12.

Europejski paszport umiejętności może odegrać ważną rolę w przedstawieniu kwalifikacji, kompetencji i umiejętności danej osoby w taki sposób, by ułatwić dopasowanie zdolności tej osoby do profilu zawodowego.

3.   Wyzwania związane z systemami kształcenia i szkolenia

3.1.   Uwagi ogólne

3.1.1.

Aby zapewnić obywatelom najlepsze możliwości odniesienia sukcesu oraz zachować i poprawić swoją konkurencyjność, UE powinna zachęcić państwa członkowskie do wspierania środowiska politycznego, które oferuje kształcenie i szkolenie zawodowe ukierunkowane na karierę oraz stale zapewnia możliwości uczenia się przez całe życie w czasie trwania kariery zawodowej.

3.1.2.

Systemy kształcenia i szkolenia w wielu państwach członkowskich kładą nacisk na długie uczenie się formalne, a następnie na karierę zawodową. Związek między uczeniem się a pracą zarobkową charakteryzuje zwykle prosta zależność: „im więcej formalnego uczenia się, tym większe związane z nim korzyści”. Zgodnie z badaniami ekonomicznymi każdy dodatkowy rok nauki wiąże się ze średnim wzrostem zarobków o 8–13 %. Prawdą jest także, iż dyplom uniwersytecki nie może być już postrzegany jako gwarancja znalezienia pracy po skończeniu studiów. Obecnie pracodawcy zwracają uwagę nie tylko na kwalifikacje posiadane przez daną osobę, ale również na umiejętności i kompetencje nabyte w trakcie nauki oraz zakres, w jakim mają one znaczenie dla rynku pracy. Jednak z uwagi na powyższe nowe wyzwania model ten nie może być już zalecany. Przyszłe systemy edukacji powinny łączyć kształcenie i zatrudnienie na nowe sposoby – zarówno przez ułatwienie wejścia na rynek pracy, jak i umożliwienie ludziom elastycznego zdobywania nowych umiejętności w trakcie całej kariery.

3.1.3.

Samo dążenie do zwiększenia zakresu kształcenia i szkolenia nie jest właściwym rozwiązaniem – „więcej” niekoniecznie znaczy „lepiej”. Odpowiednie systemy kształcenia i szkolenia muszą być ukierunkowane na rzeczywiste potrzeby społeczeństwa i gospodarki, muszą zapobiegać niewłaściwej alokacji zasobów oraz zapewniać ludziom możliwość ukierunkowanego uczenia się przez całe życie. Aby promować równe i sprzyjające włączeniu społecznemu zatrudnienie, należy poprzez odpowiednie środki rozwiązać problem zróżnicowania wynagrodzenia ze względu na płeć.

3.1.4.

Internet wyeliminował potrzebę pamiętania ważnych faktów i szczegółów, bowiem dostęp do wiedzy można uzyskać natychmiastowo, jednym kliknięciem. W związku z tym zmieniają się fundamentalne zasady nauk humanistycznych – studenci nie muszą pamiętać wszystkich informacji, a zamiast tego muszą wiedzieć, jak się uczyć i jak poznać podstawowy, koncepcyjny obraz istotnych tematów, dzięki czemu są w stanie wyszukać i przetworzyć informacje niezbędne do pomyślnego wykonania przydzielonego zadania lub znalezienia rozwiązania danego problemu.

3.1.5.

Zmiany technologiczne są tak szybkie, że powodują dezaktualizację niektórych dyscyplin nawet już w trakcie studiów wyższych. Stanowi to wyzwanie z punktu widzenia tradycyjnych programów nauczania, zwłaszcza jeśli chodzi o tzw. część podstawową, i zwiększa znaczenie edukacji w dziedzinach STEM oraz rozwoju umiejętności miękkich, takich jak myślenie krytyczne, rozwiązywanie problemów, wzajemne uczenie się i współpraca. Należy również rozwiązać problemy dotyczące interakcji między ludźmi i maszynami.

3.1.6.

Rozwój nowych technologii stanowi również poważne wyzwanie dla praktycznego aspektu kształcenia i szkolenia, bowiem w większości państw członkowskich opracowywanie i oficjalne zatwierdzanie programów trwa długo, co sprawia, że są one nieelastyczne i utrudnia ich szybkie dostosowanie do rozwoju rzeczywistej sytuacji. Aby rozwiązać ten problem, konieczne jest ściślejsze powiązanie wszystkich poziomów kształcenia z potrzebami rynku pracy. Aktualizacja programów nauczania w odpowiednim momencie okazuje się kluczowym wyzwaniem. Uwypukla to rolę kształcenia, szkolenia i przygotowania zawodowego, które są w stanie zareagować na zmieniające się okoliczności.

3.1.7.

W każdym zawodzie ludzie powinni mieć określone umiejętności techniczne i szczególne, oparte na wiedzy i doświadczeniu w danej branży. Coraz ważniejsze jest jednak to, aby mieli oni również umiejętności podstawowe, takie jak kreatywność i zdolność rozwiązywania problemów, a także aby wykazywali się umiejętnościami społecznymi i empatią.

3.1.8.

Coraz szybsze tempo dezaktualizacji utrwalonych umiejętności sprawia, że konieczne jest szybsze zdobywanie nowych umiejętności, i przyczynia się do wzrostu zapotrzebowania na nową formę ich łączenia – tzw. prace hybrydowe, które łączą różne rodzaje zadań. Na przykład umiejętności w zakresie kodowania są obecnie wymagane w wielu obszarach poza sektorem technologicznym, przy czym odnośne dane wykazały, że między 1/3 a 1/2 ogłoszeń o pracę w najlepiej opłacanych zawodach dotyczy prac wymagających tej umiejętności.

3.1.9.

Ostatnie szybkie zmiany w strukturze nowych miejsc pracy wymagają położenia większego nacisku na uczenie się jako na umiejętność samą w sobie. Najlepszym sposobem rozwiązania problemu z niemożliwą do przewidzenia zmiennością technologii i hybrydyzacją miejsc pracy jest zdolność do szybkiego zdobywania nowych umiejętności i ciągłego uczenia się. Aspektem tym należy kierować z należytą starannością, aby zagwarantować grupom w niekorzystnej sytuacji, takim jak osoby długotrwale bezrobotne, osoby o niskich kwalifikacjach, osoby niepełnosprawne i mniejszości, możliwość utrzymania się na rynku pracy. W związku z tym należy wzmocnić współpracę między partnerami społecznymi a dostawcami aktywnej polityki rynku pracy.

3.1.10.

Aby osiągnąć powyższy cel, ważne jest, by państwa członkowskie znalazły sposoby motywowania młodych ludzi do pozostania w szkole, ponieważ osoby przedwcześnie kończące naukę mają zwykle niskie kwalifikacje i niskie zarobki. Matki z małymi dziećmi wymagają szczególnej uwagi pod względem szkolenia w celu dostosowania umiejętności do szybko postępujących zmian w zawodach.

3.1.11.

EKES zdecydowanie zaleca szersze promowanie i stosowanie modułowego i internetowego systemu uczenia się, np. otwartych zasobów edukacyjnych i masowych otwartych kursów internetowych (MOOC) (26).

3.2.   Kształcenie średnie

3.2.1.

Aby można było wyposażyć uczniów w podstawowe umiejętności na przyszłość, takie jak ciekawość, wyszukiwanie rzetelnych informacji, zdolność do ciągłego uczenia się, kreatywność, rozwiązywanie problemów, współpraca zespołowa, w kształceniu średnim należy zmienić podejście z takiego, które wymaga zapamiętywania i powtórzeń, na podejście oparte na projektach i rozwiązywaniu problemów.

3.2.2.

Dualny system kształcenia i szkolenia zawodowego (w ramach którego uczniowie spędzają połowę czasu w szkole i drugą połowę w przedsiębiorstwie), zwłaszcza przygotowanie zawodowe, jest skutecznym narzędziem, które zapewnia uczniom (miękkie) umiejętności specyficzne dla danego rodzaju pracy i umiejętności przekrojowe oraz wspomaga udane przejście od kształcenia do zatrudnienia. W związku z tym należy aktywniej promować jego stosowanie w państwach członkowskich, zgodnie z najlepszymi praktykami państw przodujących w tej dziedzinie, w których co trzeci lub co drugi uczeń szkoły średniej korzysta z tego rodzaju kształcenia. Staże odgrywają również ważną rolę, pomagając młodym ludziom w zdobyciu praktycznego doświadczenia zawodowego. Odbywają się one głównie w ramach procesu kształcenia i szkolenia. Mogą to również być staże na wolnym rynku, które mają miejsce po zakończeniu kształcenia lub szkolenia. Przepisy dotyczące stażu oraz warunki, w jakich się one odbywają, są określane na szczeblu krajowym i uwzględniają obowiązujące przepisy, stosunki pracy i praktyki w dziedzinie edukacji. Przepisy te mogłyby opierać się na zaleceniu Rady w sprawie ram jakości dla staży (27).

3.2.3.

Niemniej dualny system kształcenia i szkolenia zawodowego wymaga dostosowania do nowych realiów, w tym również odpowiednio szybkiej aktualizacji programów nauczania, przez zapewnienie sprzyjających warunków nauki, w których rozwijanie i podnoszenie umiejętności jest możliwe w trakcie cyklu życia zawodowego.

3.2.4.

Zdolności i kompetencje nauczycieli są istotne z punktu widzenia jakości kształcenia i szkolenia zawodowego oraz mają ogromne znaczenie dla łączenia praktycznego doświadczenia z wiedzą teoretyczną. Dlatego ważne jest, aby państwa członkowskie utrzymywały system ustawicznego szkolenia nauczycieli i instruktorów oraz wspólnie z partnerami społecznymi starały się znaleźć sposoby ich motywowania.

3.3.   Kształcenie wyższe

3.3.1.

EKES uważa, że głównym wyzwaniem związanym z kształceniem wyższym w wielu państwach członkowskich jest potrzeba wzmocnienia elementów programów nauczania opartych na pracy, tak aby można było rozwijać u studentów umiejętności przekrojowe i tematyczne umiejętności praktyczne, których poszukują pracodawcy. W związku z tym istnieje potrzeba większego zaangażowania partnerów społecznych w opracowywanie i realizację kształcenia i szkolenia.

3.3.2.

Zawsze należy mieć na uwadze, że kształcenie wyższe nie jest celem samym w sobie. Wszystkie miejsca pracy są ważne, gdyż wszystkie zawody pozwalają ludziom wnieść wkład w gospodarczy i społeczny rozwój społeczeństwa. Szkolnictwo wyższe powinno nadal stanowić opcję, lecz nie obowiązek ani tym bardziej nie znak wartości ludzkiej.

3.3.3.

Dyplom ukończenia studiów wyższych na początku kariery zawodowej nie oznacza, że nie ma potrzeby ciągłego zdobywania umiejętności, zwłaszcza że panuje tendencja do wydłużania okresu kariery zawodowej. Uczelnie powinny uznać nowy cel społeczny, jakim jest zapewnienie kształcenia przez całe życie z wykorzystaniem elastycznych form uczenia się (uczenie się na odległość, zajęcia wieczorowe itp.), oraz odpowiednio dostosować swoje struktury i plany.

3.3.4.

Umiejętności społeczne mają coraz większe znaczenie dla wielu miejsc pracy ze względu na rolę, jaką odgrywają w relacjach w miejscu pracy, rozdzielaniu zadań i kierowaniu ich realizowaniem, tworzeniu i utrzymywaniu wydajnego i produktywnego środowiska. Z tego powodu wskazane byłoby, aby uczelnie uzupełniły swoje tradycyjne programy nauczania w specjalistycznych dziedzinach o dodatkowe zajęcia z zarządzania, komunikacji itp. Ponadto uczelnie muszą „zburzyć mur” między poszczególnymi dziedzinami kształcenia oraz położyć nacisk na podejście interdyscyplinarne. Przyszłość pracy w zakresie zawodów wymagających wysokiego poziomu wykształcenia będzie nieuchronnie związana z zapotrzebowaniem na umiejętności interdyscyplinarne.

3.3.5.

Możliwa jest także personalizacja informacji na temat skutecznych strategii uczenia się. Ludzi, którzy są bardziej świadomi własnych procesów myślowych, łatwiej jest zachęcić do bardziej efektywnej nauki przynoszącej lepsze rezultaty. Wraz z niedawnym rozwojem e-kształcenia proces uczenia się staje się bardziej zrozumiały, co może ułatwić znalezienie najlepszych sposobów kształcenia indywidualnego. Jeśli takie podejście zostanie zastosowane, jest bardziej prawdopodobne, że studenci będą w stanie zdobyć nowe umiejętności w późniejszym życiu, jak również będą mieć dostęp do spersonalizowanej treści dzięki różnym formom uczenia się na odległość.

3.3.6.

Biorąc pod uwagę wysokie koszty szkolnictwa wyższego oraz dostępne dane wskazujące, że w tym obszarze często występuje nieefektywna alokacja zasobów, należy zachęcać państwa członkowskie do wprowadzenia systemów monitorowania, które mogłyby dostarczać informacji o rzeczywistej sytuacji na rynku pracy, zgodnie z zaleceniem Rady dotyczącym monitorowania losów absolwentów (28).

3.4.   System kształcenia i szkolenia zawodowego

3.4.1.

EKES z zadowoleniem przyjął cel przedstawiony w europejskich ramach jakości i skuteczności programów przygotowania zawodowego, zgodnie z którym przygotowanie zawodowe powinno co najmniej w połowie odbywać się w miejscu pracy. Przy uwzględnieniu różnorodności systemów krajowych celem jest stopniowe dążenie do tego, aby przygotowanie zawodowe odbywało się przede wszystkim w miejscu pracy (29).

3.4.2.

EKES z zadowoleniem przyjmuje cel KE, jakim jest uczynienie z kształcenia i szkolenia zawodowego wysokiej jakości wyboru dla uczniów. Podkreśla wspieranie powiązań między kształceniem i szkoleniem zawodowym a szkolnictwem wyższym, gdyż otwiera to nowe możliwości i niweluje negatywne podejście do kształcenia i szkolenia zawodowego (30).

3.4.3.

W ramach przygotowania zawodowego, pracodawcy odgrywają jasno określoną rolę, dostarczając tych elementów szkolenia, które są związane z pracą. Mogą je zatem dostosować zgodnie z tendencjami na rynku pracy i zapotrzebowaniem na umiejętności.

3.4.4.

Szkolenie zawodowe – zarówno początkowe, jak i ustawiczne – poza systemami kształcenia średniego i wyższego również odgrywa rolę w eliminowaniu niedopasowania umiejętności. W warunkach ciągłego nabywania nowych kwalifikacji zawodowych i zwiększonego samozatrudnienia ludzie potrzebują pomocy przy zmianie pracy (31). Z tego powodu należy opracować różne formy organizowania doradztwa, aby dostarczyć informacje o ścieżkach kariery, o uśrednionych warunkach finansowych dotyczących różnych zawodów i stanowisk, o czasie przydatności określonych umiejętności itp. (32)

3.4.5.

Nowe technologie, takie jak rzeczywistość wirtualna i rzeczywistość rozszerzona, sprawiają, że uczenie się jest łatwiejsze i bardziej efektywne, oraz mogą przyczynić się do znaczącej poprawy jakości szkolenia zawodowego, natomiast techniki w zakresie dużych zbiorów danych oferują możliwości w zakresie indywidualnego szkolenia. Aby wykorzystać te możliwości, wskazane jest tworzenie odpowiednich platform zapewniających tanie i szybkie połączenia oraz bibliotek z kursami dostępnymi na żądanie. Oprócz wszystkich innych zalet, takie platformy rozwiązują również problem dużych odległości, który dotyczy ludzi na obszarach oddalonych. Ten aspekt kształcenia i szkolenia zawodowego jest obecnie słabo rozwinięty w porównaniu z kształceniem wyższym i wymaga wzmocnienia.

3.4.6.

Szkolenia wewnętrzne w firmach to kolejny sposób na zwiększenie umiejętności oraz przyczynienie się do poprawy produktywności pracowników i do ich rozwoju zawodowego, do ogólnej wydajności firmy i dobrostanu pracowników. Podnoszą one poziom motywacji pracowników oraz umożliwiają im rozwój kariery i zwiększenie zarobków. Szkolenie pracowników leży zatem we wspólnym interesie. Pracodawcy i pracownicy są wspólnie odpowiedzialni za wniesienie wkładu w podnoszenie i zmianę kwalifikacji, a tym samym za pomyślny rozwój przedsiębiorstw i odpowiednio wykwalifikowanej siły roboczej.

3.4.7.

Istnieje wiele różnych przepisów, reguł i podejść krajowych w zakresie organizacji i zapewniania szkolenia pracowników. Niektóre państwa członkowskie mają szeroko zakrojoną i skuteczną politykę szkolenia zawodowego, która została określona w ustawodawstwie, natomiast w innych państwach członkowskich przepisy dotyczące szkolenia określa się na podstawie porozumień zbiorowych, na różnych szczeblach, lub ustala bezpośrednio między pracodawcami a pracownikami w miejscu pracy. Możliwości dostępu do szkolenia mogą również zależeć od wielkości firmy lub od miejsca pracy. Należy ułatwić dostęp do skutecznego szkolenia pracowników przy jednoczesnym poszanowaniu różnorodności i elastyczności systemów, które różnią się w zależności od różnych praktyk w zakresie stosunków pracy.

3.4.8.

Państwa członkowskie i partnerzy społeczni powinni ze sobą współpracować, wykorzystując pełny potencjał dialogu społecznego na zasadzie trójstronnej i dwustronnej, aby zwiększyć dostęp do szkolenia pracowników oraz zakres uczestnictwa pracowników w tym szkoleniu. Powinno się to odbywać w sposób korzystny dla wszystkich pracowników i przedsiębiorstw/miejsc pracy w ramach podejścia obejmującego uczenie się przez całe życie, które opiera się na potencjalnych i rzeczywistych potrzebach zróżnicowanej siły roboczej w sektorze publicznym i prywatnym oraz w małych, średnich i dużych przedsiębiorstwach i miejscach pracy.

3.4.9.

Sposób organizacji i prowadzenia szkolenia w miejscu pracy musi być uzgodniony wspólnie przez pracodawców i pracowników w drodze różnych porozumień zbiorowych i indywidualnych. Dotyczy to m.in. tego, aby szkolenia odbywały się najlepiej w godzinach pracy lub, w stosownych przypadkach, poza godzinami pracy (w szczególności w przypadku szkoleń prowadzonych poza firmą). Pracodawcy powinni podejść pozytywnie do szkolenia pracowników. Niemniej gdy pracownik zwraca się o szkolenie lub chce skorzystać z prawa do takiego szkolenia, pracodawcy powinni mieć prawo do omówienia takiego żądania, aby upewnić się, że zwiększa ono szanse pracownika na rynku pracy w sposób, który leży również w interesie przedsiębiorstwa.

3.4.10.

Szkolenie zawodowe jest przeznaczone nie tylko dla pracowników. Duże firmy zazwyczaj zapewniają specjalistyczne szkolenia kierownictwu wyższego szczebla. Nie dotyczy to jednak MŚP, w szczególności małych firm tradycyjnych i rodzinnych. Pomyślny rozwój tych firm jest niemal całkowicie uzależniony od ich właścicieli bądź kierownictwa. Dostęp do krótkich szkoleń, usług doradczych, kursów wideo skoncentrowanych na wymogach prawnych, przepisach, ochronie konsumentów, normach technicznych itp. może przyczynić się do wzrostu wydajności tych firm.

3.4.11.

Komisja Europejska powinna zachęcić państwa członkowskie do zainteresowania się pozytywnymi doświadczeniami UE w krajach posiadających dobrze rozwinięte systemy kształcenia i szkolenia zawodowego oraz rozważyć możliwość opracowania programów w celu ułatwienia takiej wymiany.

Bruksela, dnia 21 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Nowy europejski program na rzecz umiejętności, 2016; Europejski obszar edukacji, 2018. Komitet docenił również projekt DG GROW „Plan działania na rzecz współpracy sektorowej w zakresie umiejętności”, mimo że jego zakres jest bardzo ograniczony, jak i różne projekty EASME/COSME, np. 2017/001, 004, 007 i 2016/033 oraz 034.

(2)  COM(2018) 268 final.

(3)  Dz.U. C 237 z 6.7.2018, s. 8.

(4)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 136.

(5)  Zostało to docenione przez DG EMPL a KE udzieliła finansowego i pozafinansowego wsparcia krajowym projektom prowadzonym przez OECD w ramach krajowej strategii na rzecz umiejętności w szeregu państw członkowskich, w tym w Portugalii, we Włoszech, w Hiszpanii, Słowenii i w Regionie Flamandzkim w Belgii. W ostatnich latach Cedefop wdrożyło również programy wspierające państwa członkowskie (Grecja, Bułgaria, Słowacja, Estonia, Malta) w zakresie poprawy prognozowania umiejętności i dostosowania infrastruktury: https://www.cedefop.europa.eu/en/events-and-projects/projects/assisting-eu-countries-skills-matching.

(6)  Dz.U. C 13 z 15.1.2016, s. 49.

(7)  https://www.eesc.europa.eu/en/news-media/press-releases/skills-mismatches-eu-businesses-are-losing-millions-and-will-be-losing-even-more

(8)  „Niedopasowanie umiejętności – przeszkoda dla konkurencyjności przedsiębiorstw z UE”, EKES.

(9)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 136.

(10)  Dz.U. C 237 z 6.7.2018, s. 8, Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 15.

(11)  Dz.U. C 173 z 31.5.2017, s. 45. 40 % dorosłych pracowników ma poczucie, że ich umiejętności nie są w pełni wykorzystywane: https://www.cedefop.europa.eu/en/publications-and-resources/publications/3075.

(12)  „Insights into skill shortages and skill mismatch”. Wnioski z europejskiego badania umiejętności i miejsc pracy przeprowadzonego przez Cedefop, Europejskie Centrum Rozwoju Kształcenia Zawodowego (Cedefop), 2018. Także portal unijnej panoramy umiejętności i Europass.

(13)  Statystyki dotyczące bezrobocia, statystyki dotyczące wakatów, EUROSTAT.

(14)  „Solving the Talent Shortage”, badanie prognoz dotyczących zatrudnienia przeprowadzone przez ManpowerGroup, 2018. Niektórzy kwestionują wiarygodność tego badania, np. Cappelli (2014): https://www.nber.org/papers/w20382.

(15)  „Skills Mismatches – An Impediment to the Competitiveness of EU Businesses”, badanie przeprowadzone na zlecenie IME na wniosek Grupy Pracodawców EKES-u.

(16)  Ibidem.

(17)  Gdy inne czynniki są takie same.

(18)  Ibidem.

(19)  Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 37.

(20)  Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 37 i przykładami dobrych praktyk są tu Niemcy, gdzie umiejętności STEM wspiera się poprzez fundację „Haus der kleinen Forscher” https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/leitfaden-berufsorientierung-1/.

(21)  Wnioski BMW Foundation European Table.

(22)  Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 15.

(23)  https://www.cedefop.europa.eu/en/events-and-projects/projects/big-data-analysis-online-vancancies. Zob. także „Przegląd krajowych strategii w ramach Praca 4.0 – spójna analiza roli partnerów społecznych”, https://www.eesc.europa.eu/en/our-work/publications-other-work/publications/overview-national-strategies-work-40-coherent-analysis-role-social-partners-study.

(24)  https://twentythirty.com/how-digitization-will-affect-the-world-of-work

(25)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 136.

(26)  Takie narzędzia mogą umożliwiać ukończenie pełnych studiów wyższych, zapewniać dostęp do krótszych kursów i specjalizacji, a także do mikroszkoleń; zapewniać elastyczną organizację dzięki podziałowi stopni na moduły a modułów na kursy lub nawet na mniejsze jednostki; oferować starszym pracownikom możliwość studiowania na późniejszym etapie kariery; obniżyć koszt i czas uczenia się oraz zapewnić lepszą równowagę między pracą, nauką i życiem rodzinnym; umożliwić szybsze i bardziej elastyczne reagowanie na rosnące potrzeby rynku pracy, aby zapewnić ludziom pożądane kwalifikacje i umiejętności; budować zaufanie i pomagać pracodawcom w zdobywaniu informacji o potencjalnych pracownikach dostarczanych przez uznane instytucje edukacyjne.

(27)  https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52013PC0857&from=PL

(28)  https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32017H1209(01)&from = PL

(29)  Dz.U. C 262 z 25.7.2018, s. 41.

(30)  https://www.ceemet.org/positionpaper/10-point-plan-competitive-industry

(31)  Dz.U. C 434 z 15.12.2017, s. 36.

(32)  https://www.bertelsmann-stiftung.de/en/publications/publication/did/leitfaden-berufsorientierung-1/


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/24


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Odporna demokracja dzięki silnemu i zróżnicowanemu społeczeństwu obywatelskiemu”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2019/C 228/04)

Sprawozdawca: Christian MOOS

Wniosek o konsultację

12.7.2018

Podstawa prawna

Art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego

Opinia z inicjatywy własnej

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa

Data przyjęcia przez sekcję

6.3.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

145/5/2

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Znaczące siły polityczne w Europie – głównie, choć nie tylko, skrajnie prawicowe ruchy i partie, z których niektóre już współtworzą koalicje rządowe – podważają liberalną demokrację i chcą zniszczyć Unię Europejską.

1.2.

Pluralistyczne społeczeństwo obywatelskie jako jedna z cech demokracji liberalnej opiera się na wolnościach obywatelskich, które są zagrożone przez autorytarne tendencje. Ma ono do odegrania kluczową rolę w zachowaniu liberalnej demokracji w Europie.

1.3.

Liberalna demokracja wymaga m.in. zagwarantowania praw podstawowych, niezależnego sądownictwa, sprawnie funkcjonującego mechanizmu kontroli i równowagi, nieskorumpowanej służby publicznej, dobrze zarządzanych usług świadczonych w interesie ogólnym oraz prężnego społeczeństwa obywatelskiego.

1.4.

Niezależne społeczeństwo obywatelskie jest zasadniczym demokratycznym organem nadzorczym i szkołą demokracji, a ponadto wzmacnia spójność społeczną. Niemniej może wypełniać te funkcje tylko wtedy, gdy pozwalają na to ramy społeczne, polityczne i prawne. Próby zahamowania finansowania ze źródeł niepaństwowych naruszają wolność zrzeszania się i funkcjonowanie demokracji.

1.5.

Społeczeństwo obywatelskie i demokracja borykają się z wyzwaniami w wielu dziedzinach. Na przykład prawicowi populiści kwestionują osiągnięcia ruchów na rzecz emancypacji kobiet.

1.6.

Polaryzacja społeczeństwa znajduje również odzwierciedlenie w powstaniu tzw. społeczeństwa nieobywatelskiego. Coraz częściej podmioty działające w oficjalnych instytucjach krajowych i ponadnarodowych podzielają populistyczne idee.

1.7.

Elementy autorytarne, w tym pochodzące z państw trzecich, wspierają tę tendencję w kierunku demokracji nieliberalnej, co prowadzi do ograniczenia wolności mediów i zwiększenia korupcji w Europie.

1.8.

Unia nadal nie posiada odpowiedniego mechanizmu gwarantującego skuteczne zachowanie demokracji i praworządności w państwach członkowskich.

1.9.

EKES wzywa wszystkie państwa członkowskie do powstrzymania się od wszelkich prób ustanowienia demokracji nieliberalnej. Jeżeli niektóre państwa członkowskie zwrócą się w kierunku autorytaryzmu, UE musi w jak najszerszym zakresie wykorzystać przepisy traktatów.

1.10.

Osoby występujące przeciwko liberalnej demokracji powinny zostać wykluczone ze swoich partii politycznych na szczeblu europejskim i z grup politycznych w Parlamencie Europejskim.

1.11.

EKES ponawia swój apel o stworzenie europejskiego semestru demokracji wraz z europejskim mechanizmem kontroli praworządności i praw podstawowych oraz tablicą wyników w zakresie demokracji.

1.12.

Komitet jest zdania, że należy rozważyć nałożenie korygujących środków gospodarczych na państwa członkowskie, które nie przestrzegają art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE).

1.13.

Jeżeli chodzi o ochronę budżetu UE przed niedociągnięciami w zakresie praworządności, cięcia nie mogą odbywać się kosztem beneficjentów w społeczeństwie obywatelskim.

1.14.

EKES proponuje, by nowe wieloletnie ramy finansowe (WRF) były wystarczająco elastyczne wcelu umożliwienia zwiększenie wsparcia dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, gdyby rządy krajowe ograniczyły środki lub zaprzestały finansowania ze względów politycznych.

1.15.

Komitet podkreśla, że organizacje społeczeństwa obywatelskiego i inicjatywy otrzymujące finansowanie UE w ramach nowych WRF muszą wyraźnie zobowiązać się do przestrzegania wartości europejskich.

1.16.

EKES wzywa unijnych ustawodawców do dalszego zmniejszenia obciążeń administracyjnych zwłaszcza w odniesieniu do małych organizacji i inicjatyw na niewielką skalę.

1.17.

EKES wzywa Komisję do zwiększenia inwestycji w budowanie potencjału społeczeństwa obywatelskiego, wzmocnienia sieci współpracy transgranicznej oraz lepszego informowania o istniejących instrumentach wsparcia. Komisja powinna przedstawić propozycje dotyczące minimalnych standardów łączenia aktywności zawodowej z działalnością wolontariacką w ramach społeczeństwa obywatelskiego.

1.18.

Komitet popiera postulat Parlamentu dotyczący utworzenia europejskiego statutu towarzystw ubezpieczeń wzajemnych, stowarzyszeń i fundacji. Jako alternatywny pierwszy krok proponuje ustanowienie alternatywnego międzyinstytucjonalnego systemu formalnej akredytacji.

1.19.

EKES uważa, że warto by zbadać, dlaczego inicjatywa ta nie została wdrożona, a jednocześnie dążyć do zawarcia międzyinstytucjonalnego porozumienia – swego rodzaju znaku rozpoznawczego dla organizacji pozarządowych. Komitet powinien rozważyć tę możliwość.

1.20.

EKES wzywa państwa członkowskie, by wprowadziły środki wsparcia dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, bez uszczerbku dla usług publicznych i sprawiedliwości podatkowej.

1.21.

Komitet wzywa instytucje UE do dalszego wzmacniania demokracji uczestniczącej.

1.22.

EKES oczekuje, że wszystkie podmioty będą zmierzać do realizacji europejskich strategii politycznych prowadzących do konkretnych korzyści w życiu obywateli.

1.23.

Decydenci na szczeblu krajowym i europejskim muszą zająć się palącymi kwestiami społecznymi oraz zapewnić stabilność społeczną za pomocą integracyjnych systemów edukacji, wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu, konkurencyjnych i innowacyjnych gałęzi przemysłu, dobrze funkcjonujących rynków pracy, sprawiedliwych podatków oraz skutecznych usług publicznych i systemów zabezpieczenia społecznego.

1.24.

Aby bronić fundamentalnych wartości europejskich, potrzeba silnych partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego w całej jego różnorodności.

2.   Definicje

2.1.

Demokracje liberalne to systemy sprawowania rządów łączące demokrację z liberalizmem konstytucyjnym, który ogranicza władzę rządzącej większości, gwarantując jednostkom swobody i wolności polityczne. Są to reprezentatywne demokracje z systemami wielopartyjnymi i pluralistycznym społeczeństwem obywatelskim, w których systemy kontroli i równowagi, w tym niezawisłe sądownictwo, sprawują nadzór nad organami władzy a wolność mediów jest zagwarantowana. Również każda osoba fizyczna i prawna podlega zasadzie praworządności. Liberalne demokracje szanują i chronią mniejszości oraz gwarantują prawa obywatelskie (zwłaszcza prawo do głosowania i kandydowania w wyborach), swobody obywatelskie (np. wolność zrzeszania się), prawa człowieka i podstawowe wolności.

2.2.

Dobrze funkcjonująca liberalna demokracja to system polityczny umożliwiający stałe kontrolowanie organów publicznych – system sprzyjający ekspresji oraz udziałowi obywateli i organów pośredniczących, w które się angażują, we wszystkich przestrzeniach obywatelskich.

2.3.

Demokracja uczestnicząca, która uzupełnia demokrację przedstawicielską, potrzebuje organów pośredniczących (związków zawodowych, organizacji pozarządowych, sieci zawodowych, stowarzyszeń tematycznych itp.), aby angażować obywateli oraz promować powszechne i obywatelskie poczucie odpowiedzialności za sprawy europejskie i budowanie sprawiedliwszej, bardziej inkluzywnej Europy opartej na większej solidarności.

2.4.

Nieliberalne demokracje to systemy polityczne, w których odbywają się wybory, lecz brakuje liberalizmu konstytucyjnego. Demokratycznie wybrani przywódcy ograniczają prawa i swobody obywatelskie oraz minimalizują ochronę mniejszości. Osłabia się system kontroli i równowagi oraz niezawisłe sądownictwo i niezależne media, aby rządząca większość nie była związana ograniczeniami konstytucyjnymi ani nie musiała podlegać kontroli.

2.5.

Pluralistyczne społeczeństwo obywatelskie przestrzegające zasad demokracji i liberalizmu konstytucyjnego to kluczowy element liberalnych demokracji. Obywatele angażujący się publicznie w działalność organizacji społeczeństwa obywatelskiego lub nieformalne formy aktywności tworzą społeczeństwo obywatelskie, które pełni rolę pośrednika między państwem a obywatelami. Oprócz wyrażania interesów obywateli, dostarczania wiedzy technicznej w procesie legislacyjnym oraz kontroli decydentów politycznych społeczeństwo obywatelskie przyczynia się do budowania wspólnoty i pełni funkcję integracyjną poprzez wzmacnianie spójności społecznej i budowanie tożsamości. Ponadto wiele organizacji społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza partnerzy społeczni, zajmuje się praktyczną działalnością nienastawioną na zysk i realizuje cel charytatywne lub inne cele związane z interesem ogólnym, w tym organizuje różne formy wzajemnej pomocy.

2.6.

Dynamiczne społeczeństwo obywatelskie ma kluczowe znaczenie dla funkcjonowania liberalnych demokracji, lecz jego przeciwnicy również angażują się politycznie i tworzą formalne organizacje lub nieformalne stowarzyszenia. Takie społeczeństwo nieobywatelskie nie przestrzega zasad demokracji i liberalizmu konstytucyjnego, lecz promuje ideę demokracji nieliberalnej. Korzysta ono z praw udziału w życiu politycznym w celu zniesienia ustanowionego systemu kontroli i równowagi, praworządności i niezawisłego sądownictwa oraz ograniczenia wolności mediów. Dąży do ograniczenia praw i swobód obywatelskich oraz minimalizacji ochrony mniejszości. Zamiast integrowania społeczeństwa i wzmacniania spójności społecznej społeczeństwo nieobywatelskie promuje wyłączną, nacjonalistyczną narrację społeczną wykluczającą wielu obywateli, zwłaszcza mniejszości.

2.7.

Populizm to płytka ideologia, która twierdzi, że istnieje jednolity naród o spójnej woli. Populiści głoszą, że są jedynymi i prawdziwymi przedstawicielami tejże woli. Populizm nie oferuje jasnej definicji narodu, wymyśla zaś wrogów i przeciwników (np. elity) i twierdzi, że utrudniają oni ludziom wypełnianie ich prawdziwej woli. W debatach politycznych populiści grają na emocjach, by wzbudzić strach.

3.   Kontekst

3.1.

Demokracja jest atakowana przez populizm – obecnie występujący głównie pod postacią skrajnie prawicowych partii i ruchów. Podważają one demokrację, prawa podstawowe i praworządność, w tym ochronę mniejszości, wzajemne kontrole i równowagę oraz wyraźne ograniczenia nałożone na władzę.

3.2.

W niektórych państwach członkowskich ugrupowania te weszły już do rządu. Wszędzie twierdzą one, że reprezentują „prawdziwą”wolę ludzi w opozycji do woli elit. Składają fałszywe obietnice, nie uznają problemów politycznych, takich jak zmiana klimatu, oraz chcą zniszczyć projekt europejski i jego osiągnięcia.

3.3.

EKES zwraca uwagę, że niektórzy obywatele słuchają populistów i ekstremistów, gdyż czują się rozczarowani, niekoniecznie zaś w pełni popierają ich programy polityczne. Rosnące nierówności pod względem bogactwa i dochodów oraz ubóstwo stanowią podatny grunt dla grup prawicowych, aby promować nacjonalizm w odpowiedzi na globalizację.

3.4.

Mimo wyzwań dotyczących sprawowania władzy i gospodarki, takich jak brak równości, Europa pozostaje liderem liberalnej demokracji na świecie – podziwianym przez wielu ludzi żyjących w systemach autokratycznych.

3.5.

Pluralistyczne społeczeństwo obywatelskie jest jedną z cech demokracji liberalnej i stanowi fundament wszelkich porozumień konstytucyjnych opartych na wolnościach obywatelskich i praworządności. EKES utworzył grupę ds. praw podstawowych i praworządności w celu obrony tych zasad, ponieważ uważa, że otwarte społeczeństwo obywatelskie i wolności obywatelskie są obecnie zagrożone przez tendencje autorytarne. Wolność i otwarte społeczeństwo obywatelskie są nie do pogodzenia z ideą demokracji nieliberalnej czy sterowanej.

3.6.

EKES uważa, że społeczeństwo obywatelskie ma do odegrania fundamentalną rolę w zachowaniu liberalnej demokracji w Europie. Jedynie silne i zróżnicowane społeczeństwo obywatelskie może bronić demokracji i wolności oraz chronić Europę przed pokusą autorytaryzmu.

3.7.

Silne, pluralistyczne i niezależne społeczeństwo obywatelskie jest we wszystkich systemach demokratycznych wartością samą w sobie. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego odgrywają kluczową rolę, jeśli chodzi o promowanie europejskich wartości, pomaganie społecznościom w organizowaniu się i mobilizowanie obywateli na rzecz dobra publicznego.

3.8.

EKS odnotowuje kurczenie się zaufania do UE na całym kontynencie oraz eskalację napięć z mniejszościami, ksenofobię, rosnący poziom korupcji, nepotyzm i słabe instytucje demokratyczne w niektórych krajach. W tej sytuacji organizacje pozarządowe są często jedyną linią obrony i promowania fundamentalnych wartości projektu europejskiego takich jak poszanowanie praw człowieka, wolność, tolerancja i solidarność.

3.9.

Artykuł 11 TUE zachęca instytucje europejskie do utrzymywania kontaktów z podmiotami społeczeństwa obywatelskiego, a zwłaszcza ze stowarzyszeniami.

3.10.

Bogactwo i różnorodność stowarzyszeń oraz ich znaczenie w dialogu obywatelskim to wskaźniki jakości życia demokratycznego w danym kraju. Cele społeczne i obywatelskie stowarzyszeń mają zasadnicze znaczenie dla w pełni funkcjonującej demokracji szczególnie w okresie panującego rozczarowania.

3.11.

EKES podkreśla jednak, że formy zaangażowania obywatelskiego nadużywające praw udziału w życiu politycznym w celu obalenia demokracji oraz zniesienia gwarancji praworządności i niezawisłego sądownictwa nie są częścią społeczeństwa obywatelskiego.

4.   Wkład społeczeństwa obywatelskiego w demokrację

4.1.

Obywatele UE mogą korzystać z prawa do demokratycznego udziału nie tylko dzięki czynnym i biernym prawom wyborczym, ale również poprzez działania społeczeństwa obywatelskiego. Organizacje pośredniczące EKES-u i europejskie sieci organizacji społeczeństwa obywatelskiego, takie jak „Społeczeństwo Obywatelskie Europy”, są ich głównymi forami reprezentacyjnymi na poziomie UE.

4.2.

Jedynie gwarancja indywidualnych wolności, zwłaszcza wolności wypowiedzi, informacji, zgromadzeń i zrzeszania się, oraz ich egzekwowanie mogą stanowić podstawę pluralistycznej demokracji i indywidualnego uczestnictwa w życiu politycznym.

4.3.

Niezawisłe sądownictwo jest gwarantem praworządności, praw podstawowych i praw człowieka oraz prawa do udziału w życiu politycznym. Niemniej jest ono zagrożone w niektórych częściach Europy. Obecnie prowadzone są działania prawne przeciwko Polsce i Węgrom w związku z naruszeniem praworządności (1).

4.4.

Niezawisłe sądownictwo jest częścią mechanizmów kontroli i równowagi zapobiegających sytuacji, w której jakakolwiek część społeczeństwa zostaje na stałe zdominowana przez ugrupowanie polityczne. W szczególności nie wolno zmieniać zasad podejmowania decyzji politycznych w taki sposób, aby ktokolwiek został na stałe wykluczony z procesów decyzyjnych.

4.5.

Podobnie kluczem do wszelkich porozumień konstytucyjnych opartych na wolności i praworządności jest nieprzekupna służba cywilna sprawnie realizująca usługi świadczone w interesie ogólnym, która szanuje prawa podstawowe i przestrzega ich i w ramach której urzędnicy mogą kontestować niezgodne z prawem instrukcje.

4.6.

Sprawnie funkcjonująca liberalna demokracja potrzebuje również obywateli, którzy poprzez swoje zaangażowanie wnoszą wkład w budowanie społeczeństwa opartego na tolerancji, niedyskryminacji, sprawiedliwości i solidarności. Wymaga to prężnego społeczeństwa obywatelskiego, w którym obywatele dobrowolnie angażują się w działalność obywatelską. Ta dobrowolna praca opiera się na prawach określonych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej. Jednocześnie obywatele są gwarantami wartości zapisanych w Karcie.

4.7.

W demokracjach liberalnych niezależne społeczeństwo obywatelskie odgrywa zasadniczą rolę w kontrolowaniu instytucji politycznych i pociąganiu ich do odpowiedzialności, a także dba o to, by podmioty polityczne odpowiednio uzasadniały podejmowane decyzje. Dzięki krytycznemu monitorowaniu procesów decyzyjnych oraz ocenie wdrażania decyzji politycznych i ogólnie polityki publicznej społeczeństwo obywatelskie zapewnia przejrzystość i przyczynia się do lepszego sprawowania rządów.

4.8.

Społeczeństwo obywatelskie jest szkołą demokracji oraz umożliwia udział w życiu politycznym i edukację obywatelską, która uzupełnia edukację publiczną.

4.9.

Jednocześnie edukacja publiczna odgrywa również kluczową rolę w nauczaniu wartości demokratycznych i kształceniu postaw obywatelskich, umożliwiając młodym ludziom angażowanie się w działalność społeczeństwa obywatelskiego i korzystanie z przysługujących im praw i swobód obywatelskich.

4.10.

Społeczeństwo obywatelskie buduje wspólnotę oraz spełnia funkcję integracyjną poprzez wzmacnianie spójności społecznej i kształtowanie tożsamości. W szczególności musi zachęcać obywateli do korzystania z przysługujących im praw, co przyczyni się do budowania europejskiej wspólnoty obywateli.

4.11.

EKES podkreśla, że organizacje i inicjatywy społeczeństwa obywatelskiego mogą wykonywać swoje zadania tylko wtedy, gdy pozwalają na to ramy społeczne, polityczne i prawne.

5.   Obecne zagrożenia

5.1.

EKES uważa, że ekstremistyczne ugrupowania polityczne zagrażają obecnie w wielu dziedzinach europejskiemu społeczeństwu obywatelskiemu. Wyniki wyborów praktycznie we wszystkich państwach członkowskich wyraźnie wskazują na coraz większe poparcie dla tych ugrupowań oraz na fakt, że niektórzy obywatele tracą zaufanie do instytucji demokratycznych.

5.2.

Na skrajnej prawicy politycznego spektrum populiści i ekstremiści zyskują na sile i z coraz większym powodzeniem normalizują rasizm i ksenofobię w Europie oraz dążą do zniszczenia spójności społecznej.

5.3.

Prawicowi populiści i ekstremiści kwestionują osiągnięcia ruchów na rzecz emancypacji kobiet, przywołując przestarzały wizerunek rodziny. Sprzeciwiają się równouprawnieniu płci i promują homofobię.

5.4.

Polaryzacja społeczeństwa znajduje również odzwierciedlenie w powstaniu tzw. społeczeństwa nieobywatelskiego. Rośnie liczba organizacji pozarządowych i form aktywności obywatelskiej, które wykluczają część społeczeństwa. Nie podzielają one wartości europejskich, o których mowa w art. 2 TUE, przede wszystkim zaś praw człowieka i praworządności, a zamiast tego promują alternatywny, niedemokratyczny porządek polityczny.

5.5.

Kultura debaty politycznej i społecznej zmienia się na coraz bardziej wulgarną, agresywną i spolaryzowaną, czemu sprzyja anonimowość internetu i mediów społecznościowych oraz kampanie dezinformacyjne. W tym kontekście wysiłki proeuropejskich podmiotów na rzecz informowania opinii publicznej o europejskich wartościach w większości nie zażegnały problemu z komunikacją w ramach projektu europejskiego.

5.6.

Umiarkowani politycy w coraz większym stopniu przejmują populistyczne sposoby myślenia, czego przykładem jest brexit. Przedstawiciele nieliberalnej demokracji coraz częściej uzyskują dostęp do instytucji krajowych i ponadnarodowych. Daje im to platformę do szerszego rozpowszechniania swoich pomysłów.

5.7.

Autorytarne rządy państw trzecich wspierają populistyczne i ekstremistyczne ruchy w Europie oraz zachęcają do zmiany kultury debaty w tradycyjnych mediach i w internecie za pośrednictwem środków finansowych i ukierunkowanej dezinformacji, których celem jest osłabienie stabilności UE.

5.8.

EKES jest głęboko zaniepokojony tym, że proces transformacji systemów politycznych w Europie zapoczątkował tendencję w kierunku nieliberalnej demokracji. Reformy w niektórych państwach członkowskich zmierzają do ograniczenia rzeczywistego udziału wszystkich obywateli w podejmowaniu decyzji politycznych. Ponadto osłabia się prawnie gwarantowane warunki ramowe dla społeczeństwa obywatelskiego.

5.9.

Jeżeli społeczeństwo obywatelskie ma pełnić funkcję podmiotu nadzorującego instytucje polityczne, musi dysponować niezbędnymi zasobami. Próby zahamowania finansowania ze źródeł niepaństwowych naruszają wolność zrzeszania się i funkcjonowanie demokracji.

5.10.

Szczególnie niepokojący jest obserwowany od pięciu lat w Europie negatywny trend w kierunku ograniczania wolności mediów. Słaba baza ekonomiczna niezależnych mediów, likwidacja instytucjonalnej autonomii nadawców publicznych lub umożliwienie zakładania prywatnych monopoli w sektorze mediów, zwłaszcza tych kontrolowanych przez polityków rządowych, zagrażają czwartej władzy.

5.11.

Szczególnie wzajemne splatanie się interesów politycznych i gospodarczych zwiększa zagrożenie, jakim dla demokracji jest korupcja. Należy krytycznie ustosunkować się do braku postępów w walce z korupcją w Europie. Pogorszenie sytuacji w niektórych państwach członkowskich tylko zwiększa to zagrożenie.

5.12.

Wartość UE z punktu widzenia liberalnej demokracji jest niezaprzeczalna. W zjednoczonej Europie praworządność zastąpiła zasadę, według której ten, kto ma władzę, ten ma rację. Unia nadal nie posiada odpowiedniego mechanizmu gwarantującego skuteczne zachowanie demokracji i praworządności w państwach członkowskich. Jednak mimo tej słabości – lub być może z jej powodu – jest pierwszą linią obrony demokracji liberalnej w Europie.

6.   Zalecenia dotyczące wzmocnienia odpornego społeczeństwa obywatelskiego w Europie

EKES zachęca wszystkie państwa członkowskie do poszanowania wartości unijnych określonych w art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) oraz do powstrzymania się od wszelkich prób ustanowienia demokracji nieliberalnej. Pluralistyczne i odporne społeczeństwo obywatelskie może istnieć i odgrywać rolę w ochronie demokracji jedynie, gdy aktywność polityczna nie stanowi zagrożenia dla obywateli. Jeżeli państwa członkowskie zwrócą się w kierunku autorytaryzmu, Unia musi w pełni wykorzystać obecne instrumenty prawne takie jak postępowanie w sprawie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego i ramy UE na rzecz umocnienia praworządności z 2014 r.

6.1.

Należy wyraźnie poinformować państwa członkowskie, że odejście od demokracji i praworządności jest niedopuszczalne w UE.

6.2.

EKES zwraca uwagę na procedurę przewidzianą w art. 7 TUE umożliwiającą Radzie – w przypadku poważnego naruszenia przez państwo członkowskie wartości, o których mowa w art. 2 TUE – odebranie prawa głosu w tej instytucji.

6.3.

EKES ponawia swój apel – poczyniony wespół z Parlamentem Europejskim – o stworzenie europejskiego semestru demokracji oraz europejskiego mechanizmu kontroli praworządności i praw podstawowych (2). Proponuje utworzenie tablicy wyników w zakresie demokracji, która m.in. odzwierciedlałaby warunki ramowe działalności społeczeństwa obywatelskiego i zawierała konkretne zalecenia dotyczące reform.

6.4.

Osoby występujące przeciwko demokracji powinny zostać wykluczone ze swojej partii politycznej na szczeblu europejskim i z grupy politycznej w Parlamencie Europejskim.

6.5.

Zdaniem Komitetu należy rozważyć mechanizm, za pomocą którego niewdrożenie zaleceń dotyczących reformy mogłoby doprowadzić do nałożenia korygujących środków gospodarczych.

6.6.

EKES z zadowoleniem przyjmuje wniosek Komisji w sprawie lepszej ochrony budżetu UE przed ryzykiem finansowym związanym z uogólnionymi brakami w zakresie praworządności w państwach członkowskich jako krok we właściwym kierunku (3).

6.7.

Środki wstrzymane na mocy nowego mechanizmu nie mogą wpływać na beneficjentów w społeczeństwie obywatelskim, którzy powinni otrzymywać bezpośrednie wsparcie ze strony UE.

6.8.

Niemniej EKES krytycznie podchodzi do tego, że mechanizm ten skupia się wyłącznie na kwestii należytego zarządzania finansami. Wzywa do ustanowienia przepisów umożliwiających wszczynanie postępowań w przypadku niedociągnięć w zakresie demokracji i praworządności, które nie są bezpośrednio związane z należytym zarządzaniem finansami.

6.9.

EKES z zadowoleniem przyjmuje propozycję Komisji Europejskiej dotyczącą utworzenia w następnych WRF nowego klastra „Inwestowanie w ludzi, spójność społeczna i wartości”, co pomoże wzmocnić odporność europejskiego społeczeństwa obywatelskiego. Ze szczególnym zadowoleniem przyjmuje utworzenie nowego Funduszu „Sprawiedliwość, Prawa i Wartości”, w sprawie którego wydał już opinię (4).

6.10.

EKES proponuje, by nowe WRF były wystarczająco elastyczne w celu umożliwienia Komisji zwiększenia wsparcia dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, gdyby rządy krajowe zmniejszyły środki lub zaprzestały finansowania ze względów politycznych. To dodatkowe finansowanie nie powinno zastępować finansowania krajowego w perspektywie długoterminowej. W miarę możliwości powinno iść w parze ze zmniejszeniem wsparcia dla danego państwa członkowskiego w innych dziedzinach.

6.11.

Komitet podkreśla również, że organizacje społeczeństwa obywatelskiego i inicjatywy otrzymujące finansowanie UE w ramach nowych WRF muszą wyraźnie zobowiązać się do przestrzegania wartości europejskich zapisanych w art. 2 TUE. Organizacje opowiadające się za zniesieniem demokracji lub państwa prawa czy szerzące rasizm i ksenofobię powinny zostać wykluczone ze wsparcia.

6.12.

Mając na uwadze zmieniające się wzorce udziału obywateli oraz rosnącą liczbę nieformalnych i spontanicznych inicjatyw, EKES apeluje do unijnych organów ustawodawczych o dalsze zmniejszenie obciążeń administracyjnych związanych z procedurami stosowania, wdrażania i rachunkowości odnośnie do projektów wspieranych przez UE oraz o udostępnienie specjalnych instrumentów wsparcia dla małych inicjatyw i organizacji.

6.13.

EKES wzywa Komisję Europejską do lepszego informowania o istniejących instrumentach wsparcia dla społeczeństwa obywatelskiego i ukierunkowania tych informacji przede wszystkim na podmioty w oddalonych regionach państw członkowskich.

6.14.

W celu poprawy przestrzegania warunków kwalifikowalności do wsparcia oraz zasad należytego zarządzania finansami przez podmioty społeczeństwa obywatelskiego EKES wzywa Komisję do zwiększenia inwestycji w budowanie potencjału społeczeństwa obywatelskiego.

6.15.

Komitet proponuje utworzenie lub wzmocnienie transgranicznych instrumentów tworzenia sieci kontaktów organizacji społeczeństwa obywatelskiego.

6.16.

EKES wzywa państwa członkowskie, by wprowadziły środki wsparcia dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, bez uszczerbku dla usług publicznych i sprawiedliwości podatkowej. Mając na uwadze wkład wnoszony przez organizacje pozarządowe, może to polegać np. na umożliwieniu ograniczonego odliczenia od podatku składek członkowskich, datek i darowizn.

6.17.

Komitet apeluje do Komisji o przedstawienie wniosków dotyczących lepszego wdrożenia dyrektywy w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów (5), tak aby promować wolontariat i aktywność obywatelską w życiu zawodowym.

6.18.

EKES popiera apel Parlamentu do Komisji o przedstawienie wniosku dotyczącego utworzenia europejskiego statutu towarzystw wzajemnych, stowarzyszeń i fundacji (6). Uzupełniający europejski statut prawny lub – jako pierwszy krok – alternatywny system oficjalnej międzyinstytucjonalnej akredytacji byłby pomocny dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego, które nie posiadają już wystarczającej ochrony prawnej we własnych państwach członkowskich.

6.19.

EKES uważa, że warto by zbadać, dlaczego inicjatywa ta nie została wdrożona, a jednocześnie dążyć do zawarcia międzyinstytucjonalnego porozumienia – swego rodzaju znaku rozpoznawczego dla organizacji pozarządowych. Komitet powinien rozważyć tę możliwość.

6.20.

EKES wzywa instytucje UE do wdrożenia postanowień art. 11 TUE oraz dalszego umacniania demokracji uczestniczącej na szczeblu unijnym poprzez zaangażowanie stowarzyszeń przedstawicielskich i społeczeństwa obywatelskiego. Należy przejść od konsultacji do prawdziwego dialogu.

6.21.

Aby zapobiec utracie zaufania obywateli do instytucji europejskich, polityka europejska musi przynosić konkretne korzyści w życiu codziennym obywateli a ludzie muszą o tym wiedzieć.

6.22.

Odporne społeczeństwo obywatelskie potrzebuje solidnego środowiska społecznego. Decydenci na szczeblu krajowym i europejskim muszą zająć się tą kwestią oraz zapewnić stabilność społeczną za pomocą integracyjnych systemów edukacji, wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu, konkurencyjnych i innowacyjnych gałęzi przemysłu, dobrze funkcjonujących rynków pracy, sprawiedliwych podatków oraz skutecznych usług publicznych i systemów zabezpieczenia społecznego. W przeciwnym razie niepokoje społeczne i absencja wyborcza lub rosnący ekstremizm podważą fundamenty liberalnej demokracji. Prawa społeczne i gospodarcze są nierozłącznie związane z prawami obywatelskimi i politycznymi.

6.23.

Silni partnerzy społeczni – jako filar, na którym opiera się społeczeństwo obywatelskie – mają kluczowe znaczenie dla stabilizacji europejskich demokracji. Do obrony fundamentalnych wartości europejskich potrzeba społeczeństwa obywatelskiego w całej jego różnorodności.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Np. Sprawa C-619/18, Komisja/Polska; sprawa w toku: C-78/18 Komisja/Węgry.

(2)  Dz.U. C 34 z 2.2.2017, s. 8.

(3)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 173.

(4)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 178.

(5)  COM (2017) 253; Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 44.

(6)  Oświadczenie PE z 10 marca 2011 r.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/31


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „»Droga gołąbka pokoju«– propozycja globalnej strategii UE na rzecz budowania pokoju”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2019/C 228/05)

Sprawozdawczyni: Jane MORRICE

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego

15.2.2018

Podstawa prawna

Art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego

Opinia z inicjatywy własnej

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Stosunków Zewnętrznych

Data przyjęcia przez sekcję

15.1.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

160/3/2

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Ideą, jaka przyświecała budowie Unii Europejskiej, było zapewnienie pokoju. UE otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla, ale nie może spocząć na laurach. Zamiast tego, ten największy projekt pokojowy we współczesnych czasach powinien zająć należne mu miejsce światowego lidera i wzoru do naśladowania, budując pokój w Europie i na świecie. W obliczu poważnych wyzwań egzystencjalnych, przed którymi stoi dziś Europa, i kompleksowego odnowienia składu w unijnych instytucjach, 100 lat po zakończeniu pierwszej wojny światowej nie ma lepszego momentu w historii europejskiej integracji, aby UE objęła przewodnią rolę, wytyczając nowy kierunek budowania pokoju na całym świecie.

1.2.

„Droga gołąbka pokoju”jest metaforyczną i fizyczną mapą trasy, wskazującą drogę naprzód. W jej ramach proponuje się nową, dynamiczną globalną strategię UE na rzecz budowania pokoju, koncentrującą się na zapobieganiu konfliktom, zaangażowaniu społeczeństwa obywatelskiego i skutecznej komunikacji z wykorzystaniem edukacji, informowania oraz europejskiej drogi pokoju, rozpościerającej od Irlandii Północnej do Nikozji, aby fizycznie angażować obywateli, włączać ich w proces pokojowy w UE i wspierać na drodze do osiągnięcia tego celu.

1.3.

Aby to osiągnąć, EKES wzywa do przeznaczenia w nowym budżecie UE znacznie większych środków na zapobieganie konfliktom we wszystkich programach UE dotyczących pokoju w stosunkach zewnętrznych oraz do zapewnienia większej spójności między wewnętrznymi i zewnętrznymi politykami w zakresie handlu, pomocy, rozwoju i bezpieczeństwa.

1.4.

EKES zdecydowanie zaleca większe zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego w proces decyzyjny, podobny do inicjatyw pokojowych UE na całym świecie, takich jak unijny program PEACE w Irlandii Północnej, które korzystają z aktywnego wkładu przedsiębiorstw, związków zawodowych i wolontariatu.

1.5.

Przywołując sukces programu Erasmus, EKES wzywa do dużych wysiłków w zakresie komunikacji, tak aby promować rolę edukacji i informowania w przekazywaniu historii budowania pokoju w UE, ułatwianiu uczenia się z udziałem wewnętrznych i zewnętrznych organizacji pozarządowych oraz stworzeniu oznaczenia „GOŁĄBKA POKOJU”dla unijnych projektów na rzecz pokoju, aby zwiększać ich widoczność w kraju i za granicą.

1.6.

Aby aktywnie angażować obywateli, EKES proponuje drogę pokoju od Irlandii Północnej po Nikozję, łączącą dwie podzielone wyspy po obu stronach Europy. Jak dowodzi powodzenie szlaków kulturowych, takich jak Santiago de Compostela, podróżni odbywają taką podróż jako pielgrzymkę lub dowiadują się więcej o różnych kulturach przez interakcje międzyludzkie. Na „Drodze gołąbka pokoju”nauczą się także o dziedzictwie pokoju, które stworzyło Unię Europejską.

1.7.

„Biały gołąb”to tłumaczenie imienia „Kolumban”(łac. Columbanus), które nosił irlandzki pielgrzym, opisywany jako patron europejskiej jedności, i który jest także patronem motocyklistów. Biegnąc jego oryginalną ścieżką z Irlandii do Francji, Szwajcarii, Austrii i Włoch, „Droga gołąbka pokoju”przechodzi przez miejsca dawnych wojen i konfliktów, takie jak front zachodni, Południowy Tyrol i Bałkany. Będzie to również „wirtualny”szlak oferujący nowoczesny podręcznik historii opisujący drogę UE od wojny do pokoju i zachęcający do stylu życia i uczenia się reprezentowanego przez unijne wartości szacunku, tolerancji i wzajemnego zrozumienia.

1.8.

EKES wzywa UE do stworzenia nowej globalnej strategii na rzecz budowania pokoju, obejmującej trzy ścieżki:

Ścieżka 1 – Zapobieganie konfliktom, społeczeństwo obywatelskie, spójność

podwojenie funduszy na budowanie pokoju we wszystkich powiązanych obszarach polityki UE, z położeniem nacisku na zapobieganie konfliktom, pojednanie i dialog międzykulturowy promujący tolerancję i szacunek w kraju i za granicą;

zorganizowane zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego na wszystkich szczeblach procesu decyzyjnego w politykę i programy stosunków zewnętrznych UE w zakresie budowania pokoju;

większa spójność między strategiami UE w zakresie obrony, pomocy, handlu i rozwiązywania konfliktów we wszystkich tych krajach, w których UE działa na całym świecie;

programy młodzieżowe, takie jak Erasmus i Korpus Solidarności, obejmujące elementy związane z budowaniem pokoju, obywatelstwem europejskim, wzajemnym szacunkiem i tolerancją;

lepsza koordynacja na poziomie międzyagencyjnym i międzypaństwowym oraz wymiana doświadczeń z lokalnymi, krajowymi i międzynarodowymi obywatelskimi organizacjami pokojowymi zarówno państwowymi, jak i niepaństwowymi.

Ścieżka 2 – Informowanie, komunikacja, edukacja

szkolenie w zakresie mediacji, negocjacji i dialogu między lokalnymi, krajowymi i międzynarodowymi organizacjami pozarządowymi działającymi na rzecz pokoju;

zachęty do uczenia się i nauczania na temat integracji europejskiej, budowania pokoju i zaangażowania obywatelskiego na poziomie kształcenia wyższego, średniego i podstawowego w całej UE;

utworzenie europejskich centrów budowania pokoju w Belfaście i Nikozji oraz ośrodków uczenia się łączących strategiczne miejsca na „Drodze gołąbka pokoju”;

oficjalne uznanie przez UE symbolu gołąbka pokoju jako „znaku firmowego”dla wszystkich unijnych projektów pokojowych i zwiększone zobowiązanie w ramach projektów do informowania o wsparciu UE;

zwiększenie wysiłków na poziomie KE w celu upubliczniania projektów pokojowych UE przy użyciu „marki”gołąbka pokoju.

Ścieżka 3 – Europejska droga pokoju

Utworzenie unijnej grupy zadaniowej ds. „gołąbka pokoju”w celu inicjowania i wspierania:

konsultacji z lokalnymi radami, regionalnymi organami, innymi tworzonymi trasami, takimi jak droga frontu zachodniego (Western Front Way), muzeami i miejscami kulturowymi połączonymi przez „Drogę gołąbka pokoju”;

ściślejszej współpracy z organizacjami międzynarodowymi, takimi jak ONZ, Unesco, OBWE i Rada Europy;

nawiązywania kontaktów z inicjatywami obywatelskimi angażującymi się w maratony, spacery, kolarstwo, rajdy motocyklowe itd.;

wniosku Przyjaciół Kolumbana do Rady Europy o oficjalne uznanie trasy Kolumbana za europejski szlak kulturowy, który byłby jednym z połączeń w ramach „Drogi gołąbka pokoju”;

przygotowywania logistyki do budowy ścieżki łączącej Irlandię z Cyprem przechodzącej przez dawne strefy konfliktu z „odgałęzieniami”do miejsc, które wniosły znaczący wkład w pokój, takich jak kraje skandynawskie, Europa Środkowa i Wschodnia;

finansowego i technicznego wsparcia „rzeczywistości wirtualnej”„Drogi gołąbka pokoju”do użytku w szkołach i na uczelniach w całej Europie jako nowoczesnego podręcznika historii;

wspierania interaktywnej wersji online „Drogi gołąbka pokoju”łączącej miejsca i ośrodki budowania pokoju, w tym opowiadanie historii osobom, które nie mogą odbyć pieszej podróży.

2.   Kontekst

2.1.

Poważne wyzwania, przed którymi stoi dziś UE, zagrażają samej istocie europejskiego ideału. Wzrost liczby uchodźców i imigrantów, konsekwencje finansowe, środki oszczędnościowe, ekstremizm, zagrożenia bezpieczeństwa, coraz większa polityczna polaryzacja i skutki brexitu zachwiały fundamentami Unii. Właściwa odpowiedź ze strony UE stanowi konieczny warunek dalszego utrzymania pokoju w Europie. Wziąwszy pod uwagę tę bardzo niestabilną sytuację, UE musi odpowiedzieć za pomocą pozytywnych, ambitnych, kreatywnych, konstruktywnych działań oraz wizji odzwierciedlającej zasadniczą misję europejskiego projektu, jaką jest szerzenie i utrzymanie pokoju.

2.2.

Sukces projektu pokojowego UE oznacza, że dla nowych pokoleń Europejczyków wojna jest odległą rzeczywistością. Przypominając obywatelom o swoich korzeniach, UE odnawia ideały łączące obywateli, co zwiększy wiarygodność UE i jej misji. Aby to osiągnąć, Unia musi zintensyfikować wysiłki na rzecz budowania pokoju nie tylko na całym świecie, ale i w samej Europie. UE może wzmacniać i promować swoje podstawowe wartości wolności, sprawiedliwości, równości, tolerancji, solidarności i demokracji w Europie i poza nią poprzez wymianę doświadczeń z oddolnego rozwiązywania konfliktów, kompromisu i konsensusu między różnymi kulturami, społecznościami i państwami.

2.3.

Osoby spoza UE powinny postrzegać ją jako światowego lidera pokoju, demokracji i praw człowieka. Niemniej jednak konflikty w Syrii, Afganistanie, Jemenie i w innych krajach zmuszają nas do krytycznego spojrzenia na reakcję UE na kryzysy humanitarne, które nastąpiły po akcjach militarnych. Aby osiągnąć wyznaczone cele i zasady, UE ma moralny obowiązek, wykraczający poza geopolityczne lub ekonomiczne interesy, chronić życie niewinnych ofiar uwikłanych w konflikty, w szczególności dzieci. Fundusze UE mogą w znacznym stopniu przyczynić się do poprawy życia w tych strefach, ale wyniki są ograniczone. Koncentrując się na zapobieganiu konfliktom na obszarach, na których zagrożone są pokój i bezpieczeństwo, oraz ściśle współpracując ze społeczeństwem obywatelskim, UE może zapewnić większe oddolne zaangażowanie i zwiększyć prawdopodobieństwo trwałego pokoju.

2.4.

Wychodząc z założenia, że każde euro zainwestowane w budowę pokoju przekłada się na zaoszczędzone 7 EUR w wydatkach na obronę, EKES apeluje do UE o priorytetowe traktowanie budowania pokoju we wnioskach w sprawie nowego unijnego budżetu (WRF 2021–2027). Nowy proponowany przez KE „Europejski Instrument na rzecz Pokoju”z budżetem wynoszącym 10 mld EUR powinien zawierać autentyczny element budowania pokoju, angażujący lokalne i międzynarodowe podmioty społeczeństwa obywatelskiego, obejmujący dwustronną wymianę informacji między praktykami, ośrodki transferu wiedzy i strategię przekazywania swojego przesłania na całym świecie. EKES wzywa również do pełnego wdrożenia globalnej strategii na rzecz polityki zagranicznej i bezpieczeństwa z 2016 r. – zapobiegania konfliktom, promowania bezpieczeństwa ludzi, zajęcia się podstawowymi przyczynami braku stabilności i działania na rzecz bezpieczniejszego świata.

3.   Kontekst – upamiętnienie, świętowanie i komunikacja

3.1.

W obecnym roku obchodziliśmy setną rocznicę zakończenia I wojny światowej, w związku z czym obywatele Unii nie tylko upamiętnili poległych, lecz także rozważali koszty konfliktu. Przez zrozumienie drogi, jaka prowadziła do pokoju, decydenci uczą się lekcji historii oraz dowiadują się jak przebiegał proces pokojowy. Obchody kluczowego okresu dla pokoju przypominają spuściznę wojny i ducha solidarności panującego w jej następstwie. W nadchodzących latach będziemy obchodzić rocznice ważnych wydarzeń, takie jak: 30 lat od upadku muru berlińskiego i pokoju w Libanie (2019), dwudziestopięciolecie Ogólnej umowy ramowej z Dayton na rzecz pokoju w Bośni i Hercegowinie (2020); w 2018 r. obchodzono również dwudziestą rocznicę porozumienia wielkopiątkowego oraz drugą rocznicę kolumbijskiego porozumienia pokojowego. Podkreślając swe poparcie dla tych umów, UE promuje wartość swoich wysiłków na całym świecie.

3.2.

By uwzględnić Europejski Rok Dziedzictwa Kulturowego, dążenia Europy do wyciągania nauki z konfliktów w przeszłości i wykorzystania tej wiedzy dla dobra ludzkości powinny też obejmować istotny nowy komponent kulturowy. Wysoka przedstawiciel Komisji Federica Mogherini podkreśliła dyplomację kulturalną jako kluczowe narzędzie, jakie UE może wykorzystywać w swoich zewnętrznych stosunkach dyplomatycznych. Przykłady – od ochrony miejsc dziedzictwa po promowanie tożsamości kulturowej i pomoc językową – tworzą stabilne państwa, w których różne etniczne lub narodowe grupy religijne bądź językowe czują się bezpiecznie i są lepiej przygotowane do pokojowego zaangażowania. Choć uznano zalety dyplomacji kulturalnej w stosunkach zewnętrznych UE, to biorąc pod uwagę rosnącą polaryzację wewnątrzeuropejską, idea ta jest równie wartościowa w kontekście rozwiązywania napięć w ramach samej UE. Kolumban (1), irlandzki pielgrzym z VI w. nazywany świętym patronem zjednoczonej Europy, symbolizuje dziedzictwo, historię i tradycję kulturową, na której opiera się nowa strategia globalna UE na rzecz promowania wzajemnego zrozumienia i działania przez pokój. Jako taka inicjatywa przyjmuje międzynarodowy symbol gołąbka pokoju związany z jego imieniem.

4.   „Droga gołąbka pokoju”

Łącząc nowoczesne metody interakcji społecznej z dawnymi sposobami przekazywania informacji, „Droga gołąbka pokoju”wytycza nowy kierunek dla UE i tworzy pomost między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością.

4.1.    Przewodzenie – włączenie przywództwa UE w globalne budowanie pokoju

Aktywnie wspierając powstawanie stabilnych, sprawiedliwych, uczciwych i dostatnich społeczeństw na całym świecie, UE wychodzi poza samo promowanie pokoju. Choć wysiłki UE mogą nie zawsze kończyć się oczekiwanym powodzeniem, promowanie wartości UE zachęca kraje doświadczające konfliktów do odejścia od przemocy. Cennymi przykładami są unijny program PEACE w Irlandii Północnej oraz wsparcie UE dla kolumbijskiego procesu pokojowego. Dalsze przykłady zaangażowania to strategia UE na rzecz młodzieży z 2015 r., która ma zapewnić, aby młodzi ludzie w UE nie czuli się zmarginalizowani. Ponadto, dzięki większej spójności między strategiami w zakresie kultury, obrony, pomocy, handlu i rozwiązywania konfliktów, a także spójności działań z agencjami międzynarodowymi, UE mogłaby przejąć inicjatywę w budowaniu pokoju na świecie.

4.2.    Wskazywanie drogi – przez działania informacyjne, komunikacyjne i edukacyjne

Służąc przykładem i promując swoje podstawowe wartości, UE może wskazywać drogę przez bardziej kreatywne zaangażowanie w strategie informacyjne, komunikacyjne i edukacyjne. Konieczna jest wymiana doświadczeń między oddolnymi budowniczymi pokoju w Europie i poza jej granicami. Kluczowe znaczenie mają ustanowienie europejskich centrów budowania pokoju zapewniających szkolenia w zakresie mediacji, negocjacji, dialogu i budowania konsensusu, zgodnie z propozycjami zawartymi we wcześniejszych opiniach (2), oraz współpraca w ramach partnerstwa z budowniczymi pokoju ze społeczeństwa obywatelskiego. Prezentując swoją pracę za pośrednictwem dobrze wyposażonych, dobrze ukierunkowanych programów edukacyjnych i informacyjnych, UE zwiększa zrozumienie jej roli i uzasadnia obywatelom swoje wysiłki, pokazując im wartość wielokulturowego zaangażowania i pomagając przywrócić ich wiarę w podstawy europejskiego projektu.

4.3.    Pokonywanie drogi – szlak kulturowy dostępny dla wszystkich

4.3.1.

Ta stała ścieżka pokoju, od Irlandii Północnej po Nikozję, będzie angażować fizycznie i umysłowo ludzi ze wszystkich środowisk, aby nawiązywać nowe przyjaźnie i spotykać się z innymi osobami pragnącymi podzielić się doświadczeniami związanymi z konfliktami. Rozciągający się na 5 000 km przez całą Europę szlak kulturowy, podążający śladami Kolumbana, będzie wykraczał poza pierwotną trasę pielgrzyma z Irlandii do Włoch i będzie przebiegał przez miejsca głęboko dotknięte wojną i konfliktami, takie jak front zachodni, Południowy Tyrol i Bałkany, łącząc po drodze ludzi i miejsca. Podróżni poznają historie o pozostałościach konfliktów, lecz przede wszystkim, o mechanizmach budowania pokoju. „Droga gołąbka pokoju”stworzy również ośrodki szkoleniowe i powiązania między Europą Północną, Wschodnią, Środkową i Południową, umożliwiając podążającym tą drogą wybór swoich szlaków i zwiedzenie tylu obiektów, ile zapragną. „Droga gołąbka pokoju”zachęcałaby te „odgałęzienia”do rozszerzania się zarówno w obrębie UE, jak i poza nią, uznając nie tylko fizyczne szlaki, ale także więzi kulturowe, takie jak ze Szkocją, a w szczególności z wyspą Iona, oraz więzi w zakresie budowania pokoju z miejscami takimi jak Ukraina i Bliski Wschód. Można by również znaleźć sposoby na połączenie się z innymi już ustalonymi szlakami, takimi jak Droga św. Jakuba (Camino de Santiago).

4.3.2.

Będzie obejmować portal internetowy łączący wirtualne i interaktywne doświadczenia z komponentami audiowizualnymi z każdego miejsca i zawierający historyczne przekazy ustne usłyszane podczas podróży dla tych, którzy nie są na tyle mobilni, aby mogli sami podążyć „Drogą gołąbka pokoju”. Szlak wirtualny byłby wykorzystywany także jako narzędzie edukacyjne w celu nauczania o budowaniu pokoju w szkołach oraz do dalszego rozwoju momentów kreatywności i zrozumienia w oparciu o odpowiednią historię lokalną i potencjalne powiązania z tą ścieżką w celu popierania powszechnego poczucia przynależności w UE i poza nią. Wzorowany na technologii wykorzystywanej do szkolenia kadetów w zakresie ochrony cywilnej i zapobiegania konfliktom, będzie tworzył wirtualną rzeczywistość konfliktu i budowania pokoju. Ten oparty na nowoczesnej technologii podręcznik spełnia wymogi edukacyjne ery cyfrowej i uzupełnia tradycyjne techniki nauczania poświęcające więcej uwagi walczącym niż ludziom działającym na rzecz budowania pokoju.

5.   Nowy budżet UE (WRF) ma zmaksymalizować proces budowania pokoju i włączenia społeczeństwa obywatelskiego

5.1.

Choć nie ma prostych odpowiedzi na poszukiwanie rozwiązań w zakresie budowania pokoju, istnieją sposoby na zmianę strategii i priorytetów w celu złagodzenia najgorszych skutków konfliktu. Odnowienie budżetu UE stanowi cenną okazję, aby to zrobić poprzez zapewnienie „spójności, koordynacji i komplementarności”między politykami UE dotyczącymi budowania pokoju oraz w KE, gdzie złożone struktury instytucjonalne utrudniają praktyczną koordynację między ESDZ a pozostałymi organami. Podobnie należy zapewnić spójność między politykami UE w dziedzinie handlu, pomocy, bezpieczeństwa i rozwoju, a także uznać potrzebę powiązania między strategiami i praktykami instytucji UE, państw członkowskich i innych istotnych darczyńców.

5.2.    Koncentracja na zapobieganiu konfliktom

W nowych propozycjach budżetowych na lata 2021–2027 dotyczących działań zewnętrznych należy położyć większy nacisk na budowanie pokoju. Propozycje obejmują 40-procentowy wzrost w zakresie bezpieczeństwa do 4,8 mld EUR, nowy Fundusz Obronny z budżetem 13 mld EUR, 6,5 mld EUR na „mobilność wojskową”w ramach instrumentu „Łącząc Europę”oraz zwiększenie finansowania działań zewnętrznych o 26 % do 120 mld EUR. Co istotne, propozycja KE dotycząca „pozabudżetowych”10,5 mld EUR „Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju”na wspólne zaangażowanie w państwach niebędących członkami UE nadaje się idealnie do zagwarantowania, by działania UE były rzeczywiście ukierunkowane na zapobieganie konfliktom. W 2017 r. UE przyjęła rozporządzenie ustanawiające nowy rodzaj wsparcia w ramach Instrumentu na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju (IcSP), aby wspierać budowanie zdolności podmiotów wojskowych – budowanie zdolności na rzecz bezpieczeństwa i rozwoju (CBSD). Europejskie Biuro Łącznikowe ds. Budowania Pokoju stale zgłasza zastrzeżenia w tym zakresie oraz potrzebę zwiększenia udziału społeczeństwa obywatelskiego w tych działaniach.

5.3.    Włączenie społeczeństwa obywatelskiego – skoncentrowanie działań na kobietach i młodzieży

Coraz częściej uważa się, że społeczeństwo obywatelskie jest kluczowe w zapewnianiu efektywności i długoterminowej stabilności wszelkich strategii budowania pokoju. Współpraca z podmiotami oddolnymi służy nie tylko zwiększaniu zrozumienia konfliktu z perspektywy oddolnej, lecz także zapewnia lokalną odpowiedzialność za ten proces przez wspieranie procesu pokojowego bardziej „wrażliwego na konflikt”i przez pozytywne wzmocnienie. Rezolucja ONZ nr 2419 podkreśla rolę młodych ludzi w negocjowaniu i wdrażaniu porozumień pokojowych, podobnie jak rezolucja ONZ nr 1325 w sprawie roli kobiet. Działalność związkowa i przedsiębiorstwa, duże lub małe, są również istotne w mobilizacji społeczeństwa obywatelskiego. Grupy słabsze, zwłaszcza ofiary, muszą być przedmiotem szczególnej uwagi, ważne jest także „dobrosąsiedzkie”podejście do relacji w społeczności i miejscu pracy. „Zorganizowany dialog”między UE a społeczeństwem obywatelskim również stwarza przełomowe i trwałe relacje, czego dowodem są kontakty EKES-u z sąsiadami UE w Afryce, Azji i dalszych częściach świata.

5.4.    Podnoszenie świadomości co do roli UE

Ponieważ świadomość co do budowania pokoju przez UE jest wśród jej obywateli ograniczona, w nowym budżecie należy położyć większy nacisk na działania informacyjne, komunikacyjne i edukacyjne, a w szczególności na wykorzystywanie zarówno tradycyjnych środków przekazu, jak i mediów społecznościowych. Podczas gdy obawy dotyczące niebezpieczeństw związanych z mediami społecznościowymi i potencjalnymi zagrożeniami dla demokracji, jakie mogą one stwarzać, są realne, potencjał ich używania w celu wprowadzania pozytywnych zmian nie jest w pełni wykorzystywany. W nowym budżecie UE większe środki należy przeznaczyć na dziennikarstwo pokojowe, dyplomację kulturalną i dialog międzykulturowy. Edukacja także odgrywa istotną rolę w uczeniu dzieci i młodych ludzi, aby nie tylko „tolerowali”, lecz także szanowali odmienność. Przykładem tego jest Specjalny Organ ds. Programów UE oraz Integrated Education Movement (Ruch na rzecz Zintegrowanej Edukacji) w Irlandii Północnej.

5.5.    Wymiana najlepszych praktyk

UE ma ogromne doświadczenie w takich obszarach jak Azja Południowo-Wschodnia, Bliski Wschód, Ameryka Środkowa, Bałkany i Afryka Subsaharyjska. Niektóre z tych działań były bardzo udane, inne mniej. Wyciągając wnioski z historii, UE musi respektować i promować etyczne podejście do interwencji, czego przykładem jest inicjatywa przejrzystości w branżach wydobywczych (3), która zachęcając do w pełni partycypacyjnego procesu z udziałem społeczeństwa obywatelskiego, pomaga w przezwyciężeniu wyzysku i korupcji i propagowaniu dobrych rządów. Wnioski te, lepsze czy gorsze, muszą wpływać na kształt polityki. Oczywiście nie da się mierzyć wszystkiego jedną miarą, ale warto pamiętać o najważniejszych cechach charakterystycznych obszarów objętych konfliktem. Wymiana doświadczeń powinna zostać lepiej ugruntowana, w szczególności pomiędzy działaniami wewnętrznymi i zewnętrznymi UE, w przypadku których jak dotąd brakowało systematycznego podejścia do wspólnego uczenia się. Jest to utracona szansa oraz poważny błąd polityczny, któremu należy zaradzić.

5.6.    Droga w przyszłość

Setna rocznica upamiętniająca wojnę i celebracja pokoju i dziedzictwa kulturowego to moment, w którym UE ma okazję, aby przywrócić swoją wartość na świecie, nie tylko jako potęga gospodarcza, lecz także jako globalny lider w budowaniu, zabezpieczaniu i promowaniu pokoju. Skupiając się na pokoju w obliczu zagrożenia terrorystycznego u siebie i za granicą, UE może spojrzeć na własne doświadczenia jako przykład tego, co można osiągnąć, ale co należy nieustannie pielęgnować, aby zachęcać do dialogu międzykulturowego, tolerancji, solidarności i wzajemnego szacunku.

Za pośrednictwem globalnej strategii UE na rzecz budowania pokoju wraz z fizycznym i wirtualnym szlakiem pokojowym dla podróżnych, „Droga gołąbka pokoju”służy jako latarnia wskazująca sposób życia, uczenia się i łączenia w coraz bardziej zglobalizowanym świecie. Ludzie w każdym wieku, w różnej sytuacji społeczno-ekonomicznej, reprezentujący różne pokolenia, wyznania, kultury i społeczności przybywający z odległych krańców Europy i spoza Europy dowiedzą się więcej o różnych kulturach i tradycjach oraz będą budować więzi oparte na większym zrozumieniu wartości UE.

„Droga”wykorzystująca symbol gołąbka pokoju, by wskazać kierunek podróży, byłaby nie tylko symbolem budowania pokoju przez UE na całym świecie, ale także nową wizją dla UE i przesłaniem nadziei w coraz trudniejszych czasach.

W polityce budowania pokoju tam, gdzie jest wola, tam jest „Droga gołąbka pokoju”.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Irlandzki pielgrzym z VI w. nazywany przez ojca założyciela UE Roberta Schumana „świętym patronem wszystkich tych, którzy pragną budować zjednoczoną Europę”.

(2)  Opinia EKES-u w sprawie procesu pokojowego w Irlandii Północnej z 23 października 2008 r., Dz.U. C 100 z 30.4.2009, s. 100.

Opinia EKES-u w sprawie: „Rola UE w budowaniu pokoju w stosunkach zewnętrznych: sprawdzone rozwiązania i perspektywy”z 19 stycznia 2012 r.Dz.U. C 68 z 6.3.2012, s. 21.

(3)  Zgodnie ze wzmianką w opinii EKES-u w sprawie zapewnienia ważnych towarów importowych dla UE poprzez aktualną politykę handlową UE i inne powiązane polityki z 16 października 2013 r.Dz.U. C 67 z 6.3.2014, s. 47.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/37


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Słuchać głosu obywateli Europy, by budować zrównoważoną przyszłość (Plan działania EKES-u na szczyt w Sybinie i późniejszy okres)”

(2019/C 228/06)

Sprawozdawcy: Vladimíra DRBALOVÁ

Peter SCHMIDT

Yves SOMVILLE

Decyzja Prezydium

16.10.2018

Podstawa prawna

Art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

217/6/8

Słuchać głosu obywateli Europy, by budować zrównoważoną przyszłość

1.   Wprowadzenie

1.1.

EKES jest pomostem między instytucjami UE a obywatelami dzięki różnorodności swoich członków i jako taki chciałby zaproponować ambitną wizję przyszłości, w której Europa staje się światowym liderem w dziedzinie zrównoważonego rozwoju.

1.2.

Fundamentem Unii Europejskiej jest jeden z najbardziej udanych projektów pokojowych, społecznych i gospodarczych w historii Europy. Nasza Europa opiera się na wartościach poszanowania godności osoby ludzkiej, wolności, niedyskryminacji, tolerancji, sprawiedliwości, solidarności i równości kobiet i mężczyzn, demokracji, praworządności i poszanowania praw człowieka, w tym praw osób należących do mniejszości (1). Wartości te muszą pozostać w centrum przyszłego rozwoju i polityki UE.

1.3.

Siedemdziesiąt lat pokoju i stabilności w Europie jest osiągnięciem historycznym i wyjątkowym. Umożliwił je projekt europejski i budowa Unii Europejskiej, które stworzyły związek między narodami Europy i, krok po kroku, powiązały państwa europejskie w dążeniu do wspólnego celu. Dlatego też UE jest nadal atrakcyjnym projektem dla krajów kandydujących, a także dla krajów uczestniczących w unijnej polityce sąsiedztwa. Europa musi być jednak przygotowana na nowe wydarzenia geopolityczne. EKES powinien odgrywać rolę w uświadamianiu, że pokój nie jest dany raz na zawsze.

1.4.

U podstaw integracji europejskiej znajduje się jednolity rynek we wszystkich wymiarach – gospodarczym, społecznym i środowiskowym. W związku z tym powinien on być w stanie generować trwały wzrost gospodarczy i innowacje, przyciągać inwestycje i wspierać trwałą konkurencyjność swoich przedsiębiorstw na zglobalizowanych rynkach. Należy jednak również zauważyć, że pozytywny wpływ jednolitego rynku nie rozkłada się równomiernie i że nie wszyscy obywatele mogą korzystać ze związanego z nim dobrobytu.

1.5.

Zrównoważony wzrost oznacza, że wzrost gospodarczy powinien opierać się nie tylko na ilości, ale również – a nawet bardziej – na jakości, co oznacza (i) brak eksploatacji środowiska lub pracy, (ii) sprawiedliwe warunki życia, (iii) wzrost gospodarczy mierzony nie tylko w ujęciu zmian rocznych, ale także poprzez stan majątku i jego podział, (iv) zaspokojenie potrzeb wszystkich w ramach zasobów planety, (v) rozwój gospodarek pozwalających nam prosperować, bez względu na ich wzrost lub jego brak, oraz (vi) zamknięty obieg dochodów między gospodarstwami domowymi, przedsiębiorstwami, bankami, rządami i handlem, działający na zasadach społecznych i ekologicznych. Wspólne energia, materiały, świat przyrody, społeczeństwo, władza oraz dobrobyt: tego brakuje w obecnym modelu. Nieopłacana praca opiekunów – głównie kobiet – jest pomijana, chociaż żadna gospodarka nie mogłaby funkcjonować bez nich (2).

1.6.

Tymczasem zrównoważona konkurencyjność jest modelem, który pozwala wyważyć dobrobyt gospodarczy, kwestie środowiskowe i integrację społeczną. W tym kontekście globalny wskaźnik konkurencyjności dostosowany do zrównoważonego rozwoju musi uwzględniać dwa nowe wymiary – środowiskowy i społeczny (3).

1.7.

Istotę Europy stanowią cztery swobody, a mianowicie swoboda przepływu produktów, obywateli, usług i kapitału, które razem umożliwiają rozwój handlu i gospodarki, zatrudnienie, kreatywność i innowacyjność, wymianę umiejętności i rozwój infrastruktury na obszarach oddalonych. Sprawnie funkcjonujące swobody gospodarcze i reguły konkurencji idą w parze z podstawowymi prawami socjalnymi, lecz nie powinny ich naruszać.

1.8.

Niemniej jednak UE stoi w obliczu wyjątkowych wewnętrznych i zewnętrznych wyzwań gospodarczych, społecznych, środowiskowych i politycznych (4), które zagrażają jej istnieniu, a są to m.in.: protekcjonizm na jednolitym rynku, nierówności społeczne, populizm, nacjonalizm i ekstremizm (5), a także ważne zmiany na scenie geopolitycznej i istotne przemiany technologiczne.

1.9.

Równie istotnym zagrożeniem dla ludności, gospodarki i ekosystemów Europy są szybko zmieniający się klimat, gwałtownie malejąca różnorodność biologiczna, inne zagrożenia dla środowiska naturalnego i zbiorowy brak realizacji skutecznej polityki. Dlatego też potrzebujemy zdecydowanej strategii UE na rzecz wdrożenia agendy ONZ 2030. Równiejsze społeczeństwa mają lepsze wyniki w zakresie ochrony środowiska i większą zdolność do realizacji zasad zrównoważonego rozwoju.

1.10.

Istnieje wyraźna potrzeba zajęcia się kwestią zapotrzebowania na wysokiej jakości miejsca pracy dla obywateli w całej Europie, zwłaszcza w regionach o wysokim bezrobociu – w szczególności w przypadku bezrobocia ludzi młodych – lub w obliczu zmian strukturalnych. Nakłada to na wszystkich – instytucje, rządy, partnerów społecznych i inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego – obowiązek ponownego zdefiniowania, czym jest zrównoważona Europa, aby wspierać tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy.

1.11.

Istnieje pilna potrzeba zwiększenia dostępu do rynków pracy poprzez powiązanie tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy z systemem kształcenia w celu uzyskania odpowiednich zestawów umiejętności, na przykład za pomocą systemu dualnego.

1.12.

Wymiar społeczny i środowiskowy są ze sobą splecione, a gospodarka musi być czynnikiem umożliwiającym ożywienie społeczne, gospodarcze i kulturowe, zwłaszcza poprzez promocję i rozwój kluczowych umiejętności oraz większą dywersyfikację. Agenda ONZ 2030 musi zachęcać sektor prywatny, aby przyczynił się do osiągania zrównoważonych celów gospodarczych, społecznych i środowiskowych, a tym samym do wspierania sprawiedliwego i trwałego wzrostu dobrobytu dla wszystkich oraz ochrony praw socjalnych, praw człowieka i praw pracowniczych (6).

1.13.

Wymiar kulturowy projektu europejskiego, w całej jego różnorodności, musi być również w pełni uwzględniony we wszystkich obszarach polityki UE. Wymaga to zrozumienia i promowania dziedzictwa kulturowego, włączenia wymiaru kulturalnego i kreatywnego do edukacji oraz wspierania współczesnej twórczości jako siły napędowej spójności i rozwoju.

1.14.

Zrównoważony rozwój to przyszłościowy proces, który musi opierać się na silnej politycznej determinacji i zdecydowaniu w kształtowaniu zrównoważonej Unii Europejskiej poprzez kierowanie naszych gospodarek ku odpornej, opartej na współpracy, zasobooszczędnej, niskoemisyjnej i inkluzywnej przyszłości (7), w której zachowania, działania i decyzje rządów, przedsiębiorstw, pracowników, obywateli i konsumentów podejmowane są tak, by ich cele gospodarcze, środowiskowe i społeczne realizowane były w odpowiedzialny sposób.

EKES wzywa najpierw do opracowania nadrzędnej strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju w związku z realizacją Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030. Gwarancją realizacji tej strategii będzie ambitny budżet UE.

Konkurencyjność i zrównoważony rozwój nie są ze sobą sprzeczne, jeżeli aspekty społeczne i środowiskowe są nieodłączną częścią definicji konkurencyjności. Konkurencyjność nie może być definiowana tylko pod kątem ilości i cen, ale powinna również uwzględniać aspekt europejskich wartości, jakości i zrównoważonego rozwoju jako element w pełni rozwiniętego i dobrze działającego rynku wewnętrznego.

Europa potrzebuje nowego modelu wzrostu gospodarczego, który jakościowo różniłby się od dotychczasowego, byłby bardziej inkluzywny społecznie i zrównoważony pod względem ekologicznym, a także zachęcałby do konwergencji transformacji cyfrowej i ekologicznej w naszych krajach i społeczeństwach oraz towarzyszyłby temu procesowi.

Zrównoważone inwestycje są kluczowym instrumentem wspierania i promowania procesu wzmacniania wiodącej roli Europy w budowaniu zrównoważonego społeczeństwa. Muszą one pobudzać tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy, energię odnawialną, systemy kształcenia, przystępny cenowo, dostępny i ekologiczny transport publiczny, ekoprojektowane technologie cyfrowe, badania naukowe i innowacje.

Przedsiębiorstwa europejskie muszą wypełniać swoją rolę i obowiązki oraz działać jako przywódcy w oczach reszty świata, jeżeli konkurencyjność i zrównoważony rozwój gospodarczy naszego europejskiego systemu mają być definiowane na nowo, z uwzględnieniem możliwości tej jedynej planety, jaką posiadamy.

2.   Europa obywateli

2.1.

W oczach europejskich obywateli Europa jest postrzegana coraz rzadziej jako element rozwiązania, a coraz częściej – jako część problemu. Obecne zagrożenia to nacjonalizm i protekcjonizm. W związku z utratą tożsamości i odejściem od wartości, zaniedbawszy wymiar kulturowy projektu europejskiego, Europa nie znajduje odpowiedzi adekwatnych do skali problemów lokalnych i globalnych.

2.2.

Uznanie uzasadnionych obaw obywateli, szczególnie młodych ludzi, i zwiększenie ich uczestnictwa w życiu demokratycznym jest bardzo ważne. Nadrzędne znaczenie ma poprawa i reforma istniejących mechanizmów uczestnictwa i konsultacji w UE. Kwestie dotyczące młodzieży są zintegrowane m.in. z Europejskim filarem praw socjalnych, Agendą na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 i celami zrównoważonego rozwoju.

Zorganizowany dialog obywatelski musi stać się prawdziwym narzędziem demokratycznego uczestnictwa, o którym mowa w art. 11 ust. 1 i 2 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE) (8).

EKES, jako instytucjonalny przedstawiciel zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego UE, będzie nadal aktywnie zaangażowany w proces tworzenia polityki.

Europejska inicjatywa obywatelska przewidziana w art. 11 ust. 4 TUE, jako pierwsze międzynarodowe narzędzie partycypacyjne na świecie, również wymaga dalszego wsparcia i usprawnień. Ze swojej strony EKES walczy o prostszy i bardziej zrozumiały zbiór przepisów dotyczących jej wdrażania (9), a także pełni rolę pośrednika między Komisją a obywatelami, w szczególności organizując coroczną konferencję w ramach Dnia Europejskiej Inicjatywy Obywatelskiej oraz udzielając wsparcia i pomocy organizatorom europejskiej inicjatywy obywatelskiej.

Młodzież musi zostać zaangażowana w europejski proces polityczny i uczestniczyć w nim (10) dzięki propagowaniu szerszego zaangażowania obywatelskiego, w tym poprzez głosowanie, uczestnictwo w wolontariacie, wstępowanie do organizacji młodzieżowych oraz udział w demokracji w miejscu pracy i uczestnictwo w dialogu społecznym (11). EKES będzie wspierać udział młodzieży w swoich działaniach i nadal organizować wydarzenia skierowane do młodych ludzi, takie jak „Twoja Europa – Twoje zdanie”czy nagroda dla młodych przedsiębiorców.

Należy podjąć środki w celu zapewnienia większej rozliczalności i przejrzystości procesu podejmowania decyzji przez instytucje UE i rządy krajowe, włączając w to szczebel regionalny i lokalny, aby zyskać poparcie obywateli; chodzi tu m.in. o reformę metod pracy Rady w celu zwiększenia przejrzystości i rozwiązania problemów dotyczących rozliczalności i przejrzystości związanych z częstym wykorzystywaniem zamkniętych „rozmów trójstronnych”przed przyjmowaniem aktów w pierwszym i drugim czytaniu w ramach zwykłej procedury ustawodawczej (12) (13).

Należy ustanowić mechanizmy instytucjonalne w celu zwiększenia oddziaływania opinii EKES-u procesu kształtowania polityki i podejmowania decyzji w UE, na przykład poprzez lepsze monitorowanie działań podejmowanych w następstwie opinii Komitetu oraz poprzez zawarcie porozumienia o współpracy z Radą UE w celu zapewnienia, między innymi, systematycznego przekazywania grupom roboczym Rady informacji na temat opinii Komitetu.

Ogromne znaczenie dla nowego ładu społecznego ma poparcie obywateli dla realizacji Agendy ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju do roku 2030.

3.   Społeczny wymiar Europy

3.1.

Europejski model społeczny powinien zapewniać solidną i sprawiedliwą ochronę wszystkim obywatelom, zmniejszając jednocześnie ubóstwo i stwarzając wszystkim możliwości rozwoju. Godziwe dochody powinny zmniejszyć przepaść między osobami zamożnymi a tymi, którzy znajdują się w niekorzystnej sytuacji, i zapewnić wysoką jakość życia. Wszyscy powinni korzystać z godziwych standardów pracy, równości, wysokiego poziomu dobrostanu i mniejszych nierówności w zakresie zdrowia w poszczególnych krajach i między krajami oraz między pokoleniami. Głównymi zasadami rządzącymi krajowymi i europejskimi programami politycznymi muszą być: włączenie społecznie i ochrona socjalna, wysokiej jakości miejsca pracy, równość płci, przystępna cenowo i dostępna publiczna opieka zdrowotna dobrej jakości, dostęp do przystępnego cenowo mieszkalnictwa, wymiar sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska, wysokiej jakości edukacja publiczna i równy dostęp do kultury.

Niezbędny jest nowy ład społeczny, który zapewni wszystkim obywatelom życie w sprawiedliwszym i równiejszym społeczeństwie. Dlatego też EKES wzywa do ustanowienia programu działań socjalnych w celu transpozycji Agendy ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 na wszystkie poziomy.

EKES wzywa do ogólnej poprawy i zwiększenia inwestycji w systemy kształcenia i popiera powszechne prawo do uczenia się przez całe życie, które umożliwia ludziom zdobywanie umiejętności, przekwalifikowanie się i podnoszenie umiejętności; na szerokie wsparcie zasługuje zwiększenie inwestycji w instytucje, działania i strategie mające na celu wspieranie osób wobec przyszłych przemian w miejscu pracy, a także realizacja wymiernego programu reform na rzecz równości płci (14).

Polityka publiczna i środki ustawodawcze muszą zapewniać wszystkim europejskim obywatelom i mieszkańcom taki sam poziom ochrony oraz możliwość korzystania z przysługujących im podstawowych praw i swobód. UE musi poprawić swoją politykę i działania, aby zapewnić równość płci, a także zagwarantować, by wszyscy ludzie mający do czynienia z wieloma formami dyskryminacji mieli równe szanse w społeczeństwie.

W kontekście rosnących obaw dotyczących różnic w postępach państw członkowskich środki zapewniające minimalną płacę i dochód minimalny jako element konwergencji społecznej w UE mogą stanowić ważny element ochrony socjalnej. Przyczyniłoby się to do osiągnięcia godziwego poziomu życia we wszystkich krajach, a jednocześnie do wspierania wzrostu gospodarczego i zwiększania konwergencji lub do unikania rozbieżności w ramach UE (15).

Zrównoważona transformacja wymaga inwestycji w skuteczne i zintegrowane systemy zabezpieczenia społecznego oferujące usługi wysokiej jakości (16).

Dialog społeczny i solidne systemy rokowań zbiorowych między partnerami społecznymi powinny być kluczowymi narzędziami, by przewidywać transformację i zmiany oraz zarządzać nimi.

Powyższe środki powinny wspomóc utworzenie równych warunków działania z myślą o umożliwieniu pełnego wdrożenia jednolitego rynku.

4.   Zrównoważone środowisko

4.1.

Zagrożenia dla środowiska nadal zajmują główne miejsce w corocznym badaniu postrzegania zagrożeń (Global Risks Perception Survey). W tym roku były to trzy spośród pięciu głównych zagrożeń według prawdopodobieństwa i cztery według oddziaływania. Największe obawy budzą ekstremalne zjawiska pogodowe, ale respondenci coraz częściej niepokoją się niepowodzeniem polityki ochrony środowiska: po spadku w rankingu po konferencji paryskiej, „porażka łagodzenia zmiany klimatu i przystosowywania się do niej”wróciła w tym roku na drugie miejsce w kategorii oddziaływania (17).

4.2.

Na wymarłej planecie nie będzie ani życia, ani zatrudnienia, ani przedsiębiorczości. Załamanie się różnorodności biologicznej i zmiana klimatu oznacza, że bezwzględnym warunkiem wstępnym jest dla UE tworzenie wysokiej jakości miejsca pracy (18) i zapewnienie rozwiązań korzystnych dla pracodawców, pracowników i innych przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego. Opóźnianie dostosowania lub brak jakichkolwiek działań mogłoby znacznie zwiększyć całkowity koszt zmiany klimatu (19) i jej śmiertelny wpływ na różnorodność biologiczną, w tym skutki dla ludzkości.

4.3.

Projekt europejskiego paktu finansowo-klimatycznego jest od kilku lat przedmiotem dyskusji. Pakt ten pozwoliłby UE utrzymać pozycję lidera w zakresie zrównoważonego rozwoju i walki ze zmianą klimatu (20).

Strategia ta musi zagwarantować, że przynajmniej porozumienie paryskie będzie w pełni i niezwłocznie wdrażane, co wyrazi się dostosowaniem celów UE w zakresie redukcji emisji na lata 2030 i 2050 – przy czym należy zobowiązać się do ograniczenia wzrostu temperatury o maksymalnie 1°C – oraz ambitną polityką UE w zakresie klimatu, w tym szybkim wycofaniem wszystkich paliw kopalnych, i przejściem od efektywności energetycznej do bezwzględnego zmniejszenia zużycia energii. UE powinna przyspieszyć sprawiedliwe i trwałe przejście na najwyższy możliwy poziom (21) dostaw energii ze źródeł odnawialnych – energii, która jest czysta, przystępna cenowo, wspiera własność społeczną i nie prowadzi ani do ubóstwa energetycznego, ani do osłabienia trwałej konkurencyjności przedsiębiorstw europejskich na poziomie globalnym.

Pakt finansowo-klimatyczny musi obejmować wszystkie aspekty polityki przeciwdziałania zmianie klimatu, takie jak sprawiedliwa transformacja w celu złagodzenia skutków zmian i zrekompensowania szkód i strat, a także rzeczywiste strategie na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu.

EKES ponownie wzywa do opracowania kompleksowej polityki żywnościowej (22) w UE w celu zapewnienia zdrowej diety w ramach zrównoważonych systemów żywnościowych, połączenia rolnictwa z żywieniem i usługami ekosystemowymi oraz zapewnienia łańcuchów dostaw gwarantujących ochronę zdrowia publicznego dla wszystkich grup społeczeństwa europejskiego. Zasadnicze znaczenie ma sprawiedliwy podział wartości dodanej w całym łańcuchu dostaw żywności.

Rolnictwo mogłoby stanowić część rozwiązania problemu zmiany klimatu (gospodarka o obiegu zamkniętym, składowanie dwutlenku węgla itp.), ponieważ obejmuje znaczną część terytorium Europy. Ponadto zrównoważone rolnictwo odgrywa ważną rolę w utrzymaniu struktury społeczno-gospodarczej na obszarach wiejskich.

UE musi przekształcić gospodarkę linearną w bezemisyjną gospodarkę o obiegu zamkniętym. Strategie polityczne na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym powinny zagwarantować, by obiegi te były trwałe, małe, lokalne i czyste. W niektórych, szczególnych gałęziach przemysłu obiegi mogą być duże (23).

Należy ustanowić i wdrożyć wspólne normy w celu zapewnienia czystego powietrza i wody oraz ochrony oceanów. Należy podjąć ambitne działania, aby powstrzymać wylesianie i utratę różnorodności biologicznej w Europie i na świecie oraz położyć kres niezrównoważonej eksploatacji zasobów naturalnych, w tym w krajach globalnego Południa. Należy podjąć środki w celu dostosowania poziomu konsumpcji europejskiej do zdolności Ziemi do produkowania, w tym poprzez realizację strategii wystarczalności (24).

5.   Europejski biznes jako silniejszy, zrównoważony lider na arenie międzynarodowej

5.1.

Przedsiębiorstwa to czynnik umożliwiający rozwój społeczny i środowiskowy, a zrównoważona konkurencyjność jest niezbędnym warunkiem, aby przedsiębiorstwa mogły odgrywać swoją rolę w społeczeństwie. Przedsiębiorstwa w coraz większym stopniu działają w sposób zrównoważony, w oparciu o własne specyficzne warunki i zasoby oraz we współpracy z zainteresowanymi stronami, aby monitorować i oceniać wpływ ich działalności gospodarczej na społeczeństwo, ochronę środowiska, ochronę konsumentów i prawa człowieka oraz przedstawiać na ten temat sprawozdania. W związku z tym Europa musi przyjąć w swoich strategiach podejście, które jest zgodne z jej dążeniem do tego, by stać się światowym liderem w dziedzinie zrównoważonego rozwoju. Wśród przedsiębiorstw w Europie istnieją już pionierzy w tym względzie, ale muszą oni być bardziej ambitni i rozpowszechniać ten sposób myślenia o zrównoważonym rozwoju w ramach łańcuchów wartości, tak by stanowiło to szczególną zachętę dla MŚP.

5.2.

Wiele nowych modeli zmienia relacje między producentami, dystrybutorami i konsumentami. Niektóre z tych nowych modeli (np. gospodarka oparta na funkcjonalności, gospodarka dzielenia się i odpowiedzialne finansowanie) mają na celu podjęcie innych kluczowych wyzwań dla ludzi i planety, które mają kluczowe znaczenie dla zrównoważonego rozwoju, takich jak sprawiedliwość społeczna, partycypacyjne sprawowanie rządów oraz ochrona zasobów i kapitału naturalnego.

Trwająca czwarta rewolucja przemysłowa radykalnie zmienia światową gospodarkę, a w szczególności produkcję i usługi związane z przemysłem. Europa potrzebuje prawdziwej transformacji cyfrowej w celu odzyskania trwałej konkurencyjności na świecie oraz zapewnienia trwałego wzrostu gospodarczego i zatrudnienia. Europa potrzebuje kompleksowej zmiany, aby stać się najbardziej dynamicznym regionem cyfrowym na świecie, z uwzględnieniem globalnego charakteru gospodarki cyfrowej i integracji przedsiębiorstw w ramach globalnych łańcuchów wartości.

Dla Unii Europejskiej wspieranie tych innowacyjnych rozwiązań jest szansą, by stać się liderem w dziedzinie nowatorskich modeli biznesowych, nierozerwalnie łączących pojęcia dobrobytu gospodarczego, wysokiej jakości ochrony socjalnej i zrównoważenia środowiskowego oraz pozwalających promować „markę europejską”.

Przedsiębiorstwa europejskie muszą pozostać siłą napędową innowacji i kreatywności oraz spełniać wysokie standardy w zakresie warunków pracy, ochrony konsumentów i ochrony środowiska w całej Europie. Podczas gdy kształtowanie inteligentnej polityki i dobre rządzenie mają do odegrania istotną rolę w określaniu odpowiednich ram, przedsiębiorstwa i ich pracownicy, w ścisłej współpracy z naukowcami i badaczami, zapewniają innowacje i rozwiązania w odpowiedzi na potrzeby społeczne.

Otoczenie biznesowe, które pomaga przygotować się na przyszłość, opiera się na otwartych rynkach i uczciwej konkurencji uwzględniającej aspekty społeczne i środowiskowe, a także zapewnia warunki sprzyjające prowadzeniu działalności gospodarczej.

Należy udostępnić wytyczne i wsparcie umożliwiające wszystkim przedsiębiorstwom, a w szczególności MŚP, wykorzystanie cyfryzacji, odwrócenie nieodpowiednich trendów w inwestycjach w technologie i innowacje poprzez podnoszenie świadomości, zachęcanie do finansowania, wspieranie badań i rozwoju oraz inwestowanie w odpowiednie umiejętności.

6.   Wolny i sprawiedliwy handel

6.1.

Polityka handlowa UE jest niezmiernie ważnym czynnikiem, który ma zastosowanie do całej UE i faktycznie łączy wszystkie jej państwa członkowskie. Polityka handlowa pomogła UE powiększać dobrobyt poprzez wymianę handlową z wieloma partnerami. Obecnie UE jest wiodącą potęgą w światowym handlu, ponad 30 mln miejsc pracy związanych jest z handlem międzynarodowym (25), odgrywa ważną rolę w handlu usługami i posiada znaczne nadwyżki w handlu towarami, na przykład z USA (ponad 107,9 mld EUR w pierwszych 11 miesiącach 2018 r.). Jednocześnie poprzez handel UE ucieleśnia i propaguje wartości związane z integracją społeczną i ochroną środowiska, które mają zasadnicze znaczenie dla kształtowania zrównoważonej globalizacji – innymi słowy takiej globalizacji, która przyniesie korzyści nie tylko dużym przedsiębiorstwom i inwestorom, ale także zwykłym ludziom, pracownikom, rolnikom, konsumentom i MŚP.

6.2.

Celem UE jest propagowanie – w ramach stosunków wielostronnych i dwustronnych oraz jednostronnie – wizji polityki handlowej, która łączy tradycyjne merkantylne podejście do dostępu do rynku (środki taryfowe i pozataryfowe) z celami zrównoważonego rozwoju i współgra z przeciwdziałaniem zmianie klimatu.

6.3.

Polityka handlowa UE umocniła rolę społeczeństwa obywatelskiego zarówno na etapie negocjacji, jak i w fazie wdrażania, dzięki wkładowi wewnętrznych grup doradczych. EKES popiera profesjonalizację wszystkich organizacji, dzięki którym obywatele mogą mieć więcej do powiedzenia w kwestii określania treści umów handlowych i więcej kontroli nad przestrzeganiem przez partnerów handlowych zobowiązań i standardów „jakościowych” (26).

Polityka handlowa UE – podobnie jak jej dyplomacja i polityka sąsiedztwa – musi odzwierciedlać własne wartości wewnętrzne UE jako światowego lidera w dziedzinie zrównoważonego rozwoju oraz być z nimi spójna. UE powinna być w stanie utrzymać swoją konkurencyjność i zarządzać swoimi sojuszami z najważniejszymi partnerami, a jednocześnie utrzymać, wzmocnić i udoskonalić swój model wysokich standardów w dziedzinie środowiska i kwestii społecznych.

EKES wzywa w szczególności do przyjęcia ambitnego programu polityki handlowej na wszystkich trzech poziomach – jednostronnym, dwustronnym i wielostronnym – która to polityka przyczyni się do wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy w UE, propagując opartą na zasadach politykę handlową na arenie światowej.

UE powinna jednostronnie zmodernizować i udoskonalić ogólny system preferencji (GSP) i inicjatywę „wszystko oprócz broni”(EBA), aby stymulować rozwój krajów najsłabiej rozwiniętych i krajów rozwijających się.

W stosunkach dwustronnych UE powinna nadal otwierać nowe rynki i zwiększać możliwości biznesowe oraz zadowolenie konsumentów poprzez handel z większą liczbą partnerów, a zarazem gwarantować wysokie standardy społeczne i środowiskowe w rolnictwie, przemyśle i usługach.

W kontekście wielostronnym UE powinna przewodzić reformie WTO, aby uniknąć paraliżu Organu Apelacyjnego w Organie Rozstrzygania Sporów. W ostatnim czasie EKES przyjął ambitny i perspektywiczny pakiet wniosków dotyczących tej reformy w perspektywie krótko- i średnioterminowej (27). Celem jest zapewnienie, aby WTO – wyłączny strażnik handlu międzynarodowego – znacznie przyczyniła się do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju, zachowywała spójność między zasadami handlu a międzynarodowymi normami pracy oraz ułatwiała realizację zobowiązań wynikających z porozumienia paryskiego.

Otwarcie na handel wymaga skutecznych instrumentów ochrony handlu oraz mechanizmu operacyjnego monitorowania bezpośrednich inwestycji zagranicznych w strategicznych sektorach UE. Ma to oczywiście na celu ochronę UE i jej konsumentów, pracowników i przedsiębiorstwa przed nieuczciwymi i drapieżnymi praktykami handlowymi.

Zasadnicze znaczenie ma pogłębianie współpracy na szczeblu międzynarodowym ze wszystkimi odpowiednimi organizacjami (OECD, EKG ONZ, MOP, WTO itd.) w celu skutecznego stawienia czoła globalnym wyzwaniom, takim jak zmiana klimatu, ubóstwo, oszustwa, uchylanie się od opodatkowania i cyberataki.

7.   Dobra i usługi publiczne

7.1.

Zgodnie z zasadą 20. Europejskiego filaru praw socjalnych „Każdy ma prawo dostępu do podstawowych usług dobrej jakości, w tym wody, urządzeń sanitarnych, energii, transportu, usług finansowych i usług łączności cyfrowej” (28). Usługi te nie mogą funkcjonować wyłącznie według wspólnych zasad konkurencji i rynku: przepisy szczegółowe mają zasadnicze znaczenie dla zapewnienia każdemu obywatelowi przystępnego cenowo dostępu do tych usług, które uważa się za niezbędne i które są uznawane za wspólne wartości Unii (29).

W kontekście udzielania zamówień publicznych władze publiczne muszą dążyć do osiągnięcia celów zrównoważonego rozwoju przez proaktywne stosowanie kryteriów środowiskowych i społecznych w zakresie zamówień publicznych, określonych w nowych europejskich przepisach dotyczących zamówień publicznych.

Podstawowe usługi publiczne (30), takie jak edukacja, opieka zdrowotna, opieka nad dziećmi i transport publiczny oraz dobra publiczne, takie jak czysta woda pitna, czyste powietrze i nienaruszona gleba itp. muszą być dostępne dla wszystkich po przystępnych cenach.

8.   Sprawiedliwe opodatkowanie

8.1.

Polityka podatkowa w UE składa się z dwóch elementów: podatków bezpośrednich, które pozostają w wyłącznej gestii państw członkowskich, oraz podatków pośrednich, które mają wpływ na swobodny przepływ towarów i swobodę świadczenia usług na jednolitym rynku. W odniesieniu do podatków bezpośrednich UE wprowadziła jednak pewne zharmonizowane normy w zakresie opodatkowania przedsiębiorstw i osób fizycznych, natomiast państwa członkowskie podjęły wspólne działania w celu zapobiegania unikaniu opodatkowania i podwójnemu opodatkowaniu. Niemniej UE musi w dalszym ciągu propagować sprawiedliwy system podatkowy, w ramach którego osoby fizyczne i prawne muszą płacić podatki od swoich dochodów i zysków w sposób proporcjonalny. Jeśli chodzi o opodatkowanie pośrednie, UE koordynuje i harmonizuje przepisy dotyczące podatku od wartości dodanej (VAT) oraz podatku akcyzowego. Gwarantuje to, że konkurencja na rynku wewnętrznym nie jest zakłócana przez zróżnicowanie stawek podatków pośrednich i przez systemy dające przedsiębiorstwom w jednym kraju nieuczciwą przewagę nad innymi.

8.2.

Brak przejrzystości, dyskryminacja, zakłócenia konkurencji i szkodliwe praktyki podatkowe powodują wzrost nierówności gospodarczych oraz ograniczenie inwestycji i miejsc pracy, co prowadzi do niezadowolenia społecznego, braku zaufania i deficytu demokracji. Dlatego sprawiedliwą politykę podatkową UE należy wdrażać w zgodzie z nadrzędną strategią na rzecz zrównoważonego rozwoju w celu wspierania konwergencji gospodarczej i społecznej, spójności społecznej i inwestycji w zrównoważony rozwój, a nie w sprzeczności z tą strategią.

Niezbędna reforma UGW powinna obejmować większą koordynację podatkową między członkami UGW oraz jednolitą reprezentację euro w organizacjach międzynarodowych.

EKES popiera sprawiedliwe opodatkowanie i walkę z oszustwami podatkowymi, uchylaniem się od opodatkowania, praniem pieniędzy i praktykami finansowymi rajów podatkowych. Wspólnym celem instytucji, rządów i przedsiębiorstw UE musi być wspólne działanie w celu wprowadzenia skutecznych mechanizmów, takich jak dwie dyrektywy w sprawie przeciwdziałania unikaniu opodatkowania (31).

Koordynacja walki z oszustwami podatkowymi i uchylaniem się od opodatkowania powinna obejmować środki przeciwdziałające erozji podstawy opodatkowania przedsiębiorstw i przenoszeniu zysków: Komisja Europejska oszacowała, że w grę wchodziło 50–70 mld EUR rocznie, zanim zaczęto wprowadzać środki zapobiegawcze. Szacuje się, że kwota niepobranego podatku VAT kształtuje się w granicach 150 mld EUR rocznie.

UE musi współpracować z innymi regionami gospodarczymi w celu skutecznego zwalczania korupcji i uchylania się od opodatkowania na całym świecie oraz po to, by zagwarantować, że międzynarodowe przepisy dotyczące podatku dochodowego od osób prawnych są jasne, przejrzyste, obiektywne i przewidywalne.

Obywatele w coraz większym stopniu domagają się, by wykorzystywać opodatkowanie do zapewnienia spójności społecznej, zwalczania globalnego ocieplenia i wspierania zrównoważonego wzrostu gospodarczego.

EKES wzywa do wprowadzenia skutecznych i skoordynowanych środków podatkowych w celu zagwarantowania, że wszystkie przedsiębiorstwa płacą sprawiedliwą część podatków i wnoszą wkład do krajowych i europejskich budżetów publicznych, aby umożliwić rządom wypełnienie zobowiązań wynikających z ich praw socjalnych (32). EKES popiera wniosek Komisji dotyczący ustanowienia wspólnej skonsolidowanej podstawy opodatkowania osób prawnych (CCCTB) (33).

Nowe modele biznesowe wykorzystujące platformy internetowe i inne narzędzia cyfrowe sprawiły, że działalność przedsiębiorstw stała się mniej uzależniona od ich fizycznej obecności w danym kraju. EKES uważa, że bardzo ważne jest opracowanie nowych zasad dotyczących przypisywania zysków przedsiębiorstw do państwa UE i ich opodatkowania, w dialogu z partnerami handlowymi, i aktywny udział w toczących się dyskusjach na szczeblu OECD/G-20 na temat globalnego porozumienia w sprawie gospodarki cyfrowej, tak aby unikać eskalacji napięć handlowych i podatkowych między dużymi podmiotami gospodarczymi na świecie (34).

9.   Zarządzanie

9.1.

Transformacja w kierunku zrównoważonego rozwoju wymaga nowego podejścia do zarządzania oraz nowych zasad i instrumentów przy określaniu i wdrażaniu polityk UE. Zrównoważony rozwój wymaga całościowego i międzysektorowego podejścia politycznego, aby zagwarantować, że wyzwania gospodarcze, społeczne i środowiskowe rozwiązywać się będzie kompleksowo.

UE musi zadbać o to, by wszystkie jej polityki wewnętrzne i zewnętrzne były spójne i dostosowane do celów zrównoważonego rozwoju, aby należycie uwzględnić w nich zasady wydajności i zrównoważonego rozwoju, a także proporcjonalności.

Stosowanie instrumentów Komisji Europejskiej służących lepszemu stanowieniu prawa jest kolejnym sposobem na zapewnienie dalszego włączenia zrównoważonego rozwoju w polityki europejskie. Wszystkie oceny skutków Komisji muszą zawierać ocenę skutków środowiskowych, klimatycznych, społecznych i gospodarczych, aby należycie uwzględnić i rozważyć zrównoważony charakter. Oceny ex post muszą również zawierać analizę wszystkich trzech wymiarów w ramach silnego zintegrowanego podejścia. Wymagane są również konsultacje z partnerami społecznymi, zgodnie z postanowieniami Traktatu dotyczącymi konkretnych konsultacji w zakresie pracy i zarządzania w odniesieniu do prawodawstwa dotyczącego kwestii społecznych (art. 154 ust. 2). Konsultacje z Europejskim Komitetem Ekonomiczno-Społecznym, Europejskim Komitetem Regionów i parlamentami krajowymi tworzą kolejny element zestawu narzędzi na rzecz lepszego stanowienia prawa, aby spełnić wymóg inkluzywności, który stanowi centralny element programu działań do roku 2030.

Biorąc pod uwagę cele zrównoważonego rozwoju, platforma REFIT oraz oceny skutków i oceny ex post muszą przyczyniać się do tego, by prawodawstwo było korzystne dla przedsiębiorstw i obywateli. Przy stosowaniu tych narzędzi należy w przyszłości nadal wykorzystywać wszystkie dostępne źródła, w tym społeczeństwo obywatelskie, aby oceniać, w jaki sposób można poprawić skuteczność i wydajność prawodawstwa UE z myślą o jego celach. Narzędzia te powinny przyczyniać się do szeroko zakrojonych usprawnień regulacyjnych w zakresie zrównoważonego rozwoju we wszystkich jego aspektach, mając na celu nie tylko uproszczenie i ograniczenie zbędnych obciążeń oraz zapewnienie skutecznego osiągania celów legislacyjnych bez ich obniżania, ale także pomoc w zakresie przeglądu, weryfikacji, zmiany, poprawy lub lepszego egzekwowania istniejących przepisów.

Jak przedstawiono w rocznej analizie wzrostu gospodarczego na 2019 r. (35), europejski semestr stanowiący unijne ramy zarządzania gospodarczego koncentruje się w pewnym stopniu na zatrudnieniu i wynikach społecznych, ale jest mniej kompleksowy w odniesieniu do zagrożeń związanych ze zmianą klimatu oraz postępów UE w osiąganiu celów paryskich. EKES wzywa do opracowania przyszłościowej strategii na rzecz zrównoważonego rozwoju w ramach cyklu zrównoważonego rozwoju i w oparciu o uzupełniające się wskaźniki i cele społeczne, gospodarcze i środowiskowe.

Dialog społeczny powinien zostać uznany za instrument wdrażania agendy na rzecz rozwoju. Wymaga on sprzyjającego otoczenia i skutecznych ram instytucjonalnych. Te z kolei zaczynają się od poszanowania wolności zrzeszania się i prawa do rokowań zbiorowych. UE powinna współpracować z partnerami społecznymi w celu promowania dobrych praktyk w zakresie stosunków pracy i sprawnie funkcjonującej administracji pracy.

Unia Europejska powinna zacieśnić więzi z państwami członkowskimi i odzyskać zaufanie swoich obywateli poprzez dobre wdrożenie podejścia opartego na rozwoju lokalnym kierowanym przez społeczność, które umożliwia zintegrowany rozwój lokalny oraz zaangażowanie obywateli i ich organizacji w terenie. EKES jest przekonany, że rozwój lokalny kierowany przez społeczność mógłby przynieść wiele korzyści jako udany europejski instrument rozwoju lokalnego (36).

10.   Kompleksowe podejście do polityki migracyjnej

10.1

W debacie o przyszłości zrównoważonej Europy nie można pomijać podejścia Europy do kwestii migracji. Zmiany demograficzne pokazują, że Europa będzie potrzebowała migrantów, ich talentów, umiejętności i potencjału w zakresie przedsiębiorczości. Istnieje pilna potrzeba zmiany narracji i polityki migracyjnej w oparciu o ściślejszą współpracę z państwami trzecimi, aby zapewnić racjonalną debatę na podstawie faktów. Uchodźców i migrantów nie należy postrzegać jako zagrożenie, lecz jako szansę dla europejskiego modelu gospodarczego i społecznego (37). W tym celu potrzebujemy kompleksowego podejścia i strategii w dziedzinie migracji.

UE powinna przyjąć strategie polityczne i środki, które umożliwią bezpieczną, uporządkowaną i legalną migrację oraz doprowadzą do poprawy integracji i spójności społecznej. UE powinna ściślej koordynować swoje działania z MOP w zakresie migracji zarobkowej i programów integracji.

EKES wzywa do zapewnienia bezpiecznych i legalnych dróg dla uchodźców przybywających do UE. Potrzebne jest skoordynowane podejście ze strony wszystkich państw członkowskich oraz europejskich i krajowych zainteresowanych stron, oparte na wspólnej odpowiedzialności, sprawiedliwym podziale obowiązków, konwergencji i poszanowaniu praw podstawowych, aby uwzględnić więcej możliwości łączenia rodzin, relokacji i przesiedleń.

Brak integracji wiąże się z zagrożeniami i kosztami gospodarczymi, społeczno-kulturowymi i politycznymi. W związku z tym inwestycje w integrację imigrantów są najlepszą polisą ubezpieczeniową na wypadek potencjalnych przyszłych kosztów, problemów i napięć.

Integracja jest dwukierunkowym procesem, w związku z czym społeczność przyjmująca i migranci muszą być za nią współodpowiedzialni. Oczekiwanie, że nowo przybyli zintegrują się bez niczyjej pomocy pomimo znacznych barier społecznych, kulturowych i ekonomicznych, nie jest ani sprawiedliwe, ani wyważone. Aby ułatwić ten proces, polityka publiczna powinna zwalczać obawy, wątpliwości i niepokoje różnych grup społecznych w społeczeństwach UE, tak aby uniknąć wystąpień antyunijnych i ksenofobicznych. W tym celu odpowiednie strategie polityczne powinny zawierać z jednej strony jasny, spójny i uzasadniony zestaw zobowiązań, a zarazem konsekwentne potępienie antyimigranckiej retoryki i antyimigranckich zachowań.

Wojna, zmiana klimatu i brak perspektyw w państwach trzecich mogą skutkować stałym, a nawet jeszcze większym napływem uchodźców i migrantów. Ograniczenie czynników skłaniających do migracji to ogólnie wyzwanie na skalę światową. Zwiększy się skala wszystkich rodzajów migracji (w tym uchodźców klimatycznych) z powodu rosnącej rzeszy przesiedleńców. W tym celu UE musi być lepiej przygotowana do koordynowania ich rozlokowania w państwach członkowskich. EKES podkreślał już, że brak równowagi procesów gospodarczych może jeszcze bardziej zdestabilizować sytuację. W związku z tym EKES popiera stanowisko, że traktat lizboński zapewnia wystarczająco szeroki mandat do przeglądu polityki imigracyjnej w celu uregulowania statusu „osób przesiedlonych ze względów środowiskowych”.

11.   Budżet UE

11.1.

EKES uznaje wysoką europejską wartość dodaną programów, na które we wnioskach Komisji dotyczących wieloletnich ram finansowych (WRF) na lata 2021–2027 przypada największy wzrost wydatków (B+R+I, Erasmus+). EKES kwestionuje jednak to, że wzrosty te planowane są kosztem poważnych cięć środków przeznaczonych na Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (EFRR), politykę spójności i wspólną politykę rolną (WPR) w wyniku dążenia do zmniejszenia budżetu UE z obecnego poziomu 1,16 % dochodu narodowego brutto (DNB) EU-27 do zaledwie 1,11 % w WRF po roku 2020.

11.2.

EKES kwestionuje proponowane cięcia planowanych środków na zobowiązania na rzecz WPR. Cięcia te uniemożliwią wdrożenie modelu zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich, będącego ogólnym celem nowej reformy WPR, oraz osiągnięcie innych celów ujętych w niedawnym komunikacie Komisji w sprawie przyszłości rolnictwa i produkcji żywności.

11.3.

Wniosek Komisji świadczy niestety o nadmiernej chęci utrzymania status quo, a EKES ubolewa nad niedostosowaniem między skalą i charakterem nowych wyzwań stojących przed UE a jej ambicjami i dostępnymi środkami umożliwiającymi ich realizację.

11.4.

Nieufność ludzi wobec krajowych i europejskich instytucji demokratycznych prowadzi do nasilenia ruchów politycznych kwestionujących demokratyczne wartości i zasady oraz samą UE. Przedstawiciele niektórych z tych ruchów politycznych wchodzą obecnie w skład rządów niektórych państw członkowskich UE.

Aby zmierzyć się z priorytetami gospodarczymi, społecznymi i środowiskowymi, zarówno nowymi, jak i bieżącymi, UE potrzebuje w tym politycznie krytycznym momencie silnego budżetu. Wniosek Komisji w sprawie wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027 jest skromny i mało ambitny. Podobnie jak Parlament Europejski i Europejski Komitet Regionów, EKES wzywa do ustalenia zasobów na poziomie 1,3 % DNB przy dochodach pochodzących głównie z zasobów własnych UE oraz do ustalenia kwot podatkowych zaproponowanych przez Grupę Wysokiego Szczebla ds. Zasobów Własnych, której przewodniczył Mario Monti (38).

Zdaniem EKES-u należy przekazywać środki państwom członkowskim zgodnie z kryteriami sprawiedliwego podziału, aby przywrócić ścieżkę konwergencji gospodarczej i społecznej, która została przerwana przez kryzys (39).

EKES uważa, że w następnych WRF należy zwiększyć środki finansowe, aby umożliwić (i) wdrożenie przez państwa członkowskie deklaracji z Göteborga w sprawie europejskiego filaru praw socjalnych w celu stymulowania tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy w kontekście zrównoważonego rozwoju, (ii) realizację agendy ONZ 2030 oraz (iii) wdrożenie porozumienia paryskiego promującego przechodzenie na zielone i cyfrowe społeczeństwa.

UE potrzebuje ambitnych budżetów, które będą instrumentami polityki wytyczającej jasną strategię na rzecz wzmocnienia Unii obejmującą zwiększenie integracji, demokracji i wsparcia dla organizacji społeczeństwa obywatelskiego zarówno w UE, jak i poza nią, zwiększenie wsparcia dla przedsiębiorstw w stawianiu czoła wyzwaniom związanym ze środowiskiem i transformacją cyfrową, wzmocnienie wymiaru społecznego oraz zwiększenie wsparcia dla obszarów wiejskich. Tylko w ten sposób UE może ograniczyć i przezwyciężyć wewnętrzne siły odśrodkowe i zewnętrzne zagrożenia geopolityczne.

EKES popiera wniosek, by uzależnić przyznawanie funduszy UE państwom członkowskim od poszanowania zasady praworządności, która jest jednym z filarów wartości unijnych zgodnie z art. 2 TUE.

12.   Komunikacja

12.1.

Nawet najbardziej ambitne koncepcje i programy polityczne na poziomie UE nie przyczynią się do przełamania dystansu, jaki dzieli obecnie Unię od jej obywateli, jeżeli nie będą one odpowiednio komunikowane.

12.2.

Ten rozdźwięk między inicjatywami, działaniami i decyzjami podejmowanymi na szczeblu UE a ich postrzeganiem przez obywateli prowadzi do błędnego koła niepoinformowanych lub źle poinformowanych obywateli, czego konsekwencją jest wzrost populizmu w większości państw członkowskich. Jednocześnie obserwujemy pojawienie się nastrojów antyeuropejskich wśród niektórych grup ludności, co czasem podważa nieustanne prace nad integracją europejską.

12.3.

W związku z tym pilnie potrzebna jest kompleksowa wspólna strategia komunikacyjna dla wszystkich instytucji UE, na wszystkich szczeblach, w tym wszystkich podmiotów społeczeństwa obywatelskiego, po to by przeciwdziałać temu brakowi informacji, a także celowemu podawaniu informacji wprowadzających w błąd.

12.4.

Skuteczna polityka komunikacji musi przybrać formę rzeczywistego dialogu między tymi, którzy przekazują informacje, a tymi, którzy je otrzymują, tak by unikać podejścia odgórnego.

12.5.

Istotne, wiarygodne i żywe informacje na tematy europejskie pomagają kształtować świadomość spraw europejskich i wzbudzać zainteresowanie nimi.

12.6.

EKES – jako pomost między UE a jej obywatelami – powinien ułatwiać takie skoordynowane działania za pośrednictwem swoich 350 członków. Różnorodność członków EKES-u jest główną korzyścią z punktu widzenia kontaktów z maksimum obywateli w całej Europie. Należy zwłaszcza zwrócić większą uwagę na młodzież.

UE powinna lepiej uznać i wspierać zasadniczą rolę EKES-u w skracaniu dystansu do obywateli europejskich.

UE musi również zdecentralizować dialogi obywatelskie, tak by gminy i regiony mogły rozpocząć tworzenie wspólnego europejskiego celu i tożsamości.

Strategie polityczne UE powinny w większym stopniu odpowiadać na propozycje wysuwane przez obywateli, społeczności i organizacje społeczeństwa obywatelskiego, dając im powód do angażowania się.

EKES powinien oceniać wdrażanie polityki UE w państwach członkowskich każdego roku w oparciu o cele polityczne określone w niniejszej opinii, tak by zapewnić obywatelom konkretne odpowiedzi dotyczące wpływu członkostwa w UE na ich codzienne życie.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, art. 2.

(2)  Ta definicja zrównoważonego wzrostu pochodzi od Kate Raworth z Oxford University's Environmental Change Institute. Raworth przedstawiła koncepcję tzw. doughnut economics, stanowiącą przełomową alternatywę dla ekonomiki wzrostu i nowy model zrównoważonego rozwoju gospodarczego na XXI w., który mógłby przyczynić się do likwidacji nierówności – https://www.kateraworth.com/doughnut/

(3)  Definicja oparta na pracy Stena Thore’a i Ruzanny Tarverdyan na temat zrównoważonej konkurencyjności: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0040162516000664?via%3Dihub

(4)  Opinia EKES-u z 18 października 2017 r.„Transformacja w kierunku bardziej zrównoważonej przyszłości Europy”(Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 44).

(5)  Rezolucja Parlamentu Europejskiego z 25 października 2018 r. w sprawie wzrostu liczby neofaszystowskich aktów przemocy w Europie.

(6)  Opinia EKES-u z 7 grudnia 2017 r.„Kluczowa rola handlu i inwestycji w osiąganiu i wdrażaniu celów zrównoważonego rozwoju”, Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 27.

(7)  Opinia EKES-u z 21 września 2016 r.„Zrównoważony rozwój: nakreślenie wewnętrznej i zewnętrznej polityki UE”, NAT/693, Dz.U. C 487 z 28.12.2016, s. 41.

(8)  Opinia EKES-u z 14 listopada 2012 r. w sprawie zasad, procedur i działań służących wdrażaniu art. 11 ust. 1 i 2 traktatu lizbońskiego (Dz.U. C 11 z 15.1.2013, s. 8).

(9)  Opinia EKES-u z 13 lipca 2016 r. w sprawie europejskiej inicjatywy obywatelskiej (zmiana) (Dz.U. C 389 z 21.10.2016, s. 35).

(10)  Rezolucja Rady i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie w sprawie planu prac Unii Europejskiej na rzecz młodzieży na lata 2016–2018.

Eurochild Child Participation Strategy z 5 kwietnia 2017 r.

Program ONZ dotyczący młodzieży „Youth Participation in Development – Summary Guidelines for Development Partners”.

(11)  Opinia EKES-u z 18 października 2018 r. w sprawie komunikatu Komisji „Angażowanie, łączenie i wzmacnianie pozycji osób młodych: nowa strategia UE na rzecz młodzieży”(Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 142).

(12)  Opinia EKES-u z 17 września 2015 r.„Poprawa funkcjonowania UE dzięki wykorzystaniu potencjału Traktatu z Lizbony”(Dz.U. C 13 z 15.1.2016, s. 183).

(13)  Rezolucja EKES-u z 5 lipca 2017 r. w sprawie „Biała księga Komisji w sprawie przyszłości Europy i dalsze działania”(Dz.U. C 345 z 13.10.2017, s. 11).

(14)  Międzynarodowa Komisja MOP ds. Przyszłości Pracy „Work for a brighter future”z 22 stycznia 2019 r.

(15)  Opinia EKES-u z 20 lutego 2019 r. w sprawie komunikatu Komisji „Roczna analiza wzrostu gospodarczego na 2019 r. – Na rzecz silniejszej Europy w obliczu niepewności globalnej”(Dz.U. C 190 z 5.6.2019, s. 24).

(16)  Dokument Komisji Europejskiej otwierający debatę „W kierunku zrównoważonej Europy 2030”z 30 stycznia 2019 r.

(17)  The Global Risk Report 2019 dla światowego forum gospodarczego – streszczenie.

(18)  Opinia EKES-u z 25 stycznia 2017 r. w sprawie europejskiego filaru praw socjalnych (Dz.U. C 125 z 21.4.2017, s. 10).

(19)  Sprawozdanie OECD „The economic consequences of Climate Change”z 2 września 2016 r.

(20)  Opinia EKES-u z 17 października 2018 r. w sprawie europejskiego paktu finansowo-klimatycznego ( Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 8 ).

(21)  Opinia EKES-u z 2 lipca 2015 r.„Protokół paryski – plan przeciwdziałania zmianie klimatu na świecie po 2020 r.”(Dz.U. C 383 z 17.11.2015, s. 74).

(22)  Opinia EKES-u z 6 grudnia 2017 r.„Wkład społeczeństwa obywatelskiego w rozwój kompleksowej polityki żywnościowej w UE”(Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 18).

(23)  Opinia EKES-u z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie pakietu dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym (Dz.U. C 264 z 20.7.2016, s. 98).

(24)  „Manifesto for a Sustainable Europe for its Citizens”z 28 września 2018 r.

(25)  Komunikat Komisji z 14 października 2015 r.„Handel z korzyścią dla wszystkich”.

(26)  Opinia EKES-u z 23 stycznia 2019 r. w sprawie roli wewnętrznych grup doradczych w monitorowaniu wdrażania umów o wolnym handlu (Dz.U. C 159 z 10.5.2019, s. 28).

(27)  Opinia EKES-u z 23 stycznia 2019 r. w sprawie reformy WTO pod kątem dostosowania do tendencji w handlu światowym (Dz.U. C 159 z 10.5.2019, s. 15).

(28)  Usługi te, które Komisja określa jako „usługi podstawowe”i których pełen wykaz nie został ujęty w zasadzie 20., wchodzą w zakres „usług świadczonych w interesie ogólnym”podlegających zobowiązaniom z tytułu świadczenia usług publicznych. Pojęcie „usług podstawowych”nie istnieje w prawie UE, które mówi jedynie o usługach publicznych (transport) i usługach świadczonych w interesie ogólnym (o charakterze gospodarczym, niegospodarczym).

(29)  EKES przygotowuje obecnie opinię z inicjatywy własnej „Z myślą o lepszym wdrażaniu filaru praw socjalnych, promowanie podstawowych usług”w ramach wkładu Komitetu na szczyt w Sybinie i dalszy okres.

(30)  Opinia EKES-u z 17 października 2018 r. w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Funduszu Społecznego Plus (EFS+) (Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 165).

(31)  Opinia EKES-u z 20 września 2017 r. w sprawie systemu opodatkowania na rzecz uczciwej konkurencji i wzrostu (Dz.U. C 434 z 15.12.2017, s. 18).

(32)  Zob. przypis 31.

(33)  Opinia EKES-u z 20 września 2017 r. w sprawie wspólnej (skonsolidowanej) podstawy opodatkowania osób prawnych (Dz.U. C 434 z 15.12.2017, s. 58).

(34)  Opinia EKES-u z 12 lipca 2018 r. w sprawie opodatkowania zysków przedsiębiorstw wielonarodowych w gospodarce cyfrowej (Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 73).

(35)  Zob. przypis 22.

(36)  Opinia EKES-u z 7 grudnia 2017 r. w sprawie korzyści z podejścia opartego na rozwoju lokalnym kierowanym przez społeczność dla zintegrowanego rozwoju lokalnego i rozwoju obszarów wiejskich (Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 36).

(37)  Opinia EKES-u z 12 grudnia 2018 r.„Koszty braku imigracji i braku integracji”(Dz.U. C 110 z 22.3.2019, s. 1).

(38)  Sprawozdanie końcowe i zalecenia Grupy Wysokiego Szczebla ds. Zasobów Własnych w sprawie przyszłego finansowania UE – grudzień 2016 r.

(39)  Opinia EKES-u z 19 września 2018 r. w sprawie pakietu dotyczącego wieloletnich ram finansowych na lata 2021–2027 (Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 106).


ZAŁĄCZNIK

Następujące poprawki, które uzyskały poparcie co najmniej jednej czwartej oddanych głosów, zostały odrzucone w trakcie debaty (art. 59 ust. 4 regulaminu wewnętrznego):

a)   Punkt 1.5

Zmienić:

Zrównoważony wzrost oznacza, że wzrost gospodarczy powinien opierać się nie tylko na ilości, ale również – a nawet bardziej – na jakości, co oznacza (i) brak eksploatacji środowiska lub pracy, (ii) sprawiedliwe warunki życia, (iii) wzrost gospodarczy mierzony nie tylko w ujęciu zmian rocznych, ale także poprzez stan majątku i jego podział, (iv) zaspokojenie potrzeb wszystkich w ramach zasobów planety, (v) rozwój gospodarek pozwalających nam prosperować, bez względu na ich wzrost lub jego brak, oraz (vi) zamknięty obieg dochodów między gospodarstwami domowymi, przedsiębiorstwami, bankami, rządami i handlem, działający na zasadach społecznych i ekologicznych. Wspólne energia, materiały, świat przyrody, społeczeństwo, władza oraz dobrobyt: tego brakuje w obecnym modelu. Nieopłacana praca opiekunów – głównie kobiet – jest pomijana, chociaż żadna gospodarka nie mogłaby funkcjonować bez nich. Koncepcja zrównoważonego wzrostu odnosi się do wzrostu, który uwzględnia nie tylko aspekty gospodarcze, lecz również społeczne i środowiskowe. W ostatnich latach przedstawiono różne rodzaje modeli gospodarczych, na przykład „doughnut economics”, który ma na celu zaspokojenie podstawowych potrzeb wszystkich (w oparciu o dwanaście fundamentów społecznych) w ramach zasobów planety (określonych w dziewięciu poziomach krytycznych planety). W związku z tym dokonano propozycji pomiaru wzrostu z użyciem wskaźników wykraczających poza PKB.

Uzasadnienie

Celem jest wyjaśnienie faktu, że skreślony tekst nie jest powszechnie przyjętą definicją zrównoważonego wzrostu gospodarczego, lecz odnosi się do modelu gospodarczego przedstawionego przez Kate Raworth wzmiankowanego w przypisie. W tekście nie opisano również istoty modelu „doughnut”, lecz przemieszano związane z nim podstawowe warunki, cechy, konsekwencje i aspekty pomiaru.

Wynik głosowania

Za

:

75

Przeciw

:

132

Wstrzymało się

:

11

b)   Punkt 1.6

Zmienić:

Tymczasem koncepcja zrównoważonej konkurencyjności odnosi się do modelu zrównoważona konkurencyjność jest modelem, który pozwala wyważyć dobrobyt gospodarczy, kwestie środowiskowe i integrację społeczną. Znajduje to odzwierciedlenie m.in. w stosowanym przez Światowe Forum Ekonomiczne globalnym wskaźniku W tym kontekście globalny wskaźnik konkurencyjności dostosowanym dostosowany do zrównoważonego rozwoju musi uwzględniać dwa nowe wymiary – środowiskowy i społeczny.

Uzasadnienie

Wskaźnik konkurencyjności dostosowany do zrównoważonego rozwoju uwzględnia konkretnie wymiar środowiskowy i społeczny.

Wynik głosowania

Za

:

64

Przeciw

:

147

Wstrzymało się

:

13

c)   Ramka 1 (po punkcie 1.14), 2. tiret

Zmienić:

Konkurencyjność i zrównoważony rozwój nie są ze sobą sprzeczne, jeżeli aspekty społeczne i środowiskowe są nieodłączną częścią wyceny produktów i usług na rynku definicji konkurencyjności. Konkurencyjność nie może być definiowana tylko pod kątem ilości i cen, ale powinna również uwzględniać aspekt europejskich wartości, jakości i zrównoważonego rozwoju.

Uzasadnienie

Konkurencyjność na rynkach nie jest określana definicjami.

Wynik głosowania

Za

:

66

Przeciw

:

148

Wstrzymało się

:

9

d)   Ramka 1 (po punkcie 1.14), 5. tiret

Zmienić:

Przedsiębiorstwa europejskie, europejscy pracownicy, konsumenci i całe społeczeństwo obywatelskie muszą wypełniać swoją rolę i obowiązki oraz działać jako przywódcy w oczach reszty świata w odniesieniu do zrównoważonego rozwoju, jeżeli konkurencyjność i zrównoważony rozwój gospodarczy naszego europejskiego systemu mają być definiowane na nowo, z uwzględnieniem możliwości tej jedynej planety, jaką posiadamy.

Uzasadnienie

Wszystkie podmioty społeczeństwa obywatelskiego muszą wypełniać swoją rolę i obowiązki. I nie jest zależne od przyjętych definicji.

Wynik głosowania

Za

:

56

Przeciw

:

138

Wstrzymało się

:

9


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/50


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Przyszłość polityki spójności po 2020 r.”

(opinia rozpoznawcza)

(2019/C 228/07)

Sprawozdawca: Stefano MALLIA

Współsprawozdawca: Ioannis VARDAKASTANIS

Wniosek o konsultację

Rada – prezydencja rumuńska, 20.9.2018

Pismo Victora NEGRESCU, rumuńskiego ministra spraw europejskich

Podstawa prawna

Art. 304 TFUE

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja ds. Unii Gospodarczej i Walutowej oraz Spójności Gospodarczej i Społecznej

Data przyjęcia przez sekcję

8.3.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

71/0/1

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES uznaje politykę spójności za podstawowy filar umożliwiający zbliżenie UE do jej obywateli oraz zmniejszenie różnic między regionami UE i nierówności między obywatelami. EKES zdecydowanie utrzymuje, że wniosek dotyczący ograniczenia wielkości budżetu polityki spójności na lata 2021–2027 jest nie do przyjęcia.

1.2.

Komitet uważa, że potrzebna jest nowa, ambitna i jasna strategia europejska dostosowana do oenzetowskiej Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 i określonych w niej celów zrównoważonego rozwoju oraz dysponująca solidnym mechanizmem koordynacji, który będzie w stanie zagwarantować ciągłość między różnymi cyklami politycznymi. Polityka spójności musi stanowić integralną część tej ambitnej strategii, dlatego należy ją rozwijać w sposób zapewniający narzędzia niezbędne do stawienia czoła przyszłym wyzwaniom, w tym związanym ze zmianą klimatu, wprowadzaniem nowych technologii, osiągnięciem wyższego poziomu konkurencyjności oraz zarządzaniem przejściem w kierunku zrównoważonego rozwoju przy jednoczesnym tworzeniu miejsc pracy.

1.3.

Inicjując niezbędne wysiłki na rzecz polityki spójności, która wytrzyma próbę czasu, nie należy zapominać o obecnych wyzwaniach, które nadal wywierają istotny wpływ na społeczeństwo. W szczególności chodzi o wyzwania o społeczne, w tym marginalizację i dyskryminację mniejszości i określonych grup etnicznych oraz przemoc domową, wyzwania gospodarcze, w tym w zakresie dostępu do finansowania i podnoszenia kwalifikacji, a także wyzwania środowiskowe, takie jak ograniczanie zanieczyszczenia powietrza i zarządzanie odpadami.

1.4.

Polityka spójności UE musi charakteryzować się zdecydowanym podejściem terytorialnym mającym na celu zapewnienie wszystkim regionom narzędzi niezbędnych do zwiększania ich konkurencyjności w zrównoważony sposób. EKES jest zdania, że wszystkie regiony muszą kwalifikować się do finansowania. Z drugiej jednak strony zdecydowanie ubolewa z powodu osłabienia dynamiki polityki spójności w wymiarze transgranicznym.

1.5.

Jeżeli celem Europy ma być osiągnięcie wyższego poziomu rozwoju gospodarczego, podejście do inwestycji i działań politycznych w ramach polityki spójności musi być coraz bardziej zróżnicowane pod względem regionalnym. EKES uważa, że mogłoby to przyczynić się do wypracowania podejścia lepiej dostosowanego pod względem terytorialnym, wspierającego zarówno rozwój obszarów najbardziej odizolowanych i słabo zaludnionych (obszary o bardzo niskiej gęstości zaludnienia, wyspy, tereny górzyste itp.), jak i „popularnych”, lecz zmagających się z szeregiem wyzwań miejskich obszarów funkcjonalnych.

1.6.

EKES przyjmuje z zadowoleniem silniejsze powiązanie z europejskim semestrem i wzywa również do stworzenia powiązań z zaleceniami dla poszczególnych krajów z myślą o zachęcaniu do reform strukturalnych. EKES oczekuje również silniejszego powiązania między strategią inwestycyjną na szczeblu europejskim i na szczeblu państw członkowskich. Środki finansowe nie powinny zastępować wysiłków państw członkowskich, lecz stanowić ich dopełnienie. Ponadto państwa członkowskie powinny rozważyć kontynuację projektów o udowodnionej skuteczności.

1.7.

EKES jest zdania, że pakiet regulacji powinien być znacznie prostszy i że należy unikać mikrozarządzania funduszami. Należy dokonać rozróżnienia między biurokratycznymi procedurami dla programów operacyjnych uznawanych za stosunkowo niewielkie i procedurami dotyczącymi znacznie większych programów. EKES wzywa państwa członkowskie do promowania możliwości oferowanych przez obecne ramy prawne w ramach uproszczonej procedury dostępu do finansowania dla małych projektów, niemniej zachęca również Komisję do zbadania dalszych możliwości, które mogłyby ułatwić udział mniejszych podmiotów.

1.8.

EKES popiera wykorzystanie instrumentów finansowych, lecz apeluje do Komisji o zagwarantowanie, by podczas ich opracowywania dokonywano dogłębnej analizy adekwatności, aby dopilnować, że instrumenty te będą odpowiednie dla wszystkich państw członkowskich oraz że będą nadawać się dla MŚP i organizacji pozarządowych.

1.9.

Jednym z zasadniczych problemów polityki spójności jest brak skutecznej komunikacji. EKES wzywa Komisję do dalszego przeglądu obecnych zobowiązań dotyczących publikacji oraz ich znacznego ulepszenia z uwzględnieniem nowoczesnych środków przekazu w ramach kanałów komunikacji cyfrowej.

1.10.

Najwyższy czas, by zarówno Komisja, jak i państwa członkowskie zaprzestały składania obietnic bez pokrycia w odniesieniu do aspektu partnerstwa i faktycznie zapewniły solidne i istotne uczestnictwo społeczeństwa obywatelskiego na wszystkich etapach opracowywania i wdrażania polityki spójności. Należy tego dokonać, opierając się na pozytywnych doświadczeniach z zakresu partnerstwa zgromadzonych na szczeblu lokalnym.

1.11.

EKES wskazuje, że na poziomie UE organizacje społeczeństwa obywatelskiego nie uczestniczą w sposób uporządkowany w procesie monitorowania wdrażania polityki spójności. W tym kontekście Komitet zdecydowanie zaleca, aby Komisja ustanowiła europejskie forum społeczeństwa obywatelskiego na rzecz spójności z udziałem partnerów społecznych, organizacji społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron. Za pośrednictwem tego forum Komisja może przeprowadzać coroczne konsultacje z partnerami społecznymi i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego na temat stanu wdrażania polityki spójności w ramach różnych cykli programowania.

2.   Uwagi ogólne

2.1.

Zgodnie z art. 174 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) (1) misją polityki spójności UE jest wzmacnianie spójności gospodarczej i społecznej przez zmniejszanie dysproporcji w poziomach rozwoju różnych regionów. Ta zadeklarowana misja musi w dalszym ciągu stanowić rdzeń wszelkich działań podejmowanych w ramach polityki spójności, a zadaniem Komisji musi być jej umacnianie we współpracy z organami państw członkowskich odpowiedzialnymi za wdrażanie polityki spójności.

2.2.

Nadchodzące zmiany, których społeczeństwo zaczyna już doświadczać w wyniku globalizacji, jak również nowe i przyszłe technologie wymagają przeprowadzenia procesu dostosowawczego. Jednakże tylko nieliczne państwa zajęły się tą kwestią w szerszym stopniu. Ważne jest, abyśmy zarządzali przejściem w kierunku nowych modeli gospodarczych opartych na tych nowych i przyszłych technologiach. EKES uważa, że polityka spójności dysponuje środkami pomagającymi sprostać nowo powstałym wyzwaniom, i uznaje ją za jeden z podstawowych filarów umożliwiających zbliżenie UE do obywateli oraz zmniejszenie różnic między regionami UE i nierówności między obywatelami.

2.3.

Budżet UE jest niewielką częścią łącznych wydatków publicznych w Unii: stanowi mniej niż 1 % dochodu i jedynie ok. 2 % wydatków publicznych państw członkowskich UE-28. W latach 2014–2020 wielkość budżetu UE stanowiła 0,98 % dochodu narodowego brutto Unii. Udział polityki spójności w całkowitym budżecie UE w tym okresie wynosił około 35 % (2).

2.4.

EKES zdecydowanie utrzymuje, że wniosek dotyczący ograniczenia wielkości budżetu polityki spójności na lata 2021–2027 jest nie do przyjęcia. Polityka spójności jest jedną z najbardziej konkretnych polityk UE, która ma znaczący, bezpośredni wpływ na życie obywateli. Nie można oczekiwać większego poparcia społeczeństwa dla Europy przy jednoczesnym ograniczeniu budżetu tak istotnej polityki. Jednakże niezmiernie istotne jest, aby inwestycje nie zastępowały wysiłków państw członkowskich, lecz stanowiły ich dopełnienie na poziomie krajowym i regionalnym.

2.5.

Zgodnie z podobnymi apelami ze strony Parlamentu Europejskiego EKES wzywa Komisję, by przedstawiła i przeforsowała program na rzecz solidnej i skutecznej polityki spójności po 2020 r. (3).

2.6.

Jednocześnie EKES wzywa państwa członkowskie, by podjęły starania na rzecz uzgodnienia szerszego systemu zasobów własnych UE, aby zapewnić odpowiednie środki w ramach budżetu UE pozwalające sprostać bardziej złożonym wyzwaniom, jakie nadejdą w przyszłości.

2.7.

W perspektywie ogólnej polityka spójności dysponuje stosunkowo niewielkim budżetem, jednak wykazano, że zapewnia ona wyraźną wartość dodaną. W latach 2014–2020 w ramach polityki spójności zmobilizowano ponad 480 mld EUR na realizację inwestycji, co powinno przyczynić się np. do wsparcia ponad 1 mln przedsiębiorstw, zapewnienia dostępu 42 mln obywateli do lepszych usług opieki zdrowotnej, objęcia 25 mln obywateli ochroną przeciwpowodziową i przeciwpożarową, przyłączenia blisko 17 mln kolejnych obywateli UE do sieci kanalizacyjnej, zapewnienia dostępu 15 mln dodatkowych gospodarstw domowych do sieci szerokopasmowej oraz stworzenia ponad 420 tys. nowych miejsc pracy. Ponadto 5 mln europejskich obywateli skorzysta z programów szkolenia i uczenia się przez całe życie, a 6,6 mln dzieci będzie miało dostęp do nowych, nowoczesnych szkół i usług opieki. EKES sądzi, że polityka spójności musi wykorzystywać te lokalne przykłady, w ramach których zaangażowanie obywateli uznano za owocne.

2.8.

Co więcej w wielu państwach członkowskich polityka spójności okazała się głównym źródłem inwestycji publicznych (4). Istotne korzyści dla europejskich obywateli przyniosły również pośrednie skutki polityki spójności będące wynikiem usprawnień dokonanych w celu spełnienia spoczywających na niej wymogów (np. pod względem przejrzystości, odpowiedzialności czy równości szans).

2.9.

Mimo że Europa dokonała znaczących postępów pod względem opracowania i realizacji działań na rzecz wzmocnienia spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej zgodnie z TFUE, to nadal pozostaje wiele do zrobienia, by osiągnąć ogólny harmonijny rozwój.

2.10.

Po kryzysie gospodarczym Europa znów doświadczyła wzrostu gospodarczego, zwłaszcza w krajach o niskich dochodach, a dysproporcje regionalne pod względem PKB na mieszkańca nareszcie zaczynają się zmniejszać (5). Jednakże nadal istnieją znaczne różnice między regionami, a w niektórych przypadkach różnice te ulegają pogłębieniu. Większa wydajność osiągana jest w krajach najbardziej rozwiniętych, a odporność i zdolność tych krajów do konkurowania w zglobalizowanym świecie dalece przekracza zdolności mniej rozwiniętych państw członkowskich. Dzieje się tak na skutek dysproporcji w wymiarze społecznym, w tym m.in. pod względem wysokiego poziomu ubóstwa, liczby osób zagrożonych wykluczeniem społecznym oraz doświadczanych przez nie warunków czy też dostępu do ochrony socjalnej i edukacji oraz ich jakości.

2.10.1.

Zdaniem EKES-u, aby dalej zmniejszać dysproporcje gospodarcze i społeczne, należy nadal inwestować w ramach polityki spójności w innowacje, zatrudnienie, włączenie społeczne, środowisko, edukację włączającą, programy i infrastrukturę w dziedzinie zdrowia, nowatorskie i dostępne technologie, wydajne sieci transportowe i infrastrukturę. Celem jest tu poprawa dostępu do rynku pracy i stworzenie jednolitego rynku pobudzającego wzrost, wydajność i specjalizację w obszarach przewagi komparatywnej we wszystkich regionach.

2.10.2.

W zglobalizowanym świecie przedsiębiorstwa muszą konkurować zarówno z firmami działającymi w tanich lokalizacjach, jak i z przedsiębiorstwami o wysokim poziomie innowacyjności. UE musi wspierać reformy, które będą promowały warunki sprzyjające inwestycjom i umożliwiające rozwój przedsiębiorstw. Jednocześnie obywatele powinni mieć zapewnione lepsze warunki pracy. Fundusze spójności powinny być wykorzystywane do zapewnienia lepszych ram dla przedsiębiorstw typu start-up, przedsiębiorców i innowacyjnych MŚP oraz do skuteczniejszego wspierania przedsiębiorstw rodzinnych (6), a także do promowania różnorodności (równouprawnienie płci, udział osób niepełnosprawnych, mniejszości etnicznych itp.), tak aby firmy te stały się bardziej konkurencyjne i w większym stopniu angażowały się na rzecz odpowiedzialności społecznej.

2.11.

Nadal istnieje wiele obszarów, które skorzystałyby na wzmocnieniu spójności terytorialnej: cele środowiskowe (mniejsze zużycie energii i wykorzystanie zielonej energii, rozwój wydajniejszej infrastruktury, zmniejszenie zanieczyszczenia itp.), kwestie dotyczące bezpieczeństwa transgranicznego, edukacja, włączenie społeczne, dostępność dla osób niepełnosprawnych, transport, usługi publiczne oraz przeszkody dla swobodnego przepływu towarów, usług, osób i kapitału.

2.11.1.

Z tego względu EKES uważa, że wszystkie regiony muszą kwalifikować się do finansowania. Polityka spójności UE musi stanowić integralną część europejskiej strategii inwestycyjnej, cechującą się zdecydowanym podejściem terytorialnym mającym na celu zapewnienie wszystkim regionom narzędzi niezbędnych do zwiększenia ich konkurencyjności. Musi to prowadzić do transformacji gospodarczej i strukturalnej zapewniającej solidną bazę w każdym regionie w oparciu o jego mocne strony (7).

2.12.

Europejska współpraca terytorialna (Interreg), mająca kluczowe znaczenie dla budowania wspólnej europejskiej przestrzeni, we wszelkich jej postaciach – w wymiarze transgranicznym, ponadnarodowym, międzyregionalnym oraz dzięki otwarciu na państwa sąsiadujące – stanowi fundament europejskiej integracji. Pomaga zapobiec przekształceniu europejskich granic w bariery, zbliża do siebie europejskich obywateli, pomaga w rozwiązywaniu wspólnych problemów, ułatwia wymianę pomysłów i zasobów oraz wspiera strategiczne inicjatywy ukierunkowane na realizację wspólnych celów (8). Z tego względu EKES uważa, że państwa członkowskie muszą kontynuować wspólne działania oraz dzielić się doświadczeniami i strategiami.

2.12.1.

Jednakże EKES ubolewa (9), że polityka spójności w dalszym ciągu nie zapewnia kompleksowych rozwiązań dla problemów konkretnych obszarów o trwałych trudnościach strukturalnych (bardzo niska gęstość zaludnienia, wyspy, regiony górskie itp.) wymienionych w art. 174 TFUE. Uważa, że należy opracować nowy mechanizm umożliwiający tym obszarom skuteczne rozwiązanie specyficznych i złożonych problemów. Nie może to leżeć wyłącznie w gestii organów krajowych. W związku z tym EKES uważa, że polityka spójności musi zachęcać do współpracy między Komisją a państwami członkowskimi oraz regionalnymi i lokalnymi zainteresowanymi stronami w odniesieniu do sposobu, w jaki podejmowane są działania dotyczące ich konkretnych terytoriów.

2.13.

Priorytetowym celem UE w stosunku do słabo zaludnionych obszarów i regionów najbardziej oddalonych powinno być zacieśnienie więzi łączących je z kontynentem europejskim i wzmocnienie poczucia udziału ich obywateli w projekcie integracji europejskiej. Pomimo niezwykle napiętej sytuacji budżetowej nie należy ograniczać szczególnego wsparcia przewidzianego dla obszarów słabo zaludnionych lub regionów najbardziej oddalonych. Regiony te muszą mieć dostęp do odpowiednich środków finansowych, tak aby umożliwić im osiąganie wspólnych europejskich celów i kompensowanie doświadczanych trudności, zwłaszcza związanych z odległym położeniem (10) lub niezwykle niską gęstością zaludnienia. W związku z tym zachodzi potrzeba uwzględnienia czynników demograficznych i geograficznych przy ocenie i uzgodnieniu podziału funduszy („metoda berlińska”) oraz wymogów koncentracji tematycznej i poziomów współfinansowania ((1) najbardziej rozwinięte regiony, (2) regiony w okresie przejściowym, (3) regiony słabiej rozwinięte). Uwzględnienie tych czynników mogłoby wspomóc słabo zaludnione obszary i regiony najbardziej oddalone dzięki odpowiedniemu poziomowi finansowania i elastycznie ukierunkowanym inwestycjom.

2.14.

Na obszarach miejskich mieszka obecnie ponad połowa ludności świata, a do 2050 r. wskaźnik ten wzrośnie do 70 % (11). Choć poziom działalności gospodarczej tych obszarów jest bardzo wysoki, muszą one zarazem zapewniać swoim mieszkańcom zrównoważone warunki życia wysokiej jakości. W związku z tym EKES uważa, że w ramach polityki spójności nadal należy poświęcać im uwagę, lecz jednocześnie zachęca do rozwoju tych obszarów z uwzględnieniem ich kontekstu fizycznego (rozwój policentryczny, powiązania między obszarami miejskimi i wiejskimi itp.).

3.   Szersza wizja w bardziej przejrzystych, elastycznych i skutecznych ramach

3.1.

EKES jest przekonany, że potrzebna jest nowa, ambitna i jasna strategia europejska dostosowana do oenzetowskiej Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 oraz celów zrównoważonego rozwoju, a także innych światowych zobowiązań UE takich jak porozumienia międzynarodowe (np. porozumienia paryskie) i konwencje ONZ (np. Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych). Strategia taka powinna dysponować solidnym mechanizmem koordynacji, który będzie w stanie zagwarantować ciągłość między różnymi cyklami politycznymi. W tym kontekście EKES z dużym zadowoleniem przyjmuje nowy dokument otwierający debatę przygotowany przez Komisję na temat bardziej zrównoważonej Europy do 2030 r.

3.2.

Polityka spójności musi stanowić integralną część tej ambitnej strategii, dlatego sama w sobie musi być rozwijana w sposób przyszłościowy, tj. zapewniający narzędzia niezbędne do stawienia czoła przyszłym wyzwaniom, takim jak: zmiana klimatu, wprowadzanie nowych technologii, osiągnięcie zrównoważonego rozwoju i tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy.

3.3.

W kontekście starań na rzecz osiągnięcia przyszłościowej polityki spójności EKES wzywa Radę i Parlament, aby nie ustawały w wysiłkach na rzecz dalszego przeglądu systemu przydziału środków w ramach polityki spójności, w szczególności przy uwzględnieniu innych kryteriów (poza PKB). Kryteria te powinny dotyczyć takich zagadnień jak nierówności, migracja, bezrobocie i bezrobocie młodzieży, konkurencyjność, zmiana klimatu, warunki pracy i demografia.

3.4.

Inicjując niezbędne wysiłki na rzecz przyszłościowej polityki spójności, nie należy zapomnieć o obecnych wyzwaniach, które nadal wywierają istotny wpływ na społeczeństwo. W szczególności chodzi o wyzwania społeczne, w tym marginalizację i dyskryminację mniejszości i określonych grup etnicznych, przemoc domową, wyzwania gospodarcze, w tym w zakresie dostępu do finansowania i podnoszenia kwalifikacji, a także wyzwania środowiskowe, takie jak ograniczanie zanieczyszczenia powietrza i zarządzanie odpadami.

3.5.

Mając na celu wzmocnienie planowania strategicznego i zarządzania w UE, EKES zachęca również Komisję, aby rozwijając wspominaną strategię, zapewniła włączenie poszczególnych elementów strategicznych ujętych w agendzie terytorialnej (12) oraz karcie lipskiej (13), które obecnie stanowią przedmiot odnowy koordynowanej przez przyszłą niemiecką prezydencję Rady UE.

4.   Zintegrowana i skoordynowana realizacja

4.1.

EKES uważa, że Europa (nie tylko na szczeblu Unii, ale także wspólnie z państwami członkowskimi oraz w ich ramach) musi podjąć działania na rzecz objaśnienia i uproszczenia swych kompetencji administracyjnych, ponieważ pozwoli to skuteczniej określić i monitorować odpowiedzialność. Kolejnym zadaniem europejskich administracji będzie zacieśnienie współpracy i wzmocnienie zdolności.

4.1.1.

W tym kontekście EKES przyjmuje z zadowoleniem silniejsze powiązanie z europejskim semestrem (14) i wzywa również do stworzenia powiązań z zaleceniami dla poszczególnych krajów z myślą o zachęcaniu do reform strukturalnych. EKES przyznaje, że istotne jest również zapewnienie pełnej komplementarności i koordynacji z nowym, usprawnionym Programem wspierania reform. Nalega na konieczność usprawnienia mechanizmu zarządzania, który obejmuje również szczebel regionalny.

4.2.

Europa musi podjąć działania na rzecz stworzenia uproszczonych, elastyczniejszych i skuteczniejszych ram realizacji polityki spójności. Jednym z kolejnych celów UE powinno być dopilnowanie, aby poszczególne fundusze polityki spójności (rolny, społeczny, regionalny itp.) podlegały jednemu zbiorowi reguł, który zdecydowanie zachęcałby do zintegrowanych inwestycji przez zapewnianie prostych rozwiązań. EKES zaleca również większą synergię z innymi programami i narzędziami finansowymi oraz między nimi („Horyzont 2020”, instrument „Łącząc Europę”itp.).

4.3.

Zintegrowane uwzględnienie poszczególnych aspektów niektórych kluczowych wyzwań (społecznych, środowiskowych, gospodarczych itp.) pozwala dokładniej odzwierciedlić rzeczywiste potrzeby. EKES zachęca państwa członkowskie do przygotowania i wdrożenia programów wielofunduszowych.

4.4.

Komitet sądzi, że nadrzędne znaczenie ma przyjęcie podejścia ukierunkowanego na konkretny obszar. Ponadto podkreśla, że należy wspierać i umacniać udział partnerów szczebla lokalnego, tak aby zdefiniować ich potencjał i potrzeby oraz podejmować działania we współpracy pomiędzy wszystkimi podmiotami lokalnymi w celu realizacji konkretnych wskazanych potrzeb. Jak słusznie wskazała Komisja, „nie można osiągnąć kolejnego etapu rozwoju gospodarczego, stosując uniwersalną politykę, lecz wymagane są inwestycje i reakcje polityczne zróżnicowane pod względem regionalnym” (15).

4.5.

EKES wzywa do uwzględnienia czynników społecznych (takich jak poziom nierówności, ubóstwo, migracja, poziom wykształcenia itp.) przy szacowaniu poziomów współfinansowania i wymogów koncentracji tematycznej regionów najbardziej rozwiniętych i regionów w okresie przejściowym. Uwzględnienie tych czynników na poziomie projektu umożliwiłoby inwestowanie w działania na rzecz osób znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji (takich jak osoby niepełnosprawne, migranci lub nieletni pozbawieni opieki), które w nieproporcjonalnie wysokiej liczbie zamieszkują najbardziej rozwinięte miasta i regiony UE. Działania takie jednakże albo się nie kwalifikują, albo zależą od nadmiernie wysokich wskaźników współfinansowania.

4.6.

EKES uważa za istotne, by różne inicjatywy związane z polityką spójności (strategie i programy) poszczególnych poziomów terytorialnych – zarówno horyzontalne (np. strategie makroregionalne i programy transnarodowe), jak i wertykalne (między różnymi szczeblami terytorialnymi) były ze sobą lepiej połączone.

4.7.

Jeżeli polityka spójności będzie nadal wdrażana głównie za pomocą różnych projektów, to należy również uprościć przygotowanie otoczenia prawnego, w którym odbywa się ich realizacja. Zgodnie z wnioskami grupy wysokiego szczebla ds. uproszczenia na okres po roku 2020 (16) EKES uważa, że pakiet regulacji powinien być zdecydowanie prostszy i że należy unikać mikrozarządzania funduszami. Komitet dostrzega pokusę zwiększenia skuteczności przez wprowadzenie bardziej scentralizowanego zarządzania, jednak apeluje do Komisji, by oparła się jej i zapewniła niezbędne narzędzia pozwalające na zarządzanie większą ilością funduszy w zdecentralizowany sposób.

4.8.

Należy zauważyć, że zdolność administracyjna mniejszych państw członkowskich, a zwłaszcza regionów, może znaleźć się pod silną presją w początkowych fazach okresów programowania. EKES przywiązuje dużą wagę do znacznego ograniczenia zbędnego obciążenia administracyjnego beneficjentów (od momentu zgłoszenia projektu po ostatni etap procedury) przy jednoczesnym utrzymaniu wysokiego poziomu legalności i prawidłowości.

4.9.

Doświadczenie pokazało, że bardzo często niewielkie projekty (o wartości poniżej 100 tys. EUR) mogą wywrzeć ogromny wpływ na grupy społeczne znajdujące się w najbardziej niekorzystnej sytuacji. Jednakże często zdarza się również, że te same grupy napotykają znaczne trudności w dostępie do tych środków. Mając to na uwadze, EKES wzywa państwa członkowskie do promowania możliwości oferowanych przez obecne ramy prawne w kontekście uproszczonej procedury dostępu do finansowania dla małych projektów. Niemniej zachęca również Komisję do zbadania dalszych możliwości, które mogłyby ułatwić udział mniejszych podmiotów.

4.10.

EKES nawiązuje do zwiększenia wykorzystania instrumentów finansowych jako narzędzia realizacji polityki spójności. EKES popiera ich użycie, lecz apeluje do Komisji o dopilnowanie, by podczas opracowywania tych instrumentów dokonywano dogłębnej analizy adekwatności, aby zagwarantować, że są one odpowiednie dla wszystkich państw członkowskich oraz dla MŚP i organizacji pozarządowych. W przypadku braku adekwatności należy zapewnić alternatywne lub kompensacyjne środki, tak aby zagwarantować, że żadne państwo członkowskie i żaden podmiot nie znajdzie się w niekorzystnej sytuacji.

4.11.

Aby podnieść jakość określonych aspektów wdrażania (w tym pod względem marketingowym, możliwości technicznych w zakresie organizowanych wydarzeń itp.), EKES uznaje, że sektor publiczny powinien konsultować się ze społeczeństwem obywatelskim i sektorem prywatnym, by czerpać z ich praktycznego doświadczenia na etapie przygotowań. Być może niewłaściwym podejściem jest oczekiwanie od ogólnego personelu administracji publicznej zrozumienia wszystkich aspektów związanych z zapewnieniem zarówno popularności, jak i przydatności „projektu”.

4.12.

EKES uznaje, że należy podjąć dalsze działania w zakresie harmonizacji wskaźników na szczeblu europejskim. Konieczne jest wypracowanie systemu monitorowania prezentującego złożone wyniki w łatwo dostępny sposób zarówno dla decydentów, jak i dla ogółu społeczeństwa.

4.13.

Przyszła polityka spójności powinna również wspierać nowe sposoby integrowania przedsiębiorczości w ramach działalności gospodarczej oraz pozytywnych skutków społecznych i środowiskowych. W tym kontekście kluczowe dla Unii Europejskiej jest wzmocnienie wsparcia dla rozwoju gospodarki społecznej.

5.   Skuteczniejsza komunikacja ogólna

5.1.

Jednym z zasadniczych problemów polityki spójności jest brak skutecznej komunikacji, którego zbyt często doświadczają projekty finansowane w ramach jednej polityki. Komitet odnotowuje rozmaite wytyczne dotyczące komunikacji wprowadzone przez Komisję, stwierdza jednak, że są one zdecydowanie niewystarczające. Często brakuje wiedzy na temat realizacji określonych projektów lub ich finansowania ze środków UE, bądź też wiedza na ich temat jest niewielka. Skutkuje to nikłym lub zerowym uznaniem dla polityki spójności. EKES wzywa Komisję do dalszego przeglądu obecnych zobowiązań dotyczących publikacji oraz ich znacznego ulepszenia z uwzględnieniem nowoczesnych środków przekazu w ramach kanałów komunikacji cyfrowej. Jako praktyczne przykłady należy w większym stopniu wykorzystywać projekty oparte na najlepszych praktykach, aby zachęcać do szerszego i lepszego stosowania funduszy.

5.2.

Konieczne jest usprawnienie sposobu pomiaru wpływu polityki spójności w określonych dziedzinach, w tym w obszarze włączenia społecznego, jakości życia, warunków pracy obywateli, zwiększenia konkurencyjności przedsiębiorstw czy modernizacji usług administracji publicznej. Należy informować obywateli UE o skutkach polityki, aby mieli oni świadomość jej sukcesów i porażek.

5.3.

EKES apeluje do Komisji o opracowanie strategicznego planu komunikacji we współpracy ze wszystkimi właściwymi partnerami, w tym organizacjami reprezentującymi osoby niepełnosprawne. EKES jest również zdania, że informacje na temat najlepszych praktyk powinny być łatwo dostępne.

6.   Zapewnienie partnerstwa z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i innymi zainteresowanymi stronami

6.1.

EKES ponownie podkreśla znaczenie wielopoziomowego sprawowania rządów oznaczającego zwiększenie strukturalnego uczestnictwa organizacji społeczeństwa obywatelskiego i innych zainteresowanych stron w procesie programowania, wdrażania, oceny i monitorowania wykorzystywania środków. Najwyższy czas, by zarówno Komisja, jak i państwa członkowskie zaprzestały składania obietnic bez pokrycia w odniesieniu do tego aspektu i faktycznie zapewniły solidne i istotne uczestnictwo społeczeństwa obywatelskiego na wszystkich etapach opracowywania i wdrażania polityki spójności. Doprowadzi to do zwiększenia odpowiedzialności organów krajowych oraz umożliwi skuteczniejsze i bardziej konstruktywne wykorzystywanie środków.

6.2.

EKES apeluje o dokonanie przeglądu i aktualizacji kodeksu postępowania w zakresie partnerstwa (ECCP) w oparciu o bezpośrednie konsultacje z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego i innymi zainteresowanymi stronami. Komitet zwraca się także o nadanie kodeksowi postępowania wiążącego charakteru. EKES uznaje, że na wszystkich szczeblach należy zadbać o pełne przestrzeganie ECCP oraz wprowadzić silne gwarancje i środki zapewniające jego pełne wdrożenie.

6.3.

EKES jest przekonany, że podejście zakładające rozwój lokalny kierowany przez społeczność może przynieść wiele korzyści i być bardzo skutecznym europejskim narzędziem umożliwiającym zintegrowany rozwój lokalny oraz uczestnictwo obywateli i ich organizacji na najniższym szczeblu (17).

6.4.

W celu wzmocnienia zdolności i skuteczności partnerstwa EKES apeluje o zapewnienie środków na rzecz budowania potencjału oraz wsparcia technicznego dla władz miejskich i innych władz publicznych, partnerów gospodarczych i społecznych, społeczeństwa obywatelskiego, organizacji i stosownych organów reprezentujących ich interesy, partnerów ekologicznych oraz organów odpowiedzialnych za promowanie włączenia społecznego, praw podstawowych, praw osób niepełnosprawnych, praw osób cierpiących na choroby przewlekłe, równouprawnienia płci i niedyskryminacji. EKES opowiada się ponadto za ustanowieniem mechanizmu corocznych konsultacji z odpowiednimi partnerami.

6.5.

Biorąc pod uwagę fakt, że małe przedsiębiorstwa, mikroprzedsiębiorstwa i organizacje społeczeństwa obywatelskiego ogólnie mogą mieć trudności z wykorzystaniem możliwości oferowanych przez fundusze europejskie, EKES ponownie zwraca się o spójne i istotne wsparcie działań, które poprawiają dostęp do informacji, zapewniają coaching i mentoring oraz zwiększają zdolność do interwencji. Należy tego dokonać z uwzględnieniem szczególnych potrzeb osób znajdujących się w najbardziej niekorzystnej sytuacji.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Art. 174 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

(2)  COM(2017) 358 final, „Dokument otwierający debatę na temat przyszłości finansów UE”.

(3)  Zob. Sprawozdanie Parlamentu Europejskiego.

(4)  COM(2017) 358 final, „Dokument otwierający debatę na temat przyszłości finansów UE”.

(5)  Mój region, moja Europa, nasza przyszłość – Siódmy raport na temat spójności gospodarczej, społecznej i terytorialnej.

(6)  Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 1.

(7)  https://www.businesseurope.eu/sites/buseur/files/media/position_papers/ecofin/2017-06-09_eu_cohesion_policy.pdf.

(8)  Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 116.

(9)  Dz.U. C 209 z 30.6.2017, s. 9.

(10)  Dz.U. C 161 z 6.6.2013, s. 52.

(11)  http://www.un.org/en/development/desa/news/population/world-urbanization-prospects-2014.html.

(12)  https://ec.europa.eu/regional_policy/pl/information/publications/communications/2011/territorial-agenda-of-the-european-union-2020.

(13)  https://ec.europa.eu/regional_policy/archive/themes/urban/leipzig_charter.pdf.

(14)  https://www.eesc.europa.eu/sites/default/files/resources/docs/qe-02-17-362-en-n.pdf oraz https://www.eesc.europa.eu/sites/default/files/resources/docs/qe-01-14-110-en-c.pdf.

(15)  Komisja Europejska (2017j) „Competitiveness in low-income and low-growth regions: The lagging regions report”, dokument roboczy służb Komisji, SWD(2017) 132 final, Bruksela, 10.4.2017.

(16)  http://ec.europa.eu/regional_policy/sources/newsroom/pdf/simplification_proposals.pdf.

(17)  https://www.eesc.europa.eu/en/our-work/opinions-information-reports/opinions/advantages-community-led-local-development-clld-approach.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/57


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Przyszłość UE: korzyści dla obywateli i poszanowanie europejskich wartości”

(opinia rozpoznawcza na wniosek prezydencji rumuńskiej w Radzie Unii Europejskiej)

(2019/C 228/08)

Sprawozdawca: Mihai IVAȘCU

Współsprawozdawca: Stéphane BUFFETAUT

Wniosek o konsultację

Rumuńska prezydencja w Radzie UE, 20.9.2018

Podstawa prawna

Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Podkomitet odpowiedzialny

Podkomitet „Przyszłość UE: korzyści dla obywateli i poszanowanie europejskich wartości”

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za / przeciw / wstrzymało się)

147/6/9

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Ponad 60 lat od podpisania traktatu rzymskiego oczekuje się, że w maju 2019 r. w Sybinie państwa członkowskie zajmą stanowisko polityczne w sprawie przyszłości UE.

1.2.

Godność osoby ludzkiej i prawa człowieka, demokracja, wolność, sprawiedliwość społeczna, równość, rozdział władzy i praworządność to wartości, na których zbudowano UE. Nie mogą podlegać negocjacji i muszą stanowić punkt wyjścia do reformy UE i podjęcia decyzji politycznej w Sybinie.

1.3.

Karta praw podstawowych Unii Europejskiej jest jednym z najważniejszych dokumentów gwarantujących prawa obywateli. Najważniejsze decyzje polityczne takie jak poprawa traktatów muszą uwzględniać ten dokument i włączyć go do nowego tekstu.

1.4.

Projekt integracji europejskiej zapewnił najdłuższy w historii kontynentu okres pokoju, doprowadził do powstania regionu o niespotykanym dotąd bogactwie i rozwoju społecznym, ułatwił swobodny przepływ osób, towarów i usług i stworzył największy na świecie jednolity rynek. Dzięki temu europejscy obywatele mają znacznie wyższy poziom życia i dobrobytu społecznego oraz szersze możliwości w porównaniu z większością obszarów świata.

1.5.

Ruchy populistyczne i eurosceptyczne czasami uznają za oczywistość lub bagatelizują te i inne korzyści. Nie można nigdy zapominać, że dzięki UE korzystamy z:

swobodnego przepływu osób, towarów, kapitału i usług,

największego na świecie jednolitego rynku,

ściślejszych więzi gospodarczych oraz wolnego i bezproblemowego handlu,

wspólnych umów handlowych negocjowanych dla wszystkich państw członkowskich z silnej pozycji,

wysokiej jakości, większego dobrobytu społecznego opartego na europejskim filarze praw socjalnych,

europejskiego modelu społecznego,

ściślejszej współpracy w zakresie wywiadu, wojskowości i egzekwowania prawa,

lepszych norm ochrony środowiska, a także lepszej jakości powietrza i wody,

ochrony podstawowego prawa obywateli do prywatności w środowisku cyfrowym,

lepszych norm bezpieczeństwa i higieny pracy,

wzajemnych systemów opieki zdrowotnej w całej UE,

przepisów i polityk antydyskryminacyjnych, szczególnie w odniesieniu do mniejszości i kobiet,

nadzwyczajnych możliwości edukacyjnych opartych na programach wymiany takich jak Erasmus+,

itd.

1.6.

Unia musi działać na rzecz zwiększenia konwergencji między regionami i państwami członkowskimi. Pozytywna konwergencja warunków życia i pracy oparta na zrównoważonym wzroście gospodarczym ma zasadnicze znaczenie dla poprawy funkcjonowania jednolitego rynku oraz zmniejszenia nierówności, ubóstwa i wykluczenia społecznego.

1.7.

Obywatele UE muszą odzyskać poczucie, że działanie na szczeblu europejskim nie oznacza porzucenia polityki krajowej, lecz raczej uznanie, że niektóre projekty przynoszą lepsze wyniki, gdy decyzje są podejmowane wspólnie. Jednakowe zasady i równe szanse dla wszystkich państw członkowskich i obywateli nie powinny nigdy podlegać negocjacjom, a europejska metoda powinna zapewniać wolność i suwerenność w zglobalizowanym świecie.

1.8.

Przyjęcie waluty euro powinno być priorytetem w procesie budowania UE, gdyż strefa euro może osiągnąć pełny potencjał tylko wtedy, gdy przyłączą się do niej wszystkie państwa członkowskie. Usprawniony Europejski Mechanizm Stabilności (EMS) wraz z silną unią gospodarczą i walutową może w większym stopniu przyczynić się do odpowiedzialności politycznej i większej odpowiedzialności fiskalnej. Ponadto państwa członkowskie UE muszą podjąć natychmiastowe i odważne działania, by zwiększyć odporność UE na wypadek kolejnego kryzysu gospodarczego i finansowego.

1.9.

W nieustannie zmieniającym się świecie potrzebne są spore inwestycje w badania i rozwój, podaż umiejętności i infrastrukturę, jeżeli UE ma wykorzystać swą przewagę konkurencyjną. Europa musi sprostać wyzwaniu zmniejszającego się liczebnie i starzejącego się społeczeństwa, gdyż ma to wpływ na podaż pracy. Niemniej polityce migracyjnej musi towarzyszyć zdecydowana polityka w zakresie przyjmowania i pomocy integracyjnej, by uniknąć olbrzymich trudności socjalnych i społecznych. Jeżeli UE ma zachować konkurencyjność, musi zająć się problemem niedoboru siły roboczej i kwalifikacji. Europa potrzebuje dobrze zarządzanej polityki migracyjnej, by przygotować siłę roboczą do umiejętności wymaganych przez nowe technologie, wspierając jednocześnie wzrost i rozwój przedsiębiorstw. Europejskim pracownikom należy zapewnić programy szkolenia, nabywania nowych kwalifikacji, doskonalenia zawodowego i uczenia się przez całe życie, by mogli w pełni korzystać z przemian technologicznych.

1.10.

W ostatnich latach pojawiły się tendencje protekcjonistyczne wraz z zapowiedzią wojen handlowych. EKES uważa, że UE powinna nadal promować swobodny, uczciwy i zrównoważony handel w wielostronnym systemie oraz umowy handlowe zapewniające poszanowanie praw społecznych, konsumenckich i środowiskowych, a jednocześnie wspierać wzrost i rozwój przedsiębiorstw. Protekcjonizm nie przyniósłby korzyści obywatelom. Ponadto UE ma do odegrania ważną rolę w reformie Światowej Organizacji Handlu.

1.11.

Należy osiągnąć solidny wzrost gospodarczy w połączeniu ze stabilnym wymiarem społecznym. Europejski filar praw socjalnych jest jednym z głównych motorów spójności społecznej i należy przyspieszyć jego wdrożenie na szczeblu krajowym z udziałem wszystkich właściwych organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Partnerzy społeczni i inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego są kluczowymi podmiotami europejskiego projektu demokratycznego.

1.12.

EKES uważa, że wszyscy obywatele UE powinni mieć równe szanse i być traktowani w równy sposób na rynku pracy. Zachęca do sprawiedliwej mobilności, lecz obywatele powinni mieć również dostęp do wysokiej jakości zatrudnienia i godnych warunków życia w miejscu zamieszkania, by uniknąć drenażu mózgów i dumpingu socjalnego.

1.13.

Obywatele UE coraz bardziej niepokoją się z powodu zmiany klimatu i kwestii ochrony środowiska. Kilka opinii EKES-u pokazuje, że Europa może i musi zapewnić realizację celów zrównoważonego rozwoju. Zasadnicze znaczenie ma również przestrzeganie zobowiązań podjętych w różnych umowach dotyczących klimatu, różnorodności biologicznej i wody. UE może przyczynić się do transformacji ekologicznej, chroniąc jednocześnie spójność społeczną i zapewniając włączenie wszystkich w ramach sprawiedliwej transformacji.

1.14.

EKES uważa, że aktywne programy ułatwiające kształcenie młodzieży i włączenie do siły roboczej odgrywają ważną rolę dla przyszłości Unii Europejskiej. Konieczne jest zachęcanie do takich programów jak Erasmus+, by wyposażyć młodych ludzi w wiedzę, umiejętności i kompetencje. EKES jest zdania, że oprócz tych programów należy niezwłocznie opracować inne podobne programy, które wspierałyby osoby dysponujące mniejszymi środkami finansowymi. Kluczowe znaczenie ma podniesienie świadomości obywateli na temat tych programów przy nieustannym promowaniu bezpośrednich korzyści wynikających z członkostwa w UE. Ponadto między innymi Erasmus+ może i powinien posłużyć do zapewnienia jakości w szkolnictwie wyższym w Afryce, by wyposażyć młodzież na obu kontynentach w wiedzę, umiejętności i kompetencje.

1.15.

Znacznie nasiliły się problemy w zakresie bezpieczeństwa zewnętrznego, lecz każde państwo członkowskie postrzega je inaczej, inaczej rozdziela środki finansowe i ma inne poglądy na temat wykorzystania siły zbrojnej. EKES jest zdania, że UE musi udzielić wspólnej i skoordynowanej odpowiedzi, dowodząc naszym obywatelom, że jesteśmy skutecznym podmiotem zapewniającym bezpieczeństwo. Równie istotne dla bezpieczeństwa obywateli są środki zapobiegające cyberprzestępczości w nowym środowisku cyfrowym.

1.16.

Szokująca jest trudna sytuacja tysięcy migrantów uciekających przed konfliktami i ubóstwem i narażających życie podczas próby przepłynięcia przez Morze Śródziemne. Konsekwencje polityczne sprawiają wrażenie, że UE nie wie, jak radzić sobie z takim kryzysem. EKES z zadowoleniem przyjmuje plan Komisji dotyczący zrównoważonej, kompleksowej i wspólnej polityki migracyjnej, która pomoże UE wykorzystać możliwości związane z migracją i sprostać wyzwaniom.

1.17.

Europejscy obywatele często przyjmują za pewnik pozytywne skutki członkostwa w UE lub przypisują je rządom krajowym, podczas gdy za wiele trudności obwinia się instytucje europejskie. EKES jest zdania, że wynika to z niewystarczającego informowania obywateli o korzyściach płynących z europejskiego członkostwa, w związku z czym UE i państwa członkowskie powinny dołożyć starań, by lepiej informować o europejskich politykach i celach.

1.18.

Dokonanie postępów wymaga równoczesnego zapewnienia większej ilości środków na komunikację przy wykorzystaniu wszystkich dostępnych kanałów: szczebla europejskiego i krajowego, partnerów społecznych, a także innych reprezentatywnych organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Należy zawsze informować obywateli o korzyściach płynących z członkostwa w UE, mając na uwadze, jak sytuacja wyglądała bez Unii: wojny, konflikty i trudności gospodarcze.

1.19.

By zbliżyć się do obywateli, UE musi nieustannie wysłuchiwać najważniejszych oczekiwań Europejczyków i je rozumieć oraz starać się je odpowiednio spełnić. Dlatego też EKES uważa, że konieczne jest propagowanie i jak najczęstsze wykorzystywanie platform komunikacji i współpracy, a także konsultacji publicznych z udziałem wszystkich państw członkowskich.

1.20.

Zwalczanie fałszywych informacji jest kolejnym ważnym wyzwaniem w świecie, w którym nieprawdziwe informacje, dezinformacja i szkodliwe podawanie błędnych informacji stanowią nasilający się trend. Dlatego też EKES zwraca się o wspólne i stanowcze działania w celu zwiększenia zdolności obywateli do analizy przy jednoczesnej ochronie wolności wypowiedzi, a także w celu zapobieżenia rozprzestrzenianiu się fałszywych informacji oraz opracowania narzędzi sprawdzania i weryfikacji faktów.

2.   Wprowadzenie

2.1.

W art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej stwierdzono: „Celem Unii jest wspieranie pokoju, jej wartości i dobrobytu jej narodów”. Początkiem Unii Europejskiej był projekt, który miał na celu zapewnienie pokoju i który stał się największym na świecie jednolitym rynkiem obejmującym swobodny przepływ kapitału, towarów, usług i, co najważniejsze, obywateli. To marzenie nabrało kształtu po zakończeniu dwóch wojen światowych i zapewniło rozwój na całym kontynencie oraz najdłuższy okres pokoju w jego historii.

2.2.

Obecnie w 2019 r. – w okresie europejskich wyborów i kluczowych zmian dla Unii – wszystkie europejskie podmioty muszą wykazać się determinacją, by zapewnić jedność, dobrobyt i dobrostan obywateli, broniąc demokracji, praw człowieka, rozdziału władzy, praworządności i europejskiego modelu społecznego (1).

2.3.

W Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej (2) zapisane są pewne prawa polityczne, społeczne i ekonomiczne obywateli w całej UE. Do ratyfikowanej w 2000 r. Karty dodano jeden ważny element pomijany do tego czasu w Traktatach, a mianowicie zobowiązanie UE do działania i stanowienia prawa zgodnie z prawami i wartościami zapisanymi w siedmiu rozdziałach Karty: godność, wolność, równość, solidarność, prawa obywatelskie, wymiar sprawiedliwości i przepisy ogólne.

2.4.

Chociaż Europa przynosi obywatelom oczywiste korzyści, to niestety niektórzy są ich nieświadomi lub nawet je kwestionują. W minionych latach doświadczaliśmy rosnących napięć w państwach członkowskich i zetknęliśmy się z różnymi poglądami na temat dalszych postępów. W związku z tym nasuwają się następujące naturalne pytania: jak powinna wyglądać przyszłość Unii Europejskiej? Czy powinniśmy podejmować wspólnie więcej czy mniej działań? Jaka powinna być równowaga między różnymi projektami współpracy, które państwa członkowskie są gotowe zaakceptować? Różne siły polityczne, również w państwach członkowskich, które utworzyły UE, kwestionują kierunek integracji europejskiej, zarządzanie nią, a nawet samą jej zasadę.

2.5.

Ten punkt zwrotny w polityce zbiega się w czasie z rosnącym zaufaniem do UE (3)po długoletniej nieufności obywateli do sposobu działania instytucji europejskich. Ostatnie wyzwania takie jak kryzys finansowy, kryzys strefy euro, sytuacja w zakresie migracji czy też brexit pokazały, jak bardzo narażone na obarczanie winą są instytucje UE. Ruchy eurosceptyczne wykorzystały ostatnie wydarzenia w celu przeforsowania swojego programu bez względu na to, czy UE zawiniła, czy też nie. Populistyczne partie polityczne, które zdobyły władzę w kilku państwach członkowskich, kwestionują korzyści płynące z UE i przekazują wprowadzające w błąd informacje na temat UE.

3.   Korzyści dla obywateli europejskich

3.1.

Wzajemne więzi gospodarcze, większa współpraca społeczna i polityczna oraz swobodny przepływ usunęły z Europy widmo wojny, dzięki czemu cieszymy się najdłuższym w historii kontynentu okresem pokoju.

3.2.

Europejski jednolity rynek umożliwia swobodny i bezproblemowy handel między państwami członkowskimi, przyczyniając się do bogactwa gospodarczego, dobrobytu i jednego z najwyższych poziomów życia na świecie. Niemniej nie wyeliminowano nierówności społecznych i terytorialnych.

3.3.

Jako pojedynczy negocjator gospodarczy UE stała się bardzo wpływowym graczem na arenie międzynarodowej, zdolnym do wynegocjowania strategicznych umów handlowych i oddziaływania na politykę gospodarczą na szczeblu światowym. W wyniku zwiększonej łączności i niższych kosztów operacyjnych dla przedsiębiorstw powstają miejsca pracy.

3.4.

Swobodny przepływ obywateli w całej Unii przyczynił się do wyeliminowania nieufności między narodami i otworzył niezliczone możliwości edukacyjne i zawodowe. Obywatel może pracować, mieszkać lub spędzić wiek emerytalny w dowolnym państwie członkowskim. Bardzo często spotkać można na przykład Rumuna, który studiował w Zjednoczonym Królestwie, pracuje w Belgii i mieszka w Holandii.

3.5.

Obywatele odnoszą również korzyści ze stworzenia przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, gdyż narody europejskie mają pewną formę wspólnej ochrony. UE zapewnia pewien poziom bezpieczeństwa, który umożliwia lokalnym służbom wywiadowczym i organom ścigania dostęp do lepszej wymiany danych i do zasobów.

3.6.

Od swego powstania UE we wszystkich swoich wymiarach pracuje na rzecz poprawy stanu środowiska naturalnego. Na przykład jakość wody i powietrza na całym kontynencie znacznie się poprawiła od lat 50. XX w. dzięki koordynacji wysiłków i regulacji na poziomie Unii.

3.7.

Prywatność w epoce cyfrowej jest objęta w UE ścisłą ochroną, wziąwszy pod uwagę, że niedawno przyjęto ogólne rozporządzenie o ochronie danych (RODO). Jest to jeden z najskuteczniejszych aktów ochrony danych osobowych na świecie, który chroni podstawowe prawo obywateli do prywatności.

3.8.

UE posiada jedne z najbardziej zaostrzonych na świecie wymogów w zakresie bezpieczeństwa produktów i żywności. Organy krajowe wysyłają informacje na temat niebezpiecznych produktów znajdujących się na rynku do wspólnotowego systemu szybkiej informacji. UE działa również na rzecz wykrywania produktów niebezpiecznych, zanim zostaną sprzedane konsumentom. Pracodawcy w UE muszą zapewnić pracownikom zdrowie i bezpieczeństwo w każdym aspekcie ich pracy.

3.9.

Obywatele UE korzystają z wzajemnej opieki zdrowotnej w dowolnym państwie członkowskim UE. Z tych praw mogą korzystać podczas tymczasowego pobytu za granicą na wakacjach lub w celach edukacyjnych, a także podczas stałego pobytu w innym kraju UE czy też podróży do innego państwa członkowskiego UE konkretnie w celu leczenia.

3.10.

Wszyscy obywatele UE mają prawo do głosowania i kandydowania w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz wyborach lokalnych w kraju UE, w którym mają miejsce zamieszkania, na tych samych warunkach co obywatele tego kraju. Ponadto mają prawo do naboru na takich samych warunkach jak obywatele kraju, w którym poszukują pracy, i nie można od nich wymagać spełnienia dodatkowych wymogów.

3.11.

Każdy obywatel UE może szybko i z łatwością zarejestrować przedsiębiorstwo i otworzyć oddział istniejącego przedsiębiorstwa mającego siedzibę w UE w dowolnym kraju UE, Islandii, Norwegii czy też Liechtensteinie. Istnieje wiele różnych funduszy i inicjatyw UE, które mogą wesprzeć przedsiębiorstwa typu start-up oraz MŚP.

3.12.

Dzięki europejskiemu modelowi społecznemu poprawiają się warunki życia i pracy sporej części ludności UE. Niedawne wprowadzenie europejskiego filaru praw socjalnych ma na celu dalszą poprawę sytuacji.

3.13.

UE odgrywa pierwszoplanową rolę w promowaniu takiej samej niezależności ekonomicznej dla kobiet i mężczyzn. Unia dąży nieustannie do osiągnięcia postępów w zakresie równouprawnienia płci, przeciwdziałania dysproporcjom płacowym i ustanowienia skutecznych przepisów i polityk antydyskryminacyjnych.

3.14.

Europejski proces akcesyjny i perspektywa przyłączenia się do Unii zachęciły do zbudowania rentownych gospodarek rynkowych, podwyższyły standardy socjalne oraz doprowadziły do powstania w Europie stabilnych instytucji demokratycznych.

3.15.

Obywatele UE mają prawo do ochrony dyplomatycznej i konsularnej każdego innego państwa UE, gdy znajdują się w kraju spoza UE, w którym ich własne państwo nie ma przedstawicielstwa. Prawo to jest zapisane w art. 46 Karty praw podstawowych. Są tylko trzy kraje, w których wszystkie państwa członkowskie mają swoje przedstawicielstwo dyplomatyczne, mianowicie Stany Zjednoczone, Chiny i Rosja. W sytuacjach nadzwyczajnych państwa członkowskie UE muszą pomagać obywatelom UE w ewakuacji, tak jakby byli oni ich własnymi obywatelami. Ochrona obejmuje sytuacje życia codziennego, takie jak kradzież paszportu, poważny wypadek lub choroba.

3.16.

W Unii Europejskiej mocno wspiera się kształcenie. Znany na całym świecie program wymiany Erasmus+, w którym od 2014 r. wzięło udział ponad 3 mln osób, umożliwia studentom i nauczycielom akademickim rozwinięcie ich umiejętności i zwiększenie szans zatrudnienia dzięki doświadczeniu życia akademickiego w innym kraju. Ponadto wymiana pomysłów i kultury zbliżyła do siebie ludzi, pomagając w ukształtowaniu europejskiej tożsamości.

4.   Europejskie wartości i prawa podstawowe

4.1.

EKES uważa, że jak najlepsza ochrona interesów obywateli wymaga, by wszelka reforma Traktatów obejmowała treść Karty praw podstawowych i by żadne państwo członkowskie nie mogło odstąpić od jej egzekwowania. Obecnie wzmianka o Karcie jako o niezależnym dokumencie znajduje się w traktacie lizbońskim, a Zjednoczone Królestwo i Polska odstępują od jej stosowania.

4.2.

Chociaż Europa stoi w obliczu wielu wyzwań i wciąż potrzebne są wspólne decyzje, wartości, na których została zbudowana UE i które są zapisane w Traktatach, nie podlegają negocjacjom i muszą być podstawą wszelkiej nowej struktury UE: poszanowanie godności ludzkiej i praw człowieka, demokracja, wolność, równość, rozdział władzy i praworządność.

4.3.

Równe traktowanie i jednakowe zasady dla obywateli UE nie powinny nigdy podlegać negocjacjom, lecz UE poszła w tym względzie na znaczny i zbędny kompromis: wizy do USA wyłącznie dla niektórych państw członkowskich, podwójne standardy jakości żywności itd. UE musi dążyć do jednakowej ochrony interesów wszystkich swoich obywateli niezależnie od ich przynależności państwowej.

4.4.

EKES jest zdania, że działanie na szczeblu europejskim nie oznacza rezygnacji z interesów krajowych ani kolizji interesów europejskich i krajowych. Oznacza po prostu, że niektórymi sprawami lepiej zająć się wspólnie. Bez względu na obrany kierunek UE będzie musiała rozważyć ważne reformy i jasne zasady sprawowania rządów w UE w celu zaradzenia istniejącym napięciom politycznym i rosnącej różnorodności. Europejska metoda zapewnia wolność i suwerenność w zglobalizowanym świecie. Obywatele odnoszą korzyści z członkostwa UE, gdyż zapewnia im ono przestrzeń prawną i takie same zasady dla wszystkich, zakazując jednocześnie surowo wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową.

4.5.

Szokująca jest trudna sytuacja tysięcy migrantów uciekających przed konfliktami i ubóstwem i narażających życie podczas próby przepłynięcia przez Morze Śródziemne. Konsekwencje polityczne sprawiają błędne wrażenie, że UE nie wie, jak radzić sobie z takim kryzysem. EKES z zadowoleniem przyjmuje plan Komisji dotyczący zrównoważonej, kompleksowej i wspólnej polityki migracyjnej, która pomoże UE wykorzystać możliwości związane z migracją i sprostać wyzwaniom. Popiera zwłaszcza nową politykę Komisji polegającą na utrzymaniu Europy jako atrakcyjnego celu dla migrantów w okresie niżu demograficznego i na zmniejszeniu zachęt do migracji nieuregulowanej. Wymaga to również zdecydowanej polityki w zakresie przyjmowania i pomocy w integracji.

4.6.

Największym wyzwaniem dla UE jest pozostanie podmiotem, który broni, chroni i wzmacnia pozycję swych obywateli. Dlatego też musi oferować rozwiązania problemów, które naprawdę zaprzątają głowę obywateli: „Komitet nadal jest przekonany, że dobra przyszłość jest możliwa i że silniejsza Unia może pomóc w lepszym kształtowaniu globalizacji i cyfryzacji, tak aby zapewnić dobre perspektywy wszystkim obywatelom” (4).

4.7.

Założyciele projektu integracji europejskiej dostrzegli, że będzie trzeba przebyć daleką drogę, by uzyskać podobny poziom legitymizacji, jakim cieszą się ugruntowane demokracje państw członkowskich. Dużo osiągnęliśmy, lecz każdy nowy Traktat musi zapewniać większą przejrzystość i kontrolę demokratyczną w celu jak najlepszej legitymizacji Unii w oczach obywateli. Ponadto należy zapewnić większą zgodność państw członkowskich z prawodawstwem Unii Europejskiej.

5.   Zrównoważony rozwój gospodarczy

5.1.

Europa ma największy na świecie jednolity rynek i drugą najczęściej używaną w obrocie międzynarodowym walutę. Jest to największa potęga handlowa odpowiedzialna za 16,5 % światowego importu i eksportu (5), a także największy darczyńca pomocy rozwojowej i humanitarnej. Europa utrzymuje się również w czołówce innowacji, m.in. dzięki programowi „Horyzont 2020”– największemu na świecie wielonarodowemu programowi badawczemu. Jednak bardziej niż kiedykolwiek zaostrzona wydaje się konkurencja ze Stanami Zjednoczonymi i Azją. Jest jasne, że żadne państwo członkowskie nie może samodzielnie odgrywać znaczącej roli na arenie światowej.

5.2.

Waluta euro ma prawie 20 lat i może osiągnąć swój pełny potencjał dopiero, gdy zostanie wprowadzona przez wszystkie państwa członkowskie i gdy ukończona zostanie unia gospodarcza i walutowa. Oznaczałoby to przyjęcie jasnych i obowiązujących wszystkich przepisów, nadanie Europejskiemu Mechanizmowi Stabilności (EMS) istotniejszej roli – takiej, jaką MFW odgrywa obecnie na szczeblu międzynarodowym – oraz wprowadzenie odpowiedzialności politycznej i wzmocnienie rad fiskalnych (6). Przyjęcie waluty euro powinno być priorytetem w budowaniu UE.

5.3.

W przeszłości EKES stwierdził, że UE powoli reaguje na kryzys finansowy oraz że konieczne są reformy unii gospodarczej i walutowej (7). Od tamtej pory dąży się nieustannie do reformy i urzeczywistnienia unii bankowej oraz unii rynków kapitałowych. Podobnie jak w przeszłości (8) EKES przyjmuje z zadowoleniem dalszą konsolidację rynku, lecz przestrzega przed tworzeniem stanowisk, które powierzają zbyt dużo mocy decyzyjnej bardzo niewielu osobom. Ukończona UGW powinna zapoczątkować nową erę wspólnej waluty dla przedsiębiorstw i obywateli UE, ograniczając znacznie koszty transakcji i eliminując ryzyko walutowe, poprawiając przejrzystość cen w handlu, a także ograniczając ryzyko inwestycyjne.

5.4.

W nieustannie zmieniającym się świecie Europa musi się skupić na takich dziedzinach jak badania i rozwój, podaż umiejętności i infrastruktura, jeżeli ma wykorzystać swą przewagę konkurencyjną. Musi sprostać wyzwaniu zmniejszającego się liczebnie i starzejącego się społeczeństwa, gdyż ma to wpływ na podaż pracy. Jeżeli ma zachować konkurencyjność, musi zająć się problemem niedoboru siły roboczej i kwalifikacji. Potrzebuje dobrze zarządzanej polityki migracyjnej, a także perspektywy długoterminowej, by przygotować siłę roboczą na przyszłe wyzwania, pomagając również we wzroście i rozwoju przedsiębiorstw. Niemniej polityce migracyjnej musi towarzyszyć zdecydowana polityka, by uniknąć olbrzymich trudności socjalnych i społecznych.

5.5.

W kilku opiniach EKES wezwał również do zwiększenia inwestycji na infrastrukturę i usługi publiczne. Są to projekty, które byłyby źródłem wzrostu i dobrostanu obywateli. Wyraził również poparcie dla „wspólnej skonsolidowanej podstawy opodatkowania osób prawnych (CCCTB), jak również transakcji finansowych, paliw i emisji dwutlenku węgla. Nałożenie wspólnej skonsolidowanej podstawy opodatkowania na szczeblu europejskim umożliwiłoby podejmowanie działań w odniesieniu do transnarodowej podstawy opodatkowania i pozwoliłoby przeciwdziałać skutkom dla środowiska w skali globalnej” (9). Ograniczyłoby to przypadki unikania opodatkowania i zapewniłoby jednolitą politykę fiskalną. EKES odnotował również, że „Europa ma pozornie silną pozycję, jeśli chodzi o rozwijające się innowacyjne przedsiębiorstwa oparte na zaawansowanych technologiach, lecz kiedy potrzebują one dużych inwestycji kapitałowych, zazwyczaj bankrutują” (10).

5.6.

UE podpisała kompleksowe umowy handlowe mające na celu zwiększenie wymiany towarów i usług przy jednoczesnej ochronie i poprawie praw pracowników i uwzględnieniu wyzwań ekologicznych. Jednak w ostatnich kilku latach pojawiły się tendencje protekcjonistyczne wraz z zapowiedzią wojen handlowych. UE powinna nadal promować swobodny, uczciwy i zrównoważony handel w wielostronnym systemie oraz umowy handlowe zapewniające poszanowanie praw społecznych, konsumenckich i środowiskowych, a jednocześnie wspierać wzrost i rozwój przedsiębiorstw. Protekcjonizm nie przynosi korzyści obywatelom. Światowa Organizacja Handlu będzie miała do odegrania ważną rolę i kluczowe znaczenie ma to, by UE wzięła udział w jej reformie (11). Zamknięcie granic i blokowanie handlu nie mogą być w żadnym wypadku drogą naprzód.

5.7.

W świecie odczuwającym skutki zmiany klimatu EKES wielokrotnie przedstawiał zalecenia dotyczące lepszej ochrony różnorodności biologicznej oraz istotnych zasobów niezbędnych do naszego istnienia. Zwraca uwagę, że ochrona różnorodności biologicznej jest równie ważna jak zapobieganie zmianie klimatu. Apeluje o większą wolę polityczną i spójność legislacyjną w tej dziedzinie, w związku z czym zaleca szybkie udostępnienie wszystkich niezbędnych środków.

5.8.

Zdaniem EKES-u polityka przeciwdziałania zmianie klimatu musi się opierać na sprawiedliwej transformacji, która wymaga przedsięwzięcia środków w celu złagodzenia skutków zmiany klimatu oraz zrekompensowania szkód i strat. Należy w jak największym stopniu promować model gospodarki o obiegu zamkniętym oraz usprawnić powiązane ramy prawne. Niezbędne jest promowanie krótkich łańcuchów dostaw, zwłaszcza w sektorze spożywczym, a także przedefiniowanie polityki mobilności oraz zwiększenie jej skuteczności i zrównoważenia. Zgodnie z postanowieniami konferencji klimatycznej w Paryżu w 2015 r. UE jest zobowiązana spełnić cele dotyczące ograniczenia ocieplenia klimatu. Poczyniła już znaczne postępy i może wzmocnić zbiorowe wysiłki na rzecz wypełnienia zobowiązań podjętych na COP21 i zaspokojenia obecnych potrzeb. Niemniej EKES odnotowuje ruchy studenckie i młodzieżowe w kilku państwach członkowskich, w ramach których zaapelowano o bardziej intensywne działania na rzecz ochrony środowiska.

6.   Postęp społeczny i kształcenie

6.1.

„Według globalnych standardów społeczeństwa europejskie uznaje się za zamożne, a Europę za miejsce dobrobytu. Państwa UE mają najwyższy na świecie poziom ochrony socjalnej i plasują się wysoko w rankingach dobrostanu, rozwoju społecznego i jakości życia” (12). Jednak w UE wzrasta nierówność i istnieją olbrzymie dysproporcje w spójności społecznej. Musimy dążyć do zmniejszenia różnic między państwami członkowskimi. Kluczowym celem z punktu widzenia przyszłości Europy powinna być pozytywna konwergencja społeczno-gospodarcza warunków życia i pracy oparta na zrównoważonym wzroście, która doprowadzi do poprawy warunków społecznych i mniejszych nierówności.

6.2.

Istotnym motorem postępu społecznego musi być europejski filar praw socjalnych, który jest inicjatywą mocno wspieraną przez EKES, w ramach kompleksowej i nadrzędnej strategii mającej na celu realizację Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030. By zapewnić naszym obywatelom dostatnią przyszłość, EKES ponawia swe silne zobowiązanie na rzecz wszelkich działań, które zapewnią „uczciwy i prawdziwie paneuropejski rynek pracy”, uzyskanie „[w] kwestiach społecznych […] najwyższej oceny oraz ukierunkowanie nowej konwergencji w strefie euro” (13). Konieczne jest przyspieszenie wdrażania na szczeblu krajowym, któremu musi towarzyszyć świadomość, że solidny wzrost gospodarczy trzeba osiągnąć w powiązaniu ze stabilnym wymiarem społecznym. Wszystkie istotne organizacje społeczeństwa obywatelskiego mają do odegrania ważną rolę wespół z UE i państwami członkowskimi. EKES uważa, że dla dobrostanu obywateli UE istotne jest, by UE nadal monitorowała postępy we wdrażaniu europejskiego filaru praw socjalnych w ramach procesu europejskiego semestru przy pełnym udziale partnerów społecznych i innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego.

6.3.

Ponadto EKES stwierdza, że „Unia Europejska powinna w pełni wykorzystywać doświadczenie i potencjał partnerów społecznych oraz innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego działających na szczeblu lokalnym, krajowym i europejskim, angażując je, a także użytkowników usług, zgodnie z pełnionymi przez nich różnymi funkcjami, w zadania w zakresie programowania, wdrażania, monitorowania i oceny finansowania UE. Partnerzy społeczni i inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego są kluczowymi podmiotami europejskiego projektu demokratycznego” (14). UE powinna promować rokowania zbiorowe oraz szanować autonomię partnerów społecznych.

6.4.

Cyfryzacja, automatyzacja, sztuczna inteligencja itd. wymagają szybkiej i trwałej reakcji. Oprócz pilnych i dużych inwestycji w wysokiej jakości kształcenie oraz w badania naukowe i rozwój, które są potrzebne, gdyż UE pozostaje w tyle w porównaniu z innymi potęgami gospodarczymi w odniesieniu do wydatków jako odsetka PKB (15), gospodarka UE wymaga siły roboczej posiadającej umiejętności adekwatne do wyzwań związanych ze zmieniającym się otoczeniem konkurencyjnym. Oznacza to, że istnieje wspólny interes a pracodawcy i pracownicy ponoszą wspólną odpowiedzialność za szkolenia, zmianę kwalifikacji, doskonalenie zawodowe i uczenie się przez całe życie młodych ludzi i dorosłych, co zapewni sukces przedsiębiorstw i odpowiednio wykwalifikowaną siłę roboczą. Powinno się to odbywać przy wsparciu UE, państw członkowskich, partnerów społecznych i innych właściwych organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Większa cyfryzacja gospodarki UE powinna przebiegać w sprawiedliwych ramach dotyczących transformacji technologicznej. Należy dopilnować, by przyczyniło się to do poprawy warunków życia i pracy, w tym do tworzenia wysokiej jakości miejsc pracy i bardziej równych społeczeństw.

6.5.

Zgodnie z zasadami międzyinstytucjonalnej proklamacji Europejskiego filaru praw socjalnych niezbędne jest podjęcie działań w celu sprostania przyszłym wyzwaniom dla rynku pracy. Skorzystanie z możliwości, jakie oferuje postęp technologiczny, powinno iść w parze z podejmowaniem wyzwań związanych z przemianami w przemyśle i zmianami na rynku pracy. Jeżeli wyzwania te zostaną zbagatelizowane, wywoła to duży opór wobec zmian albo znaczna część ludności nie odniesie korzyści z rozwoju nowych technologii.

6.6.

EKES zaapelował już, by na wszystkich szczeblach, z udziałem wszystkich zainteresowanych stron, zwalczano rosnące nierówności, ubóstwo i wykluczenie społeczne. Mając to na względzie, uważa, że na odpowiednich szczeblach potrzebne są dalsze wysiłki mające na celu określenie wspólnych zasad, norm, polityk i strategii w celu zapewnienia lepszej konwergencji płac oraz ustalenia płacy minimalnej lub jej podniesienia do odpowiedniego poziomu przy pełnym poszanowaniu autonomii partnerów społecznych. Ponadto ważne jest dopilnowanie, by wszyscy obywatele byli objęci dochodem minimalnym. Podkreśla, że trzeba zwiększyć środki przeznaczone na spójność społeczną i inwestycje społeczne, tak aby możliwe było stawienie czoła przyszłym wyzwaniom (16).

6.7.

EKES uważa, że wszyscy obywatele UE powinni mieć równe szanse i być traktowani w równy sposób na rynku pracy. Zachęca do sprawiedliwej mobilności, lecz obywatele powinni mieć również dostęp do wysokiej jakości zatrudnienia i godnych warunków życia w miejscu zamieszkania, by uniknąć drenażu mózgów i dumpingu socjalnego.

6.8.

Przyszłość UE zależy od aktywnych programów, które ułatwiłyby kształcenie młodzieży i włączenie do siły roboczej. Takie programy jak Erasmus+ i poprzedzający go program Erasmus mają ogromny wpływ na kształtowanie tożsamości europejskiej, a jednocześnie pomagają młodzieży zdobyć wiedzę, umiejętności i kompetencje. Zamiar Komisji, by podwoić finansowanie, jest zdecydowanym krokiem naprzód, a w październiku 2018 r. (17) EKES zwrócił się o jeszcze więcej funduszy. Tego rodzaju program trzeba kontynuować i rozszerzyć na tych młodych ludzi, którzy w przeciwnym razie mieliby trudności z dostępem do wysokiej jakości kształcenia i kontaktów międzykulturowych ze względu na trudności ekonomiczne.

6.9.

Jak stwierdzono we wcześniejszej opinii, EKES uważa, że „strategia [na rzecz młodzieży] powinna być ściślej powiązana z istniejącymi programami UE, takimi jak Erasmus+, gwarancja dla młodzieży i Europejski Korpus Solidarności”oraz „powinna również promować szersze zaangażowanie obywatelskie, w tym udział w głosowaniu, wolontariat, organizacje pozarządowe kierowane przez ludzi młodych, demokrację w miejscu pracy i dialog społeczny” (18). Zasadnicze znaczenie ma podniesienie świadomości na temat tych programów i podkreślenie, że są one bezpośrednią korzyścią płynącą z członkostwa UE.

6.10.

EKES podkreśla znaczenie zasady pomocniczości i sprawowania rządów na poziomie regionalnym dla realizacji polityki spójności. Ze względu na duże różnice w poziomie dobrobytu i rozwoju między poszczególnymi regionami, nawet w obrębie jednego państwa członkowskiego, niezmiernie istotne jest, by polityka była opracowywana przez tych, którzy najlepiej rozumieją podstawowe problemy i tym samym są najlepiej przygotowani do działania. Instytucje UE muszą nadal chronić przed dyskryminacją wszelkiego rodzaju, rasizmem, ksenofobią i antysemityzmem.

6.11.

Europejski model społeczny jest wyjątkowy na świecie i pozostaje jedną z najważniejszych korzyści dla obywateli europejskich. UE wraz z państwami członkowskimi musi oprzeć się na strategiach politycznych, które będą ją chronić i wspierać, a także ułatwiać postęp gospodarczy i spójność społeczną, mając na uwadze, że prawom podstawowym muszą towarzyszyć prawa socjalne.

7.   Bezpieczeństwo i obrona

7.1.

Europa jest wyjątkowo wolnym i stabilnym miejscem w świecie niezgody i podziału. Spośród dwudziestu pięciu najbardziej spokojnych krajów piętnaście mieści się w UE. Jednak zamachy terrorystyczne, pozbawione rządu, niestabilne obszary w całym regionie Morza Śródziemnego i Afryki Subsaharyjskiej oraz odradzające się wrogie siły na Wschodzie pokazują, że musimy podjąć stanowcze działania w celu utrzymania pokoju i bezpieczeństwa.

7.2.

Chociaż znacznie nasiliły się problemy związane z bezpieczeństwem wewnętrznym i zewnętrznym, państwa członkowskie postrzegają je odmiennie. Ze względu na to, że nie mają takiego samego spojrzenia na zagrożenia zewnętrzne, przydzielają różne środki finansowe na bezpieczeństwo i obronę i inaczej ustosunkowują się do użycia siły zbrojnej. Zważywszy, że wiele stojących przed nami zagrożeń ma charakter ponadnarodowy, EKES uważa, że państwa członkowskie i UE muszą działać w jak największym porozumieniu, zmierzając w kierunku zbiorowej i skoordynowanej reakcji i pokazując naszym sojusznikom, że jesteśmy skutecznym podmiotem zapewniającym bezpieczeństwo.

7.3.

Skoordynowane działania obronne nie tylko zapewniają państwom członkowskim wiarygodną twardą siłę, lecz również pomagają w tworzeniu miejsc pracy w sektorze zaawansowanych technologii, a także sprzyjają innowacjom i rozwojowi technologicznemu. EKES wzywa państwa członkowskie i Komisję Europejską do wsparcia wspólnych działań w tej dziedzinie, uznając jednocześnie, że podjęto już kroki w tym kierunku (19).

7.4.

Szacuje się, że ataki cybernetyczne kosztują światową gospodarkę 400 mld EUR rocznie (20) i zagrażają prywatności i bezpieczeństwu obywateli. EKES uważa, że UE powinna dążyć do skuteczniejszego zwalczania cyberszpiegostwa, cyberterroryzmu i wszelkich innych form cyberprzestępczości skierowanych przeciwko europejskim obywatelom i przedsiębiorstwom.

8.   Komunikacja z obywatelami

8.1.

Europejscy obywatele często przyjmują za pewnik pozytywne skutki członkostwa w UE lub przypisują je rządom krajowym, podczas gdy za wiele trudności obwinia się europejską biurokrację i jej nadmierną ingerencję. Wynika to głównie ze słabej komunikacji i braku kontaktu ze zwykłym obywatelem. Dlatego też UE i państwa członkowskie powinny podjąć znacznie większe wysiłki na rzecz lepszego informowania o europejskich strategiach i celach.

8.2.

UE musi zwiększyć środki na komunikację, wykorzystując wszelkie dostępne kanały komunikacji: nie tylko szczebel państw członkowskich, lecz również partnerów społecznych, a także inne reprezentatywne organizacje społeczeństwa obywatelskiego. Propagując swe przesłanie przy użyciu wszystkich języków urzędowych, UE musi w większym stopniu zapewnić przywódców i obywateli o swej roli w krzewieniu pokoju, stabilności gospodarczej oraz rozwoju społecznego.

8.3.

W 2012 r. EKES zwrócił uwagę, że „pełne wprowadzenie w życie art. 11 ma bardzo duże znaczenie dla zwiększenia legitymacji demokratycznej UE w oczach jej obywateli. Wreszcie, wyłącznie większa przejrzystość, odpowiedzialność i udział obywateli oraz zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego zarówno na szczeblu krajowym, jak i europejskim umożliwią Europie uniknięcie ekstremizmu, obronę wartości demokratycznych i stworzenie poczucia wspólnoty losu” (21).

8.4.

Jeżeli UE pragnie się zbliżyć do obywateli (jeżeli jej się to nie uda, poniesie porażkę jako całość), musi ich wysłuchać, zrozumieć ich oczekiwania i starać się je odpowiednio spełnić. Obywatele pragną ochrony, uczciwych zasad dla pracowników i przedsiębiorstw, zdrowych warunków życia i pracy, a także jasnej reakcji na wyzwania zewnętrzne. By osiągnąć ten cel, Europa musi być nadal katalizatorem rozwoju gospodarczego i społecznego i demokratycznej stabilności oraz zadbać o to, by każdy był świadomy spoczywających na nim zobowiązań.

8.5.

Liczne podmioty, w tym państwa, grupy nacisku, media i indywidualne osoby coraz częściej wykorzystują nieprawdziwe informacje, dezinformację i szkodliwe podawanie błędnych informacji. Są to stare metody, lecz rozwój i możliwości mediów społecznościowych sprawiły, że korzysta z nich szersze grono podmiotów. Najlepszym sposobem przeciwdziałania fałszywym informacjom jest przedstawianie faktów i pomoc w rozwijaniu zdolności krytycznych obywateli. Jednak należy zawsze przestrzegać wolności opinii i wypowiedzi i nie można zaprzestać zwalczania kłamstw.

8.6.

Konieczne jest propagowanie platform komunikacji i współpracy z udziałem wszystkich państw członkowskich. Podejście sprawdzające się w jednym państwie członkowskim może również być skutecznie zastosowane w innym, a wiedza zdobyta w jednym państwie członkowskim może zostać spożytkowana lub wzbogacona w innym.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Dz.U. C 110 z 22.3.2019, s. 1.

(2)  Dz.U. C 326 z 26.10.2012, s. 391.

(3)  Komunikat prasowy Parlamentu Europejskiego z 23 maja 2018 r.

(4)  Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 145.

(5)  Dziedziny działania UE – handel.

(6)  Niezależne instytucje budżetowe.

(7)  Dz.U. C 227 z 28.6.2018, s. 1.

(8)  Dz.U. C 262 z 25.7.2018, s. 28.

(9)  Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 131.

(10)  Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 79.

(11)  Dz.U. C 159 z 10.5.2019, s. 15.

(12)  Dokument dotyczący społecznego wymiaru Europy.

(13)  Dz.U. C 125 z 21.4.2017, s. 10.

(14)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 165.

(15)  Dane OECD, Gross domestic spending on R&D.

(16)  Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 145.

(17)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 194.

(18)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 142.

(19)  Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 58.

(20)  Reforma cyberbezpieczeństwa w Europie.

(21)  Dz.U. C 11 z 15.1.2013, s. 8.


ZAŁĄCZNIK

Następujące poprawki uzyskały poparcie co najmniej jednej czwartej oddanych głosów, jednak zostały odrzucone w trakcie debaty:

Poprawka 12

Punkt 5.5

Zmienić:

5.5

W kilku opiniach EKES wezwał również do zwiększenia inwestycji na infrastrukturę i usługi publiczne. Są to projekty, które byłyby źródłem wzrostu i dobrostanu obywateli. EKES wyraził również poparcie dla wdrożenia kompleksowych środków mających na celu zapobieżenie erozji bazy podatkowej i przenoszeniu zysków (BEPS) przez wielonarodowe korporacje, obejmujących wprowadzenie„wspólnej skonsolidowanej podstawy opodatkowania osób prawnych (CCCTB)”oraz dla zwalczania oszustw związanych z podatkiem VAT poprzez ściślejszą współpracę między państwami członkowskimi na co dzień., jak również transakcji finansowych, paliw i emisji dwutlenku węgla. Nałożenie wspólnej skonsolidowanej podstawy opodatkowania na szczeblu europejskim umożliwiłoby podejmowanie działań w odniesieniu do transnarodowej podstawy opodatkowania i pozwoliłoby przeciwdziałać skutkom dla środowiska w skali globalnej”  (1). Ograniczyłoby to przypadki unikania opodatkowania i zapewniłoby jednolitą politykę fiskalną. EKES odnotował również, że „Europa ma pozornie silną pozycję, jeśli chodzi o rozwijające się innowacyjne przedsiębiorstwa oparte na zaawansowanych technologiach, lecz kiedy potrzebują one dużych inwestycji kapitałowych, zazwyczaj bankrutują” (2).

Uzasadnienie

W celu uniknięcia nieporozumień powinniśmy się ograniczyć do ogólnych stwierdzeń. Na forum Komitetu nie omówiono do tej pory opodatkowania przedsiębiorstw wielonarodowych jako źródła zasobów własnych UE ani wspólnej europejskiej podstawy opodatkowania paliw i emisji dwutlenku węgla, czy też ich opodatkowania. Podatek od transakcji finansowych zmniejszyłby emerytury pracowników, a trwające od wielu lat prace Rady poprzez rozszerzoną współpracę zatrzymały się. Podobne uwagi wyrażono w opinii Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Dokument otwierający debatę na temat przyszłości finansów UE”(COM(2017) 358 final) (3).

Poprawka została odrzucona stosunkiem głosów 76 do 98, 16 osób wstrzymało się od głosu.

Poprawka 11

Punkt 5.6

Zmienić:

5.6

UE podpisała kompleksowe umowy handlowe, np. z Japonią, mające na celu zwiększenie wymiany towarów i usług przy jednoczesnej ochronie i poprawie praw pracowników i uwzględnieniu wyzwań ekologicznych. Jednak w ostatnich kilku latach pojawiły się tendencje protekcjonistyczne wraz z zapowiedzią wojen handlowych. UE powinna nadal promować swobodny, uczciwy i zrównoważony handel w wielostronnym systemie oraz umowy handlowe zapewniające poszanowanie praw społecznych, konsumenckich i środowiskowych, a jednocześnie wspierać wzrost i rozwój przedsiębiorstw. Protekcjonizm nie przynosi korzyści obywatelom. Światowa Organizacja Handlu będzie miała do odegrania ważną rolę i kluczowe znaczenie ma to, by EKES odegrał rolę w jej reformie (4). Zamknięcie granic i blokowanie handlu nie mogą być w żadnym wypadku drogą naprzód.

Uzasadnienie

Celem poprawki jest zwiększenie czytelności poprzez podanie jednego konkretnego przykładu umów UE o wolnym handlu: umowy o partnerstwie gospodarczym między Unią Europejską a Japonią.

Jak wiadomo, umowa ta weszła w życie w dniu 1 lutego 2019 r. i jest największym porozumieniem handlowym zawartym przez obie strony.

Obejmuje ona 640 mln obywateli UE i Japonii, nieomal jedną trzecią światowego PKB i 37% światowego handlu.

74 tys. przedsiębiorstw UE eksportuje do Japonii, a 600 tys. miejsc pracy związanych jest z eksportem UE do Japonii. Umowa jest również korzystna dla konsumentów, gdyż będą oni mieli większy wybór po niższej cenie. Ponadto jest to również jasny sygnał, że dwie z największych na świecie gospodarek mocno wspierają swobodny, uczciwy i oparty na zasadach handel.

Poprawka została odrzucona stosunkiem głosów 73 do 111, 11 osób wstrzymało się od głosu.


(1)  Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 131.

(2)  Dz.U. C 440 z 6.12.2018, s. 79.

(3)  Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 131.

(4)  Dz.U. C 159 z 10.5.2019, s. 15.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/68


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Edukacja na temat Unii Europejskiej”

(opinia rozpoznawcza na wniosek prezydencji rumuńskiej)

(2019/C 228/09)

Sprawozdawczyni: Tatjana BABRAUSKIENĖ

Współsprawozdawca: Pavel TRANTINA

Wniosek prezydencji rumuńskiej

Pismo z 20.9.2018

Podstawa prawna

Artykuł 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

Opinia rozpoznawcza

Decyzja Prezydium

16.10.2018

Sekcja odpowiedzialna

Zatrudnienie, Sprawy Społeczne i Obywatelstwo

Data przyjęcia przez sekcję

6.3.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

21.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

164/2/1

1.   Wnioski i zalecenia

EKES:

1.1.

Uważa, że żywotność UE w dużej mierze zależy od silnej tożsamości europejskiej i identyfikacji obywateli z UE przy zachowaniu ich własnej tożsamości narodowej oraz że sukces projektu europejskiego opiera się na wartościach, tolerancji i zaangażowaniu na rzecz różnorodności kultur, religii i dziedzictwa. W związku z tym należy poszerzać wiedzę i zrozumienie obywateli w zakresie historii i kultury UE, podstawowych wartości i praw, podstawowych zasad i decyzji, a także procesów decyzyjnych na poziomie UE. Ważne jest również propagowanie globalnego obywatelstwa i roli UE jako podmiotu na arenie światowej.

1.2.

Podkreśla, że kształcenie, szkolenie i uczenie się przez całe życie o wszechstronnym charakterze odgrywają zasadniczą rolę we wzmacnianiu tożsamości europejskiej, poczucia wspólnoty i przynależności oraz odpowiedzialności obywateli UE, gdyż zachęcają do aktywnego udziału w procesie podejmowania decyzji na temat UE. Zwraca uwagę, że takie działania edukacyjne przyczyniają się do pokoju, bezpieczeństwa, wolności, demokracji, równości, praworządności, solidarności i wzajemnego szacunku, zrównoważonego wzrostu gospodarczego oraz włączenia społecznego i sprawiedliwości społecznej, przy poszanowaniu i wzbogacaniu różnorodności kulturowej. Należy podjąć temat celów integracji UE, jej zalet i wad w sposób zdecydowany i bez kompleksów zarówno na szczeblu państw członkowskich, jak i na szczeblu UE.

1.3.

Podkreśla, że uczenie się odbywa się wszędzie i stale, aktywnie i biernie. W związku z tym edukacja na temat UE jest nie tylko zadaniem formalnego kształcenia i nie dotyczy jedynie młodych ludzi. Należy wspierać zarówno kształcenie we wszystkich dziedzinach życia, jak i kształcenie przez całe życie, przy czym szczególną uwagę należy zwrócić na starsze pokolenia, dostarczając informacje dostosowane do ich sposobów uczenia się.

Odnośnie do instytucji i polityk na szczeblu UE EKES:

1.4.

Podkreśla potrzebę wdrożenia pierwszej zasady Europejskiego filaru praw socjalnych, aby nastawione na integrację i wysokiej jakości kształcenie, szkolenia i uczenie się przez całe życie stały się w Europie prawem dla wszystkich.

1.5.

Proponuje położenie większego nacisku na edukację na temat UE i tożsamości europejskiej w całej jej różnorodności, jako części umiejętności podstawowych i kompetencji kluczowych, w szczególności kompetencji w zakresie UE, określając w ten sposób wspólny zestaw efektów uczenia się w tym obszarze (minimalny poziom wiedzy, umiejętności i postaw wobec UE). W związku z tym potrzebne są lepsze dowody dotyczące aktualnej sytuacji w państwach członkowskich – EKES apeluje do Komisji o uaktualnienie badania na ten temat.

1.6.

Wzywa do podjęcia strategicznych środków politycznych na szczeblu krajowym i unijnym w celu krzewienia wiedzy o UE z myślą o wzmocnieniu poczucia tożsamości i przynależności do UE, a także zademonstrowaniu namacalnych korzyści z członkostwa w UE dla obywateli. Ważne jest także, aby państwa członkowskie należycie wdrożyły zalecenie Rady w sprawie promowania wspólnych wartości (1) i deklarację paryską z 2015 r. (2)

1.7.

Zaleca, by przyszły zwiększony budżet programu Erasmus+ (2021–2027) promował poczucie przynależności do UE poprzez zapewnienie wszystkim mobilności edukacyjnej, zwłaszcza osobom z różnych środowisk społeczno-ekonomicznych. Wzywa do tego, aby wszystkie przyszłe projekty kładły nacisk na zdobywanie wiedzy o UE, budowanie tożsamości UE oraz wspieranie międzypokoleniowego uczenia się o UE, jak również uczenie się języków dla wszystkich grup wiekowych oraz dialog obywatelski dla dorosłych.

1.8.

Z zadowoleniem przyjmuje 30-lecie działań „Jean Monnet”w ramach programu Erasmus+ na rzecz promowania doskonałości w nauczaniu i badaniach w dziedzinie badań naukowych w UE na całym świecie. Apeluje o to, by budżet programu został zwiększony i rozszerzony na wszystkie sektory edukacji w celu poprawy edukacji na temat UE i wzmocnienia demokratycznego obywatelstwa.

1.9.

Apeluje o lepsze informowanie obywateli o kwestiach europejskich za pośrednictwem strategii informacyjnych, komunikacyjnych i edukacyjnych (ICE). Wskazuje na potrzebę wyznaczenia komisarza odpowiedzialnego za komunikację.

1.10.

Sugeruje, że europejskie i krajowe media publiczne, w tym kanał Euronews, powinny odgrywać strategiczną rolę w informowaniu obywateli o osiągnięciach UE. Biura informacyjne UE mające siedzibę w państwach członkowskich, jak również posłowie i inni przedstawiciele PE, członkowie EKES-u i inni decydenci polityczni zajmujący się sprawami europejskimi powinni także odgrywać aktywną rolę we wspieraniu procesów budowania tożsamości UE na szczeblu krajowym.

1.11.

Zaleca ustanowienie strategii politycznej na szczeblu UE, przy jednoczesnym poszanowaniu krajowych kompetencji w dziedzinie edukacji, w celu zaproponowania zaleceń dotyczących współpracy (np. w ramach otwartej metody koordynacji lub grupy wysokiego szczebla) między państwami członkowskimi. Chodzi o to, by zachęcać do podejmowania inicjatyw w dziedzinie systemów edukacji i działań na szczeblu krajowym i lokalnym pod kątem uczenia o UE i budowania tożsamości, w ścisłej współpracy z partnerami społecznymi i wszystkimi zainteresowanymi stronami. Strategia ta powinna opierać się na aktualnych badaniach dotyczących sytuacji nauczania o UE.

1.12.

Zaleca włączenie edukacji na temat UE i budowania tożsamości UE do strategii „Europa 2030”i ram strategicznych UE 2030 a także do procesu europejskiego semestru (wśród odpowiednich zaleceń dla poszczególnych krajów), pod warunkiem że dostępne będą dokładne i kompletne dane.

1.13.

Wzywa do utworzenia i popularyzacji scentralizowanej, dostępnej platformy z materiałami do nauki i nauczania, z linkami do rozmaitych bieżących inicjatyw i portali, dostępnej w różnych językach UE, skierowanej do instytucji edukacyjnych i osób uczących się o UE, o budowaniu tożsamości UE, ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych wartości UE, demokracji, udziału w demokratycznym podejmowaniu decyzji, tolerancji i wzajemnego zrozumienia.

Odnośnie do inicjatyw na szczeblu państw członkowskich EKES:

1.14.

Zaleca ustanowienie krajowych strategii obejmujących edukację na temat osiągnięć UE, jej wartości, historii i obecnych wydarzeń w programach nauczania wszystkich sektorów edukacji. Trzeba przy tej okazji uznać istotną rolę uczenia się nieformalnego i pozaformalnego.

1.15.

Sugeruje, że uczenie się o UE powinno odbywać się przekrojowo w ramach kształcenia szkolnego jako integralny element wszystkich tematów, a na zajęciach z edukacji obywatelskiej, historii, geografii i ekonomii należy koncentrować się na obywatelstwie UE i płynących z niego korzyściach.

1.16.

Domaga się, aby wstępne kształcenie i doskonalenie zawodowe wszystkich edukatorów obejmowało edukację na temat UE. Wzywa państwa członkowskie do wspierania wysokiej jakości ustawicznego doskonalenia zawodowego nauczycieli na ten temat. Szkolenie to powinno obejmować kompetencje w zakresie kultury demokratycznej określone przez Radę Europy (3).

1.17.

Proponuje opracowanie inicjatyw promowania i wspierania mobilności międzynarodowej i uczenia się języków obcych wszystkich edukatorów, a także ustanowienie europejskiej nagrody lub znaku w zakresie nauczania o UE i budowania tożsamości UE, zarówno dla szkół, jak i osób indywidualnych.

1.18.

Zaleca zachęcanie i skuteczne wspieranie zainteresowanych stron, w tym związków zawodowych, organizacji pracodawców i przedsiębiorstw, a także innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego działających w sektorach kształcenia, szkolenia, młodzieży i dorosłych, takich jak harcerze i inne organizacje młodzieżowe i studenckie, związki nauczycielstwa oraz związki zawodowe, a także organizacje rodziców, w celu wzmocnienia ich działalności w zakresie uczenia się i nauczania o UE.

1.19.

Wzywa państwa członkowskie do wspierania partnerstw między podmiotami oferującymi kształcenie formalne i pozaformalne (tj. szkołami i organizacjami młodzieżowymi, a także uczelniami i organizacjami społecznymi) w celu zapewnienia wiedzy na temat UE i edukacji obywatelskiej w ogóle. W związku z tym EKES zaleca, by zaangażować organy ds. młodzieży w proces opracowywania programów nauczania oraz w określanie sposobów zapewniania edukacji obywatelskiej.

1.20.

Zwraca uwagę na ambitne zamierzenie zawarte w Deklaracji Schumana przedstawionej przez Roberta Schumana 9 maja 1950 r.: „Europa nie powstanie od razu ani w całości: będzie powstawała przez konkretne realizacje, tworząc najpierw rzeczywistą solidarność” (4). Sądzi, że warto zastanowić się nad obchodami w państwach członkowskich Dnia Europy (9 maja) lub nawet oddzielnego Dnia Edukacji Europejskiej, tak by były one okazją do planowania inicjatyw w szkołach i lokalnych obchodów dotyczących UE.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Główna odpowiedzialność za politykę edukacyjną i kulturalną spoczywa na państwach członkowskich. Jednakże na przestrzeni lat UE odgrywała istotną rolę uzupełniającą, więc we wspólnym interesie wszystkich państw członkowskich leży wykorzystanie w pełni potencjału edukacji i kultury jako sił napędowych tworzenia miejsc pracy, wzrostu gospodarczego i sprawiedliwości społecznej, a także jako sposobu na doświadczenie europejskiej tożsamości w całej jej różnorodności.

2.2.

EKES uważa, że konieczne jest przybliżenie ludziom projektu europejskiego przez zwiększenie ich wiedzy na temat historii, osiągnięć i znaczenia UE w kontekście historii Europy i jej pozytywnego wpływu na codzienne życie. EKES podkreśla potrzebę zrozumienia i promowania podstawowych wartości UE, gdyż jest to klucz do wzajemnego zrozumienia, pokojowej koegzystencji, tolerancji i solidarności, a także zrozumienia podstawowych zasad funkcjonowania Unii.

2.3.

60 lat po podpisaniu traktatu rzymskiego obywatele UE wciąż nie czują w pełni swej europejskiej tożsamości. Obecnie 93 % obywateli UE odczuwa przywiązanie do swojego kraju, w tym 57 % w bardzo dużym stopniu, a 89 % odczuwa przywiązanie do swojego „miasta, miejscowości lub wsi”. Jednak odsetek respondentów, którzy czują przynależność do UE, wyniósł tylko 56 %, a odsetek respondentów poczuciu „dużej przynależności”– tylko 14 % (5). Liczby te są istotne w świetle zbliżających się wyborów do PE i dyskusji na temat przyszłości Europy.

2.4.

Podczas ostatnich wyborów do PE (2014) frekwencja wyborcza ponownie była najwyższa wśród najstarszych wyborców – w wieku ponad 55 lat (51 %), podczas gdy wśród osób w wieku 18–24 lat wyniosła tylko 28 %. Wskaźnik uczestnictwa jest ściśle związany ze statusem społeczno-ekonomicznym (6). Brak umiejętności krytycznego korzystania z mediów i działalność podmiotów szerzących dezinformację lub wprowadzających w błąd to kolejne czynniki przyczyniające się do wzrostu nieufności do instytucji demokratycznych i UE. Lepsza wiedza na temat UE i demokratycznego obywatelstwa mogłaby tu pomóc. Jest to nie tylko wyzwanie dla formalnego kształcenia początkowego.

2.5.

EKES przypomina, że analizy (7) i badania (8) wskazują na istotną lukę między polityką a praktyką dotyczącą edukacji obywatelskiej oraz że prawie połowa państw członkowskich nadal nie posiada żadnych przepisów ani zaleceń dotyczących edukacji obywatelskiej w ramach wstępnego kształcenia nauczycieli. Chociaż zagadnienie obywatelstwa pojawia się w ustawicznym doskonaleniu zawodowym nauczycieli, to dyrektorzy szkół nie podnoszą kwalifikacji w tym zakresie.

2.6.

Innym powodem do niepokoju są różnice w nauczaniu obywatelskim między sektorami edukacji. Na przykład edukacji obywatelskiej poświęca się mniej uwagi w szkołach o profilu zawodowym niż w szkołach o profilu ogólnokształcącym. Przykładowo mniej jest programów nauczania edukacji obywatelskiej, mniej materiałów pomocniczych dla nauczycieli i mniej zaleceń dotyczących udziału uczniów w radach szkolnych lub reprezentacji rodziców w zarządach szkół.

2.7.

Nauka o UE powinna koncentrować się też na nauczaniu o demokracji (w tym o uczestnictwie, polityce demokratycznej i społeczeństwie demokratycznym) i tolerancji, w tym o związkach międzyludzkich, tolerancji wobec różnych grup społecznych i kulturowych oraz o społeczeństwie integracyjnym.

2.8.

Edukacja obywatelska UE powinna być ogólnie dynamicznym procesem uczenia się (9), dostosowanym do każdego kontekstu i do każdego uczącego się, opartym na wartościach i wyposażającym osoby uczące się, głównie młodych ludzi, w wiedzę i zrozumienie, umiejętności i postawy, których potrzebują nie tylko do korzystania ze swoich praw, ale także do wspierania swojej społeczności i społeczeństwa oraz działania z empatią, troską i z myślą o przyszłych pokoleniach. Współczesne rozumienie edukacji obywatelskiej powoli, lecz systematycznie przesuwa się od tradycyjnej wizji przekazywania jedynie „wiedzy i zrozumienia formalnych instytucji i procesów życia społecznego (takich jak głosowanie w wyborach)”do szerszego ujęcia, które obejmuje udział i zaangażowanie w społeczeństwo obywatelskie, a także uwzględnia szerszy wachlarz sposobów interakcji i kształtowania społeczności (w tym szkół) i społeczeństw przez obywateli.

2.9.

Jeżeli obywatelstwo Unii ma wykraczać poza obecną wąską koncepcję prawną oraz opierać się na idei określającej, co oznacza bycie Europejczykiem, i tę ideę rozwijać w całej Europie, to nasze podejście do edukacji obywatelskiej wymaga wyraźnego wymiaru europejskiego. Może to pomóc w stworzeniu bogatszej, bardziej politycznej koncepcji obywatelstwa Unii, co będzie miało kluczowe znaczenie, jeśli UE chce zwiększyć zaangażowanie obywateli w sprawy UE, a także pogłębić poparcie dla UE jako unii społecznej i politycznej, a nie tylko gospodarczej.

3.   Uwagi ogólne

3.1.

Niezwykle ważne jest, aby obywatele poznali swoją rolę i możliwości udziału w demokratycznych procesach podejmowaniu decyzji na szczeblu lokalnym, krajowym i unijnym i by byli świadomi tej roli i swoich możliwości, a także by rozumieli, na czym polega przywództwo instytucjonalne. Kształcenie, szkolenie i uczenie się przez całe życie o wszechstronnym charakterze, ze szczególnym uwzględnieniem obywatelstwa demokratycznego oraz wspólnych wartości europejskich i tożsamości europejskiej, znacząco przyczyniłoby się do zapewnienia pokoju, bezpieczeństwa, wolności, demokracji, równości, praworządności, solidarności, wzajemnego szacunku, zrównoważonego wzrostu, włączenia społecznego i sprawiedliwości, przy poszanowaniu i wzbogacaniu różnorodności kulturowej oraz poczucia przynależności do UE.

3.2.

EKES w swojej opinii (10) w sprawie europejskiego obszaru edukacji (2018) przyjął z zadowoleniem fakt, że w inicjatywie proponuje się większą inkluzywność przyszłych systemów kształcenia i podkreśla, że uczenie się o UE, wartościach demokratycznych, tolerancji i obywatelstwie należy uznać za prawo przysługujące wszystkim, także w ramach wdrażania europejskiego filaru praw socjalnych. Prawo to powinno być dostępne dla każdego, ze szczególnym uwzględnieniem grup defaworyzowanych (11), tak aby wszyscy obywatele mogli zrozumieć swoją partycypacyjną rolę w demokracji. Ważne jest, aby państwa członkowskie wdrożyły zalecenie Rady w sprawie promowania wspólnych wartości (12).

3.3.

Ponowione zalecenie Rady w sprawie kompetencji kluczowych w procesie uczenia się przez całe życie (2018) (13) nadal nie zostało w pełni wdrożone w programach politycznych wielu państw członkowskich. Należy zapewnić skuteczniejsze zdobywanie wiedzy o UE, jej konkretnych korzyściach, wartościach demokratycznych, tolerancji i aktywnym obywatelstwie w ramach umiejętności uczenia się, kompetencji w zakresie wielojęzyczności, kompetencji osobistych i społecznych, kompetencji obywatelskich, świadomości kulturowej oraz kompetencji w zakresie ekspresji osobistej.

3.4.

W swojej opinii w sprawie przyszłego programu Erasmus+ na lata 2021–2027 (14) EKES stwierdził, że obecna edycja programu Erasmus+ (2014–2021) znacząco wspiera kształcenie i szkolenie na szczeblu europejskim, krajowym, regionalnym i lokalnym, kultywuje poczucie przynależności do UE („europejska tożsamość”w całej swej różnorodności) oraz promuje wzajemne zrozumienie i demokratyczne obywatelstwo. Kolejny program Erasmus+ jest niezbędny dla wzmocnienia tych procesów: promowania włączenia społecznego i wspólnych europejskich wartości, sprzyjania integracji społecznej, pogłębiania międzykulturowego zrozumienia i zapobiegania radykalizacji poprzez udział osób w każdym wieku w procesach demokratycznych. Należy zapewnić temu wsparcie za pośrednictwem mobilności edukacyjnej i współpracy między europejskimi obywatelami, instytucjami edukacyjnymi i szkoleniowymi, organizacjami, zainteresowanymi stronami i państwami członkowskimi, co ma nadrzędne znaczenie dla przyszłości Unii.

3.5.

EKES docenia wysiłki podejmowane jako część działań „Jean Monnet”, w ramach programu Erasmus+, w celu promowania doskonałości w nauczaniu i badaniach w dziedzinie studiów dotyczących UE na całym świecie. EKES ubolewa, że proponowany budżet na ten program jest nadal niewystarczający. Chociaż program koncentrował się dotychczas na uniwersytetach, EKES uważa, że należy zwiększyć jego budżet i rozszerzyć program na wszystkie sektory edukacji i grupy wiekowe, aby lepiej uczyć o UE i wzmacniać demokratyczne obywatelstwo.

3.6.

EKES podkreśla znaczenie wdrożenia deklaracji paryskiej podpisanej przez przywódców UE w marcu 2015 r. (15) oraz przypomina, że krytyczne myślenie i umiejętność korzystania z mediów, kompetencje społeczne i obywatelskie, zrozumienie międzykulturowe i wysiłki na rzecz zwalczania dyskryminacji i poprzez wszystkie formy uczenia się muszą stać się rzeczywistością.

4.   Uwagi szczegółowe na temat kształcenia formalnego

4.1.

EKES przypomina o znaczeniu wspierania możliwości w zakresie uczenia się przez całe życie dla wszystkich osób za pośrednictwem ich szkół i społeczności, aby mogły one stać się obywatelami zaangażowanymi w demokrację. Można urzeczywistnić działania na rzecz edukacji integrującej, o ile sprzyjają im krajowe i europejskie media i trendy w polityce krajowej i jeśli dostarczają one dobrych przykładów demokracji i tolerancji. Powinno to obejmować prawo do uczestnictwa, wspieranie partnerstw społecznych i dialogu ze społeczeństwem obywatelskim, wolność słowa, zwalczanie szerzenia fałszywych informacji, działania integrujące przy poszanowaniu różnorodności kulturowej wewnątrz granic i poza nimi, dążenie do równości wszystkich oraz wspieranie migrantów, uchodźców i mniejszości, aby mogli stać się aktywnymi obywatelami Unii i państw członkowskich przy zachowaniu swojej tożsamości kulturowej.

4.2.

Wiedza o UE, wartościach demokratycznych, tolerancji i obywatelstwie, lecz również o roli UE na świecie powinna być tematem przekrojowym w szkołach, nauczanym nie tylko na lekcjach historii lub wiedzy o społeczeństwie, ale w ramach wszystkich przedmiotów i projektów. Należy pokazywać uczniom przykłady aktywnego uczestnictwa w działaniach społecznych i wolontariacie poprzez zapraszanie przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i związków oraz przedsiębiorstw do przedstawiania swoich działań. Trzeba zachęcać studentów do uczestnictwa w demokratycznych procesach decyzyjnych na szczeblu lokalnym, krajowym i unijnym. Ponadto dyrektorzy szkół i nauczyciele powinni stworzyć demokratyczną szkolną kulturę współpracy z udziałem rad szkolnych i zasięgać opinii rodziców i uczniów przy podejmowaniu decyzji, a także zapewnić zarządzanie kolegialne.

4.3.

EKES podkreśla, że we wszystkich państwach członkowskich powinny istnieć regulacje lub zalecenia dotyczące kształcenia nauczycieli w zakresie edukacji obywatelskiej w ramach ich kształcenia wstępnego i ustawicznego doskonalenia zawodowego (UDZ) nauczycieli i dyrektorów szkół (16).

4.4.

Komitet wzywa do utworzenia i propagowania scentralizowanej, dostępnej platformy z materiałami edukacyjnymi , linkami do rozmaitych bieżących inicjatyw i portali (17), dostępnej w różnych językach UE. Platforma powinna być adresowana do instytucji edukacyjnych i osób uczących się. Powinna zawierać informacje o UE i budowaniu tożsamości Unii, ze szczególnym uwzględnieniem podstawowych wartości UE, demokracji, udziału w demokratycznym podejmowaniu decyzji, tolerancji i wzajemnego zrozumienia. Repozytoria materiałów dydaktycznych i szkoleniowych (18), jako wyniki różnych projektów finansowanych przez UE, powinny być dostępne dla wszystkich, lepiej promowane i wykorzystywane w szkołach oraz w innych działaniach mających na celu zdobywanie wiedzy o UE.

5.   Uwagi szczegółowe na temat kształcenia pozaformalnego

5.1.

W rozumieniu EKES-u edukacja obywatelska jest częścią polityki dotyczącej uczenia się przez całe życie i uczenia się przez całokształt sytuacji życiowych oraz częścią ram praktycznych. Całościowe podejście do edukacji obywatelskiej wymaga zaangażowania placówek kształcenia zarówno formalnego, jak i pozaformalnego. Oba sektory kształcenia uzupełniają się pod względem treści i ukierunkowania programów edukacyjnych, podejścia pedagogicznego i rodzajów możliwości uczestnictwa w kształceniu.

5.2.

Szeroki wachlarz programów nauczania oferowanych w ramach pozaformalnego uczenia się skupia się na unijnej edukacji obywatelskiej. Dotyczy to na przykład organizacji młodzieżowych, które realizują swoje działania edukacyjne w oparciu o proces partycypacyjny, promujący aktywne obywatelstwo i poszerzający horyzonty młodych ludzi. Organizacje młodzieżowe odgrywają zasadniczą rolę jako ośrodki edukacji obywatelskiej, zapewniając swoim członkom i podmiotom, z którymi pracują, przestrzeń do socjalizacji, interakcji oraz działań politycznych i społecznych.

5.3.

Organizacje młodzieżowe oferują szeroką gamę programów, projektów i działań związanych z edukacją obywatelską, często w wymiarze europejskim. Oferta uzależniona jest od zadań przypisanych danej organizacji i jej grupy docelowej i może obejmować: wolontariat i wymiany lub wydarzenia międzynarodowe, regularne spotkania i działalność grup lokalnych, wymiany szkolne i programy pobytu u rodziny goszczącej, symulacje obrad instytucji UE, symulacje wyborów itp.

5.4.

Kształcenie formalne i pozaformalne uzupełniają się wzajemnie, dlatego trzeba zachęcać do nawiązywania partnerstw między organizatorami kształcenia formalnego i organizatorami kształcenia pozaformalnego, by uczący się uzyskali bardziej praktyczne i bezpośrednie doświadczenie w zakresie urzeczywistniania demokracji. Organizacje studenckie i młodzieżowe powinny znaleźć się w centrum procesu decyzyjnego i należy zapewnić im możliwość bezpośredniego wspierania mechanizmów dostarczania informacji zwrotnych i zapewniania monitorowania. W związku z tym EKES zaleca włączenie młodych ludzi do organów odpowiedzialnych za ustalanie programów nauczania i metod edukacji obywatelskiej.

6.   Uwagi szczegółowe na temat uczenia się nieformalnego

6.1.

EKES zdaje sobie sprawę, że wiele informacji na temat UE można uzyskać w drodze nieformalnego uczenia się – za pośrednictwem mediów, dyskusji w grupach rówieśniczych itp. Trzeba skoordynowanych i konkretnych działań rzetelnie informujących o UE, by każdy obywatel, niezależnie od wieku, miał minimalny poziom niezbędnej wiedzy na temat Unii. Oprócz innych aspektów powinno to obejmować świadomość społecznej i gospodarczej niezależności państw członkowskich UE i tym samym potrzebę odpornego społeczeństwa europejskiego zdolnego do lepszej wspólnej konkurencyjności gospodarczej.

6.2.

EKES apeluje o lepsze informowanie obywateli o kwestiach europejskich za pośrednictwem strategii informacyjnych, komunikacyjnych i edukacyjnych Unii i państw członkowskich. Przypomina także, jak ważne jest promowanie tego planu działania i ewentualne ponowne ustanowienie komisarza odpowiedzialnego za komunikację.

6.3.

Europejskie i pro-europejskie krajowe media publiczne, w tym kanał Euronews, powinny odgrywać strategiczną rolę w prawidłowym informowaniu o UE. Biura informacyjne UE mające siedzibę w państwach członkowskich powinny odgrywać aktywną rolę we wzmacnianiu tożsamości UE, ze wsparciem ze strony posłów i innych przedstawicieli PE, przy aktywnym udziale członków EKES-u i innych decydentów działających w dziedzinie europejskiej.

6.4.

Przywołując sukces programu Erasmus+, EKES wzywa do podjęcia istotnych wysiłków w zakresie komunikacji, aby promować rolę edukacji i informowania w celu dalszego budowania pokoju w UE, ułatwiania uczenia się między organizacjami pozarządowymi – zarówno wewnątrz UE, jak i poza nią – oraz stworzeniu oznaczenia „gołąbka pokoju”dla unijnych projektów na rzecz pokoju, aby zwiększać ich widoczność w kraju i za granicą.

6.5.

Należy zachęcać osoby, które obecnie uczą się w ramach programu Erasmus+, do wykorzystywania swoich zagranicznych doświadczeń w roli swego rodzaju ambasadorów UE wśród rówieśników. Mogą oni dzielić się z młodszymi kolegami swą wiedzą o Europie i międzykulturowym uczeniu się oraz swymi doświadczeniami dotyczącymi innej kultury.

6.6.

EKES zwraca uwagę na swe własne projekty, takie jak Twoja Europa – Twoje Zdanie (YEYS) (19) – coroczna impreza oparta na uczestnictwie młodzieży. Dzięki niej co roku uczniowie w wieku 16–18 lat ze wszystkich państw członkowskich UE i z krajów kandydujących przyjeżdżają do Brukseli na dwa dni, by lepiej poznać UE i wspólnie pracować nad pomysłami i rezolucjami, które następnie są przekazywane instytucjom UE.

Bruksela, dnia 21 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Zalecenie Rady (2018/C 195/01) (Dz.U. C 195 z 7.6.2018, s. 1).

(2)  Deklaracja paryska z 17 marca 2015 r.

(3)  Rada Europy (2016 r.) „Kompetencje kultury demokratycznej”.

(4)  Deklaracja Schumana.

(5)  KE, standardowe badanie Eurobarometr nr 89, wiosna 2018 r. – raport.

(6)  Na podstawie wywiadów bezpośrednich z 27 331 osobami, które ukończyły 18 lat, w 28 państwach członkowskich UE.

(7)  Sprawozdanie Parlamentu Europejskiego w sprawie nauki o UE w szkole (2015/2138 (INI).

(8)  Eurydice, Edukacja obywatelska w szkołach w Europie – 2017.

(9)  Europejskie Forum Młodzieży – Inspiracje! Wkład organizacji młodzieżowych w edukację obywatelską 2016.

(10)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 136.

(11)  Definicja grup defaworyzowanych, podana przez EIGE.

(12)  Zalecenie Rady (2018/C 195/01).

(13)  Zalecenie Rady (2018/C 189/01) (Dz.U. C 189 z 4.6.2018, s. 1).

(14)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 194.

(15)  Deklaracja paryska z 17 marca 2015 r.

(16)  Wspólne oświadczenie w sprawie edukacji obywatelskiej i wspólnych wartości UE.

(17)  Takich jak eTwinning, Open Education Europe itp.

(18)  Na przykład https://euhrou.cz/.

(19)  https://www.eesc.europa.eu/pl/node/52237


III Akty przygotowawcze

EUROPEJSKI KOMITET EKONOMICZNO-SPOŁECZNY

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/74


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – Roczny program prac Unii w zakresie normalizacji europejskiej na 2019 r.”

[COM(2018) 686 final]

(2019/C 228/10)

Sprawozdawczyni: Elżbieta SZADZIŃSKA

Wniosek

Komisja Europejska, 14.12.2018

Podstawa prawna

Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

Sekcja odpowiedzialna

Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji

Data przyjęcia przez sekcję

7.3.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

122/0/1

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny z zadowoleniem przyjmuje roczny program prac Unii w zakresie normalizacji europejskiej na rok 2019, który jest ulepszeniem pakietu w sprawie normalizacji z roku 2011. Chociaż prace w ramach tej inicjatywy zostaną zakończone w 2019 r., to roczny program proponuje obszary, na których należy się skupić w ostatnim roku realizacji przez obecną Komisję.

1.2.

Komitet corocznie przedstawia w formie opinii swoje uwagi i zalecenia do rocznych programów prac Komisji, gdyż docenia znaczenie norm dla wzrostu konkurencyjności na jednolitym rynku i rozwoju innowacyjnych produktów i usług oraz podnoszenia ich jakości i bezpieczeństwa z korzyścią dla konsumentów, przedsiębiorstw i środowiska (1). Obecna opinia jest związana z opinią o „normach zharmonizowanych” (2).

1.3.

Komitet widzi postęp w zapewnieniu inkluzywności i przejrzystości europejskiego systemu normalizacji poprzez aktywne uczestnictwo organizacji, o których mowa w załączniku III do rozporządzenia (UE) nr 1025/2012. Uczestnictwo przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego w systemie normalizacji nie powinno ograniczać się do poziomu unijnego i krajowego. Także ich udział w normalizacji międzynarodowej powinien uzyskać wsparcie, być rozszerzany i promowany.

1.3.1.

Komitet docenia działania Komisji wspierające udział zainteresowanych podmiotów w pracach normalizacyjnych, szczególnie poprzez program „Horyzont 2020”. Niemniej Komitet zaleca wzmocnienie istniejącego mechanizmu i lepsze informowanie o takich możliwościach. Pozwoli to małym i średnim przedsiębiorstwom nie tylko na udział w tworzeniu norm, ale również na ich wdrażanie.

1.3.2.

Spójność pomiędzy normami europejskimi i normami międzynarodowymi przyczyni się do wzmocnienia konkurencyjnej pozycji przemysłu UE w globalnym łańcuchu wartości. Dlatego Komitet popiera dialog Komisji z międzynarodowymi organizacjami normalizacyjnymi oraz WTO i innymi forami międzynarodowymi. W tych ramach Komitet popiera wszelkie wysiłki i inicjatywy Komisji na rzecz przyspieszenia i większej efektywności procesu normalizacji, aby na poziomie międzynarodowym chronić i promować lepsze normy europejskie (3).

1.4.

Europejski system normalizacji opiera się na partnerstwie publiczno-prywatnym. Kluczowe kierunki jego rozwoju w przyszłości zostały określone w rocznym programie prac Komisji. Komitet wyraża nadzieję, że partnerstwo obejmie jak najszersze grono podmiotów.

1.5.

Tegoroczny program prac uzyskał wkład ze strony dialogu międzyinstytucjonalnego i zdaniem Komitetu kontynuowanie dialogu w przyszłości przyczyni się do wzmocnienia europejskiego systemu normalizacji. Już w swoich poprzednich opiniach dotyczących normalizacji Komitet wyraził gotowość powołania forum ad hoc, które angażowałoby szerokie grono zainteresowanych podmiotów (4).

1.6.

Program określa istotne, z punktu widzenia normalizacji, obszary: energia, gospodarka o obiegu zamkniętym, obronność, bezpieczeństwo, rynek wewnętrzny, jednolity rynek cyfrowy oraz współpraca międzynarodowa. Komitet zgadza się z celowością wyboru tych obszarów.

1.7.

Komitet oczekuje na wyniki badania poświęconego wpływowi norm na gospodarkę i społeczeństwo. Zdaniem Komitetu badanie powinno również brać pod uwagę pośrednie skutki normalizacji, takie jak zatrudnienie (5). Ponadto dla opracowania strategii i programów normalizacyjnych ważna powinna być ocena ex post.

1.8.

Komitet ponawia apel o ścisłe monitorowanie wysiłków najważniejszych uczestników procesu normalizacji, zmierzających do zaangażowania w system normalizacji europejskiej jak najszerszego grona podmiotów. EKES może przede wszystkim utworzyć forum ad hoc w sprawie angażowania szerokiego grona podmiotów w system normalizacji europejskiej. Organ ten byłby odpowiedzialny za organizowanie rocznego wysłuchania publicznego, na którym oceniano by postępy poczynione w tym zakresie (6).

2.   Propozycje Komisji Europejskiej

2.1.

Zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 1025/2012 Komisja w komunikacie przedstawiła roczny program prac Unii na 2019 r. w zakresie normalizacji europejskiej.

2.2.

Strategiczne priorytety w zakresie normalizacji europejskiej na rzecz prawodawstwa i polityki Unii:

działania na rzecz strategii jednolitego rynku cyfrowego;

działania na rzecz unii energetycznej i działania w dziedzinie klimatu;

kroki na rzecz planu działania UE dotyczącego gospodarki o obiegu zamkniętym;

działania na rzecz wsparcia pogłębionego i bardziej sprawiedliwego rynku wewnętrznego opartego na wzmocnionej bazie przemysłowej;

kroki na rzecz europejskiego planu działania w sektorze obrony;

działania na rzecz Strategii kosmicznej dla Europy;

działania na rzecz Europejskiej agendy bezpieczeństwa.

2.3.

Ponadto Komisja będzie:

kontynuowała współpracę z międzynarodowymi jednostkami normalizacyjnymi;

rozwijała partnerstwo publiczno-prywatne, angażując szerokie grono podmiotów;

badała wpływ normalizacji na gospodarkę i społeczeństwo.

2.4.

Zgodnie z art. 24 ust. 3 rozporządzenia (UE) nr 1025/2012, w celu przedstawienia sprawozdania z wykonania rozporządzenia Komisja rozpocznie przegląd europejskiego systemu normalizacji, aby ocenić jego skuteczność.

2.5.

W 2019 r. planowane jest zakończenie wspólnej inicjatywy dotyczącej normalizacji (JIS). Komisja przeanalizuje wyniki działań JIS w trzech kategoriach:

świadomości istnienia systemu normalizacji europejskiej, edukacji w tym zakresie i zrozumienia systemu;

koordynacji, współpracy, przejrzystości i angażowania szerokiego grona podmiotów;

konkurencyjności i wymiaru międzynarodowego.

3.   Uwagi ogólne

3.1.

Roczny program prac na 2019 rok uszczegółowia i uzupełnia realizowane już priorytety. Celem takiego działania jest dostosowanie systemu normalizacji europejskiej do zmieniającej się sytuacji międzynarodowej i wyzwań na rynku globalnym.

3.2.

Komitet zgadza się ze zdaniem Komisji, że normalizacja przyczyni się do wsparcia strategii jednolitego rynku cyfrowego dzięki skupieniu się na internecie rzeczy, dużych zbiorach danych, łańcuchu bloków, inteligentnych systemach transportowych i autonomicznym prowadzeniu pojazdów, inteligentnych miastach, dostępności, e-administracji, e-zdrowiu i sztucznej inteligencji (AI). Ponadto, zgodnie z przepisami o ochronie danych osobowych (GDPR) (7), nowa normalizacja powinna być kompatybilna i interoperacyjna.

3.2.1.

Komitet wyraża nadzieję, że zgodnie z rozporządzeniem GDPR wszystkim uczestnikom jednolitego rynku cyfrowego zostanie zapewniony wysoki poziom ochrony i bezpieczeństwa ich danych osobowych.

3.3.

Zdaniem Komitetu istniejące normy bezpieczeństwa i regulacje prawne w tym zakresie powinny być uaktualnione, szczególnie w obliczu nowego ryzyka, jakie niesie ze sobą. Należałoby oczekiwać, że nowe normy ograniczą negatywny wpływ robotów i AI na życie ludzkie (8).

3.4.

Wymogi cyberbezpieczeństwa powinny zapewnić, że nowe urządzenia związane z AI nie niosą ze sobą zagrożeń dla użytkowników, np. cyberataków na dużą skalę, śledzenia konsumentów, hakowania. Kluczową rolę w osiągnięciu tego celu powinna odgrywać Europejska Agencja Bezpieczeństwa Sieci i Informacji (ENISA) ze swoim stałym mandatem, szczególnie kierując uwagę na normalizację w cyberbezpieczeństwie (9).

3.5.

Komitet popiera propozycję redukcji emisji CO2 pochodzących z sektora transportowego. Powinno się do tego przyczynić m.in. efektywniejsze zużycie paliwa i energii przez samochody, co będzie miało wpływ na zmniejszenie kosztów dla użytkowników. Jednocześnie wzrost liczby samochodów automatycznych będzie wymagał regulacji zharmonizowanych, gdyż tego typu pojazdy są obarczone wysokim ryzykiem (cyberataki, ochrona danych, odpowiedzialność w razie wypadku) (10).

3.5.1.

Komitet już we wcześniejszej opinii pozytywnie wypowiedział się o trzecim pakiecie dotyczącego mobilności, uznając go za krok w kierunku zrównoważonej mobilności dla Europy (11).

3.6.

Propozycja etykietowania opon (12), ekologizacji sektora żeglugi dzięki wykorzystaniu paliw alternatywnych, rozszerzenie wymogów Ecodesign (13) na nowe kategorie produktów, to wszystko zdaniem Komitetu może się przyczynić do przeciwdziałania zmianie klimatu.

3.7.

Komitet popiera opracowanie norm w dziedzinie gospodarki o obiegu zamkniętym, które przyczynią się do zrównoważonej produkcji, a co się z tym wiąże – do ochrony zasobów naturalnych (14).

3.8.

Normy techniczne są ułatwieniem dla wdrażania innowacyjnych rozwiązań w przemyśle.

3.9.

Komitet przychyla się do zdania Komisji, że opracowanie planu działania na rzecz normalizacji w dziedzinie obrony przez Europejską Agencję Obrony i europejskie organizacje normalizacyjne powinno pomóc w zapewnieniu otwartego i konkurencyjnego rynku UE w dziedzinie wyposażenia obronnego (15). Podobne prace zostaną podjęte w dziedzinie przestrzeni kosmicznej (16).

3.10.

Należy zapewnić spójność pomiędzy normami europejskimi a normami międzynarodowymi oraz promować stosowanie norm europejskich poza obszarem Unii. W tym celu Komisja powinna wzmocnić dialog merytoryczny z międzynarodowymi jednostkami normalizacyjnymi, jak i negocjacje dwustronne z państwami spoza Europy.

3.11.

Komitet popiera jak najbardziej słuszny zamiar Komisji, aby pokazać pozytywny wpływ zaangażowania wielu podmiotów na jakość normalizacji. Udział organizacji, o których mowa w załączniku III, w pracach normalizacyjnych tworzy wartość dodaną dzięki zwiększeniu konkurencyjności i przynosi korzyść całemu społeczeństwu.

3.12.

Komitet ponawia apel o ścisłe monitorowanie wysiłków najważniejszych uczestników procesu normalizacji, zmierzających do zaangażowania w system normalizacji europejskiej jak najszerszego grona podmiotów. EKES może przede wszystkim utworzyć forum ad hoc w sprawie angażowania szerokiego grona podmiotów w system normalizacji europejskiej. Organ ten byłby odpowiedzialny za organizowanie rocznego wysłuchania publicznego, na którym oceniano by postępy w tym zakresie.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Dz.U. C 197 z 8.6.2018, s. 17; Dz.U. C 75 z 10.3.2017, s. 40; Dz.U. C 34 z 2.2.2017, s. 86; Dz.U. C 303 z 19.8.2016, s. 81.

(2)  INT/879 – Normy zharmonizowane, Larghi, 2019 (zob. s. 78 niniejszego Dziennika Urzędowego).

(3)  INT/879 – Normy zharmonizowane, Larghi, 2019 (zob. s. 78 niniejszego Dziennika Urzędowego).

(4)  Dz.U. C 303 z 19.8.2016, s. 81; Dz.U. C 75 z 10.3.2017, s. 40; Dz.U. C 197 z 8.6.2018, s. 17.

(5)  Dz.U. C 197 z 8.6.2018, s. 17.

(6)  Dz.U. C 197 z 8.6.2018, s. 17.

(7)  Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s.102.

(8)  Dz.U. C 288 z 31.8.2017, s. 1.

(9)  Dz.U. C 227 z 28.6.2018, s. 86.

(10)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 254; Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 274.

(11)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 254.

(12)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 280.

(13)  Dz.U. C 345 z 13.10.2017, s. 97.

(14)  Dz.U. C 264 z 20.7.2016, s. 98; Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 97; Dz.U. C 283 z 10.8.2018, s. 61; Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 207.

(15)  Dz.U. C 288 z 31.8.2017, s. 62.

(16)  Dz.U. C 62 z 15.2.2019, s. 1.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/78


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady i Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego»Zharmonizowane normy: zwiększenie przejrzystości i pewności prawa na rzecz w pełni funkcjonującego jednolitego rynku«”

[COM(2018) 764 final]

(2019/C 228/11)

Sprawozdawca: Gerardo LARGHI

Wniosek o konsultację

Komisja Europejska, 18.2.2019

Podstawa prawna

Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji

Data przyjęcia przez sekcję

7.3.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

125/0/2

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) popiera komunikat Komisji w sprawie zharmonizowanych norm, który ma na celu zwiększenie przejrzystości i pewności prawa z myślą o jednolitym rynku i zagwarantowanie jego skutecznego funkcjonowania. W szczególności EKES ponawia poparcie dla zasady zharmonizowanej normalizacji jako kluczowego instrumentu urzeczywistnienia jednolitego rynku, która stwarza możliwości wzrostu dla przedsiębiorstw i pracowników, zwiększa zaufanie konsumentów do jakości i bezpieczeństwa produktów i umożliwia lepszą ochronę środowiska.

1.2.

EKES utrzymuje, że podstawą skutecznej strategii zharmonizowanej normalizacji powinno być szybsze tempo opracowywaniu norm oraz ich publikowania w Dzienniku Urzędowym UE, jak również wzmocnienie zarządzania w oparciu o przejrzystość i włączenie zainteresowanych stron. Powinna ona również opierać się na strategii ochrony norm europejskich w skali globalnej, od których zależy nasz system produkcji, możliwości wzrostu i zatrudnienia, jak również jakość i bezpieczeństwo produktów.

1.3.

EKES uważa, że jeśli chodzi o szybsze tworzenie zharmonizowanych norm, to zaproponowane przez Komisję środki wydają się zmierzać we właściwym kierunku i są zasadniczo do przyjęcia. Natomiast można by uczynić więcej w kwestii przejrzystości oraz pluralizmu ze względu na to, że nadal wiele potencjalnie zainteresowanych podmiotów nie bierze de facto udziału w procesie normalizacji. Ograniczenie to w sposób oczywisty rzutuje na napotykane przez UE trudności w systematycznej obronie swoich własnych norm na poziomie międzynarodowym w kontekście negocjacji prowadzonych w ramach Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej (ISO).

1.4.

W związku z tym Komitet ponawia swój apel o większe wspieranie udziału zainteresowanych stron, w tym poprzez wzmocnienie i usprawnienie przekazywania informacji na temat już dostępnych instrumentów finansowych (program „Horyzont 2020”). Mając to na uwadze, należy także utrzymać i ewentualnie zwiększyć wspomniane finansowanie w następnych wieloletnich ramach finansowych na lata 2021–2027. To samo zalecenie dotyczy finansowania zainteresowanych stron, określonych w załączniku III do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1025/2012 (1). Ponadto, w celu wzmocnienia pluralistycznego charakteru procesu normalizacji, EKES potwierdza swoją gotowość do organizowania dorocznego forum z udziałem wielu zainteresowanych stron w celu oceny postępów w tym zakresie, a także promowania wymiany dobrych praktyk między różnymi sektorami produkcji.

1.5.

EKES uważa, że inicjatywy już podjęte przez Komisję w celu nadrobienia zaległości w tworzeniu norm dają pozytywne sygnały. Zwraca jednak uwagę, że niektóre sektory strategiczne, takie jak sektor cyfrowy, nadal wykazują poważne opóźnienia w newralgicznych kwestiach, takich jak łańcuch bloków, które mają przekrojowy wpływ na życie wszystkich obywateli, a także na przedsiębiorstwa i pracowników. Z tego względu wzywa Komisję do opracowania bardziej konkretnych programów prac o jasno określonych ramach czasowych. Ponadto z zainteresowaniem oczekuje wyników oceny gospodarczo-społecznych skutków normalizacji i wyraża nadzieję, że uwzględni ona również należycie aspekty pośrednie, takie jak poziom zatrudnienia i bezpieczeństwo pracowników.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Zharmonizowane normy są specjalną kategorią norm europejskich opracowywanych przez europejską organizację normalizacyjną (2) na wniosek zwany „zleceniem” Komisji Europejskiej w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego. Ok. 20 % wszystkich norm europejskich jest opracowywanych na wniosek o normalizację Komisji Europejskiej. Możliwe jest zastosowanie zharmonizowanych norm w celu dowiedzenia, że określone wprowadzone do obrotu towary lub usługi są zgodne z wymogami technicznymi przewidzianymi w stosownym prawodawstwie UE.

2.2.

Wymogi techniczne wskazane w prawodawstwie UE są obowiązkowe, podczas gdy stosowanie zharmonizowanych norm jest zazwyczaj dobrowolne. Jednakże certyfikacja własnych alternatywnych norm stanowi na tyle złożoną kwestię dla przedsiębiorstw, w szczególności dla małych i średnich firm, że zharmonizowane normy są de facto przestrzegane i uznawane przez praktycznie wszystkie przedsiębiorstwa.

2.3.

W związku z tym, chociaż w teorii zastosowanie zharmonizowanych norm jest fakultatywne, to w rzeczywistości są one kluczowym instrumentem funkcjonowania i rozwoju jednolitego rynku, gdyż zapewniają domniemanie zgodności, która gwarantuje pewność prawa i możliwość wprowadzania do obrotu nowych produktów bez dodatkowych kosztów. Opracowanie prawidłowego systemu zharmonizowanych norm powinno przynieść zatem wszystkim korzyści, stanowiąc dla przedsiębiorstw i pracowników szansę wzrostu, gwarantując konsumentom zdrowie i bezpieczeństwo oraz przyczyniając się do ochrony środowiska w ramach gospodarki o obiegu zamkniętym.

2.4.

W marcu 2018 r. Rada Europejska zwróciła się do Komisji o ocenę aktualnego stanu funkcjonowania jednolitego rynku, a także barier w jego urzeczywistnieniu. Odpowiedzią na ten wniosek jest komunikat COM(2018) 772 (3). W ocenie położono duży nacisk na normalizację jako kwestię o kluczowym znaczeniu dla usunięcia przeszkód technicznych w wymianie handlowej, gwarantując interoperacyjność komplementarnych towarów i usług, ułatwiając wprowadzanie na rynek innowacyjnych produktów i zwiększając zaufanie konsumentów.

2.5.

Niemniej szybki rozwój technologii, cyfryzacja i rozwój gospodarki współpracy wymagają coraz większej szybkości, nowoczesności, skuteczności i elastyczności systemu normalizacji. W tym kontekście zharmonizowane normy stanowią kluczowy czynnik. Ponadto w niedawnym wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (4) uściślono, że choć zharmonizowane normy są opracowywane przez niezależne podmioty prywatne i ich zastosowanie ma wciąż charakter fakultatywny, stanowią one w pełni część prawa UE. Dlatego też Komisja ma obowiązek monitorowania tego procesu oraz zagwarantowania ich szybkiego opracowania i skutecznego wdrożenia.

2.6.

Z tego względu Komisja opublikowała omawiany komunikat w celu podsumowania już zrealizowanych działań w dziedzinie zharmonizowanej normalizacji i pozostałych działań niezbędnych do pełnego wdrożenia rozporządzenia w sprawie normalizacji (UE) nr 1025/2012.

3.   Streszczenie wniosku Komisji

3.1.

Wniosek Komisji opiera się na czterech działaniach, które mają zostać niezwłocznie podjęte w celu poczynienia dalszych postępów w dziedzinie włączenia wszystkich zainteresowanych stron, pewności prawa, przewidywalności i szybkiego uzyskania korzyści dla jednolitego rynku wynikających z dostępności zharmonizowanych norm.

3.2.   Działanie 1 – Jak najszybsze wyeliminowanie pozostałych zaległości

3.2.1.

W 2017 r. platforma REFIT zwróciła uwagę na wyraźne opóźnienie (backlog) w procesie normalizacji, co było zgodne z opinią przedstawioną już przez różne zainteresowane strony (5). Opóźnienie dotyczy przede wszystkim sektorów podlegających cyfrowej transformacji gospodarki. Dlatego też w porozumieniu z europejskimi organizacjami normalizacyjnymi opracowano strategię nadrobienia zaległości.

3.3.   Działanie 2 – Usprawnienie procedur publikowania odniesień do zharmonizowanych norm w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

3.3.1.

Działanie opiera się na kompleksowym przeglądzie funkcjonowania Komisji. Dzięki temu powstało grono konsultantów-ekspertów, których zadaniem jest wczesne wykrycie ewentualnych problemów w procesie opracowywania norm. Ponadto nawiązano zorganizowany dialog w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego, a także dialog międzyinstytucjonalny, w którym uczestniczyły główne instytucje europejskie (w tym EKES), jak również zainteresowane strony. W jego wyniku postanowiono, że od 1 grudnia 2018 r. decyzje w sprawie zharmonizowanych norm będą przyjmowane przez Komisję w drodze przyspieszonej procedury pisemnej.

3.4.

Działanie 3 – Opracowanie wytycznych dotyczących praktycznych aspektów wdrażania rozporządzenia w sprawie normalizacji

3.4.1.

Wytyczne będą służyć do wyjaśnienia roli i zakresu odpowiedzialności różnych podmiotów na wszystkich etapach opracowywania zharmonizowanych norm. Szczególnie uściślone zostaną aspekty merytoryczne i proceduralne nowego formatu wniosku o normalizację, który Komisja przygotowuje w celu zapewnienia większej przejrzystości i przewidywalności w opracowywaniu norm. Wyjaśniona zostanie w nich ponadto rola Komisji i jej konsultantów-ekspertów. Wreszcie, przekazane zostaną dodatkowe wskazówki w celu zwiększenia spójności i szybkości procedury oceny zgodności zharmonizowanych norm we wszystkich odpowiednich obszarach.

3.5.   Działanie 4 – Wzmocnienie systemu konsultantów w celu uzyskania szybkich i solidnych ocen zharmonizowanych norm, co umożliwi ich terminowe publikowanie w Dzienniku Urzędowym UE.

3.5.1.

By zagwarantować lepszą koordynację na wyższych szczeblach w procesie oceny zharmonizowanych norm, których opracowaniem zajmują się europejskie organizacje normalizacyjne, Komisja będzie nadal polegać na wkładzie naukowym Wspólnego Centrum Badawczego i jednocześnie pogłębi współpracę z komitetami technicznymi odpowiedzialnymi za opracowywanie norm za pośrednictwem ostatnio wprowadzonego systemu konsultantów-ekspertów. Celem jest maksymalizacja szybkości, jakości i dokładności ocen w celu zwiększenia skuteczności całego procesu i zagwarantowania jak najszybszej publikacji odniesień do zharmonizowanych norm w Dzienniku Urzędowym.

4.   Uwagi ogólne

4.1.

EKES popiera komunikat Komisji w sprawie zharmonizowanych norm, który ma na celu zwiększenie przejrzystości i pewności prawa z myślą o jednolitym rynku i zagwarantowanie jego skutecznego funkcjonowania. Analiza wniosku Komisji przebiegała równoległe do prac nad opinią CESE INT/878 (6) w sprawie rocznego programu prac w zakresie normalizacji europejskiej na 2019 r. (7) z oczywistych względów związanych z bliskością treści, tak by udzielić jednorodnej, skoordynowanej i spójnej odpowiedzi.

4.2.

EKES ponawia pełne poparcie dla zasady zharmonizowanej normalizacji jako kluczowego instrumentu urzeczywistnienia jednolitego rynku, gdyż stwarza ona możliwości wzrostu dla przedsiębiorstw i pracowników, zwiększa zaufanie konsumentów do jakości i bezpieczeństwa produktów i umożliwia lepszą ochronę środowiska (8). Uważa ponadto, że strategii zharmonizowanej normalizacji nie można oderwać od procesów zachodzących w skali światowej, w których powinna znaleźć odpowiednie odzwierciedlenie w postaci ochrony norm ustanowionych na poziomie europejskim. W istocie ewentualne opóźnienia w procesie normalizacji europejskiej lub brak obrony norm europejskich w negocjacjach w ramach ISO mogą oznaczać, że nasze normy są omijane lub niezgodne z normami zatwierdzonymi na szczeblu międzynarodowym, co powoduje oczywiste szkody dla przedsiębiorstw i konsumentów.

4.3.

EKES z zadowoleniem przyjmuje inicjatywę Komisji pozwalającą nadrobić część powstałych na przestrzeni lat (9) zaległości w zakresie zharmonizowanej normalizacji. Należy jednak odnotować, że w odniesieniu do niektórych strategicznych sektorów cyfrowych, na przykład w przypadku łańcucha bloków, dopiero w tych dniach ustanowiono stosowną grupę roboczą ad hoc, co wskazuje na znaczne opóźnienia. Z racji tego, że niezwykle trudno jest w odpowiednim czasie ustanowić normy w zakresie innowacji, należałoby opracować jaśniejszy i bardziej konkretny program prac przewidujący określone ramy czasowe i środki realizacji.

4.4.

EKES uważa, że usprawnienie wewnętrznych procedur Komisji w celu przyspieszenia procesów decyzyjnych oraz publikacji w Dzienniku Urzędowym jest z pewnością odpowiednim krokiem, gdyż jest to jedna z przyczyn wieloletnich opóźnień w zakresie zharmonizowanej normalizacji. Zasadnicze znaczenie ma to, by system zharmonizowanej normalizacji odpowiadał nowym wyzwaniom rynkowym, by zapobiec nierealistycznym projektom poszczególnych państw członkowskich, które mogłyby prowadzić do konfliktów między różnymi przepisami krajowymi.

4.5.

W szerszym procesie uproszczenia przewidywanym przez Komisję zasadnicze znaczenie ma zagwarantowanie przejrzystości, a zwłaszcza włączenia w proces zarządzania. Oznacza to, że tak jak już miało to miejsce w wypadku dialogu międzyinstytucjonalnego wszczętego w czerwcu 2018 r., Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny powinien nadal być w pełni zaangażowanym podmiotem, podobnie jak inne zainteresowane strony, zarówno w skali europejskiej, jak i krajowej (10).

4.6.

EKES zwraca uwagę, że aktywne zaangażowanie zainteresowanych stron w skali krajowej, europejskiej i międzynarodowej jest czynnikiem wzmacniającym i definiującym normy, w związku z czym należy do niego zachęcać i je wspierać. W istocie zainteresowane strony nadal napotykają liczne trudności w dostępie do procesów określania zharmonizowanych norm. Komitet podkreśla zwłaszcza problemy związane z informowaniem i uświadamianiem w zakresie znaczenia tego instrumentu, warunków dostępu, restrykcyjnych kryteriów uczestnictwa i nadmiernie wysokich kosztów ponoszonych przez małe organizacje lub przedsiębiorstwa.

4.7.

W tym kontekście Komitet odnotowuje, że fundusze udostępniane w ramach programu „Horyzont 2020” na finansowanie udziału zainteresowanych stron w procesach normalizacji nie są dobrze znane i powinny być łatwiej dostępne i lepiej komunikowane (11). Ponadto ważne jest, aby wszystkie przewidywane obecnie środki zostały utrzymane i ewentualnie zwiększone w następnych wieloletnich ramach finansowych na lata 2021–2027. To samo zalecenie dotyczy finansowania dla zainteresowanych stron, określonych w załączniku III do rozporządzenia nr 1025/2012.

4.8.

W celu zwiększenia skuteczności działań wspierających normalizację zaleca się, by projekty finansowane z programu „Horyzont Europa” obejmowały również zaangażowanie zainteresowanych stron w normalizację działań innowacyjnych prowadzonych w kontekście działań związanych z rozpowszechnianiem.

4.9.

Zgodnie ze swoimi wcześniejszymi opiniami (12) EKES wzywa do dokładnego monitorowania wysiłków kluczowych podmiotów normalizacyjnych w celu wzmocnienia integracyjnego wymiaru europejskiego systemu normalizacji. EKES mógłby w tym celu utworzyć forum ad hoc ds. integracyjnego charakteru europejskiego systemu normalizacji. Organ ten byłby odpowiedzialny za organizowanie corocznego wysłuchania publicznego w celu oceny postępów w tym zakresie, a także promowania wymiany dobrych praktyk między różnymi sektorami produkcji.

5.   Uwagi szczegółowe

5.1.

Komitet stwierdza, że proponowane przez Komisję wysiłki w celu usprawnienia wewnętrznych procedur i zwiększenia liczby doradców mogłyby dotyczyć większej liczby poziomów operacyjnych i wpływać zarówno na pracowników, jak i na funkcjonowanie organizacji wewnętrznej. Takie wysiłki na rzecz usprawnienia są konieczne, ale powinny być odpowiednio finansowane. EKES zwraca się zatem do Komisji o lepsze wyjaśnienie tego aspektu, podkreślając konieczność przeznaczenia środków adekwatnych do wyzwań stojących przed tym sektorem, zgodnie z celami rozporządzenia (UE) nr 1025/2012 (13).

5.2.

EKES przypomina o potrzebie rozwinięcia europejskiej kultury normalizacji za pomocą specjalnych kampanii podnoszących świadomość z udziałem poszczególnych obywateli od wieku szkolnego aż po decydentów politycznych. Potrzeba ta powinna również znaleźć odzwierciedlenie w umowach międzynarodowych (14). Ponadto wskazane byłoby opracowanie specjalnych kampanii uświadamiających adresowanych do MŚP i przedsiębiorstw typu start-up.

5.3.

EKES ma nadzieję, że ocena skutków społeczno-gospodarczych systemu normalizacji, przedstawiona w programie prac w zakresie normalizacji europejskiej z 2019 r., będzie również zawierać część ad hoc poświęconą zharmonizowanym normom oraz przedstawiać w realistyczny sposób związane z nimi ewentualne wady i szanse nie tylko na rynku wewnętrznym, lecz również w skali globalnej. Oznacza to, że w ocenie tej należy również wziąć pod uwagę pośrednie skutki normalizacji, takie jak poziom zatrudnienia i bezpieczeństwo pracowników (15).

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Dz.U. L 316 z 14.11.2012, s. 12.

(2)  Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN), Europejski Komitet Normalizacyjny Elektrotechniki (CENELEC), Europejski Instytut Norm Telekomunikacyjnych (ETSI).

(3)  COM(2018) 772 final: „Jednolity rynek w zmieniającym się świecie. Wyjątkowy atut wymagający nowego politycznego zobowiązania”.

(4)  Wyrok w sprawie C-613/14 James Elliott Construction Limited przeciwko Irish Asphalt Limited.

(5)  Platforma REFIT, opinia XXII.2.b.

(6)  INT/878 „Normalizacja europejska na 2019 r.” (zob. s. 74 niniejszego Dziennika Urzędowego).

(7)  COM(2018) 686 final.

(8)  Dz.U.C 75 z 10.3.2017, s. 40.

(9)  Dane Komisji Europejskiej.

(10)  Dz.U. C 34 z 2.2.2017, s. 86; Dz.U. C 75 z 10.3.2017, s. 40.

(11)  Program prac LEIT („Wiodąca pozycja w zakresie technologii wspomagających i przemysłowych”) w ramach programu „Horyzont 2020” finansuje projekty, których celem jest wspieranie udziału zainteresowanych stron w procesie normalizacji. Jednym z nich jest dwuletni projekt Standict.eu (www.standict.eu mający na celu normalizację innowacji w dziedzinie ICT. Jego budżet wynosi 2 mln EUR, a pula potencjalnych beneficjentów obejmuje około 300 podmiotów wybieranych w drodze regularnie publikowanych zaproszeń do składania ofert. W programie prac LEIT na lata 2019–2020 przewidziano podobne zaproszenie do składania ofert „ICT-45-2020: Reinforcing European presence in international ICT standardisation: Standardisation Observatory and Support Facility”, ale z podwojoną dotacją finansową (4 mln EUR zamiast 2 mln EUR), i z trzyletnim okresem wdrażania zamiast dwóch lat.

(12)  Dz.U. C 303 z 19.8.2016, s. 81; Dz.U. C 197 z 8.6.2018, s. 17.

(13)  Dz.U. C 197 z 8.6.2018, s. 17.

(14)  Zob. przypis 10.

(15)  Zob. przypis 8.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/83


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów »Bardziej kompleksowe ramy Unii Europejskiej w obszarze substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego«”

[COM(2018) 734 final]

(2019/C 228/12)

Sprawozdawca: Brian CURTIS (UK-II)

Wniosek o konsultację

Komisja Europejska, 14.12.2018

Podstawa prawna

Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

Decyzja Prezydium

10.7.2018

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Rolnictwa, Rozwoju Wsi i Środowiska Naturalnego

Data przyjęcia przez sekcję

27.2.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

21.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

173/0/1

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) z zadowoleniem przyjmuje komunikat Komisji w sprawie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego, który ma na celu lepszą ochronę zdrowia ludzi i zwierząt. W szczególności EKES uważa za konieczne przeprowadzenie pełnej oceny adekwatności obecnego prawodawstwa, w tym skutków społecznych i gospodarczych, w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji. Całościowe podejście ma kluczowe znaczenie dla wspierania długoterminowej strategii, która umożliwi zajmowanie się substancjami zaburzającymi funkcjonowanie układu hormonalnego w spójny, konsekwentny i naukowy sposób. Komitet uważa jednak, że strategię tę należy wzmocnić realistycznym planem działania, w którym określono by cele i terminy.

1.2.

Komitet popiera wniosek, który ma na celu określenie bardziej spójnych ram prawnych. W tych ramach ważne będzie przestrzeganie zasady „jedna substancja, jedna toksykologia”oraz oparcie nowej strategii na zharmonizowanym stosowaniu zasady ostrożności, podobnie jak w przyjętych już skutecznych przepisach w odniesieniu do produktów biobójczych i pestycydów (1). Tę nową strategię można by uwzględnić w „wielosektorowej strukturze nadrzędnej”przewidzianej w rozporządzeniu REACH.

1.3.

Mechanizm zarządzania powinien opierać się na podstawach naukowych, aby zapewnić przejrzystość dla obywateli i zainteresowanych stron. Dlatego publiczne i niezależne badania powinny być wspierane odpowiednim budżetem. W szczególności niezależne badania mogłyby dostarczyć uzgodnionych kryteriów i/lub metod naukowych w celu objęcia, wspierania i stymulowania europejskiej działalności przemysłowej w zakresie B & I oraz produkcji. EKES zaleca, by budżet ten nie był niższy niż obecny budżet w ramach programu „Horyzont 2020”. W szczególności Komitet zaleca utworzenie specjalnej linii budżetowej służącej wczesnemu rozpoznawaniu substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego oraz zagrożeń dla zdrowia zwierząt i ludzi, identyfikacji bezpiecznych substancji alternatywnych i remediacji środowiska naturalnego.

1.4.

Zakaz lub ograniczenia niektórych substancji lub produktów, po tym, jak zostały przekonująco określone jako substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego, mogą mieć istotny wpływ na przedsiębiorstwa i miejsca pracy. Z tego powodu EKES zaleca, by Komisja przewidziała specjalny mechanizm finansowy wspierający przejście w kierunku bardziej zrównoważonej produkcji, w celu poprawy przemysłowych technologii i mechanizmów produkcji, jak również w celu aktualizacji umiejętności pracowników.

1.5.

EKES popiera propozycję organizowania dorocznego posiedzenia zainteresowanych stron. Niemniej uważa, że aby być rzeczywiście skuteczny, dialog między zainteresowanymi stronami a Komisją Europejską powinien opierać się na stałym, zorganizowanym systemie wymiany informacji i konsultacji.

1.6.

Komitet apeluje, by szeroko zakrojona kampania informacyjna dotycząca trwałych zanieczyszczeń organicznych (TZO), którą Komisja zorganizuje na szczeblu UE, została opracowana w oparciu o podobne podejście do substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. EKES powtarza również swoje zalecenie, by utworzyć ogólnodostępny bank danych na temat TZO i substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego w celu dostarczenia przydatnego narzędzia przedsiębiorstwom i konsumentom.

1.7.

Komitet jest przekonany, że europejska strategia dotycząca substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego powinna mieć wymiar międzynarodowy, po to by skutecznie chronić zdrowie obywateli przed potencjalnie niebezpiecznymi produktami z krajów trzecich. Z tego powodu EKES popiera propozycję Komisji, aby UE odgrywała bardziej aktywną rolę na poziomie światowym, wspierając OECD w usprawnianiu jej badań. Ponadto EKES uważa, że UE powinna promować zrównoważoność i przestrzeganie przepisów dotyczących substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego w dwustronnych i wielostronnych umowach handlowych. W tym kontekście UE mogłaby współpracować z WHO i UNEP w celu podpisania globalnej konwencji w sprawie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego, tak jak uczyniła to już w przypadku trwałych zanieczyszczeń organicznych (konwencja sztokholmska) i w oparciu o istniejący wykaz ONZ zidentyfikowanych lub potencjalnych substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Inicjatywy te będą również przydatne do stworzenia równych warunków działania i ochrony europejskiego modelu produkcji przed nieuczciwą konkurencją.

1.8.

EKES popiera otwartą strategię przyjętą przez Komisję i uważa, że zorganizowane społeczeństwo obywatelskie mogłoby odegrać fundamentalną rolę w opracowywaniu krajowych kampanii uświadamiających w celu informowania ogółu społeczeństwa o działaniach podejmowanych przez UE w celu ochrony zdrowia obywateli. Takie inicjatywy powinny rozpocząć się w szkołach w celu zmniejszenia ryzyka narażenia na działanie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego i promowania bezpiecznego zachowania. W szczególności EKES zaleca zharmonizowanie inicjatyw w zakresie kształcenia i szkolenia, a także uznanie ich za elementy tej samej strategii zgodnie z podejściem kładącym nacisk na uczenie się przez całe życie. Specjalistyczne szkolenia z zakresu substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego powinny być obowiązkowe i dostępne dla wszystkich europejskich pracowników, których praca jest bezpośrednio lub pośrednio związana z tymi substancjami.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego to syntetyczne lub naturalne substancje chemiczne, które zmieniają sposób funkcjonowania układu hormonalnego, a zatem mają negatywny wpływ na zdrowie ludzi i zwierząt, w tym na metabolizm, wzrost, sen i nastrój. Narażenie na takie substancje płynie z różnych źródeł, takich jak pozostałości pestycydów, metale i dodatki lub zanieczyszczenia w żywności i kosmetykach. Niektóre substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego występują naturalnie w środowisku. Ludzie i zwierzęta mogą być narażeni na działanie tych substancji przez żywność, pył lub wodę, przez wdychanie gazów i pyłu zawieszonego w powietrzu lub po prostu przez kontakt ze skórą (produkty do pielęgnacji ciała). Czasami skutki wywołane działaniem substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego są widoczne dopiero długo po narażeniu na nie (2). Należy zauważyć, że produkty o właściwościach zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego mogą obejmować substancje obecne w konkretnych środkach spożywczych (np. warzywach), w niektórych witaminach oraz innych suplementach diety, jak również w istotnych produktach farmaceutycznych (np. stosowanych w leczeniu raka, a zwłaszcza w środkach antykoncepcyjnych dla kobiet). To za ich pośrednictwem obywatele UE mogą być narażeni na duże ilości substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego.

2.2.

Od lat 90. XX w. wzmagają się obawy dotyczące substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Komisja przyjęła w grudniu 1999 r. wspólnotową strategię dotyczącą substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego (3), którą od tego czasu rozwijano przez działania w obszarach badań naukowych, regulacji i współpracy międzynarodowej. W ramach szeroko zakrojonego badania przeprowadzonego przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) poruszono problem szerokiego wpływu substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego na dużą liczbę ludzi i zwierząt, w szczególności na płody i kobiety w ciąży (przedwczesne narodziny i niska waga urodzeniowa, wady rozwojowe i zaburzenia neurorozwojowe), na dzieci i nastolatki (odchylenia od prawidłowego rozwoju i funkcjonowania układu rozrodczego, na przykład wczesne powiększanie się gruczołów piersiowych u dziewczynek), ale także na osoby dorosłe (utrata płodności, otyłość, rak) (4).

2.3.

O znacznej liczbie wytworzonych przez człowieka i naturalnych substancji chemicznych wiadomo, że wpływają na syntezę, aktywność i metabolizm hormonów, jednakże tylko niewielki ułamek tych substancji należycie zbadano pod kątem ich potencjału wywoływania negatywnych skutków za pośrednictwem mechanizmów związanych z układem hormonalnym, co opisano również w niedawnym sprawozdaniu ONZ. Tempo wzrostu zapadalności na choroby odnotowywane w ostatnich dziesięcioleciach wyklucza czynniki genetyczne jako jedyne wiarygodne wyjaśnienie. W grę wchodzą również czynniki środowiskowe i inne czynniki pozagenetyczne, w tym odżywianie, wiek matki, choroby wirusowe i narażenie na substancje chemiczne, jednak nie zawsze są one łatwe do zidentyfikowania (5).

2.4.

Osiągnięto znaczny postęp w zrozumieniu i regulowaniu substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego, a UE jest obecnie uznawana za światowego lidera, jeżeli chodzi o postępowanie z tymi substancjami, zaś jej ustawodawstwo za jedno z najlepiej chroniących na świecie. Przepisy szczegółowe są obecnie zawarte w prawodawstwie dotyczącym środków ochrony roślin i produktów biobójczych, chemikaliów ogółem (rozporządzenie REACH), wyrobów medycznych i wody (6). Pozostałe prawodawstwo, takie jak dotyczące materiałów przeznaczonych do kontaktu z żywnością, kosmetyków, zabawek lub ochrony pracowników w miejscu pracy (7), nie zawiera przepisów szczegółowych dotyczących substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Substancje o właściwościach zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego podlegają jednak indywidualnym działaniom regulacyjnym opartym na ogólnych wymogach prawodawstwa. Niemniej jednak brak koordynacji sprawił, że obecne przepisy są fragmentaryczne i czasami niespójne (np. bisfenol A jest surowcem powszechnie stosowanym w niektórych sektorach wytwórczych; jest on zakazany w kosmetykach i butelkach dla niemowląt, ale nadal dopuszczalny w innych materiałach przeznaczonych do kontaktu z żywnością i paszą oraz w papierze termoczułym).

3.   Streszczenie wniosku

3.1.

W omawianym komunikacie stwierdza się – po prawie dwudziestu latach od przyjęcia strategii wspólnotowej – że Komisja zamierza przeprowadzić ocenę adekwatności obecnego prawodawstwa, po to by ustalić aktualną sytuację. Powinien to być pierwszy krok ku aktualizacji prawodawstwa UE oraz zapewnieniu jego spójności i koordynacji w odniesieniu do trzech kluczowych aspektów: definicji, identyfikacji i skutków prawnych (w szczególności dotyczących środków ochrony).

3.2.

Wspólna definicja substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego jest punktem wyjścia do podejścia horyzontalnego i stanowi kluczowy element nowej drogi. Będzie się ona opierać na definicji substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego opracowanej przez WHO (8). Wspólna definicja jest niezbędna do ustanowienia zharmonizowanej metody identyfikacji substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego.

3.3.

W odniesieniu do identyfikacji Komisja zamierza wzmocnić trzy kierunki działania:

horyzontalny mechanizm identyfikacji substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego,

aktualizacja wymogów w zakresie danych w prawodawstwie w celu dokładniejszej identyfikacji nowych substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego,

usprawnienie komunikacji w całym łańcuchu dostaw w odniesieniu do substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego na podstawie rozporządzenia REACH (karty charakterystyki).

3.4.

Trzeci aspekt polega na wprowadzeniu w życie tych samych środków i przepisów zgodnie z zasadą ostrożności, aby chronić społeczeństwo przed narażeniem na szkodliwe skutki, gdy w wyniku badań naukowych stwierdzono, że istnieje prawdopodobne ryzyko. Powinno to pociągać za sobą zakaz produkcji takich substancji, z ograniczonymi możliwościami odstępstwa. Z tego powodu w ramach oceny adekwatności należy zwrócić szczególną uwagę na spójność i intensywność działań na rzecz ochrony wszystkich obywateli, ze szczególnym uwzględnieniem grup wrażliwych, takich jak płody, nastolatki i kobiety w ciąży, które są wyjątkowo podatne na substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego, kiedy układ hormonalny przechodzi przemiany.

3.5.

W przyszłych ramach prawnych badania będą miały fundamentalne znaczenie, ponieważ nadal istnieją pewne luki w wiedzy, mianowicie nie wiadomo:

jaki dokładnie wpływ na rozwój chorób ma narażenie na działanie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego,

czy można ustanowić „próg bezpieczeństwa”dla substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego, poniżej którego nie występują działania niepożądane,

jakie mieszaniny mogą wywołać „efekt koktajlu”oraz ogólne działanie „mieszanin”,

w jaki sposób można zwiększyć skuteczność naszych metod badawczych.

3.6.

Od 1999 r. w ramach unijnych programów ramowych na rzecz badań i rozwoju sfinansowano ponad 50 projektów dotyczących substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego (ponad 150 mln EUR z funduszy (9)). W ramach programu „Horyzont 2020”przydzielono kolejne 52 mln EUR. Nowe projekty będą finansowane w ramach programu „Horyzont Europa” (10). Komisja proponuje w szczególności następujące kierunki badań:

dalsze opracowywanie oceny zagrożeń, oceny ryzyka i zarządzania chemikaliami, w tym dotyczących oddziaływania różnych substancji występujących w połączeniu ze sobą, oraz gromadzenie, udostępnianie i łączenie wymaganych danych,

eliminacja substancji potencjalnie niebezpiecznych w fazie produkcji i wycofywania z eksploatacji; wspieranie opracowywania bezpiecznych substytutów oraz bezpiecznych i opłacalnych technologii produkcyjnych,

ekoinnowacje w celu zapobiegania zanieczyszczeniu środowiska substancjami niebezpiecznymi i chemikaliami uznawanymi obecnie za budzące obawy oraz w celu stosowania środków zaradczych; uwzględnianie relacji między substancjami chemicznymi, produktami i odpadami.

3.7.

Aby zwiększyć skuteczność nowej strategii, Komisja przewiduje bardziej proaktywną rolę UE na szczeblu światowym oraz otwarty dialog z zainteresowanymi stronami i społeczeństwem. Takie działania będą skoncentrowane wokół czterech inicjatyw:

doroczne forum poświęcone substancjom zaburzającym funkcjonowanie układu hormonalnego. Forum to umożliwi naukowcom oraz publicznym i prywatnym zainteresowanym stronom spotkanie się w celu wymiany informacji i najlepszych praktyk, wskazania wyzwań, budowania synergii i wspomożenia prac Komisji,

wzmożone wsparcie prac odpowiednich organizacji międzynarodowych, ze szczególnym uwzględnieniem koniecznego wsparcia Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), aby mogła kontynuować opracowywanie uzgodnionych na forum międzynarodowym wytycznych dotyczących badań,

zbadanie możliwości włączenia substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego do istniejącego międzynarodowego systemu klasyfikacji substancji chemicznych. Pozwoliłoby to na globalne rozwiązanie problemu identyfikacji substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego (podobnie do istniejącego już systemu w przypadku innych klas zagrożenia, takich jak substancje mutagenne, rakotwórcze i działające szkodliwie na rozrodczość),

portal internetowy – jako pojedynczy punkt kontaktowy – z informacjami na ten temat dla osób fizycznych, przedsiębiorstw i zainteresowanych stron. Ponieważ w Europie istnieją różne poziomy informacji i świadomości, państwa członkowskie będą zachęcane do opracowywania specjalnych kampanii skierowanych do grup szczególnie wrażliwych.

4.   Uwagi ogólne

4.1.

EKES z zadowoleniem przyjmuje komunikat Komisji w sprawie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. W szczególności Komitet uważa za konieczne przeprowadzenie pełnej oceny adekwatności obecnego prawodawstwa, w tym skutków społecznych i gospodarczych, w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji. Całościowe podejście ma kluczowe znaczenie dla wspierania długoterminowej strategii (11), która umożliwi zajmowanie się substancjami zaburzającymi funkcjonowanie układu hormonalnego w spójny, konsekwentny i naukowy sposób.

4.2.

Komitet zgadza się z Komisją, że substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego budzą szczególne obawy. Z tego względu popiera propozycję stworzenia spójnych ram prawnych i jednolitego stosowania zasady ostrożności, zgodnie z przyjętymi już skutecznymi przepisami dotyczącymi produktów biobójczych i pestycydów (12).

4.3.

W szczególności EKES uważa, że głównym wyzwaniem dla UE będzie spójność nowych ram prawnych, ponieważ niektóre substancje, takie jak bisfenol A, powszechnie stosowane jako dodatki w różnych sektorach, są traktowane w bardzo różny sposób. Z tego powodu ważne jest, aby przestrzegać zasady naukowej „jedna substancja, jedna toksykologia” (13). Oznacza to, że kryteria identyfikacji substancji jako zaburzającej funkcjonowanie układu hormonalnego muszą być spójne i konsekwentne we wszystkich dziedzinach regulacji w UE. Wówczas nawet jeżeli możliwe będą wyjątki, decyzje regulacyjne powinny być ogólnie spójne i skoordynowane. Ponadto aby zapewnić spójność, można by objąć tę nową strategię „wielosektorową strukturą nadrzędną”przewidzianą w rozporządzeniu REACH.

4.4.

W nowym kontekście mechanizm zarządzania powinien opierać się na podstawach naukowych, aby zapewnić przejrzystość dla obywateli i zainteresowanych stron. Z tego względu ważne jest ustanowienie odpowiedniego budżetu na wsparcie publicznych i niezależnych badań. EKES uważa, że uzgodnione kryteria i/lub metody naukowe oparte na niezależnych danych badawczych mogłyby obejmować, wspierać i stymulować działalność europejskiego przemysłu w zakresie B & I oraz produkcji.

4.5.

Komitet uważa, że zakaz lub ograniczenia nakładane na niektóre substancje lub produkty, po tym, jak zostały w wiarygodny sposób określone jako substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego, mogą mieć istotny wpływ na przedsiębiorstwa i miejsca pracy. Z tego powodu Komisja powinna przewidzieć specjalny mechanizm finansowy wspierający przejście w kierunku bardziej zrównoważonej produkcji, zarówno w odniesieniu do przedsiębiorstw, w celu zwiększenia innowacyjności stosowanych przez nie technologii i mechanizmów produkcji, jak i w odniesieniu do pracowników, w celu aktualizacji ich umiejętności (14).

4.6.

Niezależne badania naukowe mają fundamentalne znaczenie dla poprawy i uzupełnienia naszej wiedzy na temat substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Komitet zauważa, że we wniosku Komisji nie określono dokładnego budżetu przeznaczonego na badania naukowe i innowacje w odniesieniu do substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego w programie „Horyzont Europa”. EKES zaleca, by budżet ten nie był niższy niż obecny budżet w ramach programu „Horyzont 2020”.

4.7.

EKES zgadza się z wnioskiem Komisji w sprawie inwestycji w badania i innowacje, uważa jednak, że niektóre inne dziedziny będą miały kluczowe znaczenie w nadchodzących latach i w związku z tym powinny być finansowane:

a)

wczesne rozpoznawanie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Według WHO istnieje ponad 800 substancji, które są potencjalnie substancjami zaburzającymi funkcjonowanie układu hormonalnego (15). Ze względu na szerokie wykorzystanie tych substancji należy inwestować w przyspieszanie technik naukowego wyodrębniania i mechanizmów analizy danych (w celu uzyskania lepszej interpretacji istniejących danych);

b)

identyfikacja bezpiecznych substancji i metod alternatywnych; Nowa droga podjęta przez Komisję Europejską mogłaby doprowadzić do odkrycia wielu nowych substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Niektóre z tych substancji są szczególnie przydatne w wielu sektorach produkcyjnych, dlatego też ważne jest inwestowanie w badania nad bezpiecznymi alternatywami i bezpiecznymi metodami produkcji. Brak danych nie oznacza, że dana substancja jest bezpieczna i z tego powodu ważne jest zwiększenie badań naukowych. Należy dążyć do rozszerzenia wykazu substancji ocenionych, a nie tylko skupiać się na substancjach, które już są szeroko przetestowane;

c)

remediacja środowiska naturalnego. Gdy nowa substancja zaburzająca funkcjonowanie układu hormonalnego zostaje w wiarygodny sposób zidentyfikowana, ważne jest zastosowanie ukierunkowanej procedury oceny ryzyka i zarządzania ryzykiem związanym z takimi substancjami w środowisku, po to by w razie potrzeby (zwłaszcza z powodu trwałości takiej substancji) zaplanować specjalną strategię działań zaradczych w zakresie remediacji środowiska.

4.8.

EKES popiera propozycję organizowania dorocznego posiedzenia zainteresowanych stron. Niemniej uważa, że aby być rzeczywiście skuteczny, dialog między zainteresowanymi stronami a Komisją Europejską powinien opierać się na stałym, zorganizowanym systemie wymiany informacji i konsultacji. EKES pragnie uczestniczyć w dorocznym posiedzeniu i wnosić w nie swój wkład.

4.9.

Substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego i trwałe zanieczyszczenia organiczne (TZO) są różnymi substancjami i mają różny wpływ na ludzi i środowisko, ale są równie niebezpieczne dla zdrowia i nieznane obywatelom. Ponieważ strategia UE dotycząca trwałych zanieczyszczeń organicznych zawiera wiele podobieństw do komunikatu Komisji w sprawie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego, Komitet proponuje opracowanie tych strategii przy zastosowaniu podobnego podejścia w celu wzmocnienia procesu politycznego i naukowego. W szczególności, zgodnie z opinią EKES-u NAT/719 w sprawie TZO (wersja przekształcona), Komitet zwraca się o zwrócenie szczególnej uwagi na substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego w szeroko zakrojonej kampanii informacyjnej dotyczącej trwałych zanieczyszczeń organicznych, która ma zostać zorganizowana przez Komisję na szczeblu UE. EKES powtarza również swoje zalecenie, by utworzyć ogólnodostępny bank danych na temat TZO i substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego w celu dostarczenia przydatnego narzędzia przedsiębiorstwom i konsumentom.

5.   Uwagi szczegółowe

5.1.

EKES postrzega komunikat Komisji jako ważny krok w kierunku lepszej ochrony zdrowia obywateli przez określenie bardziej zrównoważonego systemu produkcji. Komitet uważa jednak, że strategię tę należy wzmocnić realistycznym planem działania, w którym określono by cele i terminy.

5.2.

Dobrze przemyślana gospodarka o obiegu zamkniętym, ze szczególnym naciskiem na surowce wtórne (16), mogłaby przyczynić się do minimalizacji narażenia obywateli UE na działanie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Komitet uważa, że należy wyraźnie i ściśle powiązać wniosek Komisji z obecnym prawodawstwem opracowanym w ramach 7. planu działania w zakresie środowiska (17) oraz innymi zasadniczymi inicjatywami politycznymi na rzecz zrównoważonego rozwoju, takimi jak plan działania dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym i strategia w dziedzinie tworzyw sztucznych, których celem jest wykluczenie wytwarzania toksycznych produktów. Kwestia ta jest bardzo delikatna, zwłaszcza w odniesieniu do oddziaływania różnych substancji występujących w połączeniu ze sobą, co powoduje choroby u ludzi i jest szkodliwe dla środowiska.

5.3.

EKES zachęca Komisję do dokładniejszego określenia propozycji zorganizowania publicznych konsultacji na temat substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Komitet jest przekonany, że zorganizowane społeczeństwo obywatelskie może odegrać tu ważną rolę, bardziej niż pojedyncze osoby, głównie ze względu na to, że do udzielania przydatnych, wiarygodnych i opartych na podstawach naukowych porad niezbędna jest specjalistyczna wiedza i doświadczenie (18).

5.4.

Komitet jest przekonany, że każda europejska strategia dotycząca substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego powinna mieć wymiar międzynarodowy i zostać opracowana na szczeblu międzynarodowym, po to by skutecznie chronić zdrowie obywateli przed potencjalnie niebezpiecznymi produktami z krajów trzecich. Z tego powodu EKES popiera propozycję Komisji, aby UE odgrywała bardziej aktywną rolę na poziomie światowym, wspierając OECD w usprawnianiu jej badań. Ponadto EKES uważa, że UE powinna promować zrównoważoność i przestrzeganie przepisów dotyczących substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego w dwustronnych i wielostronnych umowach handlowych. W tym kontekście UE mogłaby współpracować z WHO i UNEP w celu podpisania światowej konwencji w sprawie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego, tak jak uczyniła to już w przypadku trwałych zanieczyszczeń organicznych (konwencja sztokholmska), w oparciu o istniejący wykaz ONZ zidentyfikowanych lub potencjalnych substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego (19). Inicjatywy te będą również przydatne do stworzenia równych warunków działania i do ochrony europejskiego modelu produkcji przed nieuczciwą konkurencją (20).

5.5.

EKES popiera otwartą strategię przyjętą przez Komisję i uważa, że zorganizowane społeczeństwo obywatelskie mogłoby odegrać fundamentalną rolę w opracowywaniu krajowych kampanii uświadamiających w celu informowania ogółu społeczeństwa o działaniach podejmowanych przez UE w celu ochrony zdrowia obywateli. Skuteczna kampania informacyjna powinna rozpocząć się w szkołach w celu zmniejszenia ryzyka narażenia na działanie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego i promowania bezpiecznego zachowania (21). W szczególności EKES zaleca zharmonizowanie inicjatyw w zakresie kształcenia i szkolenia, a także uznanie ich za elementy tej samej strategii zgodnie z podejściem kładącym nacisk na uczenie się przez całe życie. Ponadto Komitet uważa, że specjalistyczne szkolenia powinny być obowiązkowe i dostępne dla wszystkich europejskich pracowników, których praca jest bezpośrednio lub pośrednio związana z substancjami zaburzającymi funkcjonowanie układu hormonalnego (22).

Bruksela, dnia 21 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 528/2012 (Dz.U. L 167 z 27.6.2012, s. 1) i rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1107/2009 (Dz.U. L 309 z 24.11.2009, s. 1).

(2)  Strona internetowa ECHA. https://chemicalsinourlife.echa.europa.eu/endocrine-disrupters-and-our-health. Zgodnie z powszechnie uznaną definicją WHO (WHO-IPCS) z 2002 r. substancja zaburzająca funkcjonowanie układu hormonalnego to „egzogenna substancja lub mieszanina substancji, która zmienia funkcję lub funkcje układu hormonalnego,w następstwie czego powoduje niekorzystne skutki zdrowotne w nieuszkodzonym organizmie, u jego potomstwa lub w jego (sub)populacjach”.

(3)  COM(1999) 706.

(4)  Światowa Organizacja Zdrowia, State of the Science of Endocrine Disrupting Chemicals, 2012, strony VII–XII.

(5)  https://www.unenvironment.org/explore-topics/chemicals-waste/what-we-do/emerging-issues/scientific-knowledge-endocrine-disrupting.

(6)  Rozporządzenie (WE) nr 1107/2009, rozporządzenie (UE) nr 528/2012, rozporządzenie (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. L 396 z 30.12.2006, s. 1), rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/745 (Dz.U. L 117 z 5.5.2017, s. 1) i dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. L 327 z 22.12.2000, s. 1).

(7)  Rozporządzenie (WE) nr 1935/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. L 338 z 13.11.2004, s. 4); rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1223/2009 (Dz.U. L 342 z 22.12.2009, s. 59); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/48/WE (Dz.U. L 170 z 30.6.2009, s. 1); dyrektywa 98/24/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. L 131 z 5.5.1998, s. 1); dyrektywa 2004/37/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (Dz.U. L 158 z 30.4.2004, s. 50).

(8)  Egzogenna substancja lub mieszanina substancji, która zmienia funkcję lub funkcje układu hormonalnego, w następstwie czego niekorzystne skutki zdrowotne w nieuszkodzonym organizmie, u jego potomstwa lub w jego (sub)populacjach.

(9)  Dane KE.

(10)  COM(2018) 435 final i COM(2018) 436 final – w szczególności, w ramach drugiego filaru „Globalne wyzwania i konkurencyjność przemysłowa”, klaster „Zdrowie”(z proponowanym budżetem w wysokości 7,7 mld EUR) oraz klaster „Niejądrowe działania bezpośrednie Wspólnego Centrum Badawczego”(z proponowanym budżetem w wysokości 2,2 mld EUR).

(11)  Opinia EKES-u w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi (Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 107); opinia EKES-u „Działania UE na rzecz poprawy przestrzegania prawa ochrony środowiska i zarządzania środowiskiem”(Dz.U. C 283 z 10.8.2018, s. 83); opinia EKES-u w sprawie obecnego systemu gwarantowania bezpieczeństwa żywności i zaopatrzenia w żywność w UE i możliwości jego ulepszenia (Dz.U. C 268 z 14.8.2015, s. 1); opinia EKES-u w sprawie bezpieczeństwa zabawek (Dz.U. C 77 z 31.3.2009, s. 8); opinia EKES-u „Wkład społeczeństwa obywatelskiego w rozwój kompleksowej polityki żywnościowej w UE”(Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 18).

(12)  Rozporządzenie (UE) nr 528/2012; rozporządzenie (WE) nr 1107/2009; opinia EKES-u w sprawie produktów biobójczych (Dz.U. C 347 z 18.12.2010, s. 62).

(13)  „Scientific principles for the identification of endocrine-disrupting chemicals: a consensus statement”, Solecki, 2017. https://link.springer.com/article/10.1007/s00204-016-1866-9.

(14)  Opinia EKES-u w sprawie ochrony pracowników przed zagrożeniem dotyczącym narażenia na działanie czynników rakotwórczych lub mutagenów podczas pracy (Dz.U. C 288 z 31.8.2017, s. 56); opinia EKES-u w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (TZO) (wersja przekształcona) (Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 93).

(15)  Zgodnie z TEDX (Endocrine Data Exchange) wykaz ten obejmuje ponad 1 000 substancji.

(16)  Opinia EKES-u w sprawie interakcji między przepisami dotyczącymi chemikaliów, produktów i odpadów (Dz.U. C 283 z 10.8.2018, s. 56).

Opinia EKES-u „Strategia na rzecz tworzyw sztucznych w gospodarce o obiegu zamkniętym”(w tym działania w sprawie odpadów morskich) (Dz.U. C 283 z 10.8.2018, s. 61).

(17)  Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 1386/2013/UE (Dz.U. L 354 z 28.12.2013, s. 171).

(18)  Opinia EKES-u w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (TZO) (wersja przekształcona) (Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 93).

(19)  W sierpniu 2018 r. ONZ opublikowała wykaz 45 chemikaliów lub grup chemikaliów, które zostały zidentyfikowane jako substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego lub jako potencjalne substancje zaburzające funkcjonowanie układu hormonalnego w wyniku gruntownej oceny naukowej opartej na definicjach WHO/IPCS z 2002 r. substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego i potencjalnych substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. Niestety brak międzynarodowej konwencji w sprawie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego nie pozwala na ustanowienie uzgodnionej międzynarodowej procedury ochrony zdrowia ludzi i zwierząt przed narażeniem na takie substancje. https://www.unenvironment.org/explore-topics/chemicals-waste/what-we-do/emerging-issues/scientific-knowledge-endocrine-disrupting.

(20)  Opinia EKES-u „Transformacja w kierunku bardziej zrównoważonej przyszłości Europy”(Dz.U. C 81 z 2.3.2018, s. 44).

(21)  Np. Dekalog dla obywateli w sprawie substancji zaburzających funkcjonowanie układu hormonalnego. http://old.iss.it/inte/index.php?lang=2&id=289&tipo=29.

(22)  Opinia EKES-u w sprawie trwałych zanieczyszczeń organicznych (wersja przekształcona) (Dz.U. C 367 z 10.10.2018, s. 93).


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/89


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów »Plan działania na rzecz zwalczania dezinformacji«”

[JOIN(2018) 36 final]

(2019/C 228/13)

Sprawozdawca: Ulrich SAMM

Współsprawozdawczyni: Giulia BARBUCCI

Wniosek o konsultację

Komisja Europejska, 12.3.2019

Podstawa prawna

Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej.

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Transportu, Energii, Infrastruktury i Społeczeństwa Informacyjnego

Data przyjęcia przez sekcję

5.3.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542

Wynik głosowania

(za/przeciw/wstrzymało się)

142/2/1

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES odnotowuje przyjętą definicję dezinformacji jako możliwych do zweryfikowania, nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd informacji, które stanowią zagrożenie dla demokracji i wyrządzają szkodę publiczną. Rozpowszechnianie dezinformacji stało się częścią wojny hybrydowej i ma wyraźny cel polityczny. Podkreśla jednak również, że poza fałszywymi informacjami bardzo wybiórcze informacje, zniesławianie, sianie paniki oraz podżeganie do nienawiści są sprzeczne z podstawowymi prawami (wolnościami) obywateli i prawami mniejszości.

1.2.

Najbardziej skuteczna dezinformacja zawsze zawiera ziarno prawdy. W związku z tym konieczne są liczne działania wszystkich zainteresowanych stron w celu zapewnienia wysokiej jakości informacji i podniesienia świadomości. EKES z zadowoleniem przyjmuje więc inicjatywę dotyczącą skoordynowanych działań na rzecz ochrony UE, jej instytucji i obywateli przed dezinformacją. EKES podkreśla pilny charakter takich środków, wyraża jednak zaniepokojenie, że wpływ tego planu działania może być ograniczony ze względu na zbliżające się wybory europejskie w maju 2019 r.

1.3.

Komitet uznaje, że dezinformacja pochodzi przede wszystkim z trzech źródeł: Federacji Rosyjskiej (co jest dobrze udokumentowane przez Europejską Służbę Działań Zewnętrznych), podmiotów gospodarczych i mediów z innych krajów trzecich (w tym z Chin i z USA) i źródeł wewnętrznych – różnych serwisów informacyjnych działających w krajach samej UE, jak również ze skrajnych ruchów i organizacji politycznych. EKES wzywa Komisję do rozszerzenia monitorowania i podjęcia odpowiednich środków zaradczych.

1.4.

EKES podkreśla, że państwa członkowskie muszą pilnie podjąć działania niezbędne do zachowania integralności systemów wyborczych i infrastruktury wyborczej, a także przetestować te systemy na wszystkich etapach wyborów europejskich.

1.5.

EKES podziela zdanie Komisji, że kompleksowa odpowiedź na dezinformację wymaga również aktywnego udziału organizacji społeczeństwa obywatelskiego. EKES aktywnie wspiera wspólne wysiłki na rzecz zwalczania dezinformacji, np. poprzez swoje opinie, wysłuchania, inicjatywę „Going local”i liczne działania prasowe organizowane przez swój profesjonalny Zespół ds. Komunikacji.

1.6.

Budowanie odporności oznacza zaangażowanie wszystkich sektorów społeczeństwa, a przede wszystkim poprawę umiejętności korzystania z mediów wśród obywateli. Podnoszenie świadomości i myślenie krytyczne zaczyna się w szkole, lecz wymaga również ciągłego odświeżania wiedzy przez całe życie. Wymagają one zapewnienia odpowiedniego finansowania obecnie i w nowych wieloletnich ramach finansowych.

1.7.

Wspólne wysiłki muszą być wspierane przez jak największą liczbę podmiotów na szczeblu UE, w państwach członkowskich i w ramach partnerstwa południowego i wschodniego przy zaangażowaniu organizacji publicznych i prywatnych. Niezależne podmioty weryfikujące fakty i wysokiej jakości dziennikarstwo odgrywają kluczową rolę i wymagają odpowiedniego finansowania, aby mogły działać niemal w czasie rzeczywistym.

1.8.

EKES z zadowoleniem przyjmuje zwłaszcza środki na badania naukowe przydzielone w programie „Horyzont 2020”i w programie „Horyzont Europa”z myślą o lepszym zrozumieniu źródeł dezinformacji oraz zamiarów, narzędzi i celów leżących u podstaw dezinformacji.

1.9.

Już dawno należało wzmocnić grupy zadaniowe ds. komunikacji strategicznej. W związku z tym EKES z zadowoleniem przyjmuje plan dotyczący zapewnienia dodatkowego personelu i nowych narzędzi. Z uwagi na znaczne środki, jakie w niektórych państwach przeznacza się na wytwarzanie dezinformacji, wydaje się, że konieczna jest odpowiednia reakcja UE. Zatem przewidywane zwiększenie środków w ramach grup zadaniowych ds. komunikacji strategicznej można uznać jedynie za pierwszy krok w kierunku dalszego wzrostu w nadchodzących latach.

1.10.

EKES zgadza się, że należy dokonać przeglądu dwóch pozostałych grup zadaniowych ds. komunikacji strategicznej (Bałkany Zachodnie i Południe) i wzywa państwa członkowskie do wniesienia wkładu w prace grup poprzez wysyłanie ekspertów krajowych.

1.11.

EKES z zadowoleniem przyjmuje kodeks postępowania jako dobrowolne zobowiązanie platform mediów społecznościowych oraz reklamodawców do zwalczania dezinformacji, ale jednocześnie ma wątpliwości co do skuteczności takich dobrowolnych działań. Wzywa Komisję do zaproponowania dalszych działań, w tym działań o charakterze regulacyjnym, takich jak sankcje, w przypadku gdy wdrożenie kodeksu nadal będzie niezadowalające.

1.12.

EKES pilnie apeluje do przedsiębiorstw prywatnych, aby zaczęły postrzegać umieszczanie reklam na platformach internetowych rozprzestrzeniających dezinformację jako nieetyczne i nieodpowiedzialne, a także wzywa je do podjęcia działań mających na celu zapobieżenie takiemu zachowaniu.

2.   Wprowadzenie – dezinformacja jako zagrożenie dla systemów demokratycznych Unii

2.1.

W kontekście omawianej inicjatywy dezinformacja rozumiana jest jako możliwe do zweryfikowania, nieprawdziwe lub wprowadzające w błąd informacje, tworzone, przedstawiane i rozpowszechniane w celu uzyskania korzyści gospodarczych lub zamierzonego wprowadzenia w błąd opinii publicznej, które wyrządzają szkodę publiczną i stanowią zagrożenie dla demokracji. Często prawa są atakowane przez zniesławianie, sianie paniki oraz podżeganie do nienawiści.

2.2.

Osoby rozpowszechniające dezinformację czasem powołują się na wolność wypowiedzi. Prawo do informacji i wolność prasy to w istocie prawa podstawowe Unii Europejskiej, ale musimy walczyć z wszelkimi nadużyciami, gdy dezinformacja jest świadomie wykorzystywana do wyrządzenia szkody społeczeństwu.

2.3.

Techniki cyfrowe ułatwiają przygotowywanie i rozpowszechnianie dezinformacji. Obejmują one:

ataki trolli na profile w mediach społecznościowych,

korzystanie z zautomatyzowanego oprogramowania internetowego (botów),

fałszowanie dokumentów,

manipulację wideo (tzw. deep fakes),

fałszywe profile w mediach społecznościowych.

2.4.

Media społecznościowe stały się ważnym sposobem rozprzestrzeniania dezinformacji, w tym w niektórych przypadkach (np. Cambridge Analytica) w celu dostarczenia treści dezinformacyjnych konkretnym użytkownikom, wybranym poprzez wykorzystanie uzyskanych w drodze nieuprawnionego dostępu danych osobowych. Ostatecznym celem jest wywarcie wpływu na wynik wyborów, co zagraża demokracji.

Oprócz mediów społecznościowych bardziej tradycyjne metody takie jak telewizja, gazety, strony internetowe, łańcuszki e-mail i komunikaty nadal odgrywają także ważną rolę w wielu regionach. Stosowane narzędzia i techniki zmieniają się w szybkim tempie.

2.5.

Podmioty rozpowszechniające dezinformację mogą znajdować się wewnątrz państw członkowskich lub poza nimi. W tym drugim przypadku mogą mieć charakter państwowy (lub sponsorowany przez rząd) lub niepaństwowy. Według sprawozdań ponad 30 państw wykorzystuje dezinformację i prowadzi różnego rodzaju działania mające wywrzeć wpływ, w tym na własnym terytorium.

2.6.

Według Komórki UE ds. Syntezy Informacji o Zagrożeniach Hybrydowych, utworzonej w 2016 r. w ramach Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych, stosowanie dezinformacji przez Federację Rosyjską stanowi największe zagrożenie zewnętrzne dla UE. Dezinformacja wytwarzana lub rozpowszechniana przez Rosję została odnotowana w kontekście szeregu wyborów i referendów w UE. Dobrze udokumentowano kampanie dezinformacyjne dotyczące wojny w Syrii, zestrzelenia samolotu MH-17 na wschodzie Ukrainy oraz użycia broni chemicznej w ataku w Salisbury. Niemniej inne państwa trzecie również odgrywają ważną rolę w dezinformacji, a liczne podmioty w UE także dostarczają fałszywych informacji.

2.7.

W 2018 r. Unia przedstawiła szereg inicjatyw mających na celu zwalczanie dezinformacji i nielegalnych treści oraz zapewnienie ochrony danych:

Wspólny komunikat w sprawie wzmocnienia odporności na zagrożenia hybrydowe JOIN(2018) 16,

Zalecenie w sprawie działań na rzecz skutecznego zwalczania nielegalnych treści w internecie C(2018) 1177,;

Rozporządzenie w sprawie zapobiegania rozpowszechnianiu w internecie treści o charakterze terrorystycznym COM(2018) 640,

Rozporządzenie w odniesieniu do procedury weryfikacji dotyczącej naruszeń przepisów o ochronie danych osobowych w kontekście wyborów do Parlamentu Europejskiego COM(2018) 636 (1),

Zmieniona dyrektywa (UE) 2018/1808 o audiowizualnych usługach medialnych;

Komunikat „Zwalczanie nielegalnych treści w internecie – W kierunku większej odpowiedzialności platform internetowych”COM(2017) 555 (2),

Rozporządzenie ustanawiające Europejskie Centrum Kompetencji w dziedzinie Cyberbezpieczeństwa w kwestiach Przemysłu, Technologii i Badań Naukowych oraz sieć krajowych ośrodków koordynacji (3),

Komunikat „Zwalczanie dezinformacji w internecie: podejście europejskie”COM(2018) 236 (4) oraz sprawozdanie z jego wdrażania COM(2018) 794,

Komunikat w sprawie wolnych i uczciwych wyborów europejskich COM(2018) 637, przedstawiony w dniach 19 i 20 września 2018 r. na spotkaniu przywódców UE w Salzburgu.

2.8.

Mając na uwadze wybory do Parlamentu Europejskiego w 2019 r. oraz ponad 50 różnych wyborów prezydenckich, krajowych czy lokalnych i regionalnych, które mają się odbyć w państwach członkowskich do 2020 r., konieczne staje się podjęcie pilnych i natychmiastowych skoordynowanych działań w celu ochrony Unii, jej instytucji i obywateli przed dezinformacją.

3.   Streszczenie planu działania na rzecz zwalczania dezinformacji

3.1.

Plan działania JOIN(2018) 36 przygotowany przez Komisję i Wysoką Przedstawiciel Unii odpowiada na wezwanie Rady Europejskiej do „ochrony demokratycznych systemów Unii i zwalczania dezinformacji”. Skoordynowane podejście do dezinformacji opiera się na czterech filarach:

3.2.

Zwiększenie zdolności instytucji unijnych do wykrywania, analizowania i ujawniania dezinformacji.

Wzmocnienie grupy zadaniowej ds. komunikacji strategicznej i delegatur Unii poprzez dodatkowy personel i nowe narzędzia.

Przegląd mandatów grup zadaniowych ds. komunikacji strategicznej dla Bałkanów Zachodnich i Południa.

3.3.

Wzmocnienie skoordynowanej i wspólnej reakcji na dezinformację.

Do marca 2019 r. ustanowienie systemu wczesnego ostrzegania w celu zwalczania kampanii dezinformacyjnych w ścisłej współpracy z istniejącymi sieciami, Parlamentem Europejskim oraz Organizacją Traktatu Północnoatlantyckiego i mechanizmem szybkiego reagowania grupy G7.

Intensyfikacja działań komunikacyjnych na temat unijnych wartości i polityk.

Usprawnienie komunikacji strategicznej w sąsiedztwie Unii.

3.4.

Mobilizowanie sektora prywatnego do zwalczania dezinformacji.

W dniu 26 września 2018 r. opublikowano kodeks postępowania dla platform internetowych i branży reklamowej. Komisja zapewni ścisłe i stałe monitorowanie jego wdrażania.

3.5.

Podnoszenie świadomości i zwiększanie odporności społecznej.

Ukierunkowane kampanie publiczne oraz szkolenia dla mediów i podmiotów kształtujących opinię publiczną w Unii i jej sąsiedztwie w celu zwiększenia świadomości na temat negatywnych skutków dezinformacji.

Kontynuowane będą wysiłki na rzecz wspierania pracy niezależnych mediów i wysokiej jakości dziennikarstwa oraz badania nad dezinformacją.

Państwa członkowskie we współpracy z Komisją powinny wspierać tworzenie wielodyscyplinarnych zespołów niezależnych podmiotów weryfikujących fakty i naukowców posiadających szczególną wiedzę na temat lokalnego środowiska informacyjnego w celu wykrywania i ujawniania kampanii dezinformacyjnych w różnych sieciach społecznościowych i mediach cyfrowych.

W ramach Tygodnia Umiejętności Korzystania z Mediów w marcu 2019 r. i przy udziale państw członkowskich Komisja będzie wspierać współpracę transgraniczną wśród osób zajmujących się kwestią umiejętności korzystania z mediów.

Państwa członkowskie powinny szybko wdrożyć przepisy dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych dotyczące umiejętności korzystania z mediów.

Komisja będzie ściśle monitorować wdrażanie pakietu dotyczącego wyborów oraz w stosownych przypadkach zapewni odpowiednie wsparcie i doradztwo.

4.   Uwagi ogólne

4.1.

EKES odnotowuje przyjętą definicję dezinformacji jako możliwych do zweryfikowania, nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd informacji, które stanowią zagrożenie dla demokracji i wyrządzają szkodę publiczną. Podkreśla jednak, że poza fałszywymi informacjami bardzo wybiórcze informacje, zniesławianie, sianie paniki oraz podżeganie do nienawiści są sprzeczne z podstawowymi prawami (wolnościami) obywateli i prawami mniejszości. Najbardziej skuteczna dezinformacja zawsze zawiera ziarno prawdy. W związku z tym konieczne są liczne działania ze strony wszystkich zainteresowanych stron w celu zapewnienia wysokiej jakości informacji i podniesienia świadomości.

4.2.

Rozpowszechnianie dezinformacji stało się częścią wojny hybrydowej i ma wyraźny cel polityczny. Zatem EKES z zadowoleniem przyjmuje inicjatywę dotyczącą skoordynowanych działań na rzecz ochrony UE, jej instytucji i obywateli przed dezinformacją. EKES podkreśla pilny charakter takich środków, wyraża jednak zaniepokojenie, że wpływ tego planu działania może być ograniczony ze względu na zbliżające się wybory europejskie w maju 2019 r. Nie ma wątpliwości, że w dłuższej perspektywie te wspólne wysiłki w celu przeciwdziałania dezinformacji będą miały fundamentalne znaczenie dla ochrony systemów demokratycznych w UE.

4.3.

Komitet uznaje, że dezinformacja pochodzi przede wszystkim z trzech źródeł: Federacji Rosyjskiej (co jest dobrze udokumentowane przez Europejską Służbę Działań Zewnętrznych), podmiotów gospodarczych i mediów z innych krajów trzecich (w tym z Chin i z USA) i źródeł wewnętrznych – różnych serwisów informacyjnych działających w krajach samej UE, jak również ze skrajnych ruchów i organizacji politycznych. EKES wzywa Komisję do rozszerzenia monitorowania i podjęcia odpowiednich środków zaradczych.

4.4.

EKES podkreśla, że państwa członkowskie muszą pilnie podjąć działania niezbędne do zachowania integralności systemów wyborczych i infrastruktury wyborczej, a także przetestować te systemy przed wyborami europejskimi, a także w trakcie wyborów i po nich. Istotne jest, by Komisja wspierała je w realizacji tego zadania. Za wzór może posłużyć wymiana najlepszych praktyk, np. w Szwecji w 2018 r.

4.5.

EKES z zadowoleniem przyjmuje zdanie Komisji, że kompleksowa odpowiedź na dezinformację wymaga również aktywnego udziału organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Budowanie odporności wymaga zaangażowania wszystkich sektorów społeczeństwa, a przede wszystkim poprawy umiejętności korzystania z mediów wśród obywateli, tak aby byli oni w stanie wskazać praktyki dezinformacyjne i mogli się im przeciwstawiać. Podnoszenie świadomości i myślenie krytyczne zaczyna się w szkole, lecz wymaga również ciągłego odświeżania wiedzy przez całe życie. Niemniej wymagają one przyznania odpowiedniego finansowania obecnie i w nowych wieloletnich ramach finansowych.

4.6.

EKES aktywnie wspiera wspólne wysiłki na rzecz zwalczania dezinformacji, np. poprzez swoje opinie, wysłuchania, inicjatywę „Going local”i liczne działania prasowe organizowane przez swój profesjonalny Zespół ds. Komunikacji.

4.7.

Wspólne wysiłki muszą być wspierane przez jak największą liczbę podmiotów na szczeblu UE, w państwach członkowskich i w ramach partnerstwa południowego i wschodniego przy zaangażowaniu organizacji publicznych i prywatnych. Niezależne podmioty weryfikujące fakty i wysokiej jakości dziennikarstwo odgrywają kluczową rolę i wymagają odpowiedniego finansowania, aby mogły działać niemal w czasie rzeczywistym.

4.8.

W perspektywie długoterminowej odpowiednie umiejętności korzystania z mediów są kluczem do przyszłości demokracji w Europie. EKES popiera wysiłki na rzecz lepszego zrozumienia źródeł dezinformacji oraz zamiarów, narzędzi i celów leżących u jej podstaw, a także tego, w jaki sposób i dlaczego obywatele, a czasem całe społeczności, dają się wciągnąć w narrację dezinformacji i stają się częścią mechanizmów rozpowszechniania fałszywych informacji. EKES z zadowoleniem przyjmuje zwłaszcza środki finansowe przeznaczone na ten cel w programach „Horyzont 2020”i „Horyzont Europa”.

5.   Uwagi i zalecenia szczegółowe

5.1.

Już dawno należało wzmocnić grupy zadaniowe ds. komunikacji strategicznej, o czym Komitet wspominał w poprzednich opiniach (5). W związku z tym z zadowoleniem przyjmuje plan zapewnienia dodatkowego personelu i nowych narzędzi oraz popiera zobowiązanie państw członkowskich do uaktualnienia w stosownych przypadkach ich krajowych zdolności w tej dziedzinie. Biorąc pod uwagę znaczne zasoby przeznaczane w niektórych krajach na wytwarzanie dezinformacji, wydaje się, że konieczna jest odpowiednia reakcja UE. Przewidywane zwiększenie środków w ramach grup zadaniowych ds. komunikacji strategicznej można zatem uznać jedynie za pierwszy krok w kierunku dalszego wzrostu w nadchodzących latach.

5.2.

EKES zgadza się, że należy utrzymać mandat grupy zadaniowej East StratCom oraz dokonać przeglądu mandatów dwóch pozostałych grup zadaniowych (Bałkany Zachodnie i Południe) w świetle coraz większej skali i znaczenia dezinformacji w tych regionach. Wzywa państwa członkowskie do wniesienia wkładu w prace grup poprzez wysyłanie ekspertów krajowych. Tylko wówczas system wczesnego ostrzegania może być naprawdę skuteczny.

5.3.

EKES z zadowoleniem przyjmuje również pilnie potrzebne środki służące zapewnieniu wolnych i uczciwych wyborów europejskich oraz zalecane stosowanie sankcji w stosownych przypadkach, w tym w odniesieniu do nielegalnego wykorzystywania danych osobowych w celu wywarcia wpływu na wynik wyborów. Z zadowoleniem przyjmuje również dobrą współpracę z USA, NATO i Norwegią oraz domaga się zachowania ważnej roli Zjednoczonego Królestwa bez względu na to, czy dojdzie do brexitu czy nie. Zwalczanie dezinformacji musi być oparte na solidarnych działaniach państw członkowskich.

5.4.

Planowi działania towarzyszy sprawozdanie z postępów (6) w zakresie różnych działań, zwłaszcza odnośnie do kodeksu postępowania jako dobrowolnego zobowiązania platform mediów społecznościowych oraz reklamodawców. Zgodnie z kodeksem postępowania firmy internetowe są zobowiązane do ograniczenia przychodów na rachunkach i stronach internetowych zawierających nieprawdziwe informacje, ukrócenia fałszywych kont i botów, uwidocznienia wiarygodnych źródeł informacji oraz poprawy przejrzystości finansowania reklamy politycznej.

5.5.

Komitet z zadowoleniem przyjmuje kodeks postępowania, ale jednocześnie ma wątpliwości co do skuteczności takich dobrowolnych działań, co potwierdziła niedawno Komisja podczas prezentacji pierwszego sprawozdania przedstawionego przez Google, Facebook, Twitter i Mozilla 29 stycznia. EKES wzywa Komisję do zaproponowania dalszych działań, w tym o charakterze regulacyjnym, takich jak nakładanie kar w przypadku, gdy środki przeciwdziałające tworzeniu fałszywych kont są zbyt wolno wdrażane lub gdy egzekwowanie innych części kodeksu postępowania nadal jest niezadowalające.

5.6.

EKES pilnie apeluje do przedsiębiorstw prywatnych, aby zaczęły postrzegać umieszczanie reklam na platformach internetowych rozprzestrzeniających dezinformację jako nieetyczne i nieodpowiedzialne, a także wzywa je do podjęcia działań mających na celu zapobieżenie takiemu zachowaniu.

Bruksela, dnia 20 marca 2019 r.

Luca JAHIER

Przewodniczący

Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Opinia EKES-u w sprawie ochrony danych osobowych w kontekście wyborów do Parlamentu Europejskiego (dotychczas nieopublikowana w Dzienniku Urzędowym).

(2)  Dz.U. C 237 z 6.7.2018, s. 19.

(3)  Opinia EKES-u w sprawie Europejskiego Centrum Kompetencji w dziedzinie Cyberbezpieczeństwa w kwestiach Przemysłu, Technologii i Badań Naukowych oraz sieci krajowych ośrodków koordynacji (dotychczas nieopublikowana w Dzienniku Urzędowym).

(4)  Dz.U. C 440 z 6.12 2018, s. 183.

(5)  Dz.U. C 440 z 6.12 2018, s. 183.

(6)  COM(2018) 794.


5.7.2019   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 228/95


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego, Komitetu Regionów i Europejskiego Banku Inwestycyjnego »Łącząc Europę i Azję – elementy składowe strategii UE«”

[JOIN(2018) 31 final]

(2019/C 228/14)

Sprawozdawca: Jonathan PEEL

Wniosek o konsultację

Komisja Europejska, 14.12.2018

Podstawa prawna

Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej

Sekcja odpowiedzialna

Sekcja Stosunków Zewnętrznych

Data przyjęcia przez sekcję

26.2.2019

Data przyjęcia na sesji plenarnej

20.3.2019

Sesja plenarna nr

542