ISSN 1977-1002

Dziennik Urzędowy

Unii Europejskiej

C 13

European flag  

Wydanie polskie

Informacje i zawiadomienia

Tom 59
15 stycznia 2016


Powiadomienie nr

Spis treśći

Strona

 

I   Rezolucje, zalecenia i opinie

 

REZOLUCJE

 

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

 

510. sesja plenarna EKES-u w dniach 16 i 17 września 2015 r.

2016/C 013/01

Rezolucja Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie obecnego kryzysu związanego z uchodźcami

1

 

OPINIE

 

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

 

510. sesja plenarna EKES-u w dniach 16 i 17 września 2015 r.

2016/C 013/02

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Doświadczenia w zakresie SBA w USA i UE: sprawdzone wzorce dla innowacyjnych działań na rzecz MŚP (opinia z inicjatywy własnej)

2

2016/C 013/03

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie przedsiębiorstw rodzinnych w Europie jako źródła ponownego wzrostu gospodarczego i lepszych miejsc pracy (opinia z inicjatywy własnej)

8

2016/C 013/04

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: W kierunku cyfrowego zdrowia: informacje elektroniczne dotyczące bezpiecznego stosowania produktów leczniczych (opinia z inicjatywy własnej)

14

2016/C 013/05

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Czy pomoc państwa dla przedsiębiorstw jest wydajna i skuteczna? (opinia z inicjatywy własnej)

19

2016/C 013/06

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Gospodarka na rzecz dobra wspólnego – zrównoważony model gospodarczy ukierunkowany na spójność społeczną (opinia z inicjatywy własnej)

26

2016/C 013/07

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie metody wspólnotowej dla demokratycznej i społecznej UGW (opinia z inicjatywy własnej)

33

2016/C 013/08

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie zasad dotyczących skutecznych i niezawodnych systemów świadczeń społecznych (opinia z inicjatywy własnej)

40

2016/C 013/09

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Walidacja umiejętności i kwalifikacji zdobytych w ramach uczenia się pozaformalnego i nieformalnego – praktyczny wkład zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego (opinia z inicjatywy własnej)

49

2016/C 013/10

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie poprawy skuteczności krajowych dualnych systemów kształcenia (opinia z inicjatywy własnej)

57

2016/C 013/11

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Zwalczanie korupcji w UE: wyjść naprzeciw obawom przedsiębiorców i społeczeństwa obywatelskiego (opinia z inicjatywy własnej)

63

2016/C 013/12

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Szanse na długofalowy, zrównoważony i inteligentny rozwój europejskiego przemysłu offshore i jego powiązania z przemysłami morskimi Unii Europejskiej (opinia z inicjatywy własnej)

73

2016/C 013/13

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Branża twórcza i branża kultury – atut Europy, który należy wykorzystać w globalnej konkurencji (opinia z inicjatywy własnej)

83

2016/C 013/14

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Programy rozwoju obszarów wiejskich – wciąż pierwsza pomoc, czy już oznaki zdrowienia? (opinia z inicjatywy własnej)

89

2016/C 013/15

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie znaczenia handlu produktami rolnymi dla przyszłego rozwoju rolnictwa i gospodarki rolnej w UE w kontekście bezpieczeństwa żywnościowego (opinia z inicjatywy własnej)

97

2016/C 013/16

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie innowacji społecznych, sieci i komunikacji cyfrowej (opinia z inicjatywy własnej)

104

2016/C 013/17

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie dumpingu socjalnego w europejskim sektorze lotnictwa cywilnego (opinia z inicjatywy własnej)

110

2016/C 013/18

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Cyberaktywizm a organizacje społeczeństwa obywatelskiego (opinia z inicjatywy własnej)

116

2016/C 013/19

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie przeglądu układu o stowarzyszeniu między UE a Meksykiem (opinia z inicjatywy własnej)

121

2016/C 013/20

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie rolnictwa, obszarów wiejskich i zrównoważonego rozwoju w krajach Partnerstwa Wschodniego (opinia z inicjatywy własnej)

128

2016/C 013/21

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Na rzecz konwencji MOP przeciwko przemocy ze względu na płeć w miejscu pracy (opinia z inicjatywy własnej)

138

2016/C 013/22

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie aktów delegowanych (opinia dodatkowa)

145

2016/C 013/23

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie budowania ekosystemu finansowego dla przedsiębiorstw społecznych (opinia rozpoznawcza)

152

2016/C 013/24

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wpływu digitalizacji na sektory usługowe i zatrudnienie w związku z przemianami w przemyśle (opinia rozpoznawcza)

161

2016/C 013/25

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie zintegrowanej polityki UE w dziedzinie lotnictwa (opinia rozpoznawcza)

169

2016/C 013/26

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Wewnętrzny rynek międzynarodowego towarowego transportu drogowego: dumping socjalny i kabotaż (opinia rozpoznawcza)

176

2016/C 013/27

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: Poprawa funkcjonowania UE dzięki wykorzystaniu potencjału Traktatu z Lizbony oraz Możliwości rozwoju i korekty obecnej struktury instytucjonalnej Unii Europejskiej

183


 

III   Akty przygotowawcze

 

EUROPEJSKI KOMITET EKONOMICZNO-SPOŁECZNY

 

510. sesja plenarna EKES-u w dniach 16 i 17 września 2015 r.

2016/C 013/28

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie komunikatu Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów Program UE – Lepsze wyniki dzięki lepszemu stanowieniu prawa(COM(2015) 215 final)

192

2016/C 013/29

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie ustanowienia unijnych ram gromadzenia danych, zarządzania nimi i ich wykorzystywania w sektorze rybołówstwa oraz w sprawie wspierania doradztwa naukowego w zakresie wspólnej polityki rybołówstwa (przekształcenie) (COM(2015) 294 final – 2015/0133 (COD))

201

2016/C 013/30

Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie wniosku dotyczącego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 1829/2003 w odniesieniu do umożliwienia państwom członkowskim ograniczenia lub zakazu stosowania genetycznie zmodyfikowanej żywności i paszy na swoim terytorium (program kroczący) (COM(2015) 177 final – 2015/0093 (COD))

203


PL

 


I Rezolucje, zalecenia i opinie

REZOLUCJE

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

510. sesja plenarna EKES-u w dniach 16 i 17 września 2015 r.

15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/1


Rezolucja Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie obecnego kryzysu związanego z uchodźcami

(2016/C 013/01)

EKES wzywa do natychmiastowego podjęcia odpowiedzialnych i zbiorowych działań na poziomie europejskim, by stawić czoła masowemu napływowi uchodźców

Obecna, niedopuszczalna sytuacja osób ubiegających się o azyl wymaga opracowania na szczeblu UE solidnej strategii we współpracy z państwami członkowskimi, partnerami społecznymi i innymi zainteresowanymi stronami, by niezwłocznie zająć się różnymi wyzwaniami, wobec których stoją uchodźcy.

Komitet jest poważnie zaniepokojony obecnym kryzysem humanitarnym, który dotyka tak wielu uchodźców, gdyż codziennie mężczyźni, kobiety i dzieci ryzykują życie, usiłując przedostać się do Europy. Skala tego kryzysu jest bezprecedensowa i szereg państw członkowskich ponosi nieproporcjonalne koszty. Jest to wyzwanie wymagające od państw członkowskich UE solidarności zarówno wobec osób uciekających przed wojną, prześladowaniami, konfliktami i biedą, jak i wobec siebie nawzajem. Wszystkie państwa członkowskie są odpowiedzialne za zapewnienie tym osobom bezpiecznego wjazdu i za ich ciepłe przyjęcie, gdyż wpisuje się to w nasze podstawowe wartości europejskie.

EKES wyraża swoją solidarność z uchodźcami i głęboko ubolewa nad przypadkami utraty życia i ciężkimi warunkami, w jakich przybywają do Europy osoby szukające bezpieczeństwa. Wzywamy organizacje społeczeństwa obywatelskiego, zwłaszcza te z nich, które są reprezentowane w EKES-ie, by uczyniły wszystko co w ich mocy, by pomóc w przyjęciu i integracji uchodźców. Komitet docenia zaangażowanie osób pracujących w lokalnych organach administracji publicznej i organizacjach pozarządowych oraz wolontariuszy uczestniczących w inicjatywach oddolnych w całej Europie, które mają na celu udzielenie pomocy potrzebującym.

Nadszedł czas na to, by Unia Europejska zachowała się jak prawdziwa Unia i przyjęła jednolite prawo azylowe, poczynając od przeglądu rozporządzenia dublińskiego. Rządy i politycy powinni podążyć za obywatelami, stowarzyszeniami i wieloma gminami mobilizującymi się o wiele skuteczniej i szybciej niż nasze rządy czy unijne instytucje. EKES ubolewa, że Rada nie zdołała jeszcze podjąć niezbędnych decyzji dotyczących tego naglącego kryzysu humanitarnego. W związku z tym Komitet wzywa Radę Europejską do zwołania przed końcem miesiąca nadzwyczajnego szczytu, który miałby na celu osiągnięcie porozumienia w sprawie konkretnych środków i działań, w tym sprawiedliwego systemu kwot.

EKES jest bardzo zaniepokojony mającym obecnie miejsce podważaniem układu z Schengen i zasady swobodnego przepływu, które są jednymi z podstawowych osiągnięć UE i z których korzystają jej obywatele.

Kluczowe znaczenie ma opracowanie środków, które byłyby wdrożone natychmiastowo, by zająć się przyczynami obecnego napływu uchodźców. Unia musi współpracować w tej dziedzinie z krajami pochodzenia i tranzytu. Komitet z zadowoleniem przyjmuje zaproponowane przez Komisję podejście do tej współpracy oparte na prawach człowieka. EKES podkreśla wreszcie konieczność włączenia społeczeństwa obywatelskiego w dialog z państwami trzecimi.


OPINIE

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny

510. sesja plenarna EKES-u w dniach 16 i 17 września 2015 r.

15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/2


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Doświadczenia w zakresie SBA w USA i UE: sprawdzone wzorce dla innowacyjnych działań na rzecz MŚP”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/02)

Sprawozdawca:

Ullrich SCHRÖDER

Dnia 10 lipca 2014 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię w sprawie:

„Doświadczenia w zakresie SBA w USA i UE: sprawdzone wzorce dla innowacyjnych działań na rzecz MŚP” (opinia z inicjatywy własnej).

Sekcja Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 14 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny przyjął 207 głosami (6 osób wstrzymało się od głosu) następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

W UE istnieje około 21 mln małych i średnich przedsiębiorstw; zatrudniają one ponad 90 milionów osób i wytwarzają ponad 3 600 bln EUR wartości dodanej. Innymi słowy, 99 % wszystkich przedsiębiorstw to MŚP; zatrudniają one łącznie dwie trzecie wszystkich pracowników i generują 58 % wartości dodanej. W związku z tym niezbędny jest dynamiczny program Small Business Act.

EKES pragnie przedstawić następujące zalecenia na temat niektórych istotnych elementów przeglądu unijnego programu SBA (Small Business Act), opierając się na doświadczeniach Biura ds. Małych Przedsiębiorstw Stanów Zjednoczonych (Small Business Administration), które ma taki sam akronim, ale stosuje zupełnie inne podejście.

1.1.    Przegląd programu SBA jest koniecznością

Komisja Europejska poinformowała, że zamierza opublikować przegląd w pierwszej połowie 2015 r., ale obecnie przełożyła to na późniejszy termin. Jako że chodzi tu o istotne obszary potencjalnych ulepszeń (zob. niżej), środowisko MŚP oczekuje publikacji przeglądu po wysłuchaniach; zważywszy na kluczowe znaczenie MŚP, powinien on ujrzeć światło dzienne możliwie najszybciej.

1.2.    Forma prawna i stosowanie

Program SBA powinien uzyskać bardziej wiążącą formę i opierać się na ambitniejszym podejściu. EKES domagał się tego także w roku 2008 i 2011, jednak Komisja Europejska nie uwzględniła wtedy jego postulatu.

W odpowiednich wypadkach program powinien przewidywać większą liczbę mechanizmów prawnych, np. dotyczących zamówień publicznych, zasady „najpierw myśl na małą skalę”, ocen skutków, testów MŚP. Powinno to stosować się zarówno do szczebla UE, jak i szczebla państw członkowskich, i będzie wymagało przyznania bardziej znaczącej roli Parlamentowi Europejskiemu i parlamentom narodowym. Zasady „najpierw myśl na małą skalę” i „tylko raz” muszą zostać uwzględnione w zawartym między instytucjami UE porozumieniu międzyinstytucjonalnym w sprawie lepszego stanowienia prawa.

1.3.    Ranga polityczna

W UE program SBA ma niższą rangę polityczną niż w USA. EKES zaleca, aby w celu zwiększenia znaczenia SBA w UE:

organizować na poziomie UE doroczne posiedzenie Rady ds. Konkurencyjności poświęcone MŚP i programowi SBA, zgodnie z zaleceniem poczynionym w opinii z 2011 r. (1),

powołana przez Radę Grupa Robocza Wysokiego Szczebla ds. Konkurencyjności i Wzrostu powinna dokonać przeglądu postępów w zakresie działań krajowych na rzecz wdrożenia priorytetów SBA i zastanowić się nad dodatkowymi środkami na poziomie UE; wyniki powinny zostać przekazane na doroczne posiedzenie Rady ds. Konkurencyjności poświęcone MŚP i programowi SBA,

nadać europejskiej sieci pełnomocników ds. MŚP większą wagę poprzez oparcie jej na urzędnikach wyższego szczebla, a mianowicie na dyrektorach generalnych z ministerstw gospodarki, co zapewniłoby ściślejszą i lepszą koordynację między UE i państwami członkowskimi.

1.4.    Zarządzanie i skuteczność

1.4.1.

Należy opracowywać sprawozdanie roczne UE w sprawie wdrażania programu SBA, które to sprawozdanie musi zawierać również oparty na danych raport z zarządzania programem przez Komisję oraz z funkcjonowania programów szczegółowych.

1.4.2.

Należy zachęcić Europejski Trybunał Obrachunkowy, by publikował regularne sprawozdania w sprawie funkcjonowania odpowiednich programów i środków na rzecz MŚP, podobnie jak to w odniesieniu do amerykańskiego biura SBA czyni w USA zewnętrzne Biuro Kontroli Rządu (Governmental Accountability Office). Za zarządzanie wewnętrzne powinien odpowiadać niezależny urząd wewnątrz struktur Komisji, na kształt urzędu inspektora generalnego w strukturach amerykańskiego Biura ds. Małych Przedsiębiorstw.

1.4.3.

Program SBA nie odniesie sukcesu, dopóki nie powstanie wielostronne partnerstwo w zarządzaniu (z udziałem partnerów społecznych oraz zainteresowanych podmiotów publicznych i prywatnych). Dlatego też należy uruchomić grupę doradczą ds. programu SBA (zob. pkt 4.3.4), którą planowano utworzyć w roku 2011, lecz której ostatecznie nigdy nie powołano, i zasięgać jej opinii na etapie poprzedzającym podejmowanie decyzji.

1.4.4.

Trzeba ulepszyć system krajowych i lokalnych planów wdrożenia SBA (zob. pkt 4.3.3) i uzupełnić go poprzez systematyczne wykorzystywanie tablic wyników.

Określanie celów

Zaleca się, by szerzej stosować cele orientacyjne z myślą o zwiększaniu udziału MŚP w zamówieniach publicznych oraz wiążące cele dotyczące programów badawczo-rozwojowych (zarówno na poziomie UE, jak i na poziomie krajowym). Za sprawą wykorzystania takiego mechanizmu celów poszczególne wskaźniki powinny w kolejnych latach wzrosnąć.

Coroczna konferencja zainteresowanych stron poświęcona małej przedsiębiorczości

Zarówno w USA, jak i w UE istnieje spory zasób know-how oraz doświadczenia w zakresie polityk i programów na rzecz MŚP, lecz nie organizuje się żadnych strukturalnych i regularnych debat z udziałem zainteresowanych stron. Przydałaby się coroczna, oparta na prezentacji najlepszych przykładów konferencja poświęcona tej dziedzinie, organizowana na zmianę w UE i w USA. Uczestniczyłyby w niej odpowiednie zainteresowane podmioty z obu stron Atlantyku: politycy i przedstawiciele administracji, sieć pełnomocników ds. MŚP oraz organizacje małych przedsiębiorstw. Ze względu na ograniczony budżet organizacji małych przedsiębiorstw ich koszty udziału w konferencji powinny być rekompensowane. Każdego roku dyskutowano by, obok spraw ogólnych, wybrane zagadnienie specjalne: finansowanie, innowacje, handel (w tym TTIP), przedsiębiorczość kobiet itd.

2.   Wprowadzenie – Cele opinii

2.1.

Cel: Porównanie ogólnego podejścia i działań na rzecz MŚP realizowanych w ramach dwóch inicjatyw SBA – amerykańskiego Biura ds. Małych Przedsiębiorstw i unijnego programu Small Business Act.

Otoczenie polityczne i biznesowe w USA oraz w UE znacznie się od siebie różni, a w obu regionach, poza działaniami w ramach inicjatyw SBA, funkcjonuje wiele innych środków na rzecz MŚP na szczeblu krajowym i lokalnym (2).

2.2.

Dlatego też we wnioskach niniejszej opinii (zob. rozdział 1) nie porównuje się konkretnych programów przyjętych w ramach obu wspomnianych inicjatyw SBA, lecz kładzie się nacisk na możliwe ulepszenia dotyczące rangi prawnej i politycznej, zarządzania, a także stosowania celów w unijnym programie Small Business Act.

3.   Biuro ds. Małych Przedsiębiorstw Stanów Zjednoczonych (SBA)

3.1.

Amerykańskie Biuro ds. Małych Przedsiębiorstw to niezależna agencja rządowa zapewniająca na poziomie federalnym wsparcie dla małych przedsiębiorstw. Zostało powołane przez prezydenta Eisenhowera w 1953 r., w następstwie przyjęcia ustawy o małych przedsiębiorstwach (Small Business Act). Jego celem jest doradztwo dla małych przedsiębiorstw oraz ochrona ich interesów. Budżet tej agencji w 2013 r. wynosił ok. 1 mld USD (nie licząc budżetu na działania niedotyczące przedsiębiorstw). Niektóre środki są prawnie wiążące. SBA posiada biura w każdym stanie USA oraz 1 000 placówek lokalnych. Prezydent Obama włączył dyrektora generalnego SBA w strukturę swojego gabinetu.

3.2.

SBA przyjęło kompleksową definicję małego przedsiębiorstwa jako – zasadniczo – przedsiębiorstwa stanowiącego niezależny przedmiot własności, zorganizowanego i prowadzonego w celu osiągnięcia zysku. Zależnie od branży, produktu lub usługi, standardowa wielkość małego przedsiębiorstwa wyrażona jest liczbą pracowników lub wolumenem sprzedaży. Jeśli chodzi o maksymalną liczbę pracowników, waha się ona od około 100 do 1 500.

3.3.

Przegląd działań i programów amerykańskiego biura SBA (3)

3.3.1.

Finansowanie: pożyczki i kapitał wysokiego ryzyka

3.3.1.1.

Biuro SBA udziela gwarancji małym przedsiębiorstwom, które nie mogą uzyskać kredytu z innych źródeł. Z zasady pożyczek udzielają partnerzy SBA (banki i inne instytucje finansowe) i są one gwarantowane przez SBA.

Program mikropożyczek (Microloan Programme) jest adresowany do przedsiębiorstw nowych i znajdujących się na wczesnym etapie rozwoju, działających na rynkach o niedostatecznym finansowaniu. Przy pożyczkach ekspresowych odpowiedź następuje w ciągu 36 godzin od złożenia wniosku. Program pożyczkowy dla przedsiębiorców poszkodowanych w wyniku klęsk żywiołowych (Disaster Loan Programme) przewiduje udzielanie pożyczek małym przedsiębiorstwom dotkniętym powszechnymi klęskami żywiołowymi; pożyczki udzielane są w ciągu 45 dni od złożenia wniosku.

3.3.1.2.

Program Small Business Investment Company (SBIC) ma na celu ułatwianie dostępu małych przedsiębiorstw do kapitału wysokiego ryzyka.

3.3.2.

Programy zamówień publicznych adresowane do małych przedsiębiorstw

3.3.2.1.

Kilka programów zamówień umożliwia małym przedsiębiorcom (należącym do osób z grup defaworyzowanych bądź z obszarów o niedostatecznym poziomie działalności gospodarczej) konkurowanie o ważne zamówienia rządowe jedynie z podobnymi firmami.

Wyznacza się ogólne roczne cele rządowe dotyczące udziału zamówień publicznych przyznawanych małym przedsiębiorstwom w całej puli federalnych zamówień publicznych, przy czym określa się też zróżnicowane cele podrzędne dla poszczególnych departamentów i agencji. Ten ogólny cel utrzymuje się obecnie na poziomie co najmniej 23 % całkowitej wartości zamówień federalnych dotyczących wykonawstwa. W UE odsetek ten jest wyższy i wynosi 29 %, ale obejmuje także zamówienia udzielane przez władze regionalne i lokalne. Cel przyjęty w USA może w przyszłości zostać podwyższony.

3.3.3.

Programy badań i rozwoju: strategia na rzecz zwiększania udziału MŚP poprzez podwyższanie celów

3.3.3.1.

Program wspierający badania nad innowacjami w małych przedsiębiorstwach (Small Business Innovation Research – SBIR) zwiększa uczestnictwo małych firm technologicznych w działalności badawczo-rozwojowej prowadzonej przez departamenty federalne dysponujące budżetem na badania i rozwój w wysokości co najmniej 100 mln USD. Część budżetu każdego takiego departamentu na badania i rozwój musi zostać spożytkowana na angażowanie małych przedsiębiorstw: początkowo wynosiła ona 0,2 % w 1983 r., ale była stopniowo zwiększana, by osiągnąć 2,7 % w 2013 r. (nowy cel, wyznaczony na 2017 r., wynosi 3,2 %).

3.3.3.2.

Program na rzecz transferu technologii z udziałem małych przedsiębiorstw (Small Business Technology Transfer – STTR) zapewnia fundusze na prowadzenie badań federalnych, do podziału między małe przedsiębiorstwa i organizacje badawcze non-profit: część budżetu na BR przeznaczona na ten program wynosiła 0,35 % w 2013 r. i została zwiększona do 0,45 % w 2016 r.

3.3.4.

Programy rozwoju przedsiębiorczości

W ramach tych programów w 1 000 ośrodków prowadzone są szkolenia dla małych przedsiębiorstw. Stowarzyszenie SCORE zrzesza 50 niezależnych organizacji non-profit i współpracuje z 13 000 wolontariuszy.

3.3.5.

Biuro Handlu Międzynarodowego

Biuro to zapewnia wsparcie dla eksporterów, a do jego działań należy udzielanie ekspresowych pożyczek (w ciągu 36 godzin) i dotacji na uczestnictwo w zagranicznych targach, przygotowanie dokumentacji i materiałów audiowizualnych.

3.3.6.

Urzędy specjalne

Do zadań Biura Inspektora Generalnego (Office of the Inspector General) należy poprawa zarządzania i skuteczności SBA, zwalczanie nadużyć w programach oraz przegląd istniejącego lub proponowanego ustawodawstwa. Jest to niezależny urząd w strukturach SBA kierowany przez inspektora generalnego.

Biuro Wsparcia (Office of Advocacy): to niezależny organ będący głosem małych przedsiębiorstw, włączony do struktur rządu federalnego. Do jego zadań należy propagowanie polityki na rzecz małych przedsiębiorstw poprzez ingerowanie w procesy regulacyjne agencji federalnych oraz poprzez badanie wpływu regulacji federalnych.

4.   Postęp w UE: od Europejskiej karty małych przedsiębiorstw do programu Small Business Act  (4)

4.1.    Europejska karta małych przedsiębiorstw – 2000 r.

Europejska karta małych przedsiębiorstw została przyjęta przez przywódców UE w 2000 r. Stanowiła nieposiadające mocy prawnej zobowiązanie państw członkowskich do poprawy otoczenia biznesowego z myślą o małych i średnich przedsiębiorstwach w państwach członkowskich oraz na szczeblu UE. Karta odnosiła się w szczególności do małych przedsiębiorstw zatrudniających mniej niż 50 pracowników.

4.2.    Unijny program Small Business Act (SBA) – 2008 r.

4.2.1.

Komisja przeanalizowała podejście SBA w USA i w 2008 r. opublikowała komunikat zatytułowany „”Najpierw myśl na małą skalę« – Program Small Business Act dla Europy” (5), odnoszący się do szerszej grupy docelowej (MŚP liczące mniej niż 250 zatrudnionych).

W ramach tego programu zaproponowano zaledwie kilka nowych wniosków ustawodawczych.

Treść SBA w głównej mierze dotyczy nowych ram politycznych, łączących istniejące polityki na rzecz przedsiębiorców oraz wykorzystujących dorobek Europejskiej karty małych przedsiębiorstw.

4.2.2.

Wprowadzono 10 zasad opracowywania i wdrażania strategii politycznych na rzecz MŚP na poziomie unijnym i krajowym, a dotyczyły one: otoczenia biznesu, przedsiębiorczości, zasady „najpierw myśl na małą skalę”, zamówień publicznych, krótszych okresów płatności, lepszego jednolitego rynku, umiejętności i innowacji.

4.2.3.

W 2008 r. EKES (6) zaproponował ambitniejszy program SBA. Propozycja ta nawiązuje do amerykańskiej inicjatywy SBA.

4.2.4.

Podstawowe zalecenia Komitetu obejmowały:

wiążący instrument prawny służący stosowaniu zasady „najpierw myśl na małą skalę”,

powołanie komitetu ds. SBA, z udziałem przedstawicieli państw członkowskich i europejskich stowarzyszeń biznesowych reprezentujących MŚP,

wyznaczenie krajowego pełnomocnika ds. MŚP w każdym państwie członkowskim.

Niestety pierwsze dwa zalecenia nie zostały wprowadzone w życie przez Komisję Europejską.

4.3.    Przegląd unijnego programu Small Business Act (2011 r.)

4.3.1.

W 2011 r. Komisja opublikowała komunikat zatytułowany „Przegląd programu Small Business Act dla Europy” (7). Komisja podsumowała, że poczyniono postęp, ale wciąż jest więcej do zrobienia.

4.3.2.

Jeżeli zaś chodzi o ocenę stanu rzeczy w państwach członkowskich, Komisja wypowiedziała się mniej pochlebnie na temat następujących procesów:

ograniczanie obciążeń administracyjnych i wdrażanie krajowych testów MŚP,

promowanie Europejskiego kodeksu najlepszych praktyk,

uproszczenie postępowania upadłościowego.

4.3.3.

W przeglądzie SBA zaproponowano w odpowiedzi na kryzys gospodarczy działania w następujących obszarach: regulacje, finansowanie, dostęp do rynku, przedsiębiorczość, tworzenie miejsc pracy i wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu (w tym przedsiębiorczość kobiet i inicjatywa na rzecz przedsiębiorczości społecznej).

4.3.4.

Ulepszenia strategiczne obejmują wzmocnienie zarządzania.

Komisja nadal będzie wydawać ogólne roczne sprawozdania dotyczące poszczególnych państw członkowskich zgodnie ze strategią „Europa 2020”; uwzględnia się w nich postęp w zakresie SBA.

Należy uruchomić grupę doradczą ds. SBA, którą planowano utworzyć w roku 2011, lecz której ostatecznie nigdy nie powołano, i zasięgać jej opinii na etapie poprzedzającym podejmowanie decyzji.

Wprowadzono sieć pełnomocników ds. MŚP, w skład której wchodzą pełnomocnicy ds. MŚP z ramienia Komisji oraz z ramienia państw członkowskich. Sieć ta powinna stworzyć bezpośrednie połączenie między Komisją, krajowymi administracjami i krajowymi organizacjami biznesowymi.

Opracowywanie krajowych planów wdrażania SBA wspomaganych przez sprawny mechanizm monitorowania, w koordynacji z państwami członkowskimi i organizacjami biznesowymi. (EKES wyraża jednak ubolewanie, że nie realizuje się tego ulepszenia tak skutecznie, jak to możliwe).

4.3.5.

W 2011 r. EKES (8) odnotował, że poświęcono więcej uwagi MŚP.

Podstawowe wnioski Komitetu były następujące:

Komitet uważa, że program SBA powinien przybrać bardziej wiążącą formę.

Program SBA nie odniesie sukcesu, dopóki nie powstanie wielostronne partnerstwo w zarządzaniu (z udziałem partnerów społecznych oraz zainteresowanych podmiotów publicznych i prywatnych).

Zaniedbywana jest kluczowa rola organizacji pośredniczących z sektora publicznego i prywatnego, polegająca na dostarczaniu dopasowanych usług.

EKES wzywa Radę do utworzenia specjalnej, zwoływanej corocznie Rady ds. Konkurencyjności zajmującej się MŚP, mikroprzedsiębiorstwami i SBA.

EKES ubolewa, że zalecenia te nie zostały przez Komisję Europejską wdrożone.

4.4.    Konsultacje publiczne w sprawie programu SBA – 2014 r.

4.4.1.

We wrześniu 2014 r. Komisja uruchomiła konsultacje w sprawie sposobów zmiany programu SBA, zatytułowane „Silna polityka UE na rzecz wspierania małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) oraz przedsiębiorców 2015–2020”.

4.4.2.

Komisja doszła do wniosku, że w wielu państwach członkowskich program SBA nie został w pełni wdrożony.

Zaproponowane obszary priorytetowe to:

zmniejszenie obciążeń administracyjnych,

dostęp do finansowania i rynków,

potencjał przedsiębiorczości i innowacyjności,

usprawnienie rozwoju umiejętności (nowe).

4.4.3.

W kwietniu 2015 r. Komisja opublikowała sprawozdanie na temat wyników. Publikację wniosku dotyczącego zmienionego programu SBA planowano początkowo na pierwszą połowę 2015 r., jednak przełożono ją na rok 2016. Europejskie organizacje przedsiębiorców wyraziły rozczarowanie tą zwłoką i wezwały do podjęcia działań w 2015 r.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego

Henri MALOSSE


(1)  Dz.U. C 376 z 22.12.2011, s. 51.

(2)  Szersze porównanie środków na rzecz MŚP byłoby zbyt rozbudowane, jak na potrzeby tej opinii.

(3)  Jest to ogólny przegląd interesujących działań. Więcej szczegółowych informacji można znaleźć na stronie www.sba.gov lub w sprawozdaniu Kongresu USA z 2013 r. pt. Small Business Administration, A Primer on Programmes [Biuro ds. Małych Przedsiębiorstw – przewodnik po programach], dostępnym na stronie www.crs.gov. Przegląd programów SBA zamieszczono również w sprawozdaniu nr GAO-12-819 Biura Kontroli Rządu zatytułowanym Entrepreneurial Assistance [Wsparcie dla przedsiębiorców], dostępnym na stronie www.gao.gov.

(4)  Poniżej przedstawiono w zarysie najważniejsze wydarzenia dotyczące SBA. Bardziej szczegółowy przegląd można znaleźć w dokumencie informacyjnym dostępnym na stronie internetowej EKES-u.

(5)  COM(2008) 394 final.

(6)  Dz.U. C 182 z 4.8.2009, s. 30.

(7)  COM(2011) 78 final.

(8)  Dz.U. C 376 z 22.12.2011, s. 51.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/8


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie przedsiębiorstw rodzinnych w Europie jako źródła ponownego wzrostu gospodarczego i lepszych miejsc pracy

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/03)

Sprawozdawca:

Jan KLIMEK

Dnia 22 stycznia 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię w sprawie

przedsiębiorstw rodzinnych w Europie jako źródła ponownego wzrostu gospodarczego i lepszych miejsc pracy

(opinia z inicjatywy własnej).

Sekcja Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 14 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 17 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny 110 głosami za (3 osoby wstrzymały się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Firmy rodzinne stanowią podporę wielu gospodarek na świecie, a dynamika ich rozwoju jest zdumiewająca. Są źródłem wzrostu gospodarczego i zatrudnienia, poświęcają dużo uwagi uwarunkowaniom regionalnym i lokalnym. Różne są powody zakładania rodzinnych biznesów, ale wspólne dla wszystkich są naturalnie tworzone systemy wartości, gotowość do poświęceń i wyrzeczeń, poczucie odpowiedzialności wobec tych, którzy tworzyli i tych, którzy przejmą firmę. Firmy rodzinne łatwiej znoszą trudne okresy recesji i zastoju, a jednym z głównych powodów ich żywotności jest poczucie osobistej odpowiedzialności za wizerunek firmy.

1.2.

Doceniając unikalne wartości firm rodzinnych, zgodnie z założeniami Small Business Act, że „UE i państwa członkowskie powinny stworzyć warunki, w których przedsiębiorcy i przedsiębiorstwa rodzinne mogą prosperować, a przedsiębiorczość jest nagradzana” (1), Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) apeluje do Komisji Europejskiej o wdrożenie aktywnej strategii promującej wśród państw członkowskich najlepsze praktyki w obszarze firm rodzinnych.

1.3.

Kolejnym krokiem mogłoby być podjęcie prac nad ramami lub regulacjami prawnymi w sprawie firm rodzinnych. W ramach takich regulacji należałoby przyjąć definicję firmy rodzinnej oraz wytyczyć obszary zaangażowania Komisji wraz z odpowiedzialnymi za te działania instytucjami prawnymi, gospodarczymi oraz politycznymi.

1.4.

Jeśli chodzi o szczegółowe działania, EKES postuluje:

wprowadzenie kategorii firmy rodzinnej do statystyki europejskiej (Eurostat) oraz efektywne zbieranie informacji o firmach rodzinnych przez krajowe urzędy statystyczne,

usprawnienie regulacji prawnych w zakresie transferu międzypokoleniowego firm rodzinnych, szczególnie w kontekście podatkowym, celem ograniczenia narażania tych firm na kłopoty z płynnością finansową,

promowanie rodzinnego klimatu organizacyjnego, którego cechą jest długoterminowe zatrudnianie,

promowanie innowacyjności wśród firm rodzinnych m.in. poprzez innowacyjne zamówienia publiczne,

rozwijanie edukacji oraz promowanie badań w zakresie przedsiębiorczości rodzinnej,

wspieranie rodzinnych gospodarstw rolnych oraz odbudowę przedsiębiorczości spółdzielczej, w szczególności zrzeszającej rodzinne podmioty,

wprowadzenie ulg od reinwestowanych zysków oraz zasilanie kapitałem firm rodzinnych bez przyznawania prawa do głosowania,

aktywną współpracę na szczeblu unijnym z organizacjami reprezentującymi firmy rodzinne, np. w ramach stałej grupy eksperckiej.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Firmy rodzinne stanowią ponad 60 % wszystkich firm europejskich – zarówno tych małych, jak i dużych – oraz zatrudniają od 40 % do 50 % ogółu zatrudnionych (2). W zdecydowanej większości gospodarek dominują firmy z sektora mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw, stąd większość firm rodzinnych również należy do tego sektora.

2.2.

Główną zaletą firm rodzinnych jest długoterminowy horyzont działania, specyficzne wartości, które tworzą unikalną kulturę organizacyjną, oraz zaangażowanie na rzecz społeczności lokalnych. Unikalna kultura bazuje na wartościach promowanych przez interesariuszy rodzinnych, takich jak wysoki poziom zaufania wobec firmy oraz wysoka jakość oferowanych usług czy produktów.

2.3.

Długoterminowa perspektywa firm rodzinnych implikuje tworzenie długotrwałych więzi z interesariuszami firmy (pracownicy, klienci, dostawcy i społeczności lokalne).

2.4.

Firma rodzinna charakteryzuje się intencją przekazania jej następnemu pokoleniu, jak również dbałością i odpowiedzialnością za pracowników. Aspekt ten dodatkowo stymuluje odpowiedzialność firmy rodzinnej, w której relacje budowane są w oparciu o zaufanie.

2.5.

W kontekście realizacji celów, firmy rodzinne poświęcają maksymalizację zysków na rzecz budowania stabilnej, niezależnej i innowacyjnej firmy, w oparciu o kapitał własny, w której dąży się przede wszystkim do minimalizacji ryzyka na rzecz wielopokoleniowości. Firmy rodzinne rozwijają się w bardziej zrównoważony sposób dążąc do realizacji celów długoterminowych (wielopokoleniowych).

3.   Definicja firmy rodzinnej

3.1.

Powszechnie przyjęło się charakteryzować firmy rodzinne w obrębie trzech kręgów: rodziny, firmy i struktury własnościowej (3). Oddziaływanie rodziny na dwa pozostałe kręgi decyduje o rodzinnym charakterze firmy. Oddziaływanie to powoduje, że firmy rodzinne są bardziej złożone od ich nierodzinnych odpowiedników i stąd wymagają odpowiedniego traktowania.

3.2.

W niektórych państwach członkowskich istnieją regulacje prawne w odniesieniu do firm rodzinnych:

W Hiszpanii (ministerstwo gospodarki) oraz Finlandii (ministerstwo handlu) definiuje się firmę rodzinną na poziomie ministerialnym.

Firmę rodzinną definiuje się również we Włoszech (kodeks cywilny) i w Rumunii.

Na Węgrzech definiuje się rolniczą firmę rodzinną.

W ustawodawstwie duńskim odnosi się do zatrudniania młodych w firmach rodzinnych (Arbejdsmiljølovgivningens anvendelse for elever i erhvervspraktik, VEJ nr 60106 z 1.2.1998).

W Austrii ustawa federalna reguluje elastyczne godziny otwarcia sklepów przez członków rodziny (Ladenöffnungszeitenverordnung), zaś ustawa regionalna dot. rolnictwa definiuje firmę rodzinną.

Litewski Sąd Najwyższy wydał opinię, na podstawie której firmę założoną w trakcie związku małżeńskiego traktuje się jako firmę rodzinną.

W Bułgarii i na Słowacji uwzględnia się rodzinną współwłasność w przypadku samozatrudnienia.

Na Malcie trwają prace nad pierwszą na świecie ustawą o firmach rodzinnych (Family Business Act).

3.3.

Zdaniem Komitetu korzystne byłoby przeprowadzenie procedury legislacyjnej mającej na celu wprowadzenie kategorii podmiotu rodzinnego do rejestrów działalności gospodarczej we wszystkich krajach członkowskich.

3.4.

W sprawozdaniu komisyjnej grupy ekspertów ds. firm rodzinnych rekomenduje się przyjęcie następującej definicji firmy rodzinnej:

Większość głosów jest w posiadaniu osoby (osób) fizycznej, która założyła firmę lub nabyła udziały w firmie, lub w posiadaniu jej małżonka, rodziców, dzieci lub bezpośrednich spadkobierców dzieci.

Głosy większościowe mogą być bezpośrednie lub pośrednie.

Przynajmniej jeden przedstawiciel rodziny lub krewny jest zaangażowany w zarządzanie lub administrowanie firmą.

W przypadku spółek notowanych na giełdzie mówi się o firmie rodzinnej, jeśli rodzina założyła lub nabyła udziały w firmie lub potomkowie posiadają 25 % głosów wynikających z posiadanego kapitału.

3.5.

Powyższa definicja jest jednak zbyt szeroka. Należałoby ją zawęzić w taki sposób, aby podkreślić rodzinność firmy, w szczególności jej wielopokoleniowy zamiar funkcjonowania.

3.6.

Przyjęcie takiej definicji wśród krajów europejskich pozwoliłoby na zbieranie ilościowych danych, które następnie w postaci zagregowanej umożliwiłyby tworzenie statystyk na temat tych podmiotów. Dane te w szczególności pomogłyby analizować firmy rodzinne w nowych krajach członkowskich, w których firmy te odgrywają znaczącą rolę. Zadania tego mógłby się podjąć urząd statystyczny Unii Europejskiej – Eurostat.

3.7.

Na szczeblu krajowym próbuje się kwantyfikować firmy rodzinne. Doświadczenia takie mają m.in. Irlandia, której Centralny Urząd Statystyczny wydał publikację „Family Business in Ireland – Services Sector 2005”. Federacja European Family Businesses we współpracy z firmą konsultingową KPMG wydaje z kolei Europejski Barometr Firm Rodzinnych. W Polsce kompleksowe badanie ilościowo-jakościowe przeprowadzone zostało przez agencję rządową – Polską Agencję Rozwoju Przedsiębiorczości w 2008 roku.

3.8.

Zaangażowanie Eurostatu pozwoliłoby osiągnąć dwa ważne cele: ujednolicić definicję firmy rodzinnej oraz na jej podstawie zbierać dane statystyczne tych podmiotów.

4.   Wyzwania firm rodzinnych

4.1.

Wyzwania, przed jakimi stoją firmy rodzinne, można podzielić na dwie kategorie: specyficzne dla ogółu firm oraz specyficzne dla firm rodzinnych. Do pierwszej kategorii zaliczyć można ogół czynników wpływających na koniunkturę gospodarczą danego kraju, jak popyt wewnętrzny, demografia oraz sytuacja społeczno-gospodarcza. Niniejsza opinia skupia się na drugiej kategorii, czyli wyzwaniach specyficznych dla firm rodzinnych, które pozwoliłyby tym firmom osiągnąć rozwój oraz wzrost.

4.2.

Własność w firmie rodzinnej nie stanowi aktywów płynnych, lecz jest czymś, co rodzina buduje i rozwija przez pokolenia i co obejmuje wartości, tradycje i wiedzę fachową (4). Dlatego przenoszenie własności przedsiębiorstwa na kolejne pokolenie jest największym wyzwaniem, przed jakim takie przedsiębiorstwo może stanąć.

4.2.1.

Kompleksowe planowanie sukcesji wydaje się być ważnym działaniem na rzecz firm rodzinnych, gdyż intencją właścicieli tych firm jest przekazanie firmy w dobrej kondycji następnemu pokoleniu.

4.2.2.

Każdego roku około 450 tys. firm zatrudniających około 2 mln pracowników, staje przed takim wyzwaniem. Ze względu na nieudane sukcesje zamykanych jest ok. 150 tys. firm rocznie, co w konsekwencji prowadzi do likwidacji 600 tys. miejsc pracy (5).

4.2.3.

W kontekście planowania sukcesji powinno się przenalizować główne przyczyny niepowodzeń w tym procesie oraz wspierać ułatwienia w dokonywaniu transferu firmy, jak np. prawo spadkowe czy bodźce podatkowe sprzyjające transferom.

4.2.4.

Zakres i skala różnych podejść w Europie do spadków i podatków od majątku wskazują, że nadal można wiele poprawić w zakresie regulacji prawnych w tym obszarze (6).

4.2.5.

Jako przykład rozwiązania w zakresie transferu biznesu może posłużyć Niderlandy, gdzie ministerstwo gospodarki wprowadziło tzw. pakiet sukcesyjny (Overdrachtspakket). Przedsiębiorca, który ukończył 55. rok życia, otrzymuje pakiet sukcesyjny, w którym przypomina mu się o istocie zaplanowania transferu w firmie oraz przekazuje zestaw narzędzi wspomagających ten proces. W Belgii Instytut Firm Rodzinnych (Instituut voor het Familiebedrijf) wprowadził kartę sukcesji dostępną w trzech językach: niderlandzkim (Scorecard Opvolging), francuskim (Scorecard Transmission) oraz angielskim (Succession Scorecard). Innym przykładem może być Słowenia, której Izba Rzemiosła i Małych Przedsiębiorstw (Obrtno-podjetniška zbornica Slovenije) oferuje seminaria oraz szkolenia obejmujące całokształt zagadnień związanych z sukcesją, a także Finlandia z programem sukcesji (ViestinVaihto-ohjelma). W Austrii istnieje prawo kontynuowania działalności firmy (Fortbetrieb) przez członka rodziny w przypadku śmierci zarządzającego (Gesamte Rechtsvorschrift für Gewerbeordnung, 1994). Podobne rozwiązanie istnieje we Francji (successions et des libéralités) czy Luksemburgu. Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości we współpracy z Instytutem Biznesu Rodzinnego przygotowały pakiet sukcesyjny dla firm rodzinnych. W ramach pakietu firmy rodzinne otrzymują poradnik sukcesji, bezpłatne narzędzia do wspierania tego procesu oraz bezpłatne warsztaty wdrożeniowe.

4.3.

Firmy rodzinne starają się tworzyć długoterminowe miejsca pracy, co przyczynia się do powstawania rodzinnego klimatu organizacyjnego. Z tego też względu podmioty rodzinne mogą stanowić docelowe miejsca pracy np. dla matek wychowujących dzieci. Należy wspierać rodzinny klimat organizacyjny, który może być źródłem przewagi konkurencyjnej tych firm.

4.4.

Współmałżonkowie czy partnerzy właścicieli firm często pełnią ważne role w firmach rodzinnych, choć z różnych względów ich status nie jest sformalizowany. Może to prowadzić do problemów prawno-finansowych np. w przypadku rozpadu związku. Szersza formalizacja statusu tych osób, jak również innych członków rodziny nieformalnie zaangażowanych w działalność firmy, pomogłaby uniknąć kłopotliwych sytuacji w przypadku problemów na tle rodzinnym.

4.5.

Jeśli chodzi o innowacyjność firm rodzinnych, firmy te powinny koncentrować swoją działalność nie tylko na tradycyjnych rynkach i produktach, ale także na nowych innowacyjnych rozwiązaniach.

4.5.1.

Innowacyjność firm rodzinnych może być wspierana systemem innowacyjnych zamówień publicznych, w których cena nie powinna być jedynym kryterium wyboru oferenta. Firmy rodzinne charakteryzują się tym, że konkurują wysoką jakością oraz obsługą klienta, co ma m.in. gwarantować marka rodzinna (często nazwisko właściciela, czy też rodziny właścicielskiej). Z tego względu firmy rodzinne zazwyczaj nie składają ofert na zamówienia publiczne, których jedynym kryterium jest cena. Sugeruje się, aby propagować jako kryterium oceny wartości oferty najkorzystniejszej ekonomicznie (MEAT – Most Economically Advantegous Tender) (7), a informację taką rozpowszechniać wśród firm rodzinnych.

4.6.

Globalizacja wymusza otwieranie się firm na nowe rynki, technologie i kompetencje. Elementy te firmy rodzinne powinny brać pod uwagę w swoich strategiach rozwoju. Może to oznaczać konieczność otwarcia się na nowych pracowników, także na stanowiskach kierowniczych.

4.7.

Na poziomie krajowym należałoby docenić rolę firm rodzinnych, jaką pełnią w gospodarkach tych krajów, a następnie wypracować korzystne warunki dla funkcjonowania tych podmiotów w zakresie podatków, ustawy o działalności gospodarczej (nie wykluczając ustawy dotyczącej firm rodzinnych) czy też wspierania edukacji dla przedsiębiorców rodzinnych. Edukacja taka powinna uwzględniać specyfikę firm rodzinnych, np. sukcesję, nadzór rodzinny itp.

4.8.

Jako przykłady edukacji skierowanej do przedstawicieli firm rodzinnych można przytoczyć takie kraje jak: Cypr (Akademia Firm Rodzinnych organizowana przez Cyprus International Institute of Management), Francja (Master 2 professionnel: Gouvernance des entreprises familiales et patrimoniales – M2 GEFP, organizowany przez Uniwersytet w Bordeaux) czy Finlandia (Omistajuus ja hallitustyöskentely – valmennusohjelma jatkajille – „Struktura własności i praca w zarządzie firmy” – program szkoleniowy dla sukcesorów) (8). Również organizacje wspierające firmy rodzinne organizują kursy dla przedsiębiorców rodzinnych, np. Akademia FBN organizowana przez szwedzki oddział FBN, czy programy szkoleniowe organizowane m.in. przez hiszpański Instituto de la Empresa Familiar.

4.9.

Dostrzeżenie roli firm rodzinnych w gospodarkach krajów członkowskich oraz udzielenie im wsparcia mogłoby przyczynić się do odbudowy rodzinnej tradycji rzemieślniczej. Znaczny odsetek małych firm rodzinnych skupiony jest w gildiach rzemieślniczych, w których dba się o kontynuację rzemiosła, stąd zasadne jest wspieranie tego typu podmiotów.

4.10.

Mniejsze firmy rodzinne są narażone na ryzyka, które mogą doprowadzić do ich zniknięcia z rynku, stąd należy wprowadzać odpowiednie wsparcie prawno-podatkowe dla tych podmiotów, aby wspierać je w dalszym rozwoju. Z kolei duże, międzynarodowe firmy rodzinne mogłyby skorzystać na wsparciu instytucjonalnym i działaniach ukierunkowanych na wspieranie lokalnych dostawców i gospodarek.

4.11.

Specyficznym rodzajem firm rodzinnych są rodzinne gospodarstwa rolne. Poza typowymi wyzwaniami charakterystycznymi dla firm rodzinnych, muszą się one mierzyć z problemami specyficznymi dla wsi.

4.11.1.

Szczególnie alarmujący jest w tym kontekście problem masowego wykupu gruntów rolnych, który prowadzi do nieodwracalnego zakłócenia struktury gospodarczej na wsi oraz do niepożądanego społecznie uprzemysłowienia rolnictwa. W przyjętej w styczniu 2015 r. opinii (9) Komitet apelował o podjęcie odpowiednich kroków w celu zachowania w całej UE modelu rolnictwa opartego na gospodarstwach rodzinnych.

4.11.2.

Gospodarstwa rodzinne często zrzeszają się w spółdzielniach w celu uzyskania efektu skali i podniesienia konkurencyjności na rynku (10). Przedsiębiorczość spółdzielcza wykazuje podobne cechy jak przedsiębiorczość rodzinna, tj. koncentruje się na działalności długoterminowej, a nie osiąganiu krótkookresowych zysków. Jednak ostatnimi czasy spółdzielnie straciły wigor, a część nawet upadła, stąd należy przedsięwziąć kroki, aby ożywić tę formę działalności.

4.12.

W przypadku długoterminowej akumulacji kapitału na rozwój firmy rodzinnej, mówi się o tzw. kapitale cierpliwym (ang. patient capital) (11). Firma rodzinna dokonując transferu przekazuje kapitał wraz z jego społecznym i kulturowym wymiarem, a nabywca dokonuje inwestycji lub zakupu firmy wraz z jej wiedzą wielopokoleniową, kulturą (rodzinną) oraz zobowiązaniem wobec społeczności (lokalnej).

4.12.1.

W kontekście definicji kapitału cierpliwego warto zastanowić się nad wprowadzeniem ulgi od reinwestowanych zysków. Należałoby zastanowić się nad ulgami dla firm rodzinnych (i nie tylko), które reinwestują zyski, a ponadto preferują zasilanie kapitałem własnym niż kapitałem dłużnym.

4.12.2.

W przypadku zadłużenia, firmy otrzymują dodatkowy bodziec w postaci odpisów odsetek od zadłużenia, co powoduje, że koszt zadłużenia w rzeczywistości jest mniejszy, a takich ulg nie stosuje się dla kapitału własnego.

4.12.3.

Oczywiście kwestie podatkowe pozostają w kompetencji poszczególnych krajów członkowskich, jednak Unia Europejska powinna promować dobre praktyki wobec firm rodzinnych.

4.13.

Warto byłoby rozważyć zasilanie kapitałowe firm rodzinnych poprzez utworzenie krajowego funduszu kapitałowego dedykowanego firmom rodzinnym. Specyfika tego funduszu polegałaby na dostarczaniu kapitału dla firm rodzinnych bez przyznawania dostarczycielom kapitału prawa do głosowania, na wzór Aksjeloven w Norwegii czy Ley de Sociedades de Responsabilidad Limitada w Hiszpanii.

4.14.

Działania na rzecz przedsiębiorczości rodzinnej mogą również być wspierane przez organizacje krajowe lub lokalne działające na rzecz tych podmiotów (np. instytucje rządowe (ministerstwa), organizacje pracodawców, izby rzemieślnicze itp.) oraz organizacje ponadnarodowe, wśród których do najważniejszych zaliczyć można European Family Businesses, FBN International oraz Les Hénokiens.

4.14.1.

Organizacje te pełnią ważną rolę w animowaniu środowiska firm rodzinnych. Stanowią platformę wymiany wiedzy oraz doświadczenia pomiędzy przedsiębiorcami rodzinnymi, a także publikują raporty nt. firm rodzinnych, które krzewią wiedzę o nich. Dodatkowo organizacje wspierające firmy rodzinne mogą lobbować na rzecz konkretnych rozwiązań.

Bruksela, dnia 17 września 2015 r.

Henri MALOSSE

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  COM(2008) 394 final.

(2)  Sprawozdanie końcowe grupy ekspertów: Overview of family-business-relevant issues: research, networks, policy measures and existing studies, Komisja Europejska, listopad 2009 r.

(3)  Tagiuri R., Davis J.A., Bivalent Attributes of the Family Firm, Working paper, Harvard Business School, 1982.

(4)  COM(2012) 795 final – Plan działania na rzecz przedsiębiorczości do 2020 r. Pobudzanie ducha przedsiębiorczości w Europie.

(5)  „Business Dynamics: Start-ups, Business Transfers and Bankruptcy” (2011), http://ec.europa.eu/enterprise/policies/sme/business-environment/files/business_dynamics_final_report_en.pdf

(6)  COM(2012) 795 final.

(7)  SEC(2007) 280 – Poradnik: innowacyjne rozwiązania w zamówieniach publicznych, 10 elementów dobrej praktyki.

(8)  Irene Mandl, Overview of Family Business Relevant Issues. KMU Forschung Austria, 2008.

(9)  Opinia EKES-u „Masowy wykup gruntów rolnych – dzwonek alarmowy dla Europy i zagrożenie dla rolnictwa rodzinnego” (Dz.U. C 242 z 23.7.2015, s. 15).

(10)  Family farming in Europe: Challenges and prospects, In-depth analysis. Parlament Europejski, 2014.

(11)  Kapitał cierpliwy to kapitał własny dostarczony przez właścicieli firmy rodzinnej, którzy dążą do osiągnięcia równowagi pomiędzy bieżącym zwrotem z inwestycji a odpowiednio zdefiniowaną strategią długoterminową firmy i zapewnieniem ciągłości tradycji i dziedzictwa rodzinnego. Źródło: De Visscher F.M., Aronoff C.E., Ward J.L. (2011), Financing Transitions. Managing Capital and Liquidity in the Family Business, Palgrave Macmillan.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/14


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „W kierunku cyfrowego zdrowia: informacje elektroniczne dotyczące bezpiecznego stosowania produktów leczniczych”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/04)

Sprawozdawczyni:

Renate HEINISCH

Dnia 22 stycznia 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

„W kierunku cyfrowego zdrowia: informacje elektroniczne dotyczące bezpiecznego stosowania produktów leczniczych”

(opinia z inicjatywy własnej).

Sekcja Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 14 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny przyjął 212 głosami (6 osób wstrzymało się od głosu) następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) popiera dążenie Komisji Europejskiej do nadania priorytetu rozwiązaniom z zakresu e-zdrowia w ramach agendy cyfrowej.

1.2.

EKES stwierdza, że poszukujący informacji, pacjenci i personel medyczny wielokrotnie podkreślali potrzebę kompleksowych, dokładnych i aktualnych informacji o produktach leczniczych, a także potrzebę jednolitego rynku cyfrowego.

1.3.

Zdaniem EKES-u informacje te, zatwierdzone przez właściwe organy, muszą być dostępne bez przeszkód i w sposób niedyskryminujący – także dla osób słabowidzących, niesłyszących lub w inny sposób niepełnosprawnych fizycznie. Informacje te muszą być dostosowane do potrzeb poszczególnych obywateli, pacjentów, pracowników służby zdrowia, aby oferować poziom potrzebny do jak najskuteczniejszego i najbezpieczniejszego stosowania produktu leczniczego.

1.4.

Zdaniem EKES-u elektroniczne rozpowszechnianie informacji o produkcie, zatwierdzonych przez właściwy organ ds. rejestracji produktów leczniczych, będzie prowadziło do jeszcze lepszej dostępności. Elektroniczna baza danych, zawierająca informacje dotyczące stosowania i właściwości produktu (Summary of Product Characteristics, SmPC) zatwierdzone przez właściwe organy ds. zdrowia, umożliwia aktualne i ukierunkowane informowanie o produktach leczniczych.

1.5.

EKES proponuje, aby informacje były podawane w sposób najbardziej odpowiedni dla osób słabowidzących, np. większą czcionką lub jako pliki audio. Za pomocą filmów lub filmów w języku migowym można by pokazywać osobom niesłyszącym, jak właściwie stosować przyrządy do podawania leków (np. spraye dla astmatyków). Formułowanie informacji w przystępnym języku dodatkowo zredukuje bariery w komunikacji. Takie instrukcje przekazane prostym językiem, adresowane do osób mających problemy z uczeniem się, pozwolą im należycie zrozumieć informację i wyrównać deficyty związane z wykształceniem.

1.6.

EKES stwierdza, że warunek dostępności bez przeszkód można by spełnić także poprzez umieszczanie na portalu internetowym streszczeń wiarygodnych informacji zatwierdzonych przez właściwy organ. Umożliwiałoby to pacjentom i pracownikom służby zdrowia porównanie wszystkich informacji uzyskiwanych z innych źródeł z podstawowymi zatwierdzonymi informacjami.

1.7.

Aby zapewnić kompleksową przydatność takiego portalu, w jego tworzeniu powinni uczestniczyć także użytkownicy i projektanci stron internetowych z wiedzą specjalistyczną w dziedzinie dostępu bez barier. Należy dążyć do rozwiązania dopuszczającego różne formy odbioru, pozostawiającego samym użytkownikom, stosownie do ich potrzeb i możliwości, wybór urządzenia do pobierania informacji (komputer stacjonarny, tablet, smartfon itp.).

1.8.

EKES jest zdania, że baza danych lub portal, zawierające zatwierdzone przez właściwe organy informacje, powinny być opracowywane w ścisłej współpracy wszystkich zainteresowanych stron, a więc przemysłu farmaceutycznego, a także organizacji pacjentów, przedstawicieli osób niepełnosprawnych i pracowników służby zdrowia, a prowadzone i finansowane przez przemysł farmaceutyczny, aby jak najlepiej sprostać potrzebom.

1.9.

EKES uważa za istotne, aby znajdować rozwiązania nastawione na użytkownika, w celu umożliwienia dostępu do informacji również ludziom o niskim wykształceniu oraz niekorzystającym często z internetu.

1.10.

Elektroniczny dostęp do informacji uważa się za istotny, niemniej należy podkreślić, że lekarze (szczególnie lekarze medycyny ogólnej) i inni pracownicy służby zdrowia, jak aptekarze i pielęgniarki, są pierwszymi osobami, z którymi kontaktują się pacjenci, aby uzyskać zalecenia dotyczące chorób i ich leczenia.

1.11.

EKES zwraca się do Komisji Europejskiej, by wsparła wniosek w sprawie projektu IMI2 dotyczącego elektronicznego systemu informacji o produkcie. Państwa członkowskie zachęca się do przyłączenia się do tej inicjatywy, mającej na celu koordynowanie istniejących baz danych.

2.   Wprowadzenie

2.1.

W roku 2012 Komisja Europejska opublikowała plan działania, wskazujący na bariery wobec pełnego wykorzystania rozwiązań cyfrowych w systemach ochrony zdrowia Europy i prowadzony pod tytułem „Plan działania w dziedzinie e-zdrowia na lata 2012–2020 – innowacyjna opieka zdrowotna w XXI w.” (1).

2.2.

Komisja Europejska deklaruje, że celem jest poprawa opieki zdrowotnej z korzyścią dla pacjentów, zaoferowanie pacjentom większej kontroli nad ich leczeniem i ograniczenie kosztów. Choć pacjenci, obywatele i pracownicy służby zdrowia z entuzjazmem korzystają z zastosowań telemedycyny, a miliony Europejczyków pobrały aplikacje na smartfony, aby obserwować swoje zdrowie i samopoczucie, cyfrowa opieka zdrowotna musi jeszcze rozwinąć swój duży potencjał, aby ulepszać systemy ochrony zdrowia i obniżać koszty poprzez wzrost efektywności. EKES wskazuje w tym kontekście, że należy uwzględnić również kwestie osobowości i ochrony danych.

2.3.

E-zdrowie, wraz z telemedycyną i m-zdrowiem, jest definiowane przez WHO w następujący sposób: e-zdrowie jest to transfer zasobów przeznaczonych na ochronę zdrowia oraz opieki zdrowotnej za pomocą środków elektronicznych. Obejmuje ono trzy główne obszary:

przekazywanie informacji dotyczących zdrowia pracownikom służby zdrowia i konsumentom za pośrednictwem internetu i telekomunikacji,

korzystanie z rozwiązań IT i eCommerce, dla poprawienia publicznych systemów ochrony zdrowia, np. poprzez kształcenie i szkolenie pracowników służby zdrowia,

korzystanie z praktyk eCommerce,eBusiness w zarządzaniu systemem ochrony zdrowia.

2.4.

Komisja Europejska wydała zieloną księgę w sprawie m-zdrowia (2). Mobilne zdrowie (m-zdrowie) jest wycinkiem e-zdrowia i dotyczy praktyk medycznych i publicznych praktyk zdrowotnych realizowanych przy użyciu urządzeń mobilnych. Obejmuje ono w szczególności korzystanie z mobilnych możliwości komunikacji w świadczeniu usług z zakresu zdrowia i samopoczucia oraz w celach informacyjnych, a także w mobilnych zastosowaniach zdrowotnych.

2.5.

Rosnąca liczba osób ze wszystkich grup wiekowych w coraz większym stopniu korzysta z informacji i zastosowań elektronicznych w dziedzinie zdrowia.

2.6.

Jakość tych źródeł informacji różni się jednak znacznie, a wyszukiwarki z reguły nie rozróżniają wiarygodnych, oficjalnie zatwierdzonych i mniej wiarygodnych źródeł.

2.7.

Na potrzeby pracowników służby zdrowia utworzono szereg certyfikowanych systemów informacyjnych. Pracownicy służby zdrowia – w szczególności lekarze rodzinni i aptekarze – odgrywają kluczową rolę w systemach ochrony zdrowia. Wiarygodne informacje są konieczne, jeżeli chcemy, by byli oni dobrze poinformowani i mogli z powodzeniem zaspokajać potrzeby ludności UE w zakresie opieki zdrowotnej.

2.8.

EKES uważa, że pacjenci w równej mierze potrzebują łatwego dostępu do wiarygodnych informacji, aby móc lepiej dbać o swoje zdrowie, lepiej organizować swoje leczenie i uczestniczyć w nim, co przekłada się także na lepsze przestrzeganie przez nich zaleceń lekarzy. Szczegółowe informacje dotyczące potrzeby kształcenia i włączenia wszystkich grup (w tym osób starszych i o ograniczonej sprawności) zostały już opisane we wcześniejszych opiniach (3).

2.9.

Zwiększone obciążenie pracą pracowników służby zdrowia i różne możliwości związane z angażowaniem się pacjentów lub obywateli w organizacje opieki zdrowotnej, np. krajowe organy ds. rejestracji, komitety Europejskiej Agencji Leków EMA i komisje etyki, wymagają szerokiej wiedzy.

2.10.

Kształcenie pacjentów oferuje Europejska Akademia Pacjentów w obszarze Innowacyjnych Terapii (EUPATI). Konsorcjum to jest finansowane przez Innovative Medicines Initiative, partnerstwo publiczno-prywatne Komisji Europejskiej i Europejskiej Federacji Przemysłu i Stowarzyszeń Farmaceutycznych (EFPIA).

2.11.

EUPATI to konsorcjum 29 organizacji, kierowane przez Europejskie Forum Pacjentów (EPF). Łączy ono w wyjątkowej formie ogólnoeuropejskie organizacje pacjentów, a także organizacje akademickie i organizacje pożytku publicznego – będące ekspertami w swej dziedzinie, a zarazem angażujące się w sprawy pacjentów i kwestie publiczne – oraz przedsiębiorstwa członkowskie EFPIA. EUPATI udziela informacji pacjentom jako laikom w systemie ochrony zdrowia, a także grupom pacjentów, do których trudno dotrzeć, zwiększając przy tym świadomość społeczną dotyczącą rozwoju nowych metod leczenia. Ze wsparcia EUPATI można też korzystać, organizując szkolenia na temat przystępnego informowania o produktach leczniczych lub przygotowując odpowiednie programy kształcenia.

2.12.

Niektóre europejskie państwa członkowskie posiadają już informacje elektroniczne o produktach leczniczych. Najszerzej rozwinięta baza danych FASS (4) jest obsługiwana przez szwedzką federację przemysłu farmaceutycznego LIF, inne znajdują się na przykład w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Finlandii i Danii. Wymienione bazy danych z reguły nie oferują odpowiedniego dostępu dla osób słabowidzących lub też nie zawierają pełnego asortymentu produktów leczniczych.

2.13.

Ponadto tylko niektóre z nich są regularnie aktualizowane.

2.14.

Dodatkowo organy ds. rejestracji produktów leczniczych zezwoliły na umieszczanie na ulotkach dołączonych do opakowania kodów (QR codes), które kierują do ulotek na stronie internetowej firmy. Jednak i tu w wielu przypadkach nie jest zapewniony dostęp bez barier.

2.15.

Inicjatywy te pokazują, że nadal jest potrzebne zharmonizowane podejście, aby zagwarantować dostęp do informacji za pomocą tych nowych technologii dla wszystkich grup społecznych.

3.   Uwagi ogólne

3.1.    Infrastruktura

3.1.1.

EKES uważa, że przemysł farmaceutyczny odpowiada za precyzyjne i aktualne informacje o swoich produktach. Każde rozwiązanie technologiczne powinno powstawać w ścisłej współpracy z przemysłem, aby można było wykorzystać już istniejące rozwiązania techniczne i zapewnić nadzór organów ds. rejestracji produktów leczniczych.

3.1.2.

EKES podkreśla, że sposób, w jaki będą przedstawiane urzędowo zatwierdzone informacje oraz możliwości dostępu muszą być uzgadniane z odpowiednimi zainteresowanymi stronami (organy ds. rejestracji, organizacje pacjentów, pracownicy służby zdrowia).

3.1.3.

W ramach inicjatywy IMI można by powołać i finansować konsorcjum odpowiedzialne za koordynację opracowania odpowiedniej bazy danych lub portalu.

3.1.4.

Przy tworzeniu takiego portalu uwzględniono by istniejące już bazy danych, np. bazę europejskiej agencji EMA.

3.2.    Potrzeba dalszych badań

3.2.1.   Badania techniczne i rozwój techniczny

Projekty krajowych baz danych są dostępne. Ponadto do celów demonstracyjnych opracowano dodatkowy prototyp przyjaznej dla użytkownika i w dużej mierze pozbawionej barier bazy danych, który to prototyp uwzględnia też opcje plików audio i wideo. Należy opracować swobodnie dostępne rozwiązanie techniczne, które jak najskuteczniej wykorzystuje dostępne źródła.

To rozwiązanie techniczne musi też uwzględnić, że obywatele i pacjenci nie chcą używać zbyt wielu aplikacji do skanowania na swoim smartfonie. Dlatego baza danych lub portal powinny być dostępne np. z tradycyjnymi technologiami skanowania.

Należy dążyć do rozwiązań dopuszczających różne formy odbioru, aby zwiększać ich akceptację u użytkowników. Dostęp do uzyskania i przeglądania informacji powinien być możliwy na wszystkich urządzeniach (komputer stacjonarny, tablet, smartfon itp.).

Należy porównać rozwiązania techniczne, przy czym trzeba uwzględnić również obszary systemu ochrony zdrowia (np. inicjatywy państw członkowskich, aby docierać do ludzi poprzez łącza telewizyjne lub bankomaty, inicjatywy zaproponowane przez Komisję Europejską (5)).

We Włoszech apteki są ustawowo zobowiązane do drukowania zaktualizowanych ulotek dołączanych do opakowań, zamieszczanych przez przemysł farmaceutycznych w bazie danych. Drukowanie w aptekach przez aptekarzy lub pacjentów (na terminalach podobnych do bankomatów) to kolejna możliwość, która mogłyby mieć charakter uzupełniający i włączać ludzi, którzy nie korzystają z internetu.

3.2.2.   Test treści i jej prezentacja

Należy zbadać akceptację społeczną dla różnych rozwiązań, a rozwiązania techniczne poddać testom użytkowników, aby zweryfikować funkcjonalność opracowanych rozwiązań.

Etap badań musi obejmować kwestie strukturalne dotyczące koniecznej kontroli rozwiązania technicznego, aby zwiększyć akceptację.

W jaki sposób organy ds. rejestracji kontrolują treści?

Treści muszą być prezentowane w taki sposób, aby umożliwiać dostosowanie do indywidualnych potrzeb pacjentów i obywateli, a jednocześnie zawierać wszystkie informacje wymagane w dokumentacji rejestracyjnej lub na mocy ustawy.

Aby umożliwić szybką informację zwrotną wszystkim zainteresowanym podmiotom, można uwzględnić możliwość oceny informacji (przede wszystkim ich zrozumiałości) przez użytkowników. Do prezentacji, rozpowszechniania i wymiany w tym zakresie można by wykorzystać komponenty mediów społecznościowych.

3.2.3.   Edukacja i szkolenia

Korzystanie z internetu jest silnie zróżnicowane między poszczególnymi grupami społecznymi. Wiele osób korzysta z sieci społecznościowych, ale nie korzysta z oferty informacyjnej. Mała grupa (szacunkowo 10 % według Federalnego Urzędu Statystycznego) wcale nie korzysta z internetu. Należy więc zainicjować badanie:

Jak można propagować aktywne uczenie się, aby umożliwić korzystanie z istniejących źródeł informacji na temat zdrowia (w tym informacji cyfrowych)?

Uczenie się przez całe życie jest jedną z ośmiu podstawowych umiejętności, wymienionych w zaleceniu Parlamentu Europejskiego i Rady z 18 grudnia 2006 r. (6). W zaleceniu tym wezwano państwa członkowskie do wdrożenia działań na poziomie krajowym. „Europejska agenda w zakresie uczenia się dorosłych” zawiera propozycje działań dla państw członkowskich na rzecz aktywnego uczenia się dorosłych. Umiejętności cyfrowe w dziedzinie zdrowia mogłyby zostać włączone do kryteriów Międzynarodowego Badania Kompetencji Osób Dorosłych (PIIAC).

Jaką rolę mogą odgrywać różne instytucje edukacyjne (uniwersytety, ośrodki kształcenia dorosłych itd.) oraz ośrodki opieki zdrowotnej w zakresie wzmacniania różnorodnych umiejętności, np. pracy z nowymi technologiami, angażowania się i opieki dla dobra wspólnego oraz przekazywania wiedzy społecznej i technicznej?

Pracownicy służby zdrowia muszą w trakcie swej edukacji zawodowej ukończyć odpowiednie szkolenie w tym zakresie. Ośrodki kształcenia dorosłych mogą opracować atrakcyjne kursy przystosowane do potrzeb użytkowników systemu. Aby dotrzeć do grup docelowych, ośrodki te mogłyby działać razem z pracownikami służby zdrowia (zwłaszcza z lekarzami), z lokalnymi aptekarzami i miejscowymi ośrodkami opieki zdrowotnej i społecznej. Jest to szczególnie ważne na obszarach wiejskich, gdzie ludzie żyją w większej izolacji. Szczególnie pomocne w wymianie wiedzy i umiejętności technicznych może się okazać uczenie międzypokoleniowe.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Henri MALOSSE

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  COM(2012) 736 final.

(2)  COM(2014) 219 final, http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:52014DC0219&from=PL

(3)  Opinia EKES-u „Społeczeństwo cyfrowe: dostęp, edukacja, szkolenia, zatrudnienie, narzędzia na rzecz równości” (Dz.U. C 451 z 16.12.2014, s. 25).

(4)  http://www.fass.se/LIF/startpage?userType=2

(5)  http://www.mobilehealthglobal.com/in-the-news/interviews/46/interview-with-peteris-zilgalvis

(6)  Dz.U. L 394 z 30.12.2006, s. 10.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/19


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Czy pomoc państwa dla przedsiębiorstw jest wydajna i skuteczna?”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/05)

Sprawozdawca:

Edgardo Maria IOZIA

Dnia 19 lutego 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

„Czy pomoc państwa dla przedsiębiorstw jest wydajna i skuteczna?”

(opinia z inicjatywy własnej)

Sekcja Jednolitego Rynku, Produkcji i Konsumpcji, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 14 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16 i 17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 198 do 3 (9 osób wstrzymało się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) uważa oceny skutków pomocy państwa za istotne narzędzia kontroli spójności między wynikami a sformułowanymi celami, co służy zwiększeniu skuteczności i wydajności podziału zasobów oraz poprawie przejrzystości i zatwierdzania procesów zarządzania.

1.2.

Wiele państw członkowskich opracowało już kompleksowe i zorganizowane systemy ewaluacji. Rozwój tych systemów postępuje równolegle z rosnącym zainteresowaniem środowisk akademickich, co pozwala na doskonalenie technik ewaluacji i zwiększenie dokładności instrumentów pomiarowych, którymi dysponują organy przyznające pomoc.

1.3.

Komisja Europejska powołała wraz z państwami członkowskimi forum wysokiego szczebla ds. pomocy państwa dla przedsiębiorstw, które zajmuje się również ewaluacją.

1.4.

W grudniu minionego roku podczas posiedzenia forum wysokiego szczebla europejska komisarz ds. konkurencji Margrethe Vestager oznajmiła: „Istnieją dwa szczególnie istotne elementy programu unowocześnienia polityki w dziedzinie pomocy państwa, a mianowicie: przejrzystość, bo za jej sprawą obywatele wiedzą, na co wydano ich pieniądze, oraz ewaluacja, dzięki której dowiadują się, czy zostały one dobrze wydane”. EKES zdecydowanie zgadza się z tym przesłaniem.

1.5.

EKES przyjmuje z zadowoleniem debatę na temat oceny skutków dotyczącej polityki w dziedzinie pomocy dla przedsiębiorstw i apeluje do Komisji o zdecydowaną kontynuację podejścia przyjmowanego już od kilku lat.

1.6.

Należy jednak zauważyć, że wiele systemów pomocy obecnie nie podlega ocenom skutków, z wyjątkiem ewaluacji przewidzianych w rozporządzeniach europejskich. W wielu przypadkach przepisy nakładają zaledwie wymóg potwierdzenia, że poszczególne działania formalnie spełniają wymagania prawne – i tym samym nie przewidują kompleksowej, długoterminowej oceny skuteczności i wydajności wszystkich inwestycji realizowanych w ramach pomocy dla przedsiębiorstw. EKES ma nadzieję, że oceny skutków staną się powszechniejsze i że ewentualnie obniżony zostanie próg 150 mln EUR, który został wyznaczony w ogólnym rozporządzeniu w sprawie wyłączeń blokowych jako dopuszczalna wysokość średniego rocznego budżetu na program pomocy, powyżej której obowiązkowe jest przedstawienie planu ewaluacji ex ante. W przeciwnym razie wiele państw członkowskich zostałoby wykluczonych z tego wymogu. Obniżenie wspomnianego progu byłoby pożądane zwłaszcza wtedy, gdy kwota pomocy jest duża, między innymi w stosunku do wielkości kraju.

1.7.

EKES podkreśla, że całokształt ram prawnych w dziedzinie pomocy państwa powoduje stopniowe przekształcenie roli Komisji, z kultury głównie administracyjnej, która niegdyś przeważała, w kierunku nowej formy współpracy z państwami członkowskimi ukierunkowanej na optymalizację wyników pomocy państwa poprzez skoncentrowanie się na jej skuteczności i wydajności. Przyjęcie programu unowocześnienia było ważnym krokiem naprzód.

1.8.

Państwa członkowskie muszą stworzyć odpowiednie mechanizmy ewaluacji przeprowadzanej przez niezależne organy. EKES uważa, że w opracowywaniu modelu ewaluacji muszą brać udział partnerzy społeczni, przy czym nie można dopuścić do zaprzepaszczenia znacznych zasobów wiedzy fachowej pracowników administracji publicznej. Powinni oni brać udział w opracowywaniu procedur ewaluacji oraz uczestniczyć w pracach nad końcowym sprawozdaniem, krzewiąc tym samym kulturę ewaluacji we własnych organizacjach i stopniowo ulepszając przebieg badania. Komisja Europejska musi przyczynić się do harmonizacji kryteriów ewaluacji w państwach członkowskich. Przyjęcie porównywalnych kryteriów pozwoli na przeprowadzenie ogólnej oceny skuteczności i wydajności pomocy państwa.

1.9.

Należy zwrócić szczególną uwagę na szczególne uwarunkowania panujące w regionach objętych systemem pomocy państwa. Godna pochwały decyzja Komisji w sprawie zwolnienia z obowiązku uprzedniego powiadamiania ponad 80 % całej pomocy państwa (1) umożliwia, z jednej strony, bezzwłoczne przyznanie środków finansowych, lecz z drugiej strony znacznie zwiększa odpowiedzialność oraz koszty administracji lokalnej, czyli wydatki publiczne. Będzie to wymagać, by państwa członkowskie skupiły się na zapewnieniu zasobów wymaganych do uruchomienia ukierunkowanych kursów szkoleniowych oraz rozpoczęły wymianę najlepszych praktyk pośród administracji lokalnej. Na wszystkich szczeblach należy rozwijać kulturę partnerstwa.

1.10.

EKES uważa, że nowy system, który obarcza państwa członkowskie odpowiedzialnością za ewaluację ex ante, wiąże się z całościowym wzrostem kosztów ponoszonych przez administrację publiczną i przedsiębiorstwa, co wymaga dokładnego programowania w celu wyeliminowania zbędnych formalności i uproszczenia procedur. Zwraca ponadto uwagę, że sześciomiesięczny okres na procedury zatwierdzania planów ewaluacji bardzo złożonych systemów może być zbyt krótki, a opracowanie alternatywnego modelu może przysporzyć dużych trudności małym krajom.

1.11.

EKES zaleca szybkie przyjęcie komunikatu dotyczącego pojęcia pomocy państwa, by pomóc zwłaszcza organom administracji lokalnej, które wskutek masowego zwolnienia z obowiązku uprzedniego powiadamiania zostały obciążone podwójnym wymogiem: określenia, czym jest pomoc państwa, i jej wdrożenia w sposób zgodny z rynkiem. Na przykład w wypadku przyznawania środków publicznych na kulturę i zachowanie dziedzictwa kulturowego stała niepewność prawa co do tego, na co przysługuje pomoc państwa, skłania organy administracji do uznania, że każdego rodzaju działanie podlega wytycznym w sprawie pomocy państwa i, tym samym, wszystkim wynikającym z tego obciążeniom administracyjnym i proceduralnym. Taka sama niepewność prawa dotyczy publicznego finansowania całej infrastruktury, zwłaszcza od czasu wydania orzecznictwa w sprawie portu lotniczego w Lipsku. Konieczna jest jasna i dokładna definicja środków pomocy publicznej dla przedsiębiorstw i odróżnienie tych, które nie stanowią pomocy państwa od tych, które stanowią pomoc państwa zgodnie z definicją zawartą w art. 107 ust. 1 TFUE.

1.12.

Choć EKES przyjmuje z zadowoleniem poczynione wysiłki, uważa, że należy rozszerzyć kulturę ewaluacji na wszystkie szczeble władzy, zarówno regionalne, jak i krajowe. Nie wolno ograniczać się tylko do wyżej wymienionych przypadków. W związku z tym Komitet apeluje o odnowienie takiego zobowiązania przez Komisję i państwa członkowskie.

1.13.

Przeprowadzona analiza pokazała, że władze publiczne nie posiadają danych dotyczących kosztów zarządzania ponoszonych w związku z nadzorowaniem pomocy państwa dla przedsiębiorstw. Nie da się przeprowadzić dogłębnej oceny skuteczności takiego finansowania bez uwzględnienia wolumenu wydatków organów publicznych, oprócz pomiaru samej pomocy względem uzyskanych wyników. Przejrzystość systemu wymaga publikowania takich danych. Z dostępnych danych wynika, że łączne koszty administracyjne wyniosłyby około 5 %, do czego należy dodać koszty zgodności szacowane na kolejnych 5 %. Do tego dochodzą kolejne koszty ewaluacji, które zgodnie z szacunkami Komisji sięgałyby niewiele mniej niż 1 %. Powyższa kwota, która została prawdopodobnie niedoszacowana, wydaje się z obiektywnego punktu widzenia nadmierna.

1.14.

EKES apeluje do Komisji o niestwarzanie niespodziewanych i dodatkowych obciążeń dla przedsiębiorstw oraz o zapewnienie lepszej skuteczności i wydajności całego systemu ewaluacji.

1.15.

Bardzo istotne jest, by ewaluacja uwzględniała również efektywność kosztów administracyjnych oraz kosztów wynikających z modeli ewaluacji.

1.16.

Dzięki porównywalności różnych modeli, a także elastyczności w stosunku do wielkości, rodzaju i wskaźników możliwe będzie uproszczenie ewaluacji ex ante oraz ujednolicenie kryteriów ewaluacji ex post.

1.17.

EKES postuluje przyjęcie zintegrowanej wizji działań Komisji w odniesieniu do różnych aspektów polityki gospodarczej: funduszy strukturalnych, pomocy państwa i umów o partnerstwie handlowym w celu zagwarantowania jednolitego programu europejskiej polityki handlowej opartej na rozwoju i wzroście.

1.18.

EKES zaleca zastosowanie kryteriów analogicznych do tych, które zawarto w rozporządzeniu delegowanym Komisji (UE) nr 240/2014 (2) z dnia 7 stycznia 2014 r. w sprawie europejskiego kodeksu postępowania w zakresie partnerstwa w ramach europejskich funduszy strukturalnych i inwestycyjnych. Kryteria te nakładają obowiązek przeprowadzenia konsultacji ze wszystkimi potencjalnie zainteresowanymi podmiotami w celu sporządzenia odpowiedniego rozporządzenia dotyczącego oceny skuteczności i wydajności pomocy państwa.

1.19.

Przejrzystość przeprowadzonych ewaluacji trzeba zagwarantować za pomocą jak największego upowszechnienia zgodnie z wymogami obowiązującymi już w niektórych państwach członkowskich w odniesieniu do przedsiębiorstw i kwoty przyznawanej pomocy.

1.20.

EKES zaleca, by plany ewaluacji przewidywały:

realizację celu polityki,

wpływ na konkurencję i handel,

skuteczność/wydajność instrumentu,

weryfikację warunków wstępnych ex ante w celu kontynuacji systemu lub podobnych systemów na szczeblu mikro (specyfikacja pomocy),

efekt zachęty.

1.21.

EKES zwraca się o dopuszczenie go do udziału w procesie oceny całościowej skuteczności i wydajności systemu pomocy państwa pod koniec okresu 2014–2020.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Pomoc dla przedsiębiorstw może – w sprzeczności z literą i duchem traktatów – zakłócać konkurencję i powodować fragmentację rynku wewnętrznego, jeżeli nie zostanie ujęta w przejrzyste ramy regulacyjne, nie będzie ukierunkowana na działalność produkcyjną oraz przedsiębiorstwa, które inwestują zwłaszcza w innowacje, badania i rozwój przynoszące korzyści gospodarcze i społeczne, oraz jeśli nie zostanie ona ograniczona i poddana kontroli.

2.2.

Z drugiej strony utrzymująca się od szeregu lat dekoniunktura – przejawiająca się poważnymi kryzysami krajowymi, które nieubłaganie wpływają na przedsiębiorstwa, pracowników i obywateli – wymaga relatywnie elastycznego podejścia, jakie przyjęli najwięksi konkurenci UE na rynkach międzynarodowych (nieobjęci jednym zbiorem zasad pomocy państwa). Konkurencyjność europejskich przedsiębiorstw musi być istotnym kryterium odniesienia. Niedobór miejsc pracy w Europie jest alarmujący. W porównaniu ze szczytowym rokiem 2007 nastąpił spadek inwestycji o 15 %, a 25 milionów Europejczyków wciąż pozostaje bez pracy. Pięć milionów z nich to ludzie młodzi. Większość to kobiety (3).

2.3.

Ciekawa analiza przeprowadzona przez Parlament Europejski (4) uwidoczniła znaczne rozbieżności między systemami obowiązującymi w UE i w USA. „Unijną politykę w dziedzinie konkurencji cechują ścisłe reguły, natomiast w USA kwestia ta pozostaje nieunormowana”. Na wniosek ówczesnego komisarza Joaquina Almunii do bieżących negocjacji między UE a USA w sprawie transatlantyckiego partnerstwa handlowo-inwestycyjnego (TTIP) (5) włączono unijną propozycję przepisów dotyczących pomocy państwa.

2.4.

Propozycja ta wydaje się jednak słaba i zasadniczo nieistotna (6). Europa nadal będzie mieć najbardziej restrykcyjne prawodawstwo na świecie. Choć sprzyja to pełnemu urzeczywistnieniu jednolitego rynku, to szkodzi europejskim przedsiębiorstwom. Europejskie przedsiębiorstwo produkujące w USA kwalifikuje się do otrzymania pomocy państwa niedopuszczalnej w UE, co po przyjęciu umowy stanie się łatwiejsze. EKES udziela Komisji poważnego ostrzeżenia, by w umowie o wolnym handlu nie faworyzowała przedsiębiorstw amerykańskich.

2.5.

Dotychczasowe doświadczenie ujawniło potrzebę gruntownego przeglądu europejskiego systemu pomocy państwa.

2.6.

Panujący w ostatnich latach kryzys gospodarczy i finansowy wymusił radykalny przegląd kryteriów wydatkowania środków, stosowanych przy określaniu polityki inwestycji publicznych oraz polityki wsparcia przedsiębiorstw na wszystkich szczeblach sprawowania rządów. Wobec niedostatku i ograniczonej dostępności zasobów priorytetem stało się zwłaszcza znalezienie sposobu na racjonalizację wsparcia i udzielanie pomocy tylko w przypadkach odpowiedniej wartości dodanej (co ma poprawić jakość pomocy, przy jednoczesnym umożliwieniu należytego monitorowania jej skuteczności i wydajności).

2.7.

Zdaniem EKES należy dowiedzieć się, jaki wpływ miała polityka przyjęta w dziedzinie pomocy dla przedsiębiorstw, czy określone instrumenty wsparcia były odpowiednie oraz czy koszty administracyjne i koszty zarządzania były proporcjonalne do uzyskanych wyników. Musimy przy tym mieć świadomość, że tego, czego nie da się zmierzyć, nie da się również określić ani ulepszyć. Dotychczasowe środki zapoczątkowują to podejście.

2.8.

Ewaluacja może wydawać się zagadnieniem technicznym interesującym wyłącznie niewielką grupę badaczy akademickich, podczas gdy jest ona przeprowadzana przez szersze grono firm konsultingowych zatrudniających profesjonalistów, specjalizujących się w audycie finansowym lub ewaluacji projektów i programów. Ponieważ ewaluacja zajęła jednak centralne miejsce w programie inteligentnych regulacji Komisji Europejskiej, stała się kluczowym aspektem polityki regulacyjnej, który dotyczy istotnych zagadnień instytucjonalnych i kwestii zarządzania poza dziedziną programów wydatkowania środków (7).

2.9.

Od 2008 r. Dyrekcja Generalna ds. Polityki Regionalnej i Miejskiej opracowuje programy ewaluacji alternatywnej dopełniające istniejące ewaluacje (ex anteex post), przeprowadzane na etapie programowania funduszy strukturalnych.

2.10.

W maju 2012 r. w ramach programu reform związanych z unowocześnianiem polityki w dziedzinie pomocy państwa DG ds. Konkurencji wprowadziła, w przypadku niektórych programów pomocy, ocenę skutków przeprowadzaną z zastosowaniem metod analizy alternatywnej (8). W szczególności nowe ogólne rozporządzenie w sprawie wyłączeń blokowych przewiduje obowiązkową ewaluację dużych programów pomocy (o rocznym budżecie powyżej 150 mln EUR) w określonych dziedzinach, takich jak polityka rozwoju regionalnego, pomoc dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), wsparcie badań, rozwoju i innowacji, pomoc w dziedzinie środowiska i energii czy pomoc na infrastrukturę szerokopasmową. Niektóre plany krajowe zostały już przedłożone (cztery), a inne plany w dziedzinie badań, rozwoju i innowacji oraz infrastruktury szerokopasmowej są obecnie rozpatrywane (około dziesięciu).

2.11.

Trybunał Obrachunkowy ostatnio interweniował w sprawie systemów ewaluacji wyników stosowanych przez EuropeAid, uznając je za nieadekwatne (9). Systemy ewaluacji stosowane we wszystkich działaniach Komisji są obecnie poddawane przeglądowi.

2.12.

Nieodzowna jest większa spójność między metodami ewaluacji stosowanymi w odniesieniu do pomocy państwa i wyników korzystania z funduszy strukturalnych, podobnie jak niezbędny jest gruntowny przegląd wszystkich unijnych strategii wydatkowania środków.

2.13.

Celem alternatywnego podejścia do oceny skutków polityki publicznej jest sprawdzenie zdolności polityki do wywoływania pożądanej zmiany w zachowaniu lub sytuacji danej grupy docelowej czy beneficjenta. W istocie określa ono zakres, w jakim wsparcie – raczej niż inne czynniki – przyczyniło się do osiągnięcia danego rezultatu. Czasami określa się to jako efekt zachęty.

2.14.

Celem procesu ewaluacji jest określenie wpływu przyczynowego przyjętej polityki, wyłącznie z uwzględnieniem bezpośredniego skutku tej polityki. Innymi słowy, eliminuje się ewentualne zakłócenia spowodowane ogólnymi uwarunkowaniami makroekonomicznymi lub zróżnicowaniem przedsiębiorstw.

2.15.

Wpływ przyczynowy mierzy się jako różnicę pomiędzy widocznymi zmiennymi wyników po realizacji danej polityki (sytuacja faktyczna) a tym, co mogłoby się zdarzyć, gdyby dana polityka nie została przyjęta (scenariusz alternatywny).

2.16.

Taki rodzaj analizy stanowi odpowiedź na postulaty ukazania skutków netto wsparcia, a także zakresu tych skutków. Przykładowo pozwala ustalić, czy i w jakim zakresie dana pomoc przynosi pozytywne bądź negatywne skutki oraz czy zaobserwowane zmiany autentycznie wynikają z zastosowanej polityki; czy wyniki są różne w przypadku poszczególnych beneficjentów (dużych lub małych przedsiębiorstw), poszczególnych regionów oraz w miarę upływu czasu, jak również, czy koszty administracyjne i koszty zarządzania są proporcjonalne i zrównoważone.

2.17.

Choć zagadnienie to było szeroko omawiane w literaturze ekonomicznej, zwłaszcza w ostatnich dziesięcioleciach, można wskazać zaledwie kilka przypadków organów publicznych państw członkowskich, które kontynuują i rozszerzają zastosowanie ocen skutków na potrzeby monitorowania i ulepszania polityki wparcia przedsiębiorstw.

2.18.

Do najciekawszych przypadków należą starania Zjednoczonego Królestwa, gdzie od 2001 r. regularnie ocenia się regionalne programy pomocy z zastosowaniem quasi-eksperymentalnych metod ewaluacji, oraz Holandii, gdzie w 2012 r. powołano ekspercką grupę roboczą ds. oceny skutków. Podobnie w Finlandii utworzono Fińską Agencję Innowacji, TEKES, a w Słowenii w 2001 r. przyjęto ustawę o monitorowaniu pomocy państwa.

2.19.

Za pośrednictwem niniejszej opinii EKES pragnie zabrać głos w prowadzonej przez Komisję Europejską i państwa członkowskie dyskusji na temat skuteczności i wydajności środków pomocowych dla przedsiębiorstw oraz potrzeby rozszerzenia stosowania oceny skutków.

3.   Sens ewaluacji: wnioski z piśmiennictwa

3.1.

Celem niniejszej opinii jest pokazanie znaczenia ewaluacji w oparciu o empiryczne dowody pochodzące z analiz alternatywnych. Ewaluacji nie należy już postrzegać jako przedsięwzięcia akademickiego, lecz jako istotną, zinstytucjonalizowaną praktykę włączoną w cykl polityki składający się z realizacji, monitorowania, ewaluacji i dostosowania.

3.2.

Stąd też opinia zawiera omówienie szeregu badań przeprowadzonych w różnych państwach członkowskich UE oraz przedstawia zasadnicze wnioski, które z nich wyciągnięto, mianowicie konsekwencje polityki w kategoriach wpływu na wzrost inwestycji, wydajność, zatrudnienie i innowacje oraz koszt programu. Wskaźniki te pozwalają zrozumieć wpływ na wzrost oraz sygnalizują zapotrzebowanie na ukierunkowaną pomoc wysokiej jakości.

3.3.

Choć w piśmiennictwie chętnie podkreśla się pozytywną zależność między publicznym wparciem dla przedsiębiorstw a wzrostem wskaźników (inwestycji, zatrudnienia, nowych produktów), należy odnotować, że skutek zachęty nie może być brany za pewnik. Jest również kilka innych czynników wpływających na powodzenie danej polityki, takich jak ogólny trend w gospodarce, funkcjonowanie rynku oraz ogólne opodatkowanie.

3.4.

W badaniu autorstwa Martiniego i Bondonia (2012) analizującym wpływ ustawy nr 488 we Włoszech dowiedziono, że średnio przedsiębiorstwa, które otrzymały pomoc bezpośrednią, ograniczyły inwestycje prywatne. W takim przypadku bezpośrednia pomoc państwa dla przedsiębiorstw najwyraźniej odniosła skutek w postaci zmniejszenia wydatków na prywatne inwestycje, zmniejszając tym samym zapotrzebowanie na środki prywatne. Pomoc państwa powinna uzupełniać inwestycje, a nie je zastępować.

3.5.

W piśmiennictwie podkreśla się również niektóre istotne obawy dotyczące wpływu pomocy na wydajność. W badaniu oceniającym autorstwa Criscuola (2012 r.) obejmującym brytyjskie przedsiębiorstwa, które otrzymały pomoc w ramach programu selektywnej pomocy regionalnej, wyjaśniono, że wzrost wydajności nie okazał się statystycznie istotny (10).

3.6.

Ustalenia te pokrywają się z innymi dowodami empirycznymi pokazującymi, że pomoc bezpośrednia często przekłada się na wzrost produkcji, przy czym nie wpływa na samą wydajność. Innymi słowy, przedsiębiorstwa otrzymujące pomoc osiągają wzrost, lecz nie stają się wydajniejsze. To zwiększyłoby ryzyko utrzymywania na rynku niekonkurencyjnych przedsiębiorstw.

3.7.

Modele statystyczno-ekonometryczne określające wpływ wsparcia z zastosowaniem podejścia alternatywnego umożliwiają ponadto pokazanie skutków netto konkretnych środków pomocowych dla zatrudnienia. Pozwala to na pomiar kosztu na „wytworzoną” jednostkę roboczą.

3.8.

Często występują rozbieżności między liczbą nowych jednostek roboczych przypisywanych bezpośrednio pomocy a danymi statystycznymi odnotowywanymi podczas monitorowania ex post. W badaniu autorstwa Trzcińskiego (2011 r.) skupiającym się na pomocy dla MŚP w Polsce dowiedziono, że z 25 000 nowych miejsc pracy utworzonych dzięki wsparciu zaledwie 10 550 można faktycznie przypisać zrealizowanej polityce (11). Bondonio i Martini (2012 r.) doszli do takiego samego wniosku: spośród 89 000 nowych miejsc pracy odnotowanych podczas monitorowania ex post ustawy nr 488 tylko 12 500 zostało faktycznie utworzonych, przy koszcie 232 000 EUR na jednostkę roboczą (12). Uwzględnienia wymaga również wpływ pomocy państwa na istniejące miejsca pracy, a tym samym na zabezpieczenie sytuacji gospodarki lokalnej, regionalnej lub krajowej.

3.9.

Pomoc dla przedsiębiorstw wywołuje różne skutki, w zależności od kwoty przyznanego wsparcia, wielkości przedsiębiorstwa, obszaru geograficznego, w którym jest zlokalizowane, oraz rodzaju przyznanej pomocy. Dowody empiryczne zawarte w analizach powinny pozostawać dostępne dla decydentów w sektorze publicznym, aby ułatwić im podejmowanie wyborów oraz zrozumienie, jaki rodzaj wsparcia będzie najodpowiedniejszy w danym kontekście. Jak powyżej jasno wykazano, konieczne jest opracowanie ukierunkowanych środków pomocowych w celu poprawy skuteczności i wydajności polityki.

4.   Uwagi

4.1.

Komisja Europejska musi kontynuować wysiłki służące zaznajomieniu z najbardziej powszechnymi zasadami i metodami w dziedzinie oceny skutków. EKES uważa zwłaszcza że w różnych państwach członkowskich należy organizować warsztaty poświęcone technikom i dostępnym metodom ewaluacji, we współpracy z uczelniami wyższymi, instytutami naukowymi, partnerami społecznymi i innymi zainteresowanymi stronami. Ułatwi to Komisji zrozumienie przeszkód występujących podczas stosowania przepisów oraz umożliwi jej niezwłoczną interwencję w tym zakresie.

4.2.

Choć wysiłki Komisji niewątpliwie zasługują na uznanie, nieodzowne jest poddanie ewaluacji większej liczby programów pomocy, w szczególności, kiedy w grę wchodzą duże kwoty wsparcia. Konieczne jest również promowanie debaty poświęconej metodyce służącej uzupełnieniu metod ewaluacji alternatywnej nowymi instrumentami ewaluacji, które mogą uwzględnić również skutki innych form wsparcia dla przedsiębiorstw (wparcie finansowe, pomoc pośrednią, politykę przemysłową jako taką).

4.3.

EKES podkreśla konieczność opracowania odpowiedniej, zróżnicowanej metodologii w odniesieniu do kryteriów i parametrów ewaluacji. Komisja stwierdza (13): „Będzie to gwarancją, że wsparcie publiczne będzie stymulować innowacyjność, rozwój zielonych technologii i kapitału ludzkiego, nie wywołując przy tym szkód w środowisku, a w końcowym efekcie będzie pobudzać wzrost gospodarczy, zatrudnienie i konkurencyjność UE”. Wszystkie te elementy składają się na ocenę skutków dotyczącą pomocy państwa, która wykracza poza samo oszacowanie kosztów. Parlament Europejski zwraca się o umożliwienie mu udziału w opracowywaniu metod ewaluacji, a także przepisów europejskich w dziedzinie pomocy państwa, gdyż ma to duży wpływ na wybory państw członkowskich w obszarze polityki gospodarczej. EKES podkreśla również, że z punktu widzenia badań korzystne byłoby uzyskanie swobodnego dostępu do wyników ewaluacji w celu ulepszenia metodologii.

4.4.

Dla Komisji oraz krajowych i europejskich urzędów statystycznych korzystne byłoby rozważenie możliwości stworzenia wiarygodnej bazy danych na temat pomocy państwa dla przedsiębiorstw w jednolitych ramach metodycznych. Zagwarantowałoby to przejrzystość procesów decyzyjnych, jak również pobudziłoby zarówno organy publiczne, jak i zainteresowanych badaczy do badań i ocen.

4.5.

Uczelnie wyższe oraz placówki badawcze mogą odegrać decydującą rolę w przemianie świadomościowej w kierunku kultury ewaluacji oraz w upowszechnianiu nowych, bardziej zaawansowanych instrumentów ewaluacji polityki publicznej. Ponadto Komisja Europejska może zlecać niezależnym instytutom badawczym przeprowadzanie studiów przypadku w celu oceny skuteczności pomocy w niektórych dziedzinach, takich jak pomoc na badania, rozwój i innowacje, wsparcie dla MŚP, pomoc w sektorze energii i infrastruktury.

4.6.

Zważywszy, że ewaluacje wymagane na mocy nowych rozporządzeń UE nie koncentrują się w należytym stopniu na wpływie polityki pomocy dla przedsiębiorstw na całą europejską gospodarkę, zaleca się, by na koniec bieżącego okresu programowania (2014–2020) Komisja przeprowadziła badanie pilotażowe poświęcone temu zagadnieniu. W badaniu należy przeanalizować główne czynniki kształtujące sposób wydatkowania pomocy, określić powiązanie między pomocą dla przedsiębiorstw a potencjałem gospodarczym organów przyznających pomoc oraz wyjaśnić związek między polityką spójności a polityką konkurencji.

4.7.

Niniejsza opinia stanowi pierwszy etap prac EKES-u nad pomiarem wpływu pomocy państwa dla przedsiębiorstw. Stanowi również odpowiedź i wyraz wsparcia dla działań Komisji w tym zakresie. Niemniej EKES uważa, że niezbędne jest rozszerzenie i pogłębienie debaty. Będzie nadal dokładnie śledzić prace Komisji w tej dziedzinie oraz, gdy to możliwe, propagować kulturę oceny skuteczności i wydajności.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Eko nomiczno-Społecznego

Henri MALOSSE


(1)  Wystąpienie komisarz ds. konkurencji Margrethe Vestager na forum wysokiego szczebla państw członkowskich w dniu 18 grudnia 2014 r.

(2)  Dz.U. L 74 z 14.3.2014, s. 1.

(3)  http://ec.europa.eu/eurostat/tgm/refreshTableAction.do?tab=table&plugin=1&pcode=teilm020&language=en

(4)  http://www.europarl.europa.eu/RegData/bibliotheque/briefing/2014/140779/LDM_BRI%282014%29140779_REV1_EN.pdf

(5)  http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/january/tradoc_153019.6%20Competition%20SoE%20Subsidies%20merged.pdf

(6)  http://trade.ec.europa.eu/doclib/docs/2015/january/tradoc_153031.pdf

(7)  http://www.lexxion.de/pdf/ejrr/ejrr_2015_01-005.pdf

(8)  Rozporządzenie Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznające niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz.U. L 187 z 26.6.2014, s. 1).

(9)  http://www.eca.europa.eu/Lists/ECADocuments/INSR14_18/INSR14_18_PL.pdf

(10)  Criscuolo C., Martin R., Overman H. i Van Reenen J. (2012 r.) „The causal effects of an industrial policy” („Wpływ przyczynowy polityki przemysłowej”), CEPR Discussion Papers 8818.

(11)  Trzciński R. (2011 r.) „Towards Innovative Economy – Effects of Grants to Enterprises in Poland” („Ku innowacyjnej gospodarce – skutki dotacji dla przedsiębiorstw w Polsce”), red. Jacek Pokorski.

(12)  Martini A. i Bondonio D. (2012 r.), Counterfactual impact evaluation of cohesion policy: impact and cost effectiveness of investment subsidies in Italy („Alternatywna ocena skutków polityki spójności: wpływ i opłacalność dotacji na inwestycje we Włoszech”), sprawozdanie dla Komisji Europejskiej, DG ds. Polityki Regionalnej i Miejskiej.

(13)  COM(2012) 209 final.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/26


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Gospodarka na rzecz dobra wspólnego – zrównoważony model gospodarczy ukierunkowany na spójność społeczną”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/06)

Sprawozdawca:

Carlos TRIAS PINTÓ

Współsprawozdawca:

Stefano PALMIERI

Dnia 19 lutego 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

„Gospodarka na rzecz dobra wspólnego – zrównoważony model gospodarczy ukierunkowany na spójność społeczną”.

Sekcja ds. Unii Gospodarczej i Walutowej oraz Spójności Gospodarczej i Społecznej, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię 10 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16 i 17 września 2015 r. (posiedzenie z 17 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 144 do 13 (11 osób wstrzymało się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES uważa, że model gospodarki na rzecz dobra wspólnego (gospodarki dobra wspólnego, GDW) (1) został opracowany z myślą o włączeniu go do europejskich i krajowych ram prawnych, w celu przejścia do jednolitego rynku europejskiego przez bardziej etyczną gospodarkę opartą na wartościach europejskich i osiągnięciach polityki w zakresie odpowiedzialności społecznej, tworząc ponadto wzmacniające je synergie.

1.2.

Gospodarka na rzecz dobra wspólnego to całościowe podejście, którego koncepcje są bliskie podstawowym wartościom gospodarki społecznej, gospodarki o obiegu zamkniętym, gospodarki dzielenia się, gospodarki ukierunkowanej na funkcję, gospodarki opartej na zasobach i niebieskiej gospodarki.

1.3.

Gospodarkę na rzecz dobra wspólnego popierają organizacje społeczeństwa obywatelskiego, przedsiębiorstwa oraz środowiska naukowe. Jest uznawana za wykonalny model wzmacniający wartości europejskie i spójność społeczną oraz upowszechniający odpowiedzialny system gospodarczy. De facto gospodarkę na rzecz dobra wspólnego popiera ponad sto grup lokalnych, blisko 2 000 przedsiębiorstw (2) i organizacji społecznych.

1.4.

Zgodnie z ramami strategii „Europa 2020”, w modelu tym proponuje się przejście na „europejski rynek etyczny”, który wzmocni innowacje społeczne, doprowadzi do zwiększenia wskaźnika zatrudnienia i korzystnie wpłynie na środowisko. „Europejski rynek etyczny” można utworzyć dzięki wdrożeniu różnych strategii, takich jak:

1.4.1.

Pomiar wskaźników dobrobytu i rozwoju społecznego wykraczających poza PKB (3), takich jak „produkt dobra wspólnego” oraz „bilans dobra wspólnego”.

1.4.2.

Kształtowanie polityki uznającej przedsiębiorstwa bardziej przyczyniające się do dobra wspólnego, np. poprzez etyczne zamówienia publiczne czy upowszechnianie etycznego handlu wewnętrznego.

1.4.3.

Propagowanie etycznego handlu zagranicznego w ramach „marki Europa”. W ten sposób Europa utoruje drogę temu, by zostać uznana za rynek etyczny, a przedsiębiorstwa europejskie staną na czele globalnego rynku etycznego, co przyczyni się do wzmocnienia praw człowieka i norm pracy oraz poprawy ochrony środowiska na całym świecie.

1.4.4.

Zachęcanie wszelkiego rodzaju przedsiębiorców, którzy tworzą organizacje mające na celu przyczynianie się do dobra wspólnego.

1.4.5.

Wspieranie etycznej konsumpcji i świadomości europejskich konsumentów.

1.4.6.

Zwiększanie różnorodności ekosystemu finansowego poprzez promowanie sieci etycznych banków i rynków papierów wartościowych w całej UE.

1.5.

EKES domaga się od Komisji Europejskiej, w ramach odnowionej strategii społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw, podjęcia jakościowego kroku w celu nagradzania (w zakresie zamówień publicznych, dostępu do rynków zewnętrznych, ulg podatkowych itp.) tych przedsiębiorstw, które mogą wykazać się lepszymi wynikami w zakresie etyki.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Gospodarka, a w związku z tym także polityka gospodarcza odgrywają zasadniczą rolę w dzisiejszym społeczeństwie, zależy od nich bowiem realizacja – lub jej brak – innych podstawowych strategii politycznych na rzecz dobrostanu obywateli w takich dziedzinach jak edukacja, zdrowie, usługi socjalne, kultura, środowisko, technologia i innowacje. Obszary te są w dużej mierze uzależnione od sytuacji gospodarczej na szczeblu lokalnym i regionalnym.

2.2.

Kryzys, który nadal negatywnie wpływa na gospodarki państw członkowskich i jakość życia Europejczyków, obnażył słabą odporność systemu gospodarczego i społecznego UE.

2.3.

Z drugiej strony, jak wynika z globalnej ankiety za rok 2014 (4) Międzynarodowej Konfederacji Związków Zawodowych, nie ma takiego kraju, w którym większość społeczeństwa uważałaby, że system gospodarczy jest sprawiedliwy. Czterech na pięciu respondentów (78 %) uważa, że system gospodarczy sprzyja osobom zamożnym. Podobnie, 88 % Niemców i 90 % Austriaków opowiada się za „nowym ładem gospodarczym” (za ankietą Fundacji Bertelsmanna (5)); to samo można powiedzieć bez wątpienia o krajach, które najbardziej ucierpiały wskutek kryzysu gospodarczego, takich jak Grecja, Portugalia, Irlandia, Hiszpania i Włochy.

2.4.

Biorąc pod uwagę poczynione przez Komisję postępy dotyczące innowacji społecznych, a także opinię EKES-u SC/39 w sprawie: „Podsumowanie realizacji strategii »Europa 2020«”, sprawozdanie na temat śródokresowego przeglądu tej strategii, a także inicjatywę Komitetu Sterującego ds. Strategii „Europa 2020” nt. „Porozmawiajmy o szczęściu – wyjść poza PKB”, oczywiste jest, że skuteczne wspieranie konkurencyjności gospodarczej i spójności społecznej wymaga zmiany paradygmatu tak, by osiągnąć prawdziwą współzależność celów w zakresie gospodarki, środowiska i społeczeństwa oraz większą równowagę ilościowych i jakościowych aspektów rozwoju dzięki podejściu holistycznemu.

2.5.

Model gospodarki na rzecz dobra wspólnego stanowi odpowiednie uzupełnienie tego podejścia i cieszy się poparciem społeczeństwa europejskiego. Jego cele i wartości wykraczają poza to, co zwyczajowo oferuje odpowiedzialność społeczna przedsiębiorstw, a całościowa wizja modelu oznacza, że ma on na celu zjednoczenie najbardziej zróżnicowanych grup społeczeństwa.

2.6.

W ciągu zaledwie czterech lat gospodarka na rzecz dobra wspólnego stała się ruchem społecznym popieranym przez ponad sto grup lokalnych, blisko 2 tys. przedsiębiorstw i organizacji społecznych, a także rosnącą liczbę uniwersytetów w takich krajach jak m.in. Austria, Niemcy, Szwajcaria, Włochy i Hiszpania. Ponadto władze regionu Tyrol Południowy we Włoszech i kilka lokalnych samorządów z różnych państw europejskich wdrożyły na swoim terytorium model gospodarki dobra wspólnego.

3.   Gospodarka na rzecz dobra wspólnego – cele, wartości, strategia i wskaźniki

3.1.

Celem społeczeństwa powinno być dobro wszystkich jej członków, zgodnie z postanowieniami konstytucyjnymi.

3.2.

Zgodnie z zapisami art. 3 ust. 1, 2 i 3 Traktatu o Unii Europejskiej (6) głównym celem modelu gospodarki na rzecz dobra wspólnego jest to, by gospodarka służyła ludziom – innymi słowy, wspólnemu dobru. Punktem wyjścia do realizacji tego celu powinno być stwierdzenie, że choć pieniądze i kapitał są ważnymi instrumentami wymiany i inwestycji, to nie powinny być one jednak nigdy celem samym w sobie.

3.3.

Model gospodarczy dążący do wspólnego dobra powinien opierać się na wartościach uznanych przez wszystkich za uniwersalne: ludzkiej godności, solidarności, zrównoważoności ekologicznej, sprawiedliwości społecznej, przejrzystości i demokratycznym uczestnictwie.

3.4.

Uznanie wspólnego dobra za główny cel gospodarki wymaga specyficznej metody pomiaru sukcesów gospodarczych – zgodnie z założeniem, że ważny jest cel, a nie tylko środki – obejmującej produkt dobra wspólnego, bilans dobra wspólnego oraz ocenę zdolności kredytowej pod kątem dobra wspólnego, które wspólnie uzupełniają PKB, bilans finansowy i finansową ocenę zdolności kredytowej.

3.5.

Gospodarka dobra wspólnego jest całościowym modelem, który ma na celu włączenie gospodarki do społecznego, kulturowego i ekologicznego wymiaru europejskiego społeczeństwa. Jak wynika z poniższej tabeli, model ten odzwierciedla podstawowe wartości różnych propozycji gospodarczych:

WARTOŚCI/MODELE GOSPODARKI NA RZECZ DOBRA WSPÓLNEGO

Godność ludzka

Solidarność/ Współpraca

Zrównoważoność ekologiczna

Sprawiedliwość społeczna

Demokracja

Gospodarka społeczna

X

X

X

X

X

Gospodarka o obiegu zamkniętym

 

 

X

 

 

Gospodarka dzielenia się

 

X

 

 

X

Gospodarka ukierunkowana na funkcję

 

X

X

 

 

Gospodarka oparta na zasobach

 

 

X

X

 

Niebieska gospodarka

 

 

X

 

 

Źródło: opracowanie własne.

3.6.

Gospodarka na rzecz dobra wspólnego jest modelem gospodarczym, który może skutecznie przyczynić się do realizacji strategii „Europa 2020”, w szczególności poprzez:

zwiększenie stopy zatrudnienia i podniesienie jakości istniejących miejsc pracy (wartości: „godność ludzka” i „sprawiedliwość społeczna”),

wspieranie innowacji społecznych w społeczeństwie obywatelskim oraz w sferach gospodarczych i politycznych (wartości: „uczestnictwo i demokracja”),

ograniczenie emisji CO2, upowszechnianie energii ze źródeł odnawialnych, poprawa efektywności energetycznej i zmniejszenie zużycia energii (wartość: „zrównoważoność ekologiczna”),

zmniejszenie liczby ludności zagrożonej ubóstwem lub wykluczonej społecznie (wartości: „solidarność” i „sprawiedliwość społeczna”).

3.6.1.

Gospodarka na rzecz dobra wspólnego to proces innowacji społecznych i pozytywnej przedsiębiorczości, użyteczny z punktu widzenia popularyzacji nowych koncepcji i ich wspierania. Koncepcje te jednocześnie rozwiązywałyby problemy społeczne, tworzyły nowe relacje w społeczeństwie i zwiększały tworzenie wartości gospodarczej. Słowo „innowacje” jest tutaj użyte w znaczeniu zdolności tworzenia i wdrażania koncepcji generujących jakąś wartość. „Społeczne” odnosi się natomiast do takich kwestii, jak jakość życia, solidarność, zadowolenie i dobre samopoczucie.

3.7.

Gospodarka na rzecz dobra wspólnego jest narzędziem do budowania odpornego systemu społeczno-gospodarczego, który oferowałby europejskiemu społeczeństwu obywatelskiemu „ochronę i rozwój”, przyczyniał się do opracowywania rozwiązań a także – w przypadkach, kiedy jest to możliwe – zapobiegał kryzysom i przyczyniał się do zmian gospodarczych i społecznych. Jest sposobem na uczynienie odporności centralnym elementem procesów służących wspieraniu przechodzenia od sytuacji kryzysowej do fazy odbudowy i rozwoju.

3.7.1.

Odporność jest czynnikiem wpływającym na zdolność społeczeństwa obywatelskiego do reagowania na poważne wstrząsy oraz rozwiązywania nieoczekiwanych napięć i sytuacji kryzysowych. Mamy już środki umożliwiające przygotowanie społeczeństwa obywatelskiego do zapobiegania kryzysom i radzenia sobie z nimi, należy jednak skuteczniej nimi zarządzać i podejmować ściślejszą współpracę na wszystkich poziomach reprezentujących interesy instytucjonalne, gospodarcze i społeczne.

3.8.

Zwiększanie zdolności partnerów gospodarczych i społecznych do absorpcji kryzysów i zmian strukturalnych oraz zarządzania nimi i zapobiegania ich skutkom ma kluczowe znaczenie dla społeczeństwa obywatelskiego z punktu widzenia wsparcia dla osiągania standardów życia dostosowanych do potrzeb społeczeństwa. W ten sposób wspiera się również konkurencyjność gospodarczą UE, z myślą o spójności społecznej i zrównoważonym rozwoju, aby nie ograniczać możliwości przyszłych pokoleń.

3.9.

By wdrożyć te koncepcje w praktyce, model gospodarki dobra wspólnego opiera się na bezpośrednim udziale obywateli w sferze gospodarczej i politycznej. Na aktywnym udziale wszystkich zainteresowanych stron oparte są takie narzędzia jak bilans/raport dobra wspólnego, a zwłaszcza samorządowy wskaźnik dobra wspólnego.

4.   Przejście na „europejski rynek etyczny”

4.1.

W wyniku skutków odczuwanych podczas niedawnego kryzysu gospodarczego i finansowego mieszkańcy Europy coraz mniej tolerują takie kwestie, jak utrata dochodów, cięcia w dziedzinie zabezpieczenia społecznego i usług socjalnych, szkody dla środowiska naturalnego, niepewność w dziedzinie gospodarki i zatrudnienia, utrata praw socjalnych oraz praw konsumentów i użytkowników.

4.2.

Nowego impulsu wymagają dobrowolne i niedostatecznie ambitne polityki w dziedzinie odpowiedzialności społecznej przedsiębiorstw, które nie przedstawiają wystarczająco przekonujących informacji. W wielu dużych przedsiębiorstwach powiększają się dysproporcje płacowe, kobiety stanowią mniejszość w procesach podejmowania decyzji i słabnie zaangażowanie młodych pracowników w rozwój własnej kariery.

4.3.

Z kolei przedsiębiorstwa i MŚP są ze swej strony narażone na nieuczciwą konkurencję i nieetyczne praktyki, co zagraża przetrwaniu wielu z nich. Wielu obywateli domaga się gospodarki opartej na wartościach, które teoretycznie zapisane są w konstytucjach krajowych.

4.4.

Panuje klimat braku zaangażowania społecznego, którego wyrazem jest utrata zaufania publicznego do instytucji i osób, które je reprezentują. Aby odzyskać to niezbędne zaufanie obywateli i zwiększyć spójność społeczną i terytorialną, Unia Europejska będzie musiała przekształcić swoje strategie polityczne i opracować nową strategię, zgodną z pragnieniami i wartościami obywateli.

4.5.

W tym kontekście w opinii EKES-u w sprawie rocznej analizy wzrostu gospodarczego na 2014 rok wezwano do opracowania tablicy wyników zawierającej wskaźniki społeczne, które zostałyby w sposób proaktywny włączone do semestru europejskiego na równi ze wskaźnikami makroekonomicznymi i budżetowymi. Ponadto cele, metody i instrumenty semestru europejskiego powinny nadal obejmować ekologizację obecnych procesów przemysłowych w poszczególnych branżach oraz w całej gospodarce, z myślą o ożywieniu koniunktury w oparciu o bardziej zrównoważony model rozwoju.

4.6.

W związku z tym w modelu gospodarki dobra wspólnego proponuje się przejście na „europejski rynek etyczny”, w ramach którego polityka gospodarcza i handlowa byłyby dostosowane do kultury i wartości powszechnie uważanych za uniwersalne. Dzięki tej strategii europejska gospodarka i europejskie przedsiębiorstwa odzyskałyby swój międzynarodowy „wizerunek marki, jako organizacje wzorcowe z punktu widzenia ochrony i upowszechniania praw człowieka, jakości i znaczenia pracy oraz ochrony środowiska.

4.7.

Należy uznać te organizacje, które wprowadzają do obrotu produkty i usługi spełniające kryteria etyczne i przyczyniające się do wspólnego dobra. Konkretnie rzecz biorąc, produkty i usługi, które nie gwarantowałyby etycznego minimum w całym łańcuchu wartości, przestałyby być opłacalne.

4.8.

Podsumowując, choć w odniesieniu do wartości model gospodarki dobra wspólnego przypomina propozycje dotyczące tradycyjnej odpowiedzialności społecznej przedsiębiorstw, to jego zasięg, z punktu widzenia celów i metod, jest o wiele bardziej rozległy. W Europie odpowiedzialność społeczna przedsiębiorstw opiera się głównie na zasadzie „oddania społeczeństwu części uzyskanego dzięki niemu zysku”, a dopiero potem koncentruje się na celu „maksymalizacji tworzenia wspólnych wartości dla ich właścicieli/udziałowców i innych zainteresowanych stron i społeczeństwa jako całości” (7). Z tego powodu wiele przedsiębiorstw ograniczyło niestety swoją odpowiedzialność społeczną jedynie do działań charytatywnych lub gestów w dziedzinie public relations.

5.   Przyszłe strategie w zakresie budowy „europejskiego rynku etycznego”

5.1.

Zaproponowanych zostało kilka strategii dotyczących utworzenia europejskiego rynku etycznego. Plan działania rozpocznie się od pomiaru wkładu przedsiębiorstw we wspólne dobro i konwergencję w kierunku europejskiej sprawozdawczości niefinansowej. Następnie europejskie społeczeństwo obywatelskie zostanie poinformowane o wynikach osiąganych w tej dziedzinie przez przedsiębiorstwa za pomocą oznakowania etycznego. Kształtowana polityka będzie uznawać te przedsiębiorstwa, które wnoszą większy wkład w tworzenie dobra wspólnego poprzez etyczne zamówienia publiczne i strategie mające na celu tworzenie etycznego rynku wewnętrznego i międzynarodowego. Wreszcie, do zasad w zakresie wspólnego dobra dostosowane zostaną przedsiębiorczość, konsumpcja i polityka bankowa. Wszystko to zostanie zrealizowane tak, by uniknąć nadmiernych obciążeń administracyjnych i wykorzystać mechanizmy rynkowe.

5.2.

Pomiar wkładu przedsiębiorstw we wspólne dobro za pomocą opracowywania bilansu dobra wspólnego. Bilans dobra wspólnego dokonuje pomiaru niefinansowych aspektów sukcesu danego przedsiębiorstwa – jego powodzenia z etycznego punktu widzenia i wkładu we wspólne dobro. Obecna wersja środków w zakresie bilansu dobra wspólnego dokonuje pomiaru najważniejszych wartości konstytucyjnych: godności, solidarności, zrównoważonego charakteru, sprawiedliwości i uczestnictwa demokratycznego. Uzyskane rezultaty to „wyniki w zakresie etyki” wszystkich grup kontaktowych.

5.3.

Jeśli chodzi o wyjście poza tradycyjną odpowiedzialność społeczną przedsiębiorstw, ruch gospodarki na rzecz dobra wspólnego postuluje, że bilans dobra wspólnego powinien spełniać osiem tzw. metakryteriów. Powinien on być: 1. uniwersalny; 2 możliwy do zmierzenia w punktach neutralnych; 3. porównywalny między przedsiębiorstwami; 4. zrozumiały dla zainteresowanych stron; 5. publiczny; 6. poddawany audytom zewnętrznym; 7. Obowiązkowy; 8. wiążący prawnie. Im lepsze wyniki, tym niższe podatki, taryfy celne, odsetki itp., zgodnie z mottem „etycznie do sukcesu”.

5.4.

W ramach ruchu GDW ponad 200 MŚP doprowadziło już bilans dobra wspólnego do etapu końcowego, polegającego na wzajemnej ocenie lub audycie zewnętrznym. Należałoby stopniowo przechodzić na obowiązkowy bilans dobra wspólnego. UE podjęła niedawno pierwsze kroki odnośnie do dyrektywy w sprawie sprawozdawczości niefinansowej. Drugim krokiem mogłoby być uwzględnienie w tej dyrektywie wyłącznie norm zgodnych ze wszystkimi wyżej wymienionymi metakryteriami i powiązanie uzyskanych rezultatów z korzyściami prawnymi. Pozostałe normy można by następnie połączyć w jedną normę, należącą do niefinansowej części obowiązkowego bilansu spółki. „Uniwersalny” bilans (obejmujący informacje finansowe i niefinansowe) stałby się paszportem umożliwiającym wejście na przyszły wspólny rynek etyczny.

5.5.

Oznakowanie etyczne. W ramach gospodarki na rzecz wspólnego dobra postuluje się o informowanie o etycznym postępowaniu przedsiębiorstw na wszystkich produktach sprzedawanych na europejskim wspólnym rynku, za pośrednictwem wspólnego systemu oznakowania etycznego, opisującego wkład przedsiębiorstwa we wspólne dobro. Oznakowanie mogłoby wizualnie przedstawiać wyniki dobra wspólnego, na przykład za pomocą pięciu różnych kolorów. Kod QR umożliwiałby konsumentom zapoznanie się ze szczegółami bilansu.

5.6.

Etyczne zamówienia publiczne. Podczas procedury zamówień publicznych należałoby nadać pierwszeństwo organizacjom, które w swoim bilansie dobra wspólnego mogą wykazać największy wkład w jego tworzenie. Zamówienia publiczne w Europie mogą stać się siłą napędową tworzenia europejskiego rynku etycznego, poprzez przyjęcie kryteriów związanych z wkładem we wspólne dobro oraz jakością śladu ekologicznego i społecznego z dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE (8), a także wdrożenie odpowiedniej klauzuli społecznej.

5.7.

Etyczny handel wewnętrzny. Należy zachęcać do wolnego handlu wewnętrznego organizacje wykazujące w swoim bilansie dobra wspólnego największy wkład w tworzenie wspólnego dobra. Po pierwsze, ułatwione zostałoby swobodne wprowadzanie do obrotu oraz przepływ produktów i usług tych europejskich przedsiębiorstw, które mogą wykazać, że działają zgodnie z minimalnymi normami etycznymi w ramach europejskiego rynku etycznego. Po drugie, przedsiębiorstwa spoza UE, które mogą wykazać działania zgodne z minimalnymi normami etycznymi w ramach europejskiego rynku etycznego, otrzymałyby ułatwienia w zakresie importu, inwestycji i świadczenia usług. W ten sposób cła przywozowe i polityka podatkowa w zakresie handlu wewnętrznego i importu zostałyby ujęte w ramy uwzględniające postępowanie etyczne przedsiębiorstw.

5.8.

Etyczny handel międzynarodowy. Etyczne postępowanie i wkład we wspólne dobro muszą mieć kluczowe znaczenie dla tożsamości gospodarki europejskiej – innymi słowy „marki Europa”. Przedsiębiorstwa europejskie, będące ambasadorami europejskiego społeczeństwa, kultury i wartości, muszą zawsze postępować etycznie i udowadniać to za pomocą bilansu. Polityka Unii Europejskiej na rzecz handlu zagranicznego (programy pomocy dla handlu zagranicznego, etyczne standardy reguł handlu itp.) powinna zatem wspierać przede wszystkim te przedsiębiorstwa, które wnoszą największy wkład we wspólne dobro.

5.9.

Przedsiębiorcy na rzecz dobra wspólnego. Wspieranie przedsiębiorczości ma kluczowe znaczenie dla zagwarantowania zrównoważonego rozwoju gospodarczego Unii Europejskiej. Jednocześnie innowacje społeczne muszą z definicji być ukierunkowane na produkty i usługi przyczyniające się do wspólnego dobra społecznego. Dlatego polityka wspierania przedsiębiorczości w ramach „europejskiego rynku etycznego” sprzyjałaby przedsiębiorstwom rozpoczynającym działalność gospodarczą oraz szkoleniom dla przedsiębiorców w oparciu o wartości takie jak ludzka godność, solidarność, zrównoważoność ekologiczna, sprawiedliwość społeczna i uczestnictwo demokratyczne. We wszystkich miastach (spełniających kryteria dobra wspólnego) można by zakładać ośrodki przedsiębiorczości na rzecz dobra wspólnego, dzięki czemu powstawałyby przedsiębiorstwa od samego początku opracowujące bilans dobra wspólnego lub powstające bezpośrednio jako „przedsiębiorstwa na rzecz dobra wspólnego”.

5.10.

Konsumenci i wzmacnianie konsumpcji etycznej. Powodzenie „europejskiego rynku etycznego” będzie zależało od popytu ze strony konsumentów europejskich na produkty i usługi przyczyniające się do wspólnego dobra. Należy opracować i rozpowszechniać strategie i programy służące pobudzaniu etycznej konsumpcji. Programy te dostarczałyby informacji dotyczących charakteru „etycznego rynku europejskiego” za pomocą edukacji, podnoszenia świadomości i kampanii informacyjnych. Taki „podwójny akt” – bilans dobra wspólnego połączony z oznakowaniem – stanowiłby doskonałe narzędzie służące osiągnięciu tego celu.

5.11.

Etyczne banki i poszerzenie zakresu umowy bazylejskiej o etyczne kryteria jakości w obszarze uregulowań bankowych. Od kryzysu finansowego, który rozpoczął się w 2008 r., oraz niepomyślnych wydarzeń w sektorze bankowym i finansowym, obywatele europejscy stopniowo utracili zaufanie nie tylko do systemu bankowego, lecz również do krajowych i europejskich organów regulacyjnych. Taki stan rzeczy to poważne zagrożenie dla stabilności gospodarczej strefy euro.

5.11.1.

Dlatego też należy poprawić standardy etyczne sektora finansowego, a jednocześnie zwiększyć różnorodność ekosystemu finansowego poprzez wzmacnianie sieci banków etycznych w całej UE (spółdzielni, banków oszczędnościowych, nowych banków etycznych), które przyczyniają się do wspólnego dobra. Może to pomóc w promowaniu w Europie takiej bankowości, która: a) świadczy tylko podstawowe usługi (oszczędności, płatności, pożyczki); b) rezygnuje z wypłaty dywidend lub są one ograniczone; c) przeprowadza audyt pod kątem dobra wspólnego w przypadku wszystkich wniosków o pożyczkę. Tego rodzaju etyczna ocena zdolności kredytowej stanowiłaby poszerzenie umowy bazylejskiej o kryteria etyczne. Mierzono by w ten sposób etyczną wartość dodaną danej inwestycji.

5.11.2.

Opracowywany jest obecnie wstępny prototyp takiej oceny dobra wspólnego, w ramach austriackiego projektu w zakresie „banku dobra wspólnego”. Można by powiązać warunki kredytu z wynikami takiej oceny. W ten sposób rynek finansowy stałby się narzędziem zrównoważonego rozwoju społecznego i ekologicznego.

5.12.

„(Regionalna) giełda na rzecz dobra wspólnego”. Wszystkie banki etyczne pracujące na rzecz dobra wspólnego mogłyby wspólnie utworzyć regionalną giełdę na rzecz dobra wspólnego, która otrzymywałaby wnioski o pożyczkę, które przeszły test etyczny, ale nie test w zakresie wypłacalności. W przeciwieństwie do ich konwencjonalnych odpowiedników, giełdy te nie mogłyby negocjować akcji przedsiębiorstw lub uzyskiwać korzyści finansowych – nie to byłoby powodem do inwestycji w dane przedsiębiorstwo. Korzyści dla inwestorów finansowych leżałyby gdzie indziej: na przykład w znaczeniu danej inwestycji, jej użyteczności i wartości etycznej (tzw. potrójna panorama). W ten sposób Europejczycy i europejskie przedsiębiorstwa mieliby możliwość poczynienia inwestycji etycznych odzwierciedlających wartości zawarte w konstytucjach państw członkowskich oraz traktatach UE.

Bruksela, dnia 17 września 2015 r.

Henri MALOSSE

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Zob. strona internetowa na temat gospodarki na rzecz dobra wspólnego.

(2)  Niektóre z nich działają na bardzo konkurencyjnych rynkach.

(3)  W celu uwzględnienia PKB i innych wskaźników uzupełniających.

(4)  Globalna ankieta za rok 2014 Międzynarodowej Konfederacji Związków Zawodowych.

(5)  Fundacja Bertelsmanna „Bürger wollen kein Wachstum um jeden Preis” [„Społeczeństwo wcale nie chce wzrostu na wszelką cenę”].

(6)  Dz.U. C 83 z 30.3.2010.

(7)  COM(2011) 681 final.

(8)  Dz.U. L 94 z 28.3.2014, s. 65.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/33


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie metody wspólnotowej dla demokratycznej i społecznej UGW

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/07)

Sprawozdawczyni:

Gabriele BISCHOFF

Dnia 19 lutego 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie

metody wspólnotowej dla demokratycznej i społecznej UGW

(opinia z inicjatywy własnej).

Sekcja ds. Unii Gospodarczej i Walutowej oraz Spójności Gospodarczej i Społecznej, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 10 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 17 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 161 do 6 (10 osób wstrzymało się od głosu) przyjął następującą opinię:

„Unia Europejska musi być wspólnotą obywateli, a nie banków. Jej systemem politycznym jest demokracja, a przyszłością – sprawiedliwość społeczna” (1).

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Rzeczywista stabilizacja unii gospodarczej i walutowej (UGW) ma szansę powodzenia tylko wtedy, jeżeli dzięki zakrojonym na szeroką skalę reformom zlikwidowane zostaną braki w strukturze UGW. Wymaga to zmiany traktatów w ramach konwentu. Ponieważ dokonanie tych zmian przed rokiem 2018 jest mało realistyczne, w międzyczasie konieczne jest podjęcie innych działań, mających na celu nadanie UGW bardziej demokratycznego i społecznego charakteru w ramach obowiązujących traktatów oraz zadbanie o to, by dobrowolnie przyjęte zasady były faktycznie przestrzegane.

1.2.

Im dłużej kontynuowana jest obecna polityka oszczędności, nastawiona przede wszystkim na cięcie wydatków i nieidąca w parze ze skutecznym programem inwestycji służącym generowaniu dochodów dzięki wzrostowi gospodarczemu, społecznej spójności i solidarności, tym wyraźniej widać, że pogłębiające się społeczne nierówności zagrażają integracji gospodarczej i dobrej koniunkturze w Europie.

1.3.

Kontynuacja obecnego kursu nie jest zatem żadnym rozwiązaniem. Trzeba raczej wzmocnić spójność społeczną, polityczną i gospodarczą, by w tak zapobiec rozpadowi strefy euro. EKES podziela opinię, że większą uwagę należy zwracać na rozbieżności między gospodarkami państw UGW oraz podejmować wyważone reformy strukturalne w tych państwach według wymogów unii walutowej oraz zgodnie z wymogami krajowymi, aby zapewnić niezbędną konwergencję. Ponadto EKES uznaje za niezbędne wdrożenie krótkoterminowego zarządzania popytem.

1.4.

EKES opowiada się za wzmocnieniem parlamentaryzacji strefy euro, połączonej z powstaniem dużej komisji w Parlamencie Europejskim złożonej z deputowanych wszystkich państw strefy euro oraz tych krajów, które chcą do strefy przystąpić (26 państw członkowskich), w połączeniu ze wzmocnieniem wagi głosu parlamentarzystów państw strefy euro w kwestiach związanych z UGW (COSAC+). Powyższe działania można podjąć w stosunkowo krótkim czasie.

1.5.

EKES zwraca uwagę, że trzeba lepiej pogodzić niektóre cele polityki gospodarczej i zarządzania gospodarczego ostatnich lat z celami polityki społecznej Unii Europejskiej określonymi w art. 4 ust. 2 TFUE oraz usunąć ewentualne sprzeczności między celami gospodarczymi i społecznymi. Wszystkie działania w ramach europejskiego semestru – zgodnie z horyzontalną klauzulą społeczną – należy podporządkować ocenie skutków społecznych, której wyniki powinny być publikowane oraz dyskutowane na szczeblu krajowym i europejskim. EKES może wspierać ten proces w ramach posiadanych kompetencji.

1.6.

Przezwyciężenie rozbieżności w funkcjonowaniu rynków pracy, systemów kształtowania wynagrodzeń i systemów socjalnych odgrywa istotną rolę w procesie tworzenia demokratycznej i społecznej UGW.

1.7.

EKES wyraża przekonanie, że dialog makroekonomiczny w strefie euro (MED-EURO) może w znaczącym stopniu przyczynić się do dalszego rozwoju demokratycznej i społecznej UGW. Wyniki i wnioski tego dialogu należy uwzględnić zarówno podczas sporządzania rocznej analizy wzrostu gospodarczego, jak i opracowywania tablicy wyników zawierającej wskaźniki zatrudnienia i wskaźniki społeczne (ang. scoreboard) oraz zaleceń dla poszczególnych państw.

2.   Wyzwania dla demokratycznej i społecznej UGW oraz kryteria dla jej zdefiniowania

2.1.

EKES opracował liczne opinie, w których zawarł konkretne propozycje dotyczące poprawy funkcjonowania UGW. W uzupełnieniu do kilku opinii prezentujących scenariusze na przyszłość, niniejsza opinia zawiera propozycje sposobu przyspieszenia rozwoju demokratycznej i społecznej organizacji UGW w ramach metody wspólnotowej, tak by wzmocnić wymiar demokratyczny oraz sprostać obowiązkom w sferze społecznej, wynikającym z traktatów. Podjęcie konkretnych kroków w celu dokonania szerszych zmian traktatów przed 2018 rokiem jest mało prawdopodobne. Jednocześnie w dalszym ciągu istnieje obawa, czy instrumenty międzypaństwowe, zwłaszcza pakt fiskalny, nie osłabią metody wspólnotowej i nie będą sprzyjać rozłamowi w Europie (2). Im dłużej kontynuowana jest polityka oszczędności, nastawiona przede wszystkim na cięcie wydatków, bez uzupełnienia jej przynajmniej programem inwestycji i działaniami na rzecz wzrostu gospodarczego oraz spójności społecznej i solidarności, tym wyraźniej widać, że pogłębianie się społecznych nierówności zagraża integracji gospodarczej i dobrej koniunkturze w Europie.

2.2.

Kryzys w strefie euro obnażył słabości strukturalne unii walutowej. Zaniechanie już na samym początku wzajemnego dostosowania polityki ekonomicznej poszczególnych państw spowodowało, że rozwój państw tej wspólnoty walutowej pod wieloma względami okazał się rozbieżny (3).

2.3.

W czasie kryzysu międzyrządowy proces decyzyjny wydawał się być jedynym sposobem na szybkie przyjęcie ważnych instrumentów UGW – takich jak pakt fiskalny – ponieważ poszczególne państwa członkowskie nie zgodziłyby się na zmianę traktatu. Z jednej strony w czasie kryzysu zoptymalizowano kilka instrumentów. Z drugiej zaś strony istnieje zgoda co do tego, że w UGW istnieje deficyt demokracji i kontroli. Trzeba to zmienić, tak by zwiększyć spójność polityki integracji. Już w 2012 r. grupa ministrów spraw zagranicznych (4) zaleciła, by przy podejmowaniu wszelkich działań zagwarantować „pełną demokratyczną legitymację i rozliczalność” i by z tego też powodu zacieśnić współpracę między Parlamentem Europejskim a parlamentami krajowymi (5). Komisja Europejska w swym dokumencie koncepcyjnym w sprawie pogłębienia UGW zaproponowała działanie w oparciu o instytucjonalne i prawne ramy traktatów. Eurogrupa mogłaby wówczas podejmować określone działania, jeśli środki te byłyby dostępne dla wszystkich państw członkowskich.

2.4.

W praktyce polityki europejskiej coraz częściej na pierwszy plan wysuwały się rozwiązania międzyrządowe, takie jak pakt fiskalny, co zwiększa zagrożenie powstaniem równoległego systemu opartego na rozwiązaniach międzypaństwowych. W sprawozdaniu Van Rompuya, przedłożonym w grudniu 2012 r., wskazywano, jak ważna dla przeprowadzenia większych reform jest wspólna interpretacja. Ponadto niezbędny jest wysoki poziom spójności społecznej, silna partycypacja PE oraz parlamentów krajowych, a także wznowienie dialogu z partnerami społecznymi. Trzeba też zwiększyć poczucie współodpowiedzialności (ang. ownership) państw członkowskich. Ówczesny przewodniczący Rady (6) wprowadził zatem do debaty wymiar społeczny i szczególną rolę partnerów społecznych; debata ta do tej pory dotyczyła przede wszystkim kwestii gospodarczych i budżetowych oraz słabej legitymacji demokratycznej.

2.5.

Po wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2014 r. i w związku z wzmocnioną przez demokratyczne wybory pozycją przewodniczącego Komisji przedstawiono nowe propozycje do dyskusji:

a)

przedłożoną 12 lutego 2015 r. przez czterech przewodniczących notę analityczną „Przygotowania do kolejnych działań w zakresie lepszego zarządzania gospodarczego w strefie euro” (7);

b)

sprawozdanie pięciu przewodniczących „Dokończenie budowy europejskiej Unii Gospodarczej i Walutowej”, 22 czerwca 2015 r. (8)

2.6.

EKES przyjmuje te propozycje do wiadomości i rozpatrzy je pod kątem ich wkładu w dalszy rozwój zarządzania gospodarczego zmierzającego do unii społecznej, demokratycznej solidarnej i politycznej, która gwarantuje obywatelom Unii i partnerom społecznym należyty udział.

2.7.

EKES uważa, że UGW potrzebuje prawdziwego wzmocnienia współpracy wewnątrzwspólnotowej, jak to opisano w planie Komisji. W ten sposób – poprzez rozszerzanie popytu, a nie tłumienie go – można by sprawić, że zdolności gospodarcze poszczególnych państw przybliżają się do siebie w ramach rozwijającej się i prosperującej gospodarki. Do tego należy wyrównanie na drodze postępu standardów społecznych i praw pracowniczych.

2.8.

Wskutek tego, że równolegle funkcjonują: metoda wspólnotowa, inicjatywy międzyrządowe (jak np. pakt fiskalny) oraz nowe formy pośrednie w postaci nadzoru przez Komisję lub ETS, jeśli chodzi o stosowanie porozumień zawartych między państwami, doszło do nowego braku przejrzystości w odniesieniu do poszczególnych podmiotów, ich legitymacji i odpowiedzialności. W ten sposób nie da się zagwarantować przejrzystości i pełnej kontroli demokratycznej. Wywołuje to ogromną falę krytyki. W czasie kryzysu pierwszeństwo musiały zyskać szybkie rozwiązania, choć zawsze wyraźnie deklarowano zamiar przeniesienia potem ustaleń międzypaństwowych do metody wspólnotowej. Zdaniem pięciu przewodniczących stan ten ma potrwać jeszcze do 2018 r. Zgodnie z ich harmonogramem pełna demokratyzacja UGW zostaje zatem przesunięta dalej w przyszłość, a kwestia unii politycznej nie została w sprawozdaniu wystarczająco omówiona. Do tego czasu dialog w ramach europejskiego semestru pomiędzy Parlamentem Europejskim, Radą i Eurogrupą oraz między parlamentami krajowymi i Komisją tudzież między parlamentarzystami krajowymi i europejskimi (COSAC) ma doprowadzić do większego zaufania i wspólnego działania. W tym kontekście EKES zwraca uwagę, że wzmocniony dialog nie może zastąpić polityki integracji. Trzeba teraz na nowo wzmocnić metodę wspólnotową, by znów stała się – zamiast funkcjonujących obok siebie różnych rozwiązań międzypaństwowych – podstawą sprawnie działającej UGW.

3.   Lepsze zarządzanie UGW dzięki większemu zaangażowaniu, przejrzystości i odpowiedzialności

3.1.

Większe zaangażowanie partnerów społecznych może przyczynić się do lepszego zarządzania UGW, a zorganizowany dialog ze społeczeństwem obywatelskim przyczynia się do zwiększenia demokratycznej odporności. EKES jest gotowy odegrać tu szczególną rolę i służyć swoim doświadczeniem oraz zasobami, podobnie jak ma to już miejsce w przypadku strategii „Europa 2020” (9).

3.2.

Można oczekiwać, że kwestia poczucia współodpowiedzialności, zwłaszcza partnerów społecznych, podjęta w debacie przez przewodniczącego Rady Hermana van Rompuya, będzie znacznie bardziej skomplikowana, zwłaszcza że partnerzy społeczni w przeciwieństwie do rządów – dotąd w nikłym stopniu uczestniczyli w wyznaczaniu celów i tworzeniu instrumentów zarządzania gospodarczego. Jak skłonić ich do współpracy na rzecz polityki, na którą mają niewielki wpływ? Jako strony układów zbiorowych i podmioty gospodarcze znacząco współoddziałują oni na poziom i stabilność cen, gdzie UGW stanowi nadrzędne ramy dla różnych systemów kształtowania wynagrodzeń oraz założeń polityki rynku pracy i polityki społecznej.

3.3.

W 2013 r. Komisja przedłożyła komunikat w sprawie wymiaru społecznego UGW (10) i podjęła w nim temat kwestie bierności podmiotów społeczeństwa obywatelskiego. Problematyczne trendy rozwoju gospodarczego powinny zostać szybko rozpoznane i usunięte, jako że utrzymujące się nierówności społeczne mogą zagrażać finansowej i gospodarczej stabilności UGW. W toku debat wyłoniły się dwa stanowiska. Pierwsze stanowisko zakłada, że wymiar społeczny UGW mógłby być dodatkowym opcjonalnym filarem, który – w przeciwieństwie do wiążących procedur polityki budżetowej i gospodarczej – byłby dobrowolny. Zwolennicy drugiego poglądu – w tym i EKES, wskazują na fakt, że niektóre cele polityki gospodarczej stoją w sprzeczności z celami polityki społecznej Unii Europejskiej określonymi w art. 4 ust. 2 TFUE i że różnice te należy wykazać i usunąć.

3.4.

Komisja dąży do silniejszego zaangażowania partnerów społecznych i wymiany poglądów na temat kształtowania wynagrodzeń oraz negocjacji zbiorowych. W tym celu podjęła już wiele działań. Komisja chce także zasięgać opinii partnerów społecznych w ramach europejskiego semestru i wzmocnić ich zaangażowanie w państwach członkowskich. EKES również przedłożył bardzo konkretne propozycje dotyczące zwiększenia udziału partnerów społecznych w procesie zarządzania gospodarczego (SOC/507) (11). O chęci poświęcenia większej uwagi partnerom społecznym może świadczyć fakt nowego podziału zadań wewnątrz Komisji, szczególnie rozszerzenie kompetencji wiceprzewodniczącego Valdisa Dombrovskisa.

4.   Propozycje i ocena

4.1.    Sprawozdanie Przewodniczących

4.1.1.

EKES zakłada, że przedłożone 22 czerwca 2015 r. przez pięciu przewodniczących (12) sprawozdanie „Dokończenie budowy europejskiej Unii Gospodarczej i Walutowej” (13), będzie wytyczną dla przyszłego rozwoju struktur zarządzania gospodarczego w Europie. EKES jest zdania, że z uwagi na utrzymujące się nierówności oraz dla pozyskania zaufania konieczne jest – zwłaszcza w strefie euro – bardziej skuteczne i demokratyczne zarządzanie gospodarcze (14). Tymczasem treść analizy zasadza się na częściowo błędnych założeniach, co – mimo kilku słusznych punktów – sprawia, że wyciągnięte wnioski budzą wątpliwości; bez dostosowania obranej strategii polityka oszczędności będzie kontynuowana, a zatem dojdzie także do dalszych cięć płac i świadczeń socjalnych. W sprawozdaniu wprawdzie uznaje się, że wciąż nie spełniono minimalnych wymagań gwarantujących długoterminowe funkcjonowanie UGW, niemniej zalecane nasilenie i trwałe instytucjonalizowanie dotychczasowej polityki antykryzysowej powinny być kontynuowane. EKES zauważa tu sprzeczność.

4.1.2.

Przyczyn aktualnej katastrofalnej (również w porównaniu z USA i Japonią) sytuacji gospodarczej w strefie euro autorzy nie szukają w trwającej polityce antykryzysowej, lecz w braku konkurencyjności poszczególnych państw członkowskich wynikającej z odmiennego kształtowania wynagrodzeń i z deficytów budżetowych. EKES ubolewa nad tym, że pomijają oni krótkotrwałe wyzwania polityki makroekonomicznej, takie jak inflacja i deflacja, oraz brak od 2010 r. polityki antycyklicznej oraz zbyt słabego popytu, na rzecz kontynuacji w dużej mierze asymetrycznej polityki dostosowawczej. Pięciu przewodniczących zupełnie nie dostrzega podstawowego problemu, który w okresie kryzysu stał się oczywisty, a mianowicie, że – w przeciwieństwie do Stanów Zjednoczonych, Japonii i Zjednoczonego Królestwa – strefie euro brakuje tzw. wierzyciela ostatniej instancji.

4.1.3.

Całkowicie pominięto różne działania banków centralnych, które w USA i Wielkiej Brytanii przyniosły porównywalnie szybko pożądane rezultaty, jednak w Europie najpierw doprowadziły do pogorszenia sytuacji. Zamiast antycyklicznej polityki stabilizacji należy wzmocnić istniejące instrumenty zarządzania gospodarczego m.in. poprzez krajowe organy ds. konkurencji, które koncentrują się na zmniejszeniu długu (ang. deleveraging) i na kształtowaniu wynagrodzeń nastawionym na wydajność. EKES ubolewa, że nie wykorzystano okazji do sprawdzenia, na ile trwale są fundamenty obecnych przepisów, i do uzupełnienia ich bardziej zdecydowaną perspektywą ogólnoeuropejską.

4.1.4.

EKES ubolewa nad tym, że powody wyraźnie gorszego niż oczekiwano rozwoju gospodarczego przewodniczący upatrują wyłącznie w tym, że nowe mechanizmy zarządzania gospodarczego, a także programy dostosowawcze w państwach znajdujących się w kryzysie nie zostały należycie opracowane i wdrożone. Kładąc nadmierny nacisk na reformy strukturalne i konkurencyjność cenową państw członkowskich z myślą o tym, by w pełni zrealizować unię gospodarczą (rozdział 1), pomija się fakt, że reformy strukturalne i kształtowanie wynagrodzeń dokonują się w drodze nieustannych negocjacji i rozwiązań na szczeblu lokalnym i wynikają z zasad demokratycznych. Tym samym pięciu przewodniczących stawia się w pozycji zdystansowanych obserwatorów, którzy najchętniej przybliżyliby państwa członkowskie do dowolnie zdefiniowanych wskaźników, nie starając się przy tym ani o wzmocnienie legitymacji demokratycznej takich działań, ani o zapewnienie poczucia współodpowiedzialności (ang. ownership).

4.1.5.

EKES obawia się zatem, że brak w sprawozdaniu wzmianki o pełnej unii fiskalnej jeszcze bardzie zmniejszy legitymację strefy euro w państwach członkowskich, szczególnie dlatego, że uporczywe stosowanie tych samych środków nie poprawi sytuacji ekonomicznej wszystkich ich obywateli i sprawi, że nadal dominować będzie nacjonalistyczna perspektywa poszczególnych państw. Proponowane działania zmierzające do integracji rynków pracy i systemów socjalnych są zdaniem EKES-u zupełnie niewystarczające, miedzy innymi dlatego, że przypisuje im się drugorzędne znaczenie, i to wbrew deklaracjom pięciu przewodniczących, że „w kwestiach społecznych Europa powinna dążyć do uzyskania najwyższej oceny”. EKES uważa, że tworzenie unii społecznej powinno być integralną częścią demokratycznej i społecznej UWG, a nie działaniem na marginesie.

4.2.    Analiza i propozycje ośrodka badawczego Bruegel  (15)

4.2.1.

Europejski ośrodek analityczny Bruegel stwierdza, że UGW od początku naznaczona jest istotnymi różnicami w uwarunkowaniach gospodarczych, społecznych i politycznych, które odpowiedzialne są za błędy w politykach państw członkowskich i za nieadekwatne europejskie zarządzanie gospodarcze. Autorzy raportu proponują reformy zarządzania gospodarczego w obszarach unii bankowej i ostrożnościowego nadzoru sektora finansowego w skali makro, zapobiegania dużym rozbieżnościom w jednostkowych kosztach pracy oraz zarządzania polityką fiskalną, co może zapewnić poszczególnym członkom stabilne budżety i zasoby na wypadek kryzysu bankowego czy kryzysu długu publicznego. Zresztą EKES także sugerował niedawno w swoich opiniach podobne rozwiązania (16).

4.2.2.

Przepływy kapitałowe z państw dysponujących nadwyżkami były jednym z elementów, które doprowadziły do przegrzania gospodarek państw wykazujących deficyt, a w rezultacie do wzrostów płacy nominalnej. Jak dotąd za mało uwagi poświęcono zakłóceniom równowagi finansowej. Stoi to w sprzeczności z zamiarem pogłębiania integracji rynków finansowych.

4.2.3.

Procykliczna polityka fiskalna w latach 2011–2013 oraz brak antycyklicznej polityki fiskalnej w roku 2014 niepotrzebnie zaostrzyły problemy socjalne (17). Dlatego polityka powinna – oprócz niezbędnych reform strukturalnych – także stwarzać ludziom możliwości, na przykład poprzez kształtowanie warunków ramowych sprzyjających inwestycjom prywatnym, by można było odbudować zatrudnienie w perspektywie długoterminowej. Przy tym polityka ta powinna obejmować środki służące wzmocnieniu konkurencyjności w celu wytwarzania dochodu i poprawy dobrobytu, co zapewni wszystkim stabilność społeczną. EKES zgadza się zatem zdecydowanie z wnioskiem, że należy pilnie krótkoterminowo zwiększyć popyt zagregowany i inflację. Ponadto EBC musi zostać odciążony z zadań związanych z polityką fiskalną i dostosowaniem kosztów jednostkowych pracy, które nie leżą w zakresie jego kompetencji, a które de facto wykonuje z powodu braku reakcji innych instytucji.

4.2.4.

Zdaniem EKES-u konieczne są zwiększone wysiłki w celu wyjaśnienia podstawowych kwestii legitymacji demokratycznej. EKES zdecydowanie opowiada się za pełną parlamentaryzacją strefy euro, czyli utworzeniem dużej komisji w Parlamencie Europejskim złożonej z deputowanych wszystkich państw strefy euro oraz tych krajów, które chcą do strefy przystąpić. Należy wzmocnić ponadto wagę głosu parlamentarzystów państw strefy euro w kwestiach związanych z UGW (18).

4.2.5.

Sama Konferencja Komisji do Spraw Europejskich (COSAC) wskazała w 2014 r., że wiele parlamentów nie jest w odpowiednim stopniu zaangażowanych w te kwestie, i wyraziła zaniepokojenie, że zakłóca to więzi między obywatelami a Unią Europejską. Przedstawiciele COSAC wezwali Komisję i Radę do opracowania we współpracy z parlamentarzystami konkretnych propozycji rozwiązań tego problemu (19). Artykuł 13 paktu fiskalnego zakłada wprawdzie formy partycypacji, które są krokiem we właściwym kierunku, lecz nie są wystarczające dla zapewnienia parlamentaryzmu w pełnym tego słowa znaczeniu.

4.3.    Większa odpowiedzialność wszystkich podmiotów gospodarczych

4.3.1.

Przezwyciężenie rozbieżności w funkcjonowaniu rynków pracy, systemów kształtowania wynagrodzeń i systemów socjalnych odgrywa istotną rolę w procesie tworzenia demokratycznej i społecznej UGW. W najbliższym czasie mało realistyczne jest stworzenie systemu federalnego z jednolitym europejskim rynkiem pracy, tymi samymi instytucjami i systemami socjalnymi – tak jak to funkcjonuje w USA. Ponadto należy symetrycznie wzmocnić procedurę dotyczącą zakłóceń równowagi makroekonomicznej i włączyć w nią partnerów społecznych.

4.3.2.

EKES zwraca uwagę, że trzeba lepiej pogodzić niektóre cele polityki gospodarczej i zarządzania gospodarczego ostatnich lat z celami polityki społecznej Unii Europejskiej określonymi w art. 4 ust. 2 TFUE oraz usunąć ewentualne sprzeczności między celami gospodarczymi i społecznymi. Wszystkie działania w ramach europejskiego semestru – zgodnie z horyzontalną klauzulą społeczną – należy podporządkować ocenie skutków społecznych, której wyniki powinny być publikowane oraz dyskutowane na szczeblu krajowym i europejskim. EKES może wspierać ten proces w ramach posiadanych kompetencji.

4.3.3.

W sprawozdaniu przewodniczących jest mowa o unii finansowej, fiskalnej i politycznej, ale o unii socjalnej – ani słowa. Jest troska o wzmocnienie jedynego w swoim rodzaju modelu europejskiego, ale brakuje refleksji na temat wyjątkowego europejskiego modelu społecznego. Wprawdzie wspomniano o ocenie AAA, jeśli chodzi o kwestie społeczne, ale niejasne pozostaje, jak w ramach pogłębionej UGW osiągnąć ten najwyższy standard. Aspekt społeczny pojawiał się najwyżej jako uzupełnienie albo w kontekście większej przepuszczalności rynków pracy w państwach członkowskich. Jako zasadnicze elementy autorzy wymienili: minimum ochrony socjalnej, efektywne systemy socjalne w państwach członkowskich oraz nowe inicjatywy w zakresie prawa pracy oparte na modelu flexicurity – jednak bez szczegółowych wyjaśnień.

4.3.4.

Rządy państw członkowskich ponoszą dużą odpowiedzialność za kontynuację rozwoju demokratycznej i społecznej UGW. Odnosi się to w równym stopniu do partnerów społecznych na szczeblu krajowym i europejskim, dla których UGW stanowi nadrzędne ramy dla różnych systemów kształtowania wynagrodzeń oraz założeń polityki rynku pracy i polityki społecznej. Pełniąc rolę podmiotów ekonomicznych i społecznych, mają wymierny wpływ na osiągnięcie wspólnego celu stabilizacji UGW.

4.3.5.

EKES po raz kolejny stwierdza, że unia walutowa z różnym kształtowaniem się cen i wynagrodzeń w poszczególnych państwach członkowskich prowadzi do takich nierówności między regionami tego samego obszaru walutowego, że zewnętrzne zawirowania mogą doprowadzić do powstania kryzysu społecznego i politycznego oraz dalszego pogłębienia rozbieżności (20). W związku z tym EKES uważa, że nie da się uniknąć poważnej debaty na temat opartej na solidnych podstawach struktury UGW, wymagającej konsensusu w sprawie celów gospodarczych i społecznych, jak również uzgodnionego zarządzania (21). EKES wysuwa na tej podstawie wniosek, że dialog makroekonomiczny UE (MED) wymaga wzmocnienia i pogłębienia wewnątrz strefy euro.

4.3.6.

Dialog makroekonomiczny został zainicjowany na posiedzeniu Rady Europejskiej w Kolonii w czerwcu 1999 r., aby umożliwiać osiągnięcie kombinacji polityki budżetowej i monetarnej, nastawionej na trwały wzrost gospodarczy i stabilność, czyli harmonijne współgranie czynnika kształtowania wynagrodzeń, polityki monetarnej i fiskalnej. Cele dialogu są dziś bardziej aktualne niż kiedykolwiek: wyższy wzrost i poziom zatrudnienia przy utrzymaniu stabilności cenowej, pełne wykorzystanie potencjału produkcyjnego i zwiększenie potencjału wzrostu (22). EKES wyraża ubolewanie, że dialog ten z biegiem lat utracił swój impet i od czasu wybuchu kryzysu nie był należycie wykorzystywany, aby zwiększyć wymiar demokratyczny instrumentów zarządzania gospodarczego i wzmocnić świadomość współodpowiedzialności we wspólnym obszarze walutowym UGW.

4.3.7.

EKES wyraża przekonanie, że dialog makroekonomiczny strefy euro (MED-EURO) może się znacząco przyczynić do dalszego rozwoju demokratycznej i społecznej UGW, o ile uczestnicy dialogu będą w stanie spełnić jego wymogi. Możliwość efektywnego dialogu w gronie MED-EURO wymaga ograniczenia liczby uczestników. Oprócz przedstawicieli partnerów społecznych, Europejskiego Banku Centralnego, Eurogrupy oraz Komisji (przy zachowaniu pełnej autonomii i niezależności), swój równoprawny udział powinien mieć przewodniczący Komisji Spraw Gospodarczych i Monetarnych Parlamentu Europejskiego.

4.3.8.

Zdaniem EKES-u obrady MED-EURO powinny odbywać się przynajmniej dwa razy w roku i stanowić integralną część procesu zarządzania gospodarczego UGW. Wyniki i wnioski tego dialogu należy uwzględnić zarówno podczas sporządzania rocznej analizy wzrostu gospodarczego, jak i tablicy wyników zawierającej wskaźniki zatrudnienia i wskaźniki społeczne (ang. scoreboard) oraz opracowywania zaleceń dla poszczególnych państw. W ogólnym kontekście polityki pieniężnej, budżetowej i płacowej w UGW możliwe jest zbudowanie zaufania i osiągnięcie większej konwergencji bez naruszania swobody prowadzenia rokowań zbiorowych. Analogicznie do paktu stabilności i wzrostu mogłoby to prowadzić do większej przejrzystości (dobrowolnych) zobowiązań każdego z podmiotów gospodarki i mogłoby funkcjonować jak pakt stabilności i zatrudnienia. EKES podkreśla w tym kontekście znaczenie harmonijnego współgrania polityki monetarnej, budżetowej i kształtowania wynagrodzeń z myślą o większym wzroście gospodarczym i zatrudnieniu, co wzmocniłoby zaufanie do unii walutowej.

4.3.9.

Tym samym wybiera inne podejście niż propozycja pięciu przewodniczących, analogiczna do propozycji przedstawionej przez ośrodek analityczny Bruegel, czyli polegająca na utworzeniu krajowych organów ds. konkurencji, aby śledziły tendencje kształtowania wynagrodzeń na poziomie krajowym. Owe organy ds. konkurencji zgodnie z propozycją pięciu przewodniczących miałyby być ponadto koordynowane na szczeblu europejskim. Szkoda, że przewodniczący jeszcze przed przedstawieniem sprawozdania nie zasięgnęli opinii partnerów społecznych, gdyż w obecnej formie ich propozycja ma nikłe szanse powodzenia.

4.3.10.

Perspektywa: UGW bez głębokich reform instytucjonalnych i politycznych pozostanie słaba. Komitet żywi obawy o stabilność UE, gdyż konieczne reformy – niezależnie od tego czy wymagają zmiany w traktatach czy też nie – zawsze przeprowadza się na ostatnią chwilę i pod dużym naciskiem. Trzeba na nowo umocnić spójność społeczną, polityczną i gospodarczą w UE oraz kontynuować spójną integrację gospodarczą i walutową, jako podstawę sprawnie funkcjonującej UGW. Bez odważnych parlamentarzystów, polityków i partnerów społecznych, biorących aktywny udział w dyskusji ze społeczeństwem obywatelskim na szczeblu krajowym i europejskim i dążących do optymalnych rozwiązań, nie uda się zapewnić sprawnie funkcjonującej UGW.

Bruksela, dnia 17 września 2015 r.

Henri MALOSSE

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  Heribert Prantl „Europa – marzenie czy koszmar”, referat wygłoszony w Ludwigsburgu dnia 14 lipca 2013 r.

(2)  The EP, the Fiscal compact and the EU-institutions: a „critical engagement”; Elmar Brok (EPL, DE), Roberto Gualtieri (S&D, IT) i Guy Verhofstadt (ALDE, BE).

(3)  Komisja Europejska: Employment and Social Developments in Europe 2014, 15 stycznia 2015 r., http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=738&langId=en&pubId=7736

(4)  Sprawozdanie końcowe grupy ds. przyszłości Europy z dnia 17 września 2012 r. z udziałem ministrów spraw zagranicznych Belgii, Danii, Niemiec, Francji, Włoch, Luksemburga, Holandii, Austrii, Polski, Portugalii i Hiszpanii.

(5)  Tamże, od s. 2.

(6)  W ścisłej współpracy z przewodniczącymi J.M. Barroso, J.C. Junckerem i Mario Draghim.

(7)  Przygotowania do kolejnych działań w zakresie lepszego zarządzania gospodarczego w strefie euro, nota analityczna przedłożona przez Jeana-Claude’a Junckera w ścisłej współpracy z Donaldem Tuskiem, Jeroenem Dijsselbloemem oraz Mario Draghim na nieformalne posiedzenie Rady Europejskiej 12 lutego 2015 r.

(8)  Sprawozdanie pięciu przewodniczących „Dokończenie budowy europejskiej Unii Gospodarczej i Walutowej”, http://ec.europa.eu/priorities/economic-monetary-union/docs/5-presidents-report_pl.pdf

(9)  Opinia EKES-u „Podsumowanie realizacji strategii »Europa 2020«” (Dz.U. C 12 z 15.1.2015, s. 105).

(10)  COM(2013) 690, Wzmocnienie społecznego wymiaru unii gospodarczej i walutowej.

(11)  Opinia EKES-u „Struktura i organizacja dialogu społecznego w kontekście rzeczywistej unii gospodarczej i walutowej (UGW)” (Dz.U. C 458 z 19.12.2014, s. 1).

(12)  Przewodniczącego Komisji Europejskiej, przewodniczącego Rady Europejskiej, przewodniczącego Parlamentu Europejskiego, przewodniczącego Eurogrupy i przewodniczącego Europejskiego Banku Centralnego.

(13)  Zob. przypis 8. W dalszej części zostaną podjęte tylko te zagadnienia sprawozdania, które są istotne dla niniejszej opinii.

(14)  Opinia EKES-u „Ukończenie tworzenia UWG: filar polityczny” (Dz.U. C 332 z 8.10.2015, s. 8).

(15)  André Sapir, Guntram Wolff: Euro-area governance: what to reform and how to do it, 27 lutego 2015 r., http://www.bruegel.org/publications/publication-detail/publication/870-euro-area-governance-what-to-reform-and-how-to-do-it/

(16)  Opinie EKES-u: „Realizacja unii gospodarczej i walutowej – propozycje Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego na następną europejską kadencję” (Dz.U. C 451 z 16.12.2014, s. 10); „Ukończenie UGW: filar polityczny” (Dz.U. C 332 z 8.10.2015, s. 8).

(17)  Zsolt Darvas i Olga Tschekassin, Poor and under pressure: the social impact of Europe’s fiscal consolidation, Bruegel Policy Contribution 2015/04, marzec 2015 r.

(18)  Zob. przypis 14.

(19)  Wkład w XLIX COSAC, Dublin, czerwiec 2014 r.

(20)  Opinia EKES-u „Społeczne skutki nowych przepisów dotyczących zarządzania gospodarczego”, 2012 r. (Dz.U. C 143 z 22.5.2012, s. 23).

(21)  Zob. przypis 14.

(22)  Decyzja Rady Europejskiej w sprawie europejskiego pakietu dotyczącego zatrudnienia, Rada Europejska, Kolonia, 3–4 czerwca 1999 r.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/40


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie zasad dotyczących skutecznych i niezawodnych systemów świadczeń społecznych

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/08)

Sprawozdawca:

Bernd SCHLÜTER

Dnia 22 stycznia 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

zasad dotyczących skutecznych i niezawodnych systemów świadczeń społecznych

(opinia z inicjatywy własnej).

Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię w dniu 1 września 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 17 września) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 130 do 46 (10 osób wstrzymało się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES opowiada się za tym, by w działaniach strategicznych UE większy nacisk położono na politykę społeczną. Należy przy tym wyciągnąć wnioski z kryzysu, polityki przeciwdziałającej kryzysowi oraz utraty zaufania ze strony obywateli.

1.2.

Komitet zwraca się do Komisji, by w ramach znaczącego programu prac sformułowano ogólne zasady polityki społecznej, których propozycje przedstawia w punkcie 4. Można tego dokonać między innymi poprzez inicjatywę przewodnią, zasady dotyczące sprawowania rządów lub białą księgę. Podstawą jest lepszy, porównawczy proces gromadzenia danych na szczeblu UE i państw członkowskich. Wskaźniki dotyczące wyłącznie nakładów (czyli tego, ile środków poszczególne państwa członkowskie przeznaczają na określone świadczenia społeczne) są niewystarczające, by określić jakość systemów świadczeń społecznych.

1.3.

Opracowując zasady polityki społecznej w celu zapewnienia konwergencji norm społecznych na wysokim poziomie, trzeba respektować kompetencje państw członkowskich oraz polityczną i kulturową specyfikę tych systemów i, w miarę możliwości, dążyć do osiągnięcia konsensusu wśród państw członkowskich.

1.4.

Zasady polityki społecznej powinny stanowić podstawę merytoryczną między innymi przyszłych zaleceń dla państw członkowskich w ramach skuteczniej zorganizowanego europejskiego semestru (1). Powinny one również obowiązywać w ramach funduszy strukturalnych, OMK i oceny skutków społecznych zgodnie z art. 9 TFUE. Jednym z środków, do których należy dążyć, jest również wiążące minimum ochrony socjalnej, które jest zasadniczym elementem ochrony socjalnej. Należy przy tym wykorzystać istniejącą podstawę prawną.

1.5.

Zasady polityki społecznej powinny również stanowić podstawę działania instytucji UE, zwłaszcza w odniesieniu do zarządzania gospodarczego, kontroli budżetu i zarządzania kryzysowego.

1.6.

Partnerzy społeczni są głównymi podmiotami, zwłaszcza w ramach zarządzanych parytetowo systemów zabezpieczenia społecznego i innych systemów, które powstały w drodze prowadzenia negocjacji z partnerami społecznymi. Konieczny jest ich udział w opracowaniu zasad polityki społecznej. Niezbędne jest również włączenie, w zakresie ich kompetencji, podmiotów społeczeństwa obywatelskiego, stowarzyszeń służb socjalnych, przedsiębiorstw społecznych, samorządów lokalnych, państwowych organów ubezpieczeń społecznych, funduszy zabezpieczenia społecznego, użytkowników i konsumentów.

1.7.

EKES przedstawia w niniejszej opinii konkretne propozycje zasad polityki społecznej w odniesieniu do systemów świadczeń społecznych. Celem jest zapewnienie większej skuteczności i niezawodności świadczeń, a także ochrony socjalnej, zabezpieczenia społecznego i systemów opieki zdrowotnej, niezależnie od rodzaju świadczeniodawcy i rodzaju świadczenia. EKES dąży przede wszystkim do zapewnienia – pod względem prawnym i finansowym – nowoczesnych, przyczyniających się do wspólnego dobra świadczeń społecznych we wszystkich państwach członkowskich UE.

1.8.

EKES wychodzi z założenia, że systemy cechują się dużą różnorodnością, i odnosi się między innymi do celów, rodzajów i charakteru świadczeń społecznych, związku między solidarnością a odpowiedzialnością własną, a także do ochrony prawnej, finansowania i jakości. Porusza również kwestię statusu użytkowników i służb socjalnych. Uważa, że konieczne jest zapewnienie podstawowych świadczeń społecznych w oparciu o wspólne przepisy na szczeblu UE.

2.   Wprowadzenie: kontekst i obecna sytuacja

2.1.

Podstawą europejskiej polityki społecznej są między innymi prawa człowieka, doświadczenia wojenne (2), zapisana w traktatach zasada społecznej gospodarki rynkowej, cele strategii „Europa 2020”, potrzeba sprawnie działającej gospodarki, obowiązek zwalczania ubóstwa, rozdziały traktatów dotyczące polityki społecznej i zdrowotnej, a także polityki zatrudnienia oraz cel spójności społecznej i wspólne reguły konkurencji zgodnie z art. 3 TUE. Zgodnie z art. 151 TFUE celem polityki społecznej jest między innymi promowanie zatrudnienia, poprawa warunków życia, odpowiednia ochrona socjalna i zwalczanie wykluczenia społecznego. Europejski model społeczny jest wyrazem jedynej w swoim rodzaju wspólnoty wartości i kultury (3), łączącej demokrację i państwo prawa z odpowiedzialnością społeczną i solidarnością. EKES pragnie wzmocnić ten model i przygotować go na przyszłość.

2.2.

EKES jest przekonany, że polityka społeczna zarówno sama w sobie, jak również jako narzędzie trwałego wspierania wzrostu i zatrudnienia  (4) powinna być filarem polityki UE. Docenia postępy poczynione już w zakresie polityki zatrudnienia, w kilku dziedzinach koordynacji oraz w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Podkreśla inwestycyjny charakter (5) skutecznych systemów świadczeń społecznych oraz wskazuje na duchowe, społeczne i materialne koszty zaniechania polityki społecznej. Wychodzi z założenia, że skuteczna i innowacyjna gospodarka, a także niezawodne, skuteczne i wydajne świadczenia społeczne są od siebie wzajemnie zależne. Nowoczesne systemy socjalne mogą zwiększać odporność gospodarki na kryzysy, wspierać zatrudnienie i oferować duży potencjał zatrudnienia również w regionach znajdujących się w niekorzystnym położeniu (6). Z punktu widzenia nowoczesnego społeczeństwa technologicznego i informacyjnego, trendów demograficznych (7) i imigracji niskie wydatki, między innymi na aktywne włączenie, upodmiotowienie osób poszukujących zatrudnienia oraz szanse dzieci i młodzieży nie stanowią długotrwałej przewagi konkurencyjnej. Dalszy rozwój systemów na podstawie wspólnych zasad może się przyczynić do promowania większej równości szans i uczciwej konkurencji w UE.

2.3.

Systemy świadczeń społecznych i opieki zdrowotnej oraz porównywalne systemy służą między innymi niezbędnej równowadze społecznej, zwalczaniu ubóstwa, zapewnieniu dodatkowego źródła utrzymania i pokojowi społecznemu. Prawie każdy obywatel UE na jakimś etapie swojego życia potrzebuje wsparcia służb socjalnych. Systemy socjalne zapewniają między innymi odpowiednie świadczenia osobom starszym i wykwalifikowaną opiekę nad osobami potrzebującymi opieki i pomocy.

2.4.

W interesie pracodawców i pracowników leżą między innymi pogodzenie życia zawodowego i rodzinnego, promocja zdrowia i upodmiotowienie. Profesjonalne służby socjalne rozwijają zdolności komunikacyjne, zdolność radzenia sobie w życiu codziennym oraz kwalifikacje. Udzielają wsparcia w wypadku uzależnień i kryzysów, a także sprawowania opieki i wychowania dzieci w rodzinie.

2.5.

EKES dostrzega spore różnice w skuteczności, niezawodności i wydajności systemów socjalnych  (8). Z jednej strony w wielu państwach członkowskich istnieją sprawnie funkcjonujące systemy, z drugiej zaś dla wszystkich państw członkowskich przydatny byłby wspólny dyskurs społeczno-polityczny. Nie wszędzie zapewnia się minimalne środki do życia za pomocą świadczeń społecznych (minimalny dochód), profesjonalne usługi społeczne czy też skuteczne włączenie zawodowe i społeczne. Zwłaszcza opieka zdrowotna nie jest często dostępna dla wszystkich obywateli, na przykład, gdy nie mogą sobie pozwolić na oficjalną lub nieoficjalną odpłatność. Nie we wszystkich regionach i państwach członkowskich skorzystać można z profesjonalnych usług, między innymi opieki ambulatoryjnej, wsparcia dla osób niepełnosprawnych czy też z pomocy w wypadku problemów wychowawczych i rozwojowych. EKES odnotowuje, że w niektórych wypadkach solidarne finansowanie i ochrona prawna wymagają poprawy.

2.6.

Niedawne badanie przeprowadzone przez Fundację Bertelsmanna (9) ujawniło ogromne różnice w sprawności funkcjonowania systemów socjalnych oraz alarmujące tendencje do rosnącej przepaści między ubogimi a bogatymi w UE i we wszystkich państwach członkowskich, a także zawierało postulat większego zaangażowania UE w politykę społeczną. Badanie to pokazuje, że sprawne systemy socjalne mogą funkcjonować również tam, gdzie PKB jest stosunkowo niskie, a z kolei bywa, że tam, gdzie PKB jest stosunkowo wysokie, systemy są niewydolne. Wzrost ubóstwa zagraża pokojowi społecznemu i rozwojowi gospodarki (10). Coraz większym rozbieżnościom między państwami członkowskimi i niepokojącym tendencjom politycznym należy przeciwstawić się również za pomocą propozycji polityki społecznej.

2.7.

Trzeba ulepszyć podstawę merytoryczną zaleceń dla państw członkowskich i polityki przeciwdziałania kryzysowi. Zamiast przedstawiania późniejszych żądań w sprawie środków humanitarnych UE powinna przestrzegać spójnych zasad polityki społecznej. Kontrowersyjne, finansowane z podatków rekompensowanie obarczonej ryzykiem działalności banków powinno być proporcjonalne do inwestycji w prawidłowe funkcjonowanie systemów socjalnych. Przepisy rynku wewnętrznego dotyczące na przykład subwencji i zamówień publicznych mają już znaczny wpływ na systemy i usługi socjalne, którego to wpływu jednak nie mierzy się odpowiednio w koncepcjach polityki społecznej.

2.8.

Zgodnie z nowym celem traktatu dotyczącym społecznej gospodarki rynkowej  (11) politykę rynku wewnętrznego trzeba uzupełnić o elementy polityki społecznej (12). EKES przyjmuje obecne postulaty do wiadomości (13) i zachęca Komisję i Radę Europejską do konkretyzacji i urzeczywistnienia deklaracji dotyczących polityki społecznej (14).

2.9.

Nowy etap europejskiej polityki społecznej może się między innymi opierać na następujących pracach przygotowawczych: Rada domagała się już w 1992 r. minimalnego dochodu gwarantowanego (15). W 2000 r. opracowała agendę społeczną. Art. 12 Europejskiej karty społecznej zobowiązuje państwa członkowskie do utrzymywania systemów ochrony socjalnej. W traktatach UE zapisano między innymi cele dotyczące spójności społecznej i ochrony usług świadczonych w interesie ogólnym (16). MOP (17) opublikowała podstawowe normy systemów socjalnych. Aktualna biała księga w sprawie polityki społecznej UE pochodzi z 1994 r. Na szczeblu UE istnieje prawo do zapewnienia egzystencji  (18). W Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych wyznaczono istotne kryteria.

2.10.

W swej opinii SOC/482 EKES – w porozumieniu z Parlamentem (19), Komitetem Regionów (20) i stowarzyszeniami – domaga się odpowiedniego dochodu minimalnego (21). Podejmował również aktywne starania, by posunąć naprzód dyskusję w takich kwestiach, jak usługi socjalne, przedsiębiorstwa społeczne, inwestycje społeczne, zatrudnienie, art. 9 TFUE, inicjatywa dla młodzieży, zarządzanie gospodarką i usługi świadczone w interesie ogólnym. Niniejsza opinia odnosi się do wielu dokumentów EKES-u i innych dokumentów UE, z których nie wszystkie można wymienić.

3.   Ogólne uwagi: cele i treść opinii

3.1.

W niniejszej opinii EKES koncentruje się na pewnej niezbędnej części agendy polityki społecznej: zwiększeniu skuteczności i niezawodności świadczeń, a także na poprawie ochrony socjalnej, zabezpieczenia społecznego i systemu opieki zdrowotnej. Odnosi się do świadczeń społecznych, które są całkowicie lub częściowo finansowane w ramach systemów opodatkowania lub zabezpieczenia społecznego i które w możliwy do skontrolowania sposób, zgodnie z prawem socjalnym lub wspólnymi porozumieniami, leżą w kompetencji organów publicznych odpowiedzialnych za politykę społeczną. W tym wypadku charakter świadczeniodawcy nie ma decydującego znaczenia. Świadczenia społeczne w rozumieniu niniejszej opinii mogą być udzielane przez administrację publiczną i samorząd lokalny, fundusze zabezpieczenia społecznego, niezależne przedsiębiorstwa społeczne, organizacje charytatywne i przedsiębiorstwa o różnym statusie prawnym. W niniejszej opinii wszystkich tych świadczeniodawców określa się mianem „służb socjalnych”, jeżeli same świadczą one usługi społeczne. Pojęcie „świadczenia społecznego” obejmuje w tym kontekście wszystkie rodzaje świadczeń, m.in. usługi i świadczenia pieniężne w sektorze socjalnym i zdrowotnym. Przez „zabezpieczenie społeczne” rozumie się zarządzane parytetowo lub ustawowe ubezpieczenia społeczne lub ubezpieczenia wzajemne, które pełnią funkcję w systemach zabezpieczenia społecznego regulowanych za pomocą wspólnych porozumień lub prawa socjalnego.

3.2.

Różnorodność systemów socjalnych, świadczeń, pojęć i koncepcji wymaga staranności podczas dyskusji w sprawie polityki społecznej i podczas wykonywania tłumaczeń. Systemy państw członkowskich odpowiadają ich polityce społecznej, kulturze i historii. Trzeba je dalej rozwijać zgodnie z europejskim modelem społecznym. Konieczne jest znalezienie rozsądnej równowagi między różnorodnością systemów a potrzebą wspólnych zasad (22).

3.3.

UE powinna stworzyć wspólną przestrzeń dialogu na temat polityki społecznej, opracować nowoczesne standardy i podjąć samodzielne inicjatywy. Powinna ponadto dążyć do koordynacji dalszego rozwoju systemów socjalnych. Zasady polityki społecznej mogą być podstawą merytoryczną zaleceń Komisji, zwłaszcza w ramach europejskiego semestru, strategii „Europa 2020” i otwartej metody koordynacji, a także podstawą merytoryczną zastosowania oceny skutków społecznych zgodnie z art. 9 TFUE (23). Te zasady powinny również stanowić podstawę merytoryczną wiążącego minimum ochrony socjalnej (Minimum Social Protection Floor) oraz działalności instytucji UE i sprawowania rządów (24), zwłaszcza w odniesieniu do zarządzania kryzysowego, kontroli budżetu i zarządzania gospodarczego.

3.4.

Trzeba skontrolować, na ile systemy świadczeń społecznych nadają się do funkcjonowania w przyszłości. Służby socjalne powinny być zobowiązane do realizacji przyjętych demokratycznie celów dobra wspólnego, przy jednoczesnym poszanowaniu autonomii tych służb, jeśli chodzi o koncepcję ich działalności.

3.5.

przyznaniu świadczeń społecznych obywatelowi decydują z reguły organy ubezpieczeń społecznych, fundusze zabezpieczenia społecznego lub osoby trzecie jako świadczeniodawcy, np. lekarze, którzy zalecają określoną terapię. Od decyzji o przyznaniu świadczeń należy odróżnić kwestię udzielania świadczenia i jego finansowania. Istnieją m.in. czysto pieniężne świadczenia dla użytkowników, którzy mogą być zobowiązani do korzystania z określonych profesjonalnych usług. Niektóre świadczenia społeczne udzielane są bezpośrednio przez władze lokalne, inne organy ubezpieczeń społecznych czy też systemy zabezpieczenia społecznego. Jeżeli udzielają ich jednak niezależne służby socjalne, stosunek prawny i finansowanie mogą być bardzo różnie regulowane. Istnieją na przykład systemy zamówień publicznych, umowy o gwarantowanym poziomie usług i wynagrodzeniu między służbami socjalnymi a płatnikami, późniejszy zwrot kosztów, systemy bonów czy też ogólne bezpośrednie wsparcie ze strony służb socjalnych, zwłaszcza w formie poradnictwa i profilaktyki. W ramach systemów opierających się na umowach i bonach płatnik publiczny finansuje bezpośrednio służby socjalne stosownie do liczby przypadków. W odniesieniu do wszystkich systemów trzeba zadać sobie pytanie, czy zapewniają one użytkownikom odpowiednią ochronę prawną i wystarczające możliwości wyboru i udziału.

3.6.

Partnerzy społeczni odgrywają kluczową rolę zwłaszcza w systemach zabezpieczenia społecznego. Dlatego też powinni mieć pierwszeństwo udziału w opracowywaniu zasad polityki społecznej. Krajowe i lokalne organy ubezpieczeń społecznych, fundusze zabezpieczenia społecznego i niezależne służby socjalne odgrywają pierwszoplanową rolę między innymi w udzielaniu świadczeń społecznych. W związku z tym należy konsekwentnie, zgodnie z zakresem kompetencji, włączać do udziału ich przedstawicieli.

3.7.

Mając świadomość, że trzeba znaleźć rozsądną równowagę między kompetencjami państw członkowskich, wspólnymi europejskimi wartościami oraz zasadami uczciwej konkurencji w obrębie UE, należy stwierdzić, że następujące zasady powinny dać UE impuls do dalszych postępów w zakresie polityki społecznej.

4.   Zasady odnoszące się do systemów świadczeń społecznych

4.1.

Zasada minimalnej ochrony: zapewnienie podstawowych i dodatkowych świadczeń społecznych, między innymi jako źródła utrzymania (dochodu minimalnego) dla osób niepozyskujących wystarczających dochodów, na przykład z zatrudnienia, emerytur i innych świadczeń społecznych. Obejmuje to opracowywanie wspólnych wskaźników dotyczących podstawowych świadczeń społecznych (25). Zapewnienie źródła utrzymania powinno pokrywać przynajmniej realne koszty wyżywienia, zakwaterowania, odzieży, wody, energii i podstawowej opieki zdrowotnej.

4.2.

Zasada konieczności: rozwijanie i świadczenie nowoczesnych, profesjonalnych usług społecznych i zdrowotnych w różnych trudnych sytuacjach: m.in. dla rodzin, osób niepełnosprawnych, chorych, bezrobotnych, rodziców samotnie wychowujących dziecko, dzieci, osób opiekujących się krewnymi, uchodźców, młodzieży (26) cierpiącej na deficyty rozwojowe oraz rodziców borykających się z problemami wychowawczymi, a także pomoc w sprawowaniu opieki w domu i wykonywaniu innych obowiązków domowych (27), pomoc w wypadku nadmiernego zadłużenia (28), zachowań nałogowych, bezdomności i problemów psychospołecznych. Skuteczne świadczenia społeczne obejmują między innymi poradnictwo, opiekę, udzielanie wskazówek, wsparcie, upodmiotowienie, wychowanie, leczenie i terapię (29). Ze względu na to, że przyczyny bezrobocia są różnorodne i że należy zapobiegać popadaniu w spiralę ubóstwa, rozsądne jest, by za pomocą prawnie zagwarantowanych, aktywnych instrumentów rynku pracy wspierać szybką reintegrację zawodową i zapewnić godziwy zasiłek wszystkim osobom poszukującym pracy, zwłaszcza ludziom młodym poszukujących pierwszego zatrudnienia bądź kobietom pragnącym wznowić pracę po długim okresie przerwy zawodowej.

4.3.

Zasada pewności: wytyczanie jasnych celów polityki społecznej dotyczących świadczeń społecznych, na przykład równość szans i sprawiedliwość pokoleniowa, aktywne włączenie społeczne, rekompensowanie trudnej sytuacji, godzenie życia rodzinnego z zawodowym, ochrona przed życiowymi zagrożeniami, profilaktyka, interwencja kryzysowa, udział w zatrudnieniu i społeczeństwie, świadczenia na rzecz osób starszych, upodmiotowienie itp. Wiąże się z tym podejmowanie rozsądnych decyzji – poprzez przepisy prawa socjalnego – w sprawie rodzajów świadczeń społecznych, na przykład świadczeń pieniężnych lub usług, usług ambulatoryjnych, stacjonarnych itd. Trzeba przy tym znaleźć równowagę między prawem użytkownika do samostanowienia a celem skuteczności świadczeń społecznych.

4.4.

Zasada dostępności: zapewnienie lokalnej, czasowej, finansowej i wolnej od dyskryminacji dostępności świadczeń społecznych, a zwłaszcza usług społecznych. Do dostępności przyczyniają się solidarne i trwałe finansowanie, przejrzystość oferty usług oraz konkretne gwarancje prawne obejmujące możliwość złożenia skargi i odwołania. Jeżeli istnieją zobowiązania do częściowej odpłatności, muszą być one wyważone pod względem socjalnym i nie mogą stanowić przeszkody w dostępie do świadczeń. Biurokratyczna kontrola zapotrzebowania na pomoc może przynieść skutki przeciwne do zamierzonych w wypadku określonych świadczeń, na przykład leczenia uzależnień czy też rozwiązywania problemów psychospołecznych. Użytkownikom trzeba aktywnie oferować usługi, szczególnie w zakresie poradnictwa i profilaktyki.

4.5.

Zasada proporcjonalności: charakter i zakres świadczeń powinny być niezbędne i adekwatne, co trzeba uwzględnić w decyzjach uznaniowych i przepisach prawa socjalnego. Nakład środków powinien być proporcjonalny do oczekiwanego wyniku świadczenia społecznego. Zasadzie proporcjonalności powinny również odpowiadać zobowiązania prawne obywateli do korzystania ze świadczeń społecznych lub do jakiegokolwiek innego postępowania, jak również stosunek praw do obowiązków.

4.6.

Zasada solidarności: finansowanie świadczeń społecznych powinno się zasadniczo opierać na solidarnych systemach zabezpieczeń społecznych oraz sprawiedliwych i solidarnych systemach opodatkowania. W solidarnym finansowaniu powinny brać udział możliwie wszystkie grupy i warstwy społeczne. Zwiększyłoby to wiarygodność, akceptację i stabilność finansowania. Praca nierejestrowana (30) i unikanie opodatkowania są szkodliwe dla systemów socjalnych. Rozwój demograficzny i gospodarczy mogą sprawić, że rozsądnym rozwiązaniem będzie udział wszystkich kategorii dochodów, na przykład kapitałowych. Lepsza koordynacja systemów opodatkowania i finansowania w UE może poprawić podstawę finansowania. Inwestycje prywatne, darowizny, zaangażowanie obywateli i wspólnot religijnych oraz wykorzystanie środków fundacji są pożądanym uzupełnieniem regularnego finansowania, lecz nie mogą one zapewnić spełniania roszczeń prawnych i tworzenia infrastruktury.

4.7.

Zasada odpowiedzialności własnej: za pomocą usług socjalnych i systemów zachęt trzeba wesprzeć osoby poszukujące zatrudnienia oraz osoby mające trudność z integracją zawodową itp., dążąc do zapewnienia całkowitego lub częściowego samodzielnego pokrycia przez nich kosztów własnego utrzymania. Obywatele powinni móc korzystać z dodatkowego ubezpieczenia w ramach wynegocjowanych porozumień zbiorowych, które uzupełniałyby systemy publiczne i nie byłyby nastawione na zysk. Wsparcie zawodowe podczas rozwoju kwalifikacji zawodowych i umiejętności osobistych, takich jak zdolności komunikacyjne i społeczne, a także umiejętności radzenia sobie w życiu codziennym, jest często warunkiem zdobycia umiejętności wystarczających do wzięcia na siebie odpowiedzialności za własne życie i do wzbudzenia poczucia odpowiedzialności społecznej. Jeśli chodzi o ochronę zdrowia jednostki, to systemy opieki społecznej mogłyby promować zdrowy styl życia za pomocą działań zapobiegawczych, zachęt i lepszej ochrony konsumentów.

4.8.

Zasada uczestnictwa: wszystkie świadczenia powinny – samodzielnie bądź w połączeniu z innymi świadczeniami – przyczyniać się do udziału obywateli w społeczeństwie. Udział w społeczeństwie obejmuje uczestnictwo w życiu zawodowym, kulturalnym, politycznym, a także w dobrobycie społecznym.

4.9.

Zasada strukturalna: rozsądne ukształtowanie stosunków prawnych i finansowych między użytkownikami, służbami socjalnymi (publicznymi lub niezależnymi, w zależności od systemu), organami lub funduszami zabezpieczenia społecznego. Tam, gdzie niezależne służby socjalne uczestniczą w publicznych systemach świadczeń społecznych, na przykład na mocy prawa socjalnego i poprzez finansowanie, ich usługi, a zwłaszcza ich finansowanie i dostępność, powinny odpowiadać zasadom nakreślonym w niniejszej opinii. Takie służby socjalne powinny być finansowane i regulowane solidarnie na mocy prawa socjalnego, tak by mogły zapewnić wszystkim obywatelom wysokiej jakości usługi.

4.10.

Zasada samostanowienia użytkowników: użytkownicy nie są biernymi odbiorcami, lecz uczestniczą w świadczeniu pomocy i są uprawnionymi do niej obywatelami. W ramach odpowiedniego budżetu powinni mieć wybór między różnymi formami świadczeń, np. usługami ambulatoryjnymi i stacjonarnymi, a także innymi formami, takimi jak asysta domowa. Stosowny rodzaj pomocy zależy od sytuacji indywidualnej, od konkretnego zapotrzebowania na profesjonalną pomoc, które ocenić muszą odpowiednio wykształceni specjaliści, a także od życzeń poszczególnych osób i sytuacji lokalnej. Tam, gdzie niezależne służby socjalne uczestniczą w publicznych systemach świadczeń społecznych, na przykład na mocy prawa socjalnego i poprzez finansowanie, użytkownicy powinni mieć wybór między różnymi usługami.

4.11.

Zasada pewności prawa: ochrona prawna świadczeń, w stosownych przypadkach na mocy prawa socjalnego lub podobnych demokratycznych instrumentów prawnych państw członkowskich. Pod względem prawa socjalnego takie uregulowania powinny obejmować: roszczenia, przepisy uznaniowe, zobowiązanie użytkowników do współpracy, opis wymogów dotyczących świadczeń, możliwości wniesienia skargi lub odwołania, w stosownych przypadkach – kontroli publicznej prywatnych świadczeniodawców usług publicznych, zasad dotyczących jakości, gwarancji dostępności, wymogów infrastrukturalnych, rodzaju finansowania itd. Status prawny czy też prawa użytkowników należy gwarantować przynajmniej w wypadku podstawowych usług socjalnych i zdrowotnych. Decyzje uznaniowe mogą w niektórych obszarach świadczeń lepiej uwzględniać okoliczności. Zwłaszcza dobro osób potrzebujących szczególnej ochrony trzeba chronić poprzez prawo (31). Niezależne służby socjalne muszą mieć chroniony status prawny i niedyskryminacyjny dostęp do świadczenia usług, pod warunkiem że nie jest to system monopolowy. W niektórych państwach członkowskich zasady państwa socjalnego zapisane w konstytucji zwiększają znaczenie polityki społecznej i zapewniają podstawowe świadczenia społeczne, również w czasie kryzysu.

4.12.

Zasada ukierunkowania na wspólne dobro: zwłaszcza ukierunkowane na wspólne dobro i sprzyjające uczestnictwu formy przedsiębiorstw i organizacji  (32), takie jak organizacje non profit, przedsiębiorstwa społeczne, służby publiczne, stowarzyszenia, określone rodzaje fundacji i spółdzielni, organizacje użytkowników i inne podmioty społeczeństwa obywatelskiego powinny korzystać z odpowiednich warunków finansowych i prawnych. Finansowanie działających w tej dziedzinie przedsiębiorstw nastawionych na zysk z podatków i składek na ubezpieczenie społeczne wymaga pogłębionej debaty w ramach polityki społecznej, odpowiednich kontroli, a przynajmniej ram umożliwiających podział zysku.

4.13.

Zasada przejrzystości: sposób wykorzystywania środków publicznych przez służby socjalne i administrację publiczną powinien być przejrzysty. Obywatele powinni mieć dostęp do informacji o podstawach prawnych, powodach decyzji w sprawie świadczeń i zamówień itd.

4.14.

Zasada połączenia w sieć: realia życia codziennego, zmiana biegu życia, nowe formy rodziny, starzenie się społeczeństwa i imigracja wymagają zintegrowanych i połączonych świadczeń  (33). Trzeba unikać segregacji, wykluczenia i dyskryminacji.

4.15.

Zasada równości: użytkownicy, organy ubezpieczeń społecznych i służby socjalne powinny mieć uregulowane prawnie, możliwe do wyegzekwowania prawa i obowiązki. Jeżeli przewiduje się sankcje lub rekompensaty pieniężne za naruszenie przepisów, powinny one być nakładane nie tylko na użytkowników, lecz również na publiczne organy ubezpieczeń społecznych.

4.16.

Zasada jakości: świadczenia społeczne powinny być powiązane z środkami na rzecz zapewnienia jakości. Analiza zapotrzebowania, a także planowanie i wdrażanie środków powinny odbywać się na podstawie znajomości nauk społecznych i fachowej wiedzy. Konieczne jest rozwijanie usług osobistych poprzez działania szkoleniowe, profesjonalizację oraz odpowiednie wynagrodzenie i warunki pracy wynegocjowane z poszanowaniem niezależności partnerów społecznych. Ramy kwalifikacji UE dla usług świadczonych w interesie ogólnym w Europie (34) mogą być wzorcem zaleceń UE dotyczących usług społecznych. Jeśli jest to wskazane, powinno się wspierać pozyskiwanie i szkolenie wolontariuszy.

4.17.

Zasada koordynacji: trzeba usprawnić sposób zajmowania się sprawami transgranicznymi dotyczącymi świadczeń z zabezpieczenia społecznego i ochrony socjalnej. Trzeba przy tym wziąć pod uwagę dopuszczalny poziom obciążenia podmiotów ponoszących koszty, podatników i płatników składek, a także zasadę solidarności społecznej i proporcjonalności. Konieczne jest unikanie jednostronnego obciążenia systemów krajowych, które osiągają szczególnie dobre wyniki.

Bruksela, 17 września 2015 r.

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego

Henri MALOSSE


(1)  Na przykład poprzez bardziej konsekwentne monitorowanie i ocenę realizacji zaleceń oraz powiązanie z funduszami strukturalnymi (Dz.U. C 170 z 5.6.2014, s. 23).

(2)  Przemówienie Winstona Churchilla w Zürichu w 1946 r.: „Musimy stworzyć coś na podobieństwo Stanów Zjednoczonych Europy”.

(3)  Karta praw podstawowych UE, Europejska karta społeczna.

(4)  Dz.U. C 143 z 22.5.2012, s. 102.

(5)  Zob. COM(2013) 83 z 20 lutego 2013 r., Dz.U. C 226 z 16.7.2014, s. 21.

(6)  Dz.U. C 143 z 22.5.2012, s. 23; Dz.U. C 271 z 19.9.2013, s. 91; Dz.U. C 226 z 16.7.2014, s. 21.

(7)  Dz.U. C 161 z 6.6.2013, s. 27.

(8)  Dokumenty sporządzone w ramach europejskiego semestru, Caritas Europa: Przyszłość państwa opiekuńczego, 2012, dokumenty Platformy na rzecz Ochrony Socjalnej.

(9)  Social Inclusion Monitor Europe (SIM) – Index Report Social Justice in the EU – A Cross-national Comparison, 2014.

(10)  Badanie OECD In It Together z 2015 r. pokazuje, że w większości krajów przepaść między biednymi i bogatymi jest na najwyższym poziomie od 30 lat. Obecnie w krajach OECD 10 % najbogatszych zarabia 9,6 razy więcej od 10 % najuboższych. W latach 80. ubiegłego wieku ten stosunek wynosił 7,1.

(11)  Art. 3 ust. 3 TUE.

(12)  Na przykład Friends of Europe Social Union, 23 marca 2015 r.

(13)  Zob. pakiet inwestycji społecznych UE; KU Leuven Social Protection at the Top of the international Agenda, 2014 r.; EKES Na rzecz skuteczniejszej strategii „Europa 2020”: propozycje społeczeństwa obywatelskiego w sprawie większego włączenia społecznego i konkurencyjności w Europie, 4 grudnia 2014 r.; EKES Plan działania dla Europy, kwiecień 2014 r.

(14)  Zob. na przykład COM(2014) 902 final z 28 listopada 2014 r.; pismo zawierające opis zadań do komisarz Marianne Thyssen z 1 listopada 2014 r.; priorytety Junckera z 12 września 2014 r.; spotkanie prezydencji luksemburskiej i ministrów ds. społecznych w dniach 16 i 17 lipca 2015 r.: „Wzmocnienie społecznego wymiaru”; sprawozdania Komitetu Ochrony Socjalnej.

(15)  Zalecenie Rady z dnia 24 czerwca 1992 r. (Dz.U. L 245 z 26.8.1992, s. 46).

(16)  M.in. art. 2 i 3 ust. 3 TUE oraz art. 2 ust. 3, art. 14, 56, 107, 162 i kolejne, 168, 174 i 175 ust. 3 TFUE, protokół nr 26 do Traktatu o funkcjonowaniu UE (TFUE).

(17)  Zalecenia MOP z 2012 r.; MOP 2014–2015; World Social Protection Report.

(18)  Karta praw podstawowych UE: art. 1 w powiązaniu z art. 34 ust. 3.

(19)  Rezolucja z 20 października 2010 r. (2010/2039(INI)) (Dz.U. C 70 E z 8.3.2012, s. 8); rezolucja z 15 listopada 2011 r. (2010/2039(INI)) (Dz.U. C 153 E z 31.5.2013, s. 57).

(20)  http://toad.cor.europa.eu/corwipdetail.aspx?folderpath=ECOS-V%2f012&id=20923

(21)  Dz.U. C 170 z 5.6.2014, s. 23.

(22)  Zgodnie z art. 153 ust. 4 TFUE trzeba respektować kompetencje państw członkowskich w zakresie decydowania o podstawowych zasadach ich systemów socjalnych.

(23)  Zob. konferencję Europejskiego Instytutu Związków Zawodowych „The sovereign debt crisis, the EU and welfare state reform”, 3 lutego 2015 r.

(24)  W lipcu 2015 r. prezydencja w Radzie UE przedstawiła ministrom do spraw społecznych propozycje dotyczące wymiaru społecznego ram sprawowania rządów.

(25)  Dz.U. C 170 z 5.6.2014, s. 23.

(26)  AGJ, Europejski wymiar dobrobytu dzieci i młodzieży, 2015.

(27)  Dz.U. C 12 z 15.1.2015, s. 16; Dz.U. C 21 z 21.1.2011, s. 39.

(28)  Dz.U. C 311 z 12.9.2014, s. 38.

(29)  Zob. Dahme/Wohlfahrt, 2015.

(30)  Dz.U. C 458 z 19.12.2014, s. 43.

(31)  Na przykład dzieci i młodzież, kobiety ciężarne oraz osoby potrzebujące pomocy i niezdolne do czynności prawnych.

(32)  Inicjatywa EKES-u na rzecz przedsiębiorczości społecznej.

(33)  Kocher/Welti, 2010.

(34)  Zob. komunikat „Ramy jakości dotyczące usług świadczonych w interesie ogólnym” (COM(2011) 900 final).


ZAŁĄCZNIK

Następujące fragmenty opinii Sekcji Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa, które uzyskały poparcie co najmniej jednej czwartej oddanych głosów, zostały odrzucone na rzecz poprawek przyjętych w trakcie debaty:

Punkt 1.3

Opracowując zasady polityki społecznej w celu zapewnienia spójności dalszego rozwoju systemów socjalnych, trzeba respektować kompetencje państw członkowskich oraz polityczną i kulturową specyfikę tych systemów i, w miarę możliwości, dążyć do osiągnięcia konsensusu wśród państw członkowskich.

Wynik głosowania

Za:

105

Przeciw:

51

Wstrzymało się:

15

Punkt 4.2

Zasada konieczności: rozwijanie i świadczenie nowoczesnych, profesjonalnych usług społecznych i zdrowotnych w różnych trudnych sytuacjach: m.in. dla rodzin, osób niepełnosprawnych, chorych, bezrobotnych, rodziców samotnie wychowujących dziecko, dzieci, osób opiekujących się krewnymi, uchodźców, młodzieży (1) cierpiącej na deficyty rozwojowe oraz rodziców borykających się z problemami wychowawczymi, a także pomoc w sprawowaniu opieki w domu i wykonywaniu innych obowiązków domowych (2), pomoc w wypadku nadmiernego zadłużenia (3), zachowań nałogowych, bezdomności i problemów psychospołecznych. Skuteczne świadczenia społeczne obejmują między innymi poradnictwo, opiekę, udzielanie wskazówek, wsparcie, upodmiotowienie, wychowanie, leczenie i terapię (4). Ze względu na to, że przyczyny bezrobocia są różnorodne i że należy zapobiegać popadaniu w spiralę ubóstwa, rozsądne jest, by za pomocą prawnie zagwarantowanych, aktywnych instrumentów rynku pracy wspierać szybką reintegrację zawodową i ustalać wysokość świadczeń finansowych aż do czasu powrotu do pracy na podstawie dotychczasowego poziomu życia lub składek.

Wynik głosowania

Za:

119

Przeciw:

53

Wstrzymało się:

9

Punkt 4.4

Zasada dostępności: zapewnienie lokalnej, czasowej, finansowej i wolnej od dyskryminacji dostępności świadczeń społecznych, a zwłaszcza usług społecznych. Do dostępności przyczyniają się solidarne i trwałe finansowanie, przejrzystość oferty usług oraz konkretne gwarancje prawne obejmujące możliwość złożenia skargi i odwołania. Zobowiązania do częściowej odpłatności mogą być rozsądnymi narzędziami zarządzania. Muszą być wyważone pod względem socjalnym i nie mogą stanowić przeszkody w dostępie do świadczeń. Biurokratyczna kontrola zapotrzebowania na pomoc może przynieść skutki przeciwne do zamierzonych w wypadku określonych świadczeń, na przykład leczenia uzależnień czy też rozwiązywania problemów psychospołecznych. Użytkownikom trzeba aktywnie oferować usługi, szczególnie w zakresie poradnictwa i profilaktyki.

Wynik głosowania

Za:

114

Przeciw:

59

Wstrzymało się:

13

Punkt 4.7

Zasada odpowiedzialności własnej: za pomocą usług socjalnych i systemów zachęt trzeba wesprzeć osoby poszukujące zatrudnienia oraz osoby mające trudność z integracją zawodową itp., dążąc do zapewnienia całkowitego lub częściowego samodzielnego pokrycia przez nich kosztów własnego utrzymania. Obywatele powinni otrzymywać zachęty do zapewnienia sobie dodatkowych, racjonalnych i obarczonych niskim ryzykiem środków utrzymania i mieć możliwości w tym zakresie. Wsparcie zawodowe podczas rozwoju kwalifikacji zawodowych i umiejętności osobistych, takich jak zdolności komunikacyjne i społeczne, a także umiejętności radzenia sobie w życiu codziennym, jest często warunkiem zdobycia umiejętności wystarczających do wzięcia na siebie odpowiedzialności za własne życie i do wzbudzenia poczucia odpowiedzialności społecznej. Również odpowiedzialność za utrzymanie dobrego stanu zdrowia spoczywa częściowo na jednostce. Systemy opieki społecznej mogą promować zdrowy styl życia za pomocą działań zapobiegawczych, zachęt i lepszej ochrony konsumentów.

Wynik głosowania

Za:

117

Przeciw:

62

Wstrzymało się:

11


(1)  AGJ, Europejski wymiar dobrobytu dzieci i młodzieży, 2015 r.

(2)  Dz.U. C 12 z 15.1.2015, s. 16; Dz.U. C 21 z 21.1.2011, s. 39.

(3)  Dz.U. C 311 z 12.9.2014, s. 38.

(4)  Zob. Dahme/Wohlfahrt, 2015 r.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/49


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Walidacja umiejętności i kwalifikacji zdobytych w ramach uczenia się pozaformalnego i nieformalnego – praktyczny wkład zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/09)

Sprawozdawca:

Pavel TRANTINA

Współsprawozdawczyni:

Marie ZVOLSKÁ

Dnia 22 stycznia 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

„Walidacja umiejętności i kwalifikacji zdobytych w ramach uczenia się pozaformalnego i nieformalnego – praktyczny wkład zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego”

opinia z inicjatywy własnej.

Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię 17 czerwca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny przyjął 212 głosami (8 osób wstrzymało się od głosu) następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES jest przekonany, że należy położyć nacisk na identyfikację, dokumentację i ocenę, a zatem walidację wyników uczenia się pozaformalnego w sposób jak najlepiej umożliwiający porównywanie i zrozumiały dla wszystkich zainteresowanych stron, a w szczególności dla pracodawców i instytucji edukacyjnych.

1.2.

Państwa członkowskie powinny stworzyć obywatelom, niezależnie do wieku i poziomu kwalifikacji, możliwości korzystania z walidacji wyników uczenia się pozaformalnego i nieformalnego. Może to wymagać dalszych wspólnych działań podmiotów oferujących kształcenie pozaformalne, organów publicznych i innych zainteresowanych stron, np. w odniesieniu do takich kwestii jak finansowanie i walidacja.

1.3.

EKES wzywa do wsparcia wszystkich zainteresowanych podmiotów, w szczególności partnerów społecznych i innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, tak by mieli świadomość korzyści płynących z walidacji oraz mogli aktywnie uczestniczyć w opracowywaniu krajowych ram kwalifikacji oraz określaniu kwalifikacji zawodowych.

1.4.

Konieczne jest, by zapewnić obywatelom odpowiednie informacje na temat korzyści, możliwości i mechanizmów walidacji kompetencji. EKES zaleca państwom członkowskim, by zadbały o rozwój instytucji oferujących takie wskazówki i porady oraz włączyły w te działania w szczególności służby zatrudnienia, a także ośrodki informacyjne dla młodzieży, instytucje edukacyjne, pracodawców, organizacje branżowe, ośrodki doradztwa zawodowego, organizacje młodzieżowe, organizacje kobiet, organizacje wspierające migrantów i osoby niepełnosprawne oraz władze publiczne.

1.5.

Podstawowym warunkiem jest istnienie wysokiej jakości ram prawnych na szczeblu krajowym zapewniających równoważność dyplomów uzyskanych w ramach edukacji formalnej oraz uczenia się pozaformalnego i nieformalnego. To z kolei stawia wysokie wymogi co do jakości procesów walidacji, których spełnianie należy wspierać także finansowo, np. z Europejskiego Funduszu Społecznego.

1.6.

EKES wzywa instytucje oświatowe, zwłaszcza średnie i wyższe szkoły zawodowe oraz uniwersytety, by bardziej promowały walidację umiejętności i wiedzy nabytych w sposób pozaformalny. W tym zakresie istnieje w UE wiele przykładów dobrych praktyk, które trzeba rozpowszechniać.

1.7.

EKES jest przekonany, że negocjacje zbiorowe i dialog społeczny między związkami zawodowymi a pracodawcami mogą odgrywać ważną rolę w procesie walidacji kształcenia pozaformalnego oraz uczenia się przez całe życie. W ten sposób należy dążyć do walidacji uczenia się pozaformalnego jako ważnego przyczynku do debaty na temat zatrudnialności i instrumentów ją zwiększających.

1.8.

W kontekście wysokiego bezrobocia młodzieży należy wspierać możliwości współpracy między publicznymi i prywatnymi agencjami zatrudnienia, organizacjami wolontariackimi (zwłaszcza młodzieżowymi) i pracodawcami. Może to posłużyć do wyeksponowania znaczenia i wartości kształcenia pozaformalnego i uczenia się nieformalnego w organizacjach wolontariackich i podnoszenia wiedzy na ten temat oraz jednocześnie wzmocnić wzajemne zaufanie.

1.9.

Należy zatem promować rozwój i wykorzystanie narzędzi samooceny, które pomagają jednostce w ustaleniu i opisaniu efektów uczenia się na podstawie doświadczeń w organizacjach społeczeństwa obywatelskiego. EKES poparł już stworzenie europejskiego paszportu umiejętności, a później także instrumentu Europass Experience. Dlatego też ubolewa nad tym, że Komisja Europejska zawiesiła prace przygotowawcze dotyczące Europass Experience, i wzywa Komisję do wznowienia działań i skutecznego doprowadzenia tego przedsięwzięcia do końca.

2.   Wprowadzenie: uczenie się pozaformalne i nieformalne

2.1.

EKES uważa, że mimo obecnej niekorzystnej sytuacji gospodarczej i społecznej w wielu państwach członkowskich UE, w których nawet zdobycie formalnego wykształcenia nie jest gwarancją powodzenia na rynku pracy, UE nie może nie doceniać ukrytego bogactwa, jakim są doświadczenia i umiejętności nabywane w sposób pozaformalny czy nieformalny.

2.2.

Walidacja tak zdobytego doświadczenia i umiejętności może stworzyć możliwości zwłaszcza dla niektórych grup znajdujących się w trudniejszym położeniu (kobiet, migrantów, młodych i starszych pracowników). Nie należy jednak wzbudzać złudnej nadziei, że możliwe będzie szybkie wykorzystanie tych umiejętności na rynku pracy. Potrzebna jest bowiem polityka gospodarcza i społeczna bardziej nastawiona na inwestycje, tworzenie miejsc pracy dobrej jakości oraz ograniczenie ubóstwa i ryzyka wykluczenia społecznego. Polityka ta musi również zapewniać wytyczne i wsparcie dla wzmacniania systemu kształcenia, szkolenia i przekwalifikowywania się.

2.3.

EKES bazuje na ważnym dokumencie, jakim jest zalecenie Rady z dnia 20 grudnia 2012 r. w sprawie walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego (1). W zaleceniu tym podkreślono, że „walidacja efektów uczenia się, a mianowicie wiedzy, umiejętności i kompetencji, uzyskanych w wyniku uczenia się pozaformalnego i nieformalnego może odegrać ważną rolę w zwiększaniu zatrudnialności i mobilności oraz w motywowaniu do uczenia się przez całe życie, zwłaszcza wśród osób defaworyzowanych pod względem społeczno-ekonomicznym lub osób nisko wykwalifikowanych. […] Walidacja odpowiedniej wiedzy, umiejętności i kompetencji może okazać się jeszcze cenniejsza dla poprawy funkcjonowania rynku pracy, propagowania mobilności oraz zwiększania konkurencyjności i wzrostu gospodarczego”.

2.4.

Głównymi zainteresowanymi stronami, które odgrywają istotną rolę w zapewnianiu możliwości uczenia się pozaformalnego i nieformalnego oraz w ewentualnie następującym później procesie walidacji, są według Rady organizacje pracodawców, indywidualni pracodawcy, związki zawodowe, izby przemysłowe, handlowe i rzemieślnicze, krajowe podmioty uczestniczące w procesie walidacji kwalifikacji zawodowych oraz w ocenie i poświadczaniu efektów uczenia się, służby zatrudnienia, organizacje młodzieżowe, osoby pracujące z młodzieżą, organizatorzy kształcenia i szkolenia oraz organizacje społeczeństwa obywatelskiego.

2.5.

Zgodnie z zaleceniem Rady z 2012 r. państwa członkowskie są zobowiązane wprowadzić najpóźniej do 2018 r. – stosownie do krajowych uwarunkowań i krajowej specyfiki oraz w stopniu, w jakim uznają to za właściwe – rozwiązania dotyczące walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego, które pozwolą osobom indywidualnym:

uzyskać w wyniku procesu walidacji potwierdzenie wiedzy, umiejętności i kompetencji zdobytych w drodze uczenia się pozaformalnego i nieformalnego, w tym w stosownym przypadku za pomocą otwartych zasobów edukacyjnych,

uzyskać pełną lub w stosownym przypadku częściową kwalifikację na podstawie potwierdzonych doświadczeń z zakresu uczenia się pozaformalnego i nieformalnego.

2.6.

Zgodnie z zaleceniem Rady należy „w rozwiązaniach dotyczących walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego uwzględnić w stosownym przypadku przedstawione poniżej elementy, umożliwiając osobom indywidualnym korzystanie z nich – zależnie od potrzeb – osobno lub łącznie:

IDENTYFIKACJA efektów uczenia się uzyskanych przez osobę indywidualną w drodze uczenia się pozaformalnego i nieformalnego,

DOKUMENTACJA efektów uczenia się uzyskanych przez osobę indywidualną w drodze uczenia się pozaformalnego i nieformalnego,

OCENA efektów uczenia się uzyskanych przez osobę indywidualną w drodze uczenia się pozaformalnego i nieformalnego,

POŚWIADCZENIE wyników oceny efektów uczenia się uzyskanych przez osobę indywidualną w drodze uczenia się pozaformalnego i nieformalnego – w formie kwalifikacji, punktów lub osiągnięć prowadzących do uzyskania kwalifikacji bądź w innej stosownej formie.

Europejskie wytyczne dotyczące walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego z 2009 r. (2) (oraz ich niedawno zaktualizowana wersja z 2015 r.) są skierowane do osób i podmiotów, które są odpowiedzialne za rozpoczęcie, rozwój, wdrożenie i przebieg procesu walidacji. Poszczególne podmioty działają na różnych szczeblach (europejskim, krajowym, sektorowym i lokalnym) i w różnych kontekstach (w sektorze publicznym, prywatnym lub wolontariackim, w dziedzinie kształcenia i szkolenia, usług związanych z rynkiem pracy). Celem wytycznych jest wyjaśnienie warunków walidacji kompetencji oraz zwrócenie uwagi na możliwości zainteresowanych stron w rożnych fazach tego procesu.

2.7.

EKES już nieraz podkreślał korzyści płynące z kształcenia pozaformalnego i znaczenie jego uznawania. W niniejszej opinii zaś po raz pierwszy zajmuje się tą kwestią w sposób całościowy. Jego celem jest tu podsumowanie poglądów przedstawicieli pracodawców, pracowników i innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, jeśli chodzi o praktyczne procedury walidacji, oraz zaproponowanie praktycznych rozwiązań zgodnych z ich punktem widzenia.

3.   Umiejętności i wiedza zdobyte w ramach uczenia się pozaformalnego i nieformalnego

3.1.

Spadek wyspecjalizowanej produkcji opartej na rzemiośle, zmiana technologii oraz rozrost sektora usług oznaczają, że pracodawcy w XXI wieku kładą większy nacisk na „osobowość” pracowników lub umiejętności „przekrojowe” czy „transferowalne”. Coraz większego znaczenia nabiera uczenie się przez całe życie oraz walidacja uzyskanych w ten sposób, poza ramami edukacji szkolnej, umiejętności i wiedzy.

3.2.

W 2012 r. Uniwersytet w Bath oraz GHK Consulting opracowały na zlecenie Europejskiego Forum Młodzieży analizę dotyczącą tego, jak uczenie się pozaformalne w organizacjach młodzieżowych wpływa na szanse zatrudnienia młodych ludzi (3). Organizacje młodzieżowe są istotnymi podmiotami oferującymi kształcenie pozaformalne. Tego rodzaju kształcenie w organizacjach młodzieżowych nie ma na celu wyłącznie zwiększania szans zatrudnienia, mimo to umiejętności, które zostały zdobyte w ten sposób, mogą przyczynić się do zwiększenia tych szans, i tego właśnie dotyczyła wspomniana analiza.

3.3.

Badanie to pozwoliło wysnuć ogólny wniosek, że umiejętności, których wymagają pracodawcy, wyraźnie pokrywają się z umiejętnościami, które rozwija się w sektorze uczenia się pozaformalnego. Pięć z sześciu najczęściej poszukiwanych umiejętności miękkich to umiejętności, które w większym lub mniejszym stopniu rozwijają organizacje młodzieżowe – wyjątkiem są umiejętności matematyczne. Umiejętności miękkie, których pracodawcy najczęściej wymagają, obejmują: umiejętności komunikacyjne, umiejętności organizacyjne i w zakresie planowania, zdolność podejmowania decyzji, zdolność pracy zespołowej, niezawodność/samodzielność oraz umiejętności matematyczne. Te umiejętności miękkie uważane są za kluczowe dla skutecznego wykonywania pracy. Ma tu także miejsce rozwój pewnych cech osobowościowych, takich jak motywacja osobista, inicjatywa oraz kreatywność, czyli cech wiążących się z niezawodnością/samodzielnością oraz przedsiębiorczością.

3.4.

Uczenie się pozaformalne i nieformalne dotyczy wszystkich obywateli w procesie uczenia się przez całe życie. Na przykład wiele kobiet (i mężczyzn), zarządzając sprawami rodzinnymi, rozwija umiejętności, które można wykorzystać także w miejscu pracy, zwłaszcza w dziedzinie usług społecznych. Gdy muszą zmienić pracę w wyniku zwolnienia lub z uwagi na sytuację rodzinną, mogą wykorzystać tę wiedzę, by znaleźć nową pracę, albo – w przypadku kobiet migrantek – znaleźć pierwszą pracę. EKES już wcześniej apelował do państw członkowskich (4) o „przyspieszenie procesu uznawania kwalifikacji i umiejętności nabytych za granicą, aby umożliwić kobietom znalezienie pracy odpowiadającej ich kompetencjom i aspiracjom; […] uznanie, że praca w niektórych sektorach (sprzątanie, opieka nad dziećmi i osobami starszymi, hotelarstwo i gastronomia, rolnictwo itd.) może oznaczać nowe możliwości dla imigrantek o niższych kwalifikacjach, pod warunkiem że w sektorach tych zostanie wykorzeniona praca na czarno, że uzyskają one odpowiedni status zawodowy i odpowiednią rangę oraz że kobiety zostaną odpowiednio przeszkolone do wykonywania tych prac i będą mogły czynić postępy w karierze zawodowej”. Partnerów społecznych EKES wezwał do tego, by „ułatwili uznawanie kwalifikacji migrujących kobiet w układach zbiorowych”.

3.5.

Zwrócenie większej uwagi na wyniki uczenia się jest ważne dla powodzenia walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego. Jest to od 2004 r. systematycznie wyraźnie promowane w programie politycznym UE w dziedzinie kształcenia, szkolenia i zatrudnienia. Nowa analiza CEDEFOP-u (opracowana na podstawie badań przeprowadzonych w latach 2013–2015) pokazuje, że w całej Europie w coraz większym stopniu kładzie się nacisk na wyniki nauczania – na przykład podczas opracowywania krajowych ram kwalifikacji, definiowania i opisywania kwalifikacji zawodowych, wykorzystywania efektów kształcenia w programach nauczania czy procedurach oceny oraz przyjmowania tych wyników za punkty odniesienia w walidacji. Powinno to przynieść wzrost przejrzystości, adekwatności i jakości oraz zwiększyć otwartość na uczenie się pozaformalne i nieformalne. Na poziomie praktycznym ważne jest, że pozwoli to określić jasne cele dla uczniów i studentów – będzie to działało motywująco, umożliwi elastyczność programów nauczania i skieruje uwagę na ocenę wyników. Jednocześnie, w celu osiągnięcia wysokiej jakości wyników edukacji trzeba też ulepszać metody i same procesy nauczania i uczenia się.

3.6.

Wynika z tego, że należy położyć nacisk na ocenę i dokumentowanie wyników uczenia się pozaformalnego w sposób zrozumiały dla wszystkich zainteresowanych stron, a w szczególności pracodawców i instytucji edukacyjnych. Wyniki te mogą następnie, jeśli dana osoba jest tym zainteresowana i jeśli stworzone zostały odpowiednie warunki, zostać uznane jako standardowe kwalifikacje zawodowe, równoważne tym uzyskiwanym w ramach programów edukacji formalnej.

4.   Praktyczne spojrzenie na walidację umiejętności i kwalifikacji

4.1.    Mentoring, doradztwo i informowanie

4.1.1.

Państwa członkowskie powinny w ramach procesu walidacji zapewnić, aby osoby indywidualne i organizacje miały dostęp do informacji i doradztwa na temat korzyści i możliwości związanych z walidacją oraz na temat stosownych procedur, a także aby walidacja uczenia się pozaformalnego i nieformalnego została podparta odpowiednim doradztwem i poradnictwem oraz aby była łatwo dostępna.

4.1.2.

Systemy walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego powinny zostać określone w odpowiedni sposób i przy uwzględnieniu krajowych, regionalnych, lokalnych oraz sektorowych potrzeb i cech.

4.1.3.

Trzeba zapewnić możliwość uczestnictwa osób w różnym wieku i o różnym poziomie kwalifikacji. Może to wymagać dalszych wspólnych działań sektora organizacji niekomercyjnych, organów publicznych i innych zainteresowanych stron, np. w odniesieniu do takich kwestii jak finansowanie i walidacja.

4.1.4.

Obywatele powinni być informowani o dalszych korzyściach płynących z regularnego uczestniczenia w działalności organizacji wolontariackich. Nawet krótkotrwały udział w takich działaniach może mieć znaczący wpływ na rozwój umiejętności i poprawić szanse na rynku pracy.

4.1.5.

Konieczne jest, by zwracać się do obywateli w sposób skoordynowany i zapewniać im odpowiednie informacje na temat korzyści, możliwości i mechanizmów walidacji umiejętności. Komitet zaleca państwom członkowskim, by poszerzyły grupę instytucji oferujących takie wskazówki i porady, oraz włączyły w te działania w szczególności służby zatrudnienia, a także ośrodki informacyjne dla młodzieży, instytucje oświatowe, pracodawców, organizacje branżowe, ośrodki doradztwa zawodowego, organizacje wolontariackie, organizacje młodzieżowe i władze publiczne.

4.1.6.

Doradztwo w procesie walidacji kompetencji ma zasadnicze znaczenie i jest użyteczne szczególnie dla młodych ludzi, i to na wszystkich etapach – od zidentyfikowania kompetencji aż po ich poświadczanie. Powinno:

pomagać ludziom w określeniu ich potrzeb i motywować ich do udziału w procesie walidacji,

stwarzać bezpieczne środowisko sprzyjające budowaniu zaufania do doradcy, tzn. środowisko nie nazbyt zinstytucjonalizowane, tak by czuli się swobodnie,

odpowiednio uwzględniać informacje o walidacji jako uznanej metodzie skierowanej do absolwentów kursów edukacyjnych poprzez wykorzystanie istniejących struktur informowania i doradztwa – tzn. pokazywać walidację jako możliwą ścieżkę, ale jednocześnie unikać wywoływania nierealistycznych oczekiwań.

4.2.    Koordynacja zainteresowanych stron

4.2.1.

Według Rady „państwa członkowskie powinny wspierać koordynację oraz zaangażowanie wszystkich zainteresowanych stron w ramach opracowywania oraz wdrażania elementów i zasad walidacji. Aby zwiększyć uczestnictwo w tym procesie:

pracodawcy, organizacje młodzieżowe i organizacje społeczeństwa obywatelskiego powinni propagować i ułatwiać identyfikację i dokumentację efektów uczenia się uzyskanych w ramach pracy lub wolontariatu za pomocą odpowiednich unijnych narzędzi zapewnienia przejrzystości, takich jak narzędzia opracowane w związku z ramami Europass i dokumentem Youthpass,

organizatorzy kształcenia i szkolenia powinni ułatwiać dostęp do formalnego kształcenia i szkolenia na podstawie efektów uczenia się uzyskanych w kontekście pozaformalnym i nieformalnym, a w stosownych przypadkach i w miarę możliwości powinni przyznawać odpowiednie zwolnienia lub punkty za stosowne efekty uczenia się uzyskane w takim kontekście”.

4.2.2.

EKES sądzi w związku z tym, że ważne jest wspieranie wszystkich zainteresowanych podmiotów, w szczególności partnerów społecznych i innych organizacji społeczeństwa obywatelskiego, tak by mieli świadomość korzyści płynących z walidacji oraz mogli aktywnie uczestniczyć w opracowywaniu krajowych ram kwalifikacji oraz określaniu kwalifikacji zawodowych. Bardzo trudne może się okazać osiągnięcie rzeczywistej zmiany nastawienia zainteresowanych stron, zwłaszcza w tych państwach członkowskich, które nie uważają tej dziedziny za priorytet, lub jeśli dostęp do walidacji uczenia się pozaformalnego i nieformalnego nie jest faktycznie wspierany na szczeblu krajowym. Użyteczne byłoby zapewnienie platformy czy wsparcia dla tych, którzy już osiągnęli postęp w tej dziedzinie (np. w ramach projektów pilotażowych), jeśli chodzi o ich wysiłki na poziomie krajowym.

4.3.    Walidacja a krajowe ramy i systemy kwalifikacji

4.3.1.

Państwa członkowskie powinny umożliwić zainteresowanym osobom uzyskanie pełnych kwalifikacji lub w stosownych przypadkach częściowych kwalifikacji na podstawie potwierdzonych walidacją doświadczeń zdobytych w ramach uczenia się pozaformalnego i nieformalnego. Powinny dbać o to, by procedury walidacji były połączone z krajowymi ramami kwalifikacji, zgodne z europejskimi ramami kwalifikacji, i by zapewniona została synergia między systemami walidacji oraz systemami punktów, które obowiązują w systemach formalnego kształcenia i szkolenia, takich jak ECTS i ECVET.

4.3.2.

W opracowywaniu krajowych systemów kwalifikacji powinni w jak największym zakresie uczestniczyć zwłaszcza partnerzy społeczni oraz inne organizacje zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego (i trzeba ich do tego odpowiednio zachęcać). Doświadczenia niektórych państw członkowskich pokazują, że w celu wdrożenia procedur walidacji na poziomie sektorowym należałoby stworzyć komitety i wydziały ds. umiejętności sektorowych oraz zapewnić im odpowiedni personel. W zidentyfikowanych dziedzinach można następnie w stosowny sposób opracowywać krajowe normy dla poszczególnych zawodów i kwalifikacji zawodowych.

4.4.    Zapewnianie jakości walidacji

4.4.1.

Państwa członkowskie powinny zagwarantować przejrzyste środki zapewniania jakości, zgodne z obowiązującymi ramami zapewniania jakości, ponieważ takie działania wspierają niezawodne, aktualne i wiarygodne metody i narzędzia oceny. Chodzi tu przede wszystkim o odpowiednie przepisy prawne – ramy regulacyjne dotyczące walidacji i gwarancji dotyczących wydawania poświadczeń zgodnie z krajowymi ramami kwalifikacji opartymi na europejskich ramach kwalifikacji.

4.4.2.

Zdaniem EKES-u oznacza to konieczność zapewnienia równoważności świadectw uzyskiwanych w ramach edukacji formalnej oraz kształcenia się pozaformalnego i uczenia się nieformalnego. To z kolei stawia wysokie wymogi co do jakości procesów walidacji, których spełnianie należy wspierać także finansowo, np. z Europejskiego Funduszu Społecznego.

4.5.    Walidacja przez instytucje oświatowe

4.5.1.

Kluczową rolę w procesie walidacji odgrywają instytucje oświatowe. Rada zaleca, by organizatorzy kształcenia i szkolenia ułatwiali dostęp do formalnego kształcenia i szkolenia na podstawie efektów uczenia się uzyskanych w kontekście pozaformalnym i nieformalnym, a w stosownych przypadkach i w miarę możliwości przyznawali odpowiednie zwolnienia lub punkty za stosowne efekty uczenia się uzyskane w takim kontekście.

4.5.2.

EKES apeluje do środowisk uniwersyteckich, by bardziej wspierały walidację umiejętności i wiedzy nabytych w sposób pozaformalny. Przykładem może tu być Irlandia. Irlandzka krajowa strategia dotycząca szkolnictwa wyższego do 2030 r. propaguje obywatelską misję szkolnictwa wyższego oraz jego zaangażowanie na rzecz szerszych kręgów społeczeństwa jako jedną z trzech powiązanych ze sobą kluczowych funkcji szkolnictwa wyższego. Definiuje się to zaangażowanie jako współpracę z przedsiębiorstwami i przemysłem, zaangażowanie w obywatelskie sprawy społeczności, w politykę publiczną i praktyki z tego zakresu, w życie artystyczne, kulturalne i sportowe oraz w interakcje z innymi instytucjami edukacyjnymi w danej wspólnocie i danym regionie, a ponadto obejmuje to kładzenie coraz większego nacisku na zaangażowanie międzynarodowe (5).

4.5.3.

Jednak nie tylko środowiska uniwersyteckie mogą uznawać wyniki uczenia się pozaformalnego i nieformalnego. Przykładowo w Malcie świadectwo i profil szkół szkolnictwa średniego przedstawione w wrześniu 2010 r. uznają wszystkie formy uczenia się w ciągu pięciu lat szkoły średniej. Punkty otrzymuje się zarówno w ramach edukacji formalnej, jak i pozaformalnej, co zachęca uczniów do kontynuowania nauki na coraz wyższych etapach.

4.6.    Walidacja w kontekście rynku pracy

4.6.1.

W zaleceniu Rady podkreślono znaczenie wdrożenia walidacji w miejscu pracy oraz zaleca się, by „państwa członkowskie działały na rzecz uczestnictwa wszystkich zainteresowanych stron, takich jak pracodawcy, związki zawodowe, izby handlowe, przemysłowe i rzemieślnicze czy krajowe podmioty uczestniczące w procesie uznawania kwalifikacji zawodowych. Pracodawcy powinni też propagować i ułatwiać identyfikację i dokumentację efektów uczenia się uzyskanych w ramach pracy”.

4.6.2.

Walidacja uczenia się pozaformalnego i nieformalnego może być elementem układów zbiorowych (jak np. w Niderlandach), co stanowi doskonały przykład udostępniania procesu walidacji pracownikom, i przyczynia się do efektywnego zarządzania zasobami ludzkimi w przedsiębiorstwach. Pracodawcy powinni być aktywnie włączeni w ocenę wiedzy, umiejętności i kompetencji, zarówno w miejscu pracy, jak i podczas kształtowania procesów kształcenia i szkolenia, co zwiększy wartość walidacji i wzmocni zaufanie do niej.

4.6.3.

Negocjacje zbiorowe i dialog społeczny między związkami zawodowymi a pracodawcami mogą odgrywać ważną rolę w procesie walidacji kształcenia pozaformalnego oraz uczenia się przez całe życie. Konkretnym przykładem na poziomie europejskim jest Europejska Federacja Pracowników Sektora Metalowego (EMF), która pracuje nad walidacją uczenia się pozaformalnego postrzeganą jako ważny przyczynek do debaty na temat zatrudnialności i instrumentów ją zwiększających.

4.6.4.

W niektórych państwach działacze związkowi zaczynają odgrywać także nową rolę, udzielając w godzinach pracy porad i negocjując z pracodawcami w sprawie swobodnego dostępu do możliwości edukacyjnych w miejscu pracy. W Austrii, Danii, Finlandii, Norwegii, Szwecji i Zjednoczonym Królestwie związkowcy działają jako ambasadorzy edukacji – wspierają pracowników w dalszym uczeniu się i uzupełnianiu luk w umiejętnościach oraz doradzają przedsiębiorstwom co do potrzeb edukacyjnych (6).

4.6.5.

Ponieważ pracodawcy, zatrudniając nowych młodych pracowników o małym doświadczeniu zawodowym lub bez doświadczenia, wysoko cenią sobie, jeśli ci młodzi ludzie byli zaangażowani w działalność organizacji młodzieżowych, należy wspierać to zaangażowanie jako jeden z czynników, które pomagają młodym ludziom w przechodzeniu z etapu nauki szkolnej do etapu pracy (7).

4.6.6.

Ponadto wszystkim osobom zainteresowanym walidacją należy zapewnić lepsze doradztwo i coaching, aby ubiegając się o pracę, były w stanie skutecznie prezentować swe umiejętności i kompetencje zdobyte w sposób nieformalny czy pozaformalny i lepiej rozumiały, jak można wykorzystywać te umiejętności w miejscu pracy i jak pomagają one w wykonywaniu konkretnych zadań związanych z pracą. Jest to proces, w którym swój wkład mogą wnosić profesjonalni doradcy zawodowi, doradcy w szkołach i na uniwersytetach, sektor młodzieżowy oraz urzędy pracy, a także pracodawcy i organizacje międzynarodowe. W tym kontekście pomocne dla młodych ludzie mogłoby być także udostępnianie im informacji i użytecznych wskazówek.

4.7.    Walidacja w sektorze wolontariatu

4.7.1.

Rada w swoim zaleceniu wskazuje na znaczenie aktywnego włączenia sektora wolontariatu do procesów walidacji. Organizacje młodzieżowe oraz organizacje społeczeństwa obywatelskiego powinny propagować i ułatwiać identyfikację i dokumentację efektów uczenia się uzyskanych w pracy lub poprzez wolontariat, korzystając z odpowiednich unijnych narzędzi uznawania służących zapewnieniu przejrzystości, takich jak narzędzia opracowane w związku z ramami Europass i dokumentem Youthpass”.

4.7.2.

Obywatele powinni być bardziej świadomi tego, jaką wagę pracodawcy przykładają do umiejętności i kompetencji kształtowanych w sposób pozaformalny i nieformalny, na przykład w ramach w wolontariatu. Dotyczy to zwłaszcza osób o niższym poziomie wykształcenia, które często są mniej świadome wartości tego rodzaju działań dla pracodawców i są słabiej przeszkolone, jeśli chodzi o sposoby prezentacji tych umiejętności.

4.7.3.

W kontekście wysokiego bezrobocia młodzieży należy wspierać możliwości współpracy między publicznymi i prywatnymi agencjami zatrudnienia, organizacjami wolontariackimi (zwłaszcza młodzieżowymi) i pracodawcami. Może to posłużyć do wyeksponowania znaczenia i wartości kształcenia pozaformalnego w organizacjach wolontariackich i podnoszenia wiedzy na ten temat oraz jednocześnie wzmocnić wzajemne zaufanie.

4.7.4.

Należy wspierać opracowywanie planów oceny i szkolenia w ramach organizacji wolontariackich, ponieważ ich istnienie jest powiązane z wyższym deklarowanym poziomem rozwoju umiejętności. W tym kontekście należy również przypomnieć, że działalność organizacji wolontariackich jest bardzo zróżnicowana, a zatem bardzo różne są też kryteria, według których organizacje młodzieżowe oceniają umiejętności rozwijane w ramach ich działalności. W związku z tym trzeba w sektorze wolontariatu promować większą spójność w zakresie terminologii i metod oceny. Ujednolicenie kryteriów mogłoby przyczynić się np. do tego, że większa liczba wolontariuszy będzie świadomych tego, jakie umiejętności rozwijają poprzez w udział w wolontariackich działaniach na rzecz społeczeństwa.

4.8.    Narzędzia walidacji

4.8.1.

W zaleceniu Rady położono nacisk na wspólne europejskie narzędzia walidacji służące zapewnieniu przejrzystości, jakimi są ramy Europass i Youthpass. „Państwa członkowskie powinny zapewnić synergię między rozwiązaniami dotyczącymi walidacji a systemami osiągnięć stosowanymi w formalnym systemie kształcenia i szkolenia, np. systemami ECTS i ECVET”.

4.8.2.

Wiedza i umiejętności zdobyte w ramach udziału w działalności organizacji społeczeństwa obywatelskiego mają wartość także na rynku pracy, ale często nie są udokumentowane i dostatecznie uwidocznione. Należy zatem promować rozwój i wykorzystanie narzędzi samooceny, które pomagają jednostce w ustaleniu i opisaniu efektów uczenia się na podstawie doświadczeń w organizacjach społeczeństwa obywatelskiego. Na przykład stworzenie osobistego portfolio kompetencji może stanowić wartość dodaną dla poszczególnych osób, które chcą kontynuować edukację lub realizować swe aspiracje zawodowe.

4.8.3.

Świadectwa i portfolia są ważnym elementem walidacji nabytych w pozaformalny sposób umiejętności i kwalifikacji. Organizatorzy kształcenia pozaformalnego powinni starać się zapewniać świadectwa lub dokumenty szczegółowo opisujące charakter i wyniki udziału w działaniach edukacyjnych oraz powinni informować obywateli o ich wartości. Chodzi tu raczej o edukacyjny wymiar tych dokumentów (lepsze poinformowanie ludzi o umiejętnościach i kompetencjach, które zdobyli w organizacjach społeczeństwa obywatelskiego, a także o tym, jak wykorzystać te umiejętności podczas poszukiwania pracy czy dalszego kształcenia) niż o to, by były poświadczeniem osiągnięć.

4.8.4.

EKES poparł już stworzenie europejskiego paszportu umiejętności, a później także instrumentu Europass Experience. Dlatego jest zawiedziony tym, że Komisja Europejska wstrzymała realizację tej inicjatywy.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Henri MALOSSE

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2012:398:0001:0005:PL:PDF

(2)  http://www.cedefop.europa.eu/en/publications-and-resources/publications/4054

(3)  http://issuu.com/yomag/docs/reportnfe_print

(4)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie integracji migrujących kobiet na rynku pracy (Dz.U. C 242 z 23.7.2015, s. 9).

(5)  „National Review of Higher Education 2030”, www.hea.ie

(6)  „Learning while working. Success stories on workplace learning in Europe”, s. 59, CEDEFOP 2011.

(7)  http://issuu.com/yomag/docs/reportnfe_print


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/57


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie poprawy skuteczności krajowych dualnych systemów kształcenia

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/10)

Sprawozdawca:

Dorthe ANDERSEN

Dnia 19 lutego 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

poprawy skuteczności krajowych dualnych systemów kształcenia.

Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię w dniu 1 września 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16 i 17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 206 do 1 (8 osób wstrzymało się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Kryzys ciężko doświadczył młodych Europejczyków w wielu państwach członkowskich, prowadząc do ogromnych kosztów w wymiarze ludzkim, społecznym i ekonomicznym; wyższe bezrobocie młodzieży nie jest jednak niczym nowym i wskazuje na pewne problemy strukturalne, które utrudniają przejście od kształcenia do zatrudnienia.

1.2.

Dobrze funkcjonujące systemy kształcenia i szkolenia zawodowego oparte na szkoleniu dualnym mogą pomóc młodym ludziom – także tym pochodzącym ze środowisk w niekorzystnej sytuacji – w łagodniejszym przejściu od etapu edukacji do zatrudnienia.

1.3.

EKES podkreśla, że nie istnieje jeden najlepszy model kształcenia dualnego. Chodzi raczej o to, by promować wysokiej jakości systemy dualne, które faktycznie się sprawdzają.

1.4.    Na szczeblu europejskim:

1.4.1.

EKES uważa, że potrzebne jest ogólnoeuropejskie narzędzie kontroli jakości, które oceniałoby postęp i skutki reform przeprowadzanych przez państwa członkowskie w celu usprawnienia systemów kształcenia i szkolenia zawodowego oraz systemów dualnych.

1.4.2.

EKES zaleca, aby Komisja – we współpracy z właściwymi partnerami – opracowała narzędzia do monitorowania i gromadzenia danych, oceniła praktyki sprawdzające się w państwach członkowskich oraz określiła główne elementy dobrze funkcjonujących systemów dualnych. Celem jest zbadanie i ocenienie skutecznych praktyk, zagwarantowanie jakości systemów szkolenia i podkreślenie korelacji pomiędzy szkoleniem dualnym a zatrudnieniem.

1.4.3.

Wysokiej jakości kwalifikacje i umiejętności zawodowe odpowiadające potrzebom rynku pracy będą także w przyszłości stanowić zasadniczy człon rynków pracy i europejskiej konkurencyjności. Toteż EKES proponuje zdefiniowanie europejskich celów dotyczących kształcenia i szkolenia zawodowego oraz systemu dualnego, aby cele te mogły posłużyć jako droga do lepszych perspektyw w dziedzinie zatrudnienia ludzi młodych. Mogłoby to stanowić część odnowionej strategii „Europa 2020” i dlatego EKES zwraca się do Komisji o zbadanie możliwych opcji.

1.4.4.

EKES uważa, że unijny cel w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego i zestawianie danych mogą pomóc państwom członkowskim dalej podnosić poziom kształcenia i zagwarantować, by młodzi ludzie wynosili pozytywne doświadczenia z systemu edukacji i kończyli szkoły, posiadając umiejętności potrzebne na rynku pracy.

1.5.    Państwa członkowskie oraz partnerzy społeczni:

1.5.1.

EKES zaleca państwom członkowskim, które nie posiadają dobrze funkcjonujących systemów dualnych, aby przeanalizowały nakłady związane z utworzeniem takich systemów, porównując je z kosztami i korzyściami w dziedzinie konkurencyjności przedsiębiorstw i w dziedzinie możliwości zatrudnienia młodych osób.

1.5.2.

EKES podkreśla znaczenie partnerstwa między szkołami, ośrodkami szkoleniowymi, związkami zawodowymi i kręgami biznesowymi. Partnerzy społeczni odgrywają decydującą rolę na wszystkich etapach dobrze funkcjonujących systemów dualnych (na etapie planowania, realizacji, monitorowania, oceny itd.). Skutecznym instrumentem zwiększania atrakcyjności i poprawy jakości systemów dualnych może być umocnienie i lepsze wykorzystanie dialogu społecznego na wszystkich poziomach.

1.5.3.

EKES wzywa państwa członkowskie do wprowadzenia lub systematycznego weryfikowania systemów rozwoju zawodowego nauczycieli, mentorów i instruktorów zajmujących się kształceniem i szkoleniem zawodowym – zwłaszcza instruktorów w przedsiębiorstwach, gdyż to od nich w znacznej mierze zależy doskonalenie funkcjonowania systemów kształcenia i szkolenia zawodowego.

1.5.4.

EKES podkreśla znaczenie pracodawców i jest przekonany, że pracodawcy – w tym MŚP – bardziej zaangażują się w systemy przyuczania do zawodu, jeżeli systemy te faktycznie będą wychodzić naprzeciw ich potrzebom i jeżeli zostaną zapewnione dobre powiązania ze szkołami. W nadchodzących latach należy skoncentrować się na wdrożeniu systemów dualnych umożliwiających pracodawcom opłacalne zaangażowanie i większy współudział.

1.5.5.

EKES zaleca europejskim partnerom społecznym, aby kontynuowali prace w tej dziedzinie, traktując je jako element swojego własnego programu działań.

2.   Wprowadzenie – bieżąca sytuacja w Europie

2.1.

Kryzys gospodarczy w Europie szczególnie uderzył w młode pokolenie. Bez pracy pozostaje 4,5 mln młodych osób w wieku poniżej 25 roku życia (1), chociaż dla niektórych państw UE wysokie bezrobocie młodzieży nie jest niczym nowym – kryzys je tylko spotęgował. Stopa bezrobocia młodzieży w UE wynosi ponad dwa razy tyle, ile stopa bezrobocia dorosłych: 20,9 % w stosunku do 9,8 %. Około 7 mln młodych Europejczyków nie pracuje, nie kształci się ani nie szkoli (tzw. młodzież NEET) (2). Przy raczej słabych krótkoterminowych perspektywach gospodarczych bezrobocie młodzieży osiągnęło w niektórych państwach członkowskich skrajnie wysoki poziom, co powoduje ogromne koszty w wymiarze ludzkim, społecznym i ekonomicznym.

2.2.

Przed kryzysem bezrobocie młodzieży również było na wyższym poziomie niż bezrobocie dorosłych. Wskazuje to na strukturalny problem z zapewnieniem bliższych powiązań między systemami kształcenia i szkolenia a rynkami pracy. Kolejnym argumentem przemawiającym za tym twierdzeniem jest fakt, że w wielu krajach, mimo wysokiego bezrobocia młodzieży, pracodawcy i tak mają problem ze znalezieniem pracowników posiadających odpowiednie umiejętności.

2.3.

Sytuacja ta wymaga nowego podejścia, które poprawi fundamenty dla zatrudnienia i wzrostu gospodarczego poprzez rozwijanie wysokiej jakości umiejętności i kwalifikacji zawodowych, odpowiadających potrzebom rynku pracy, oraz poprzez dobrze funkcjonujące rynki pracy.

2.4.

Jeśli chodzi o doświadczenia z wprowadzaniem młodych ludzi na rynek pracy, poszczególne państwa członkowskie UE znacznie się między sobą różnią.

2.5.

W wielu krajach większość pracowników sektora prywatnego to osoby z wykształceniem zawodowym, znaczny ich odsetek zatrudniony jest także w niektórych częściach sektora publicznego. Obecnie około połowa uczniów szkół średnich II stopnia w całej Europie jest objęta programem kształcenia i szkolenia zawodowego i około jedna czwarta z nich korzysta z łączonych programów obejmujących zarówno naukę w szkole, jak i uczenie się poprzez praktykę w miejscu pracy (3). Jednak najważniejsze wyzwania to uatrakcyjnienie oferty kształcenia i szkolenia zawodowego poprzez podniesienie jej jakości i dopasowanie jej do potrzeb rynku pracy.

2.6.

W licznych opiniach (4) EKES podkreślał znaczenie stworzenia odpowiednich warunków dla młodzieży, aby przez zapewnienie możliwości korzystania z różnych form szkolenia dualnego w ramach wysokiej jakości kształcenia i szkolenia zawodowego (VET) ułatwić młodym ludziom przejście od kształcenia do zatrudnienia.

2.7.

EKES uważa, że ważne jest utrzymanie dynamiki i zadbanie o to, by poszczególne państwa członkowskie we współpracy z partnerami społecznymi dostosowały swe systemy kształcenia i szkolenia zawodowego poprzez włączenie do nich elementów systemów dualnych.

3.   Rozumienie definicji – systemy dualne w Europie

3.1.

Niniejsza opinia koncentruje się na zagadnieniu systemów dualnych w kształceniu i szkoleniu zawodowym. Szkolenie dualne jest ogólnym pojęciem obejmującym różne modele krajowe. Według Europejskiego Centrum Rozwoju Kształcenia Zawodowego (Cedefop) system dualny to takie kształcenie lub szkolenie, które łączy okresy nauki w szkole lub ośrodku szkoleniowym oraz w miejscu pracy. Dualność odnosi się z jednej strony do modeli uczenia się (w szkołach lub ośrodkach kształcenia i szkolenia zawodowego oraz w firmach szkolących, na których spoczywa część obowiązków w zakresie zapewnienia szkoleń teoretycznych i praktycznych), a z drugiej strony do dwóch typów podmiotów zapewniających szkolenie (podmioty publiczne i prywatne).

3.2.

We wszystkich państwach członkowskich istnieją systemy, które uwzględniają aspekt szkolenia w miejscu pracy, ale ich jakość, wyniki i upowszechnienie różnią się (5). Dla przykładu: Jak dużo czasu przeznacza się na naukę w miejscu pracy? Czy podpisuje się umowę między uczniem i pracodawcą? Czy uczeń dostaje jakieś wynagrodzenie? Jaka jest rola partnerów społecznych?

3.3.

Nie istnieje jedyny albo najlepszy model systemu dualnego; tworzenie takiego systemu często zależy od wielu czynników gospodarczych i społecznych.

3.4.

Obecnie istnieją trzy dominujące modele kształcenia i szkolenia zawodowego:

Przyuczanie do zawodu, które obejmuje szkolenie w przedsiębiorstwie przeplatane z nauką w szkole i prowadzi do uzyskania kwalifikacji uznawanych na poziomie krajowym. Pracodawcę łączy na ogół stosunek umowny z uczniem zawodu, który otrzymuje wynagrodzenie (taki system funkcjonuje w Austrii, Danii i w Niemczech).

Kształcenie i szkolenie zawodowe w szkole połączone ze szkoleniem w miejscu pracy. Ta forma obejmuje krótsze okresy szkolenia w miejscu pracy (np. staże, praktyki zawodowe) jako obowiązkowy lub nieobowiązkowy element programu kształcenia i szkolenia zawodowego i prowadzi do uzyskania formalnych kwalifikacji.

Programy realizowane w szkołach.

3.5.

Hasłem przewodnim są bliskie powiązania z miejscem pracy oraz synergie, jakie należy budować między uczniem, podstawami teoretycznymi oraz praktycznym uczeniem się i rozwojem w miejscu pracy.

4.   Kontekst polityki europejskiej

4.1.

W dniach 27–28 czerwca 2013 r. (6) Rada Europejska uzgodniła nową strategię na rzecz zwalczania bezrobocia osób młodych, w tym cel polegający na wspieraniu „wysokiej jakości przyuczania do zawodu i uczenia się poprzez praktykę”. 22 państwa członkowskie otrzymały zalecenia dla poszczególnych krajów dotyczące dostosowania ich systemów kształcenia i szkolenia zawodowego. Chodzi o to, by położyć większy nacisk na komponenty szkolenia związane z uczeniem się ludzi młodych poprzez praktykę w miejscu pracy oraz na wysokiej jakości przyuczanie ich do zawodu.

4.2.

Na poziomie UE podjęto szereg działań. Na przykład przyjęto gwarancję dla młodzieży, przeznaczono środki z EFS na rozwój przyuczania do zawodu na poziomie krajowym, w tym na system dualny, jak również utworzono europejski sojusz na rzecz przygotowania zawodowego.

4.3.

W kontekście swych ram działań na rzecz zatrudnienia młodzieży (7) z czerwca 2013 r. europejscy partnerzy społeczni podkreślili także wartość modeli uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy, takich jak systemy dualne.

4.4.

W ramach przeglądu komunikatu z Brugii prezydencja łotewska poparła pięć celów. Pierwszym z tych celów będzie propagowanie uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy ze szczególnym uwzględnieniem szkolenia poprzez przyuczanie do zawodu (8).

5.   Dualne systemy jako sposób na budowanie mostów prowadzących do życia zawodowego

5.1.

Analizy Cedefopu i Komisji Europejskiej wskazują przykładowo na pozytywną korelację między kształceniem i szkoleniem zawodowym opartym na systemach dualnych a zatrudnieniem młodych ludzi (9).

5.2.

Doświadczenie i liczby mówią same za siebie. Kraje z odpowiednimi i atrakcyjnymi systemami kształcenia i szkolenia zawodowego opartymi na szkoleniu dualnym osiągają lepsze wyniki, jeśli chodzi o wprowadzanie młodych ludzi na rynek pracy. Niektóre kraje, takie jak Austria, oferują także dobre przykłady szkoleń dla młodych ludzi znajdujących się w niekorzystnej sytuacji, takie jak pomoc w wykonywaniu pracy czy też „siatki bezpieczeństwa” dla uczniów zawodu.

5.3.

Dobrze funkcjonujący system dualny to dla młodych ludzi okazja do zdobycia wstępnego doświadczenia zawodowego, które w efekcie zwiększa ich atrakcyjność dla przedsiębiorstw i przyszłych pracodawców. W Niemczech ponad 2/3 uczniów po przyuczeniu do zawodu pozostaje u tego samego pracodawcy (10). Dane z Danii (11) pokazują, że uczniowie, którzy ukończyli cykl kształcenia i szkolenia zawodowego, po zwolnieniu najszybciej znajdują nową pracę, a spora ich grupa zakłada własne firmy.

5.4.

Wiele młodych osób i rodziców nie postrzega jednak kształcenia i szkolenia zawodowego oraz przyuczenia do zawodu za równie atrakcyjne jak kształcenie akademickie lub uważa je za typową ścieżkę dla pracowników fizycznych. Często zapomina się przy tym o tzw. wiedzy konkurencyjnej, którą można zdobyć dzięki szkoleniu dualnemu. W ten sposób młodzi ludzie nie mają tylko jednej ścieżki kariery zawodowej, ale zdobywają wiedzę konkurencyjną, którą mogą stale rozwijać.

5.5.

Dlatego unijny cel dotyczący udziału uczniów w programach kształcenia i szkolenia zawodowego oraz w systemach dualnych powinien zostać ujęty w przeglądzie strategii „Europa 2020”. Tym sposobem bardziej zaakcentowano by istotną cechę systemów dualnych i przyuczania do zawodu, a mianowicie zwiększanie zdolności do zatrudnienia oraz włączenie społeczne. Tym sposobem bardziej zaakcentowano by istotną cechę systemów dualnych i przyuczania do zawodu, a mianowicie zwiększanie zdolności do zatrudnienia oraz włączenie społeczne.

5.6.

Jako że udowodniono, iż istnieje pozytywna korelacja pomiędzy tymi systemami szkolenia a zatrudnieniem, docelową wartość należy ustalić na wysokim poziomie i należy uwzględnić przy tym przyszłe zapotrzebowanie rynku pracy na wyszkolonych pracowników o średnich kwalifikacjach.

5.7.

Szkoły, ośrodki szkoleniowe i przedsiębiorstwa, partnerzy społeczni i politycy muszą podjąć wspólne wysiłki, aby poprawić wizerunek i zwiększyć atrakcyjność tego modelu. Szkoły i ośrodki szkoleniowe realizujące kształcenie i szkolenie zawodowe powinny lepiej dostosowywać się do zmieniających się potrzeb gospodarki i rynku pracy. Można zachęcać do konkursów umiejętności i stymulować wzory do naśladowania, promując w ten sposób umiejętności lub szkoły i inspirując młodzież. Dodatkowym sposobem na poprawę wizerunku tych systemów jest otwarcie możliwości kontynuacji nauki w szkołach wyższych, aby przyuczanie do zawodu nie było traktowane przez uczniów i rodziców jako ślepa uliczka edukacji. Ponadto warto by w większym stopniu objąć te systemy unijnymi programami mobilności takimi jak Erasmus+.

5.8.

Dobre poradnictwo oraz doradztwo zawodowe prowadzone na wczesnym etapie mają zasadnicze znaczenie dla lepszego zrozumienia i wizerunku systemów dualnych.

5.9.

Również nauczyciele odgrywają dużą rolę w poprawie wizerunku systemów dualnych i bezpośrednio oddziałują na to, jak młodzież postrzega kształcenie i szkolenie zawodowe. Jednocześnie bycie nauczycielem zawodu powinno być traktowane jako atrakcyjna propozycja. Aby tak było, nauczyciele kształcenia i szkolenia zawodowego powinni stale doskonalić swoje umiejętności zawodowe i dydaktyczne, dbając o współpracę między szkołami a przedsiębiorstwami. W ten sposób nauczyciele będą na bieżąco orientować się, jakie są aktualne wymogi pracodawców, nowe technologie i metody pracy.

5.10.

Podstawowym wymogiem dotyczącym zapewnienia jakości systemu dualnego powinno być zaangażowanie w tym systemie wykwalifikowanych i zmotywowanych pracowników, którzy pełniliby rolę dydaktyków lub rolę instruktorów w przedsiębiorstwie. Większy nacisk należy położyć na odpowiedzialność instruktorów w przedsiębiorstwach. Jakość uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy mógłby podnieść jaśniejszy i bardziej szczegółowy opis zdobywanych kompetencji.

6.   Stałe, oparte na dowodach monitorowanie i ocena systemów kształcenia i szkolenia zawodowego oraz strategii w tym zakresie

6.1.

Przeprowadzono już wiele badań, które przykładowo wskazują na to, że dualne systemy Niemiec, Szwajcarii i Austrii dobrze funkcjonują i zapewniają młodym ludziom odpowiednie wyszkolenie i dobry start w życie zawodowe. Jednak nie można mówić o jedynym i najlepszym modelu. Chodzi raczej o to, by wskazać te struktury i praktyki, które faktycznie się sprawdzają.

6.2.

Bardziej przejrzyste informacje na temat motywacji, treści programów i wyników ułatwiłyby określenie kluczowych elementów dobrze funkcjonujących systemów dualnych. Większość państw członkowskich oraz Cedefop gromadzą dane dotyczące zdolności do zatrudnienia wśród absolwentów kursów kształcenia i szkolenia zawodowego. Dane te można by wykorzystać także do usprawnienia systemów – w tym systemu dualnego.

6.3.

Wskaźnik udziału w „uczeniu się poprzez praktykę w miejscu pracy” mógłby zostać wykorzystany jako zmienna w unijnym poziomie odniesienia, jeśli chodzi o zdolność do zatrudnienia. Europejski poziom odniesienia dla szkolenia dualnego mógłby podkreślać korelację pomiędzy takimi systemami szkolenia i zatrudnieniem młodych ludzi. Dane dla takiego poziomu odniesienia można by gromadzić co roku w ramach badania aktywności ekonomicznej ludności.

6.4.

We współpracy z Cedefop, Eurostat (Eurobarometr) mógłby przeprowadzać bardziej systematyczne badania dotyczące młodych osób kończących kształcenie i szkolenie zawodowe oraz posiadających umiejętności, na które jest zapotrzebowanie, jak również badania mające na celu ustalenie, na ile szkolenie dualne w przedsiębiorstwach pomogło tym osobom w nabyciu danych umiejętności.

6.5.

Przydatne może być zestawienie porównywalnych danych krajowych, na podstawie których można ocenić wyniki poszczególnych państw w odniesieniu do wdrażania różnych systemów dualnych w Europie i rezultaty funkcjonowania tych systemów. Cedefop, Eurostat oraz Komisja gromadzą już dane w ramach ET 2020 i strategii kopenhaskiej, lecz aby poprawić skuteczność i jakość krajowych systemów kształcenia i szkolenia zawodowego, UE potrzebuje spójnego narzędzia, które uwzględni postęp oraz skutki reform przeprowadzanych aktualnie w wielu państwach członkowskich.

EKES proponuje, aby to narzędzie badania jakości obejmowało przynajmniej następujące zagadnienia strategiczne:

W jaki sposób i dlaczego systemy dualne prowadzą do większego zatrudnienia?

Czy systemy dualne łagodzą napięcia na rynku pracy, np. skracają okresy bez pracy i poprawiają dopasowanie podaży umiejętności i zapotrzebowania na nie?

W jaki sposób szkolenie dualne może prowadzić do większej mobilności, tak wewnątrzsektorowej, jak i międzysektorowej?

6.6.

Jako podstawę do bardziej jakościowych analiz można by wykorzystać osadzony w ramach czasowych zbiór względnie prostych parametrów, który jednocześnie może służyć do monitorowania zmian, jakie zachodzą w poszczególnych krajach w ramach dostosowywania systemów kształcenia i szkolenia zawodowego do zasad i korzyści systemu dualnego. Tego rodzaju platforma danych mogłaby też być wykorzystywana w działaniach europejskiego sojuszu na rzecz przygotowania zawodowego oraz w pracach nad ramami odniesienia EQAVET.

7.   Lepsze funkcjonowanie krajowych systemów dualnych i włączenie przedsiębiorstw

7.1.

Istnieje jeszcze wiele wyzwań, których do tej pory nie potraktowano poważnie, związanych na przykład z jakością szkolenia i z powiązaniami z przedsiębiorczością.

7.2.

Przyuczanie do zawodu odgrywa ważną rolę w zaspokajaniu zapotrzebowania przedsiębiorstw na umiejętności, pomagając jednocześnie młodym osobom wejść na rynek pracy. Przyuczanie do zawodu niesie ze sobą liczne korzyści dla pracodawców; zalicza się do nich lepsze dopasowywanie umiejętności za sprawą szkoleń wewnątrzzakładowych, nową wiedzę i perspektywy. Prawdziwe przyuczenie do zawodu pociąga za sobą liczne prawa i obowiązki wszystkich zaangażowanych stron.

7.3.

Przedsiębiorstwa muszą traktować je jak inwestycję w przyszłe wykwalifikowane zasoby ludzkie, przyjmując na sobie obowiązek faktycznego wyszkolenia młodej osoby. Jeżeli jednak przedsiębiorstwa – w tym MŚP – mają traktować przyuczanie do zawodu w kategoriach inwestycji, trzeba je aktywniej zaangażować w te systemy, również w opracowywanie programów nauczania.

7.4.

Niektórzy pracodawcy obawiają się, że koszt szkolenia ucznia zawodu może być wyższy od wynikających z tego korzyści, ale trzeba zmienić to nastawienie. Analiza kosztów i korzyści wykonana w Szwajcarii wskazuje, że wydajny udział ucznia zawodu przewyższa koszty szkolenia (włącznie z wynagrodzeniem ucznia) o ponad 6 tys. EUR na okres przyuczenia jednej osoby do zawodu (12); także BusinessEurope przeprowadza aktualnie analizę kosztów i korzyści przyuczania do zawodu.

7.5.

W niektórych krajach utworzono fundusze służące dzieleniu obciążeń: przedsiębiorstwa wpłacają do funduszu określoną kwotę, aby zrekompensować godziny spędzone w szkole lub koszty transportu. W Danii jest pobierana odpowiednia składka (arbejdsgivernes uddannelsesbidrag). W Austrii przedsiębiorstwa otrzymują premię za każdego przeszkolonego ucznia, który otrzymał dobrą ocenę. W austriackim regionie Vorarlberg istnieje model podziału obciążeń, w ramach którego firmy wpłacają 0,2 ‰ wynagrodzenia osób przyuczających się do funduszu szkoleniowego. Po 18 miesiącach dokonuje się oceny szkoleń, a przedsiębiorstwa zapewniające dobre przeszkolenie otrzymują premię.

7.6.

Koszty i korzyści w poszczególnych sektorach i w ramach różnych systemów kształcenia i szkolenia zawodowego mogą jednak być różne. Dlatego konieczna jest nieustanna ocena krajowych systemów szkolenia, które w miarę potrzeb trzeba dostosowywać, tak aby przyczyniały się do zwiększenia konkurencyjności europejskich przedsiębiorstw. Pod tym względem pomóc państwom członkowskim mogą również bardziej porównywalne i dobrej jakości narzędzia oceny.

7.7.

Równie ważne jest zapewnienie dobrej jakości oraz ocena systemów przyuczania do zawodu i systemów dualnych, w tym warunków pracy, i w tym obszarze znaczącą rolę mogą odegrać partnerzy społeczni. Przede wszystkim partnerów społecznych trzeba zaangażować w opracowanie krajowych przepisów dotyczących dualnych systemów szkolenia. Jednocześnie partnerzy społeczni za pomocą odpowiednich praktyk w dziedzinie negocjacji zbiorowych mogą pomóc zapewnić dobrą jakość systemów przyuczania do zawodu i innych systemów uczenia się poprzez praktykę w miejscu pracy. Także związki zawodowe i przedstawiciele związków mogą wnieść większy wkład w szkolenie i poprawę sytuacji młodych ludzi w ramach przedsiębiorstwa.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego

Henri MALOSSE


(1)  Eurostat, marzec 2015 r., bezrobocie młodzieży – fakty i liczby.

(2)  Eurostat [tesem150], 2014.

(3)  Komisja Europejska, sprawozdanie na temat kształcenia i szkolenia z listopada 2014 r.

(4)  Przykładowo:

Opinia „Uatrakcyjnienie oferty pomaturalnego kształcenia i szkolenia zawodowego” (Dz.U. C 68 z 6.3.2012, s. 1).

Opinia „Ramy jakości dla staży” (Dz.U. C 214 z 8.7.2014, s. 36).

Opinia „Szanse młodzieży na zatrudnienie – dostosowanie szkoleń do potrzeb przemysłu w dobie oszczędności” (Dz.U. C 311 z 12.9.2014, s. 7).

Opinia „Środki na rzecz zatrudnienia młodzieży – sprawdzone rozwiązania” (Dz.U. C 424 z 26.11.2014, s. 1).

(5)  Badanie Parlamentu Europejskiego, Dual education: a bridge over troubled waters, czerwiec 2014 r.

(6)  http://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-104-2013-EXT-1/pl/pdf

(7)  https://www.etuc.org/sites/www.etuc.org/files/201306_Framework_of_Actions_Youth_Employment_1.pdf

(8)  Konkluzje prezydencji ze szczytu w Rydze z dnia 22 czerwca 2015 r.

(9)  Dla przykładu: Cedefop, Labour market outcomes of VET in Europe 2013; Komisja Europejska, monitor kształcenia i szkolenia za rok 2014; OECD, Learning for Jobs, reviews of VET 2010.

(10)  Niemiecka Izba Przemysłowo-Handlowa (DIHK), Federalne Ministerstwo Edukacji i Badań Naukowych, niemiecki Instytut Badań Rynku Pracy i Zawodów (IAB), niemiecki Federalny Urząd Statystyczny, dane z 2013 r.

(11)  http://www.da.dk/bilag/AMR09%2CArbejdsmarkedsrapport%202009.pdf

(12)  Stefan C. Wolter, Uniwersytet w Bernie, „Apprenticeship Training Can Be Profitable for Firms and Apprentices Alike” (Szkolenie poprzez przyuczenie do zawodu może być w równym stopniu opłacalne dla firm i uczniów zawodu), EENEE Policy Brief 3/2012, listopad 2012 r.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/63


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Zwalczanie korupcji w UE: wyjść naprzeciw obawom przedsiębiorców i społeczeństwa obywatelskiego”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/11)

Sprawozdawca:

Filip HAMRO-DROTZ

Współsprawozdawca:

Pierre GENDRE

Dnia 16 października 2014 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

„Zwalczanie korupcji w UE: wyjść naprzeciw obawom przedsiębiorców i społeczeństwa obywatelskiego”.

Komisja Konsultacyjna ds. Przemian w Przemyśle (CCMI), której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 15 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny przyjął 184 głosami (1 osoba wstrzymała się od głosu) następującą opinię:

1.   Zalecenia

1.1.

UE powinna bezzwłocznie opracować spójną i całościową pięcioletnią strategię zwalczania korupcji oraz towarzyszący jej plan działania, przy poparciu przewodniczących Komisji Europejskiej, Parlamentu Europejskiego i Rady Europejskiej. Prezydencje UE i instytucje UE powinny zaangażować się na rzecz realizacji celów antykorupcyjnych w swoich programach oraz w ramach współpracy międzyinstytucjonalnej. Powinny one dysponować perspektywicznymi planami i skupiać się na przekrojowych kwestiach antykorupcyjnych w UE i w kontekście stosunków zewnętrznych UE, na zwiększeniu wsparcia dla państw członkowskich i zacieśnianiu współpracy transnarodowej, na poprawie rzetelności instytucji oraz na ochronie interesów finansowych UE. Promowanie przejrzystości i zapobieganie korupcji powinny być podstawowymi celami w ramach wszystkich polityk UE. W strategii należy uwzględnić zalecenia sformułowane w niniejszej opinii.

1.1.1.

Najważniejszą kwestią powinno być wspieranie państw członkowskich w ich staraniach na rzecz wdrażania i egzekwowania istniejących instrumentów krajowych, europejskich i międzynarodowych.

1.1.2.

W ramach europejskiego semestru należy prowadzić przegląd postępów we wdrażaniu strategii, uwzględniając sprawozdania Komisji dotyczące zwalczania korupcji oraz regularne badania w tym zakresie. Powszechność korupcji należy również uwzględnić w ramach unijnego monitorowania zachowania praworządności w państwach członkowskich; kwestię tę należy szczegółowo poruszyć w kontekście zasady warunkowości programów wsparcia gospodarczego uzgadnianych z państwami członkowskimi i państwami trzecimi.

1.2.

Kluczową koncepcją strategii powinna być wzmocniona i obejmująca większą liczbę stron współpraca transnarodowa na rzecz zwalczania korupcji:

1.2.1.

Komisja Europejska i państwa członkowskie UE powinny zacieśniać współpracę transnarodową na rzecz zwalczania korupcji w kontekście odnowionej strategii bezpieczeństwa wewnętrznego UE na lata 2015–2020 (COM(2015) 185); zacieśniać współpracę między właściwymi organami (OLAF-em, Eurojustem, Europolem, Rzecznikiem Praw Obywatelskich, Trybunałem Obrachunkowym); oraz zapewnić skuteczne zarządzanie europejską siecią antykorupcyjną. Powinny poszerzać wymianę najlepszych praktykusprawniać koordynację i współpracę między krajowymi prokuraturami w przypadku transgranicznych spraw karnych, na przykład w przypadku odzyskiwania i repatriacji mienia pochodzącego z działalności przestępczej.

1.2.2.

Rada Europejska pełni kluczową rolę przywódczą i może pobudzać do walki z korupcją poprzez:

zainicjowanie programów na rzecz promowania wiedzy i edukacji w państwach członkowskich w zakresie wartości uczciwości w społeczeństwie i gospodarce: charakteru i zakresu korupcji w polityce, sądownictwie i administracji publicznej oraz roli korupcji w ograniczaniu wolności mediów, rozprzestrzenianiu się przestępczości zorganizowanej i erozji konkurencyjności; a także na rzecz rozpoczęcia merytorycznej debaty na temat przyszłości rządów demokratycznych w Europie,

promowanie i wprowadzanie wzmocnionych środków przeciwdziałania korupcji; inicjowanie w tym kontekście również działań na rzecz przeglądu i wsparcia wdrażania w UE konwencji NZ przeciwko korupcji (zgodnie z art. 63 konwencji NZ przeciwko korupcji i rezolucją 3/1),

wzmożenie wysiłków na rzecz zbliżenia krajowych przepisów prawa karnego w przypadkach, gdy stają się one barierą w skutecznym dochodzeniu i ściganiu w sprawach związanych z korupcją. Szczególną uwagę należy zwrócić na harmonizację definicji korupcji i konfliktu interesów. Najlepiej osiągnąć to poprzez ustawodawstwo UE lub poprzez programy ramowe, takie jak otwarta metoda koordynacji, przy czym celem jest znalezienie ram legislacyjnych jako wytycznych dla państw członkowskich,

bezzwłoczne przyjęcie rozporządzenia ustanawiającego Prokuraturę Europejską oraz odnowionego rozporządzenia w sprawie Eurojustu.

1.2.3.

Trójstronny szczyt społeczny powinien, na podstawie art. 152–155 TFUE, rozważyć, jak dialog społeczny na poziomie horyzontalnym i na poziomie sektorowym może sprzyjać działaniom w zakresie zapobiegania korupcji i jej zwalczania.

1.2.4.

Należy nasilić konsultacje i współpracę ze społeczeństwem obywatelskim, na podstawie art. 11 TFUE, jak również z Europejskim Komitetem Ekonomiczno-Społecznym i Europejskim Komitetem Regionów, mając na uwadze zaangażowanie w unijne inicjatywy antykorupcyjne.

1.2.5.

Instytucje UE i właściwe organy powinny, we współpracy z państwami członkowskimi, wzmóc działania na rzecz zwiększenia wiedzy społeczeństwa o możliwych sposobach angażowania się obywateli w walkę z korupcją. Należy uwypuklić prawa i środki odwoławcze dostępne w ramach ustawodawstwa UE. Potrzebna będzie kampania informacyjna skierowana do środków masowego przekazu; jej celem może być na przykład objaśnienie dostępnych dla obywateli możliwości zgłaszania podejrzenia korupcji oraz przypadków niewłaściwego wykorzystania funduszy UE. Te działania powinny iść w parze z większą przejrzystością w zakresie sposobów wydatkowania środków UE.

1.3.

Oprócz środków ustawodawczych UE powinna inicjować i wspierać alternatywne działania w celu promowania przyjmowania i wdrażania w poszczególnych przedsiębiorstwach kodeksów i standardów w zakresie zgodności z przepisami oraz zwalczania przekupstwa/korupcji, zgodnie z międzynarodowymi, sektorowymi i europejskimi instrumentami i wytycznymi. Elementem wdrażania przez dane przedsiębiorstwo kodeksu etycznego (w tym także odpowiednich rozwiązań dotyczących sygnalizowania nieprawidłowości) powinna być koncepcja przejrzystego zaangażowania wielu zainteresowanych stron, w tym pracowników. Na przedsiębiorstwach z całego świata ubiegających się o udział w projektach, które otrzymują fundusze UE, powinien spoczywać obowiązek posiadania systemu zarządzania antykorupcyjnego.

1.3.1.

UE powinna również wykorzystać proces odnowienia unijnej strategii w zakresie społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw, aby przy wsparciu przedsiębiorstw, partnerów społecznych i stowarzyszeń gospodarczych zbadać, w jaki sposób można szeroko rozpowszechnić najlepsze praktyki w zakresie ładu korporacyjnego i etyki.

1.3.2.

Z zadowoleniem należy przyjąć niedawną dyrektywę w sprawie sprawozdawczości niefinansowej, w której na duże przedsiębiorstwa z UE nakłada się obowiązek informowania o swoich standardach zgodności i standardach etycznych. Powinno to zachęcać przedsiębiorstwa do zapewnienia przestrzegania standardów antykorupcyjnych, z uwzględnieniem odpowiednich mechanizmów ostrzegania, w całym łańcuchu dostaw oraz prowadzić do przyjęcia proporcjonalnych środków również przez małe i średnie przedsiębiorstwa.

1.3.2.1.

Dotyczy to w szczególności dostaw surowców naturalnych, w przypadku których często występuje ryzyko korupcji. UE może wykorzystać najlepsze praktyki w sektorze leśnictwa i stosowane w USA rozwiązania regulacyjne w odniesieniu do minerałów z regionów ogarniętych konfliktami. W tym kontekście Komisja Europejska powinna zapewnić spójne podejście podczas przeglądu swojej strategii dotyczącej surowców. Powinna również współpracować z przedstawicielami przedsiębiorstw na szczeblu europejskim, aby stworzyć spójne i konsekwentne podejście do wykorzenienia korupcji z łańcucha dostaw.

1.4.

Komisja Europejska powinna ponownie dokonać przeglądu dyrektyw dotyczących zamówień publicznych, w szczególności pod kątem możliwości zwiększenia przejrzystości i rzetelności procedur. Powinna aktywnie monitorować, w jaki sposób państwa członkowskie wdrażają istniejące przepisy dotyczące zapobiegania konfliktom interesów i przypadkom faworyzowania (także na poziomie regionalnym i lokalnym), i w razie konieczności przekazywać bardziej szczegółowe wskazówki. Przepisy dotyczące zamówień publicznych powinny obejmować wszystkie przedsiębiorstwa, niezależnie od ich miejsca pochodzenia.

1.4.1.

Komisja Europejska powinna dopilnować, aby istniały odpowiednie kanały zgłaszania przypadków korupcji w procedurach udzielania zamówień publicznych na szczeblu krajowym i lokalnym, oraz stworzyć lepsze możliwości dochodzenia roszczeń, także przez podmioty inne niż bezpośrednio zainteresowani. UE i państwa członkowskie powinny promować wysoki stopień przejrzystości w ramach tych procedur. Ocenia się, że standardem staną się elektroniczne zamówienia publiczne. Należy zwiększyć świadomość społeczną na temat faktu, że informacje dotyczące postępowania przetargowego i udzielonych zamówień można znaleźć na unijnej platformie elektronicznej TED (Tender Electronic Daily) w formatach, które są łatwo dostępne i zrozumiałe.

1.4.2.

Przedsiębiorstwa ubiegające się o zamówienia publiczne powinny udostępnić informacje na temat swoich właścicieli, w tym właściciela rzeczywistego firmy. Duże przedsiębiorstwa uczestniczące w przetargach powinny dysponować rzetelnymi kodeksami w zakresie zwalczania przekupstwa i korupcji (zgodnie z międzynarodowymi, europejskimi i sektorowymi instrumentami/wytycznymi). Ujawnianie informacji powinno się odbywać z poszanowaniem ochrony tajemnic przedsiębiorstw (zob. opinia EKES INT/145) i nie powinno być ograniczane z powodu różnic w krajowych przepisach dotyczących ochrony danych.

1.4.3.

UE powinna zachęcać do tego, by jako środek odstraszający od korupcji stosowano sankcje oraz, jako sankcję najwyższą, wykluczenie z przetargów o udzielenie zamówień publicznych na proporcjonalny czas, a także równoważne środki wobec osób w sektorze publicznym. Komisja Europejska, Europejski Bank Inwestycyjny i państwa członkowskie UE powinny stworzyć unijny system wzajemnej prekluzji w celu integracji systemów prekluzji na poziomie europejskim i krajowym oraz w celu dopilnowania, aby osoby skorumpowane miały zakaz udziału w przetargach publicznych w UE, jak to przewidują nowe dyrektywy unijne w sprawie zamówień publicznych (2014/24/UE i 2014/25/UE). Osoby w sektorze publicznym powinny być zmuszone do poniesienia równoważnych konsekwencji. Prekluzję taką należy rozważać przede wszystkim w przypadkach, gdy przedsiębiorstwo zostało skazane za popełnienie nadużycia lub zaniedbało obowiązek ustanowienia zapobiegawczych środków antykorupcyjnych. System powinien uwzględniać wysiłki przedsiębiorstw, które przeprowadziły reformy i podjęły odpowiednie kroki w celu przeciwdziałania aktom korupcji („samooczyszczenie”). Należy promować stosowanie „paktów na rzecz uczciwości”, tj. zobowiązań władz publicznych i przedsiębiorstw do zaostrzonych standardów przejrzystości i uczciwości w zamówieniach publicznych. Konieczne jest zwrócenie baczniejszej uwagi na etyczne postępowanie i zgodność z przepisami w przedsiębiorstwach państwowych i administracji publicznej, zarówno na poziomie krajowym, jak i regionalnym i lokalnym.

1.5.

UE powinna zwiększyć przejrzystość przepływów finansowych w całej UE. Komitet z zadowoleniem przyjmuje najnowsze przepisy mające na celu zwiększenie przejrzystości w zakresie własności przedsiębiorstw w ramach czwartej dyrektywy w sprawie przeciwdziałania praniu pieniędzy, ale niezbędne są informacje publiczne na temat rzeczywistych właścicieli funduszy powierniczych i innych wehikułów korporacyjnych. Przejrzystość międzynarodowych przepływów finansowych zostałaby zwiększona przede wszystkim poprzez poprawę sprawozdawczości przedsiębiorstw w oparciu o międzynarodowe, sektorowe wytyczne oraz poprzez odpowiednie ustawodawstwo UE przewidujące wymóg, aby przedsiębiorstwa wielonarodowe ujawniały kluczowe dane finansowe w państwach, w których prowadzą działalność.

1.5.1.

Należy poprawić przestrzeganie przez banki obowiązującego prawodawstwa UE. Komisja Europejska i Europejski Urząd Nadzoru Bankowego powinny w tym kontekście odgrywać bardziej aktywną rolę w dopilnowaniu, aby uchybienia we wdrażaniu przepisów w jednym państwie członkowskim nie osłabiały całego systemu. Komisja Europejska powinna również wykorzystać swoje uprawnienia do zharmonizowania sankcji karnych w tej dziedzinie celem zapewnienia odpowiednio odstraszających sankcji we wszystkich jurysdykcjach UE. Państwa członkowskie powinny także otrzymać wytyczne w zakresie rozpoznawania przestępstwa polegającego na umyślnym nielegalnym wzbogaceniu się przez urzędnika państwowego, zgodnie z art. 20 konwencji NZ przeciwko korupcji.

1.6.

W wielu przypadkach ujawnienie korupcji zależy od woli demaskatorów ujawnienia posiadanych przez siebie informacji, pod warunkiem że działają oni w dobrej wierze i z uzasadnionych powodów. Komisja Europejska powinna szukać alternatywnych sposobów wspierania ochrony demaskatorów oraz przeprowadzić badanie na temat możliwości wdrożenia instrumentów na szczeblu UE, na przykład rozporządzenia lub dyrektywy, z uwzględnieniem międzynarodowych, sektorowych wytycznych oraz odpowiednich rezolucji Parlamentu Europejskiego. Ochrona prywatności i tajemnic przedsiębiorstw nie powinna uniemożliwiać ujawniania korupcji (dyrektywa 2013/36/UE (CRD IV)). Należy także ustanowić odpowiednie przepisy chroniące zainteresowane strony przed przypadkami niewłaściwego sygnalizowania nieprawidłowości.

1.7.

Dystrybucja i wydatkowanie pieniędzy podatników UE za pośrednictwem funduszy strukturalnych i inwestycyjnych UE (w tym EFIS) niesie za sobą ryzyko nadużyć, o czym świadczą doświadczenia i badania. Nadużycia finansowe są często powiązane z korupcją, jednak dochodzenie utrudniają niedociągnięcia we współpracy między UE a władzami krajowymi. UE powinna odgrywać bardziej znaczącą rolę w zakresie monitorowania/audytu wykorzystania środków finansowych w oparciu o koncepcję braku tolerancji dla korupcji i nadużyć finansowych. Należy stworzyć Prokuraturę Europejską jako niezawisły i skuteczny urząd europejski posiadający odpowiednie środki na prowadzenie śledztw i ściganie nie tylko przestępstw dotyczących finansów UE, ale także poważnych przestępstw transgranicznych, takich jak korupcja, zgodnie z traktatem lizbońskim. Należy również wzmocnić możliwości Eurojustu, jako że sporadycznie przestępstwa takie dotyczą państw trzecich nieobjętych uprawnieniami Prokuratury Europejskiej.

1.8.

UE powinna zwiększyć swój udział w działaniach antykorupcyjnych w skali globalnej. Powinien on obejmować rygorystyczne przepisy antykorupcyjne w umowach z państwami trzecimi. Powinny istnieć surowe przepisy dotyczące zasady warunkowości w programach finansowania (przedakcesyjnych, polityki sąsiedztwa, funduszy przeznaczanych na współpracę na rzecz rozwoju, pomocy międzynarodowej itp.) w odniesieniu do przeciwdziałania i zapobiegania korupcji (również w celu ochrony samych funduszy). Należy stosować solidne mechanizmy monitorowania wdrażania i skuteczności.

1.8.1.

Należy przedsięwziąć środki mające na celu skuteczną ochronę – zarówno w ramach wewnętrznego rynku, jak i na forum międzynarodowym – przedsiębiorstw unijnych, które przestrzegają standardów etycznych, przed konkurentami z państw trzecich, którzy ignorują takie przepisy. Jednym z elementów ochrony powinna być zasada, że „warunki umowy powinny brzmieć tak, aby sprawiedliwie podzielić ryzyko związane z umową” (zob. motyw 65 rozporządzenia (UE) nr 1316/2013 ustanawiającego instrument „Łącząc Europę”). Zasadę tę należy włączyć do tekstu wszystkich instrumentów UE związanych z unijnym finansowaniem.

1.8.2.

UE powinna także zintensyfikować wysiłki, aby jej system finansowy nie stał się bezpieczną przystanią dla brudnych pieniędzy. Na przykład wydarzenia mające miejsce w ostatnich latach w Afryce, na Bliskim Wschodzie i na Ukrainie pokazały niewystarczający zakres dwustronnych rozwiązań w zakresie odzyskiwania i repatriacji skradzionego mienia. Komisja Europejska powinna odgrywać bardziej aktywną rolę w przekazywaniu pomocy i koordynacji zwrotu skradzionego mienia do tych krajów.

1.9.

Instytucje UE muszą same być przykładem przejrzystości, uczciwości i dobrych rządów, wytyczając standardy dla państw członkowskich UE. Tylko w ten sposób instytucje UE zdobędą autorytet i wiarygodność do inicjowania, kierowania i wdrażania środków określonych powyżej. W tym celu instytucje powinny dążyć do maksymalnej odpowiedzialności i przejrzystości procesu podejmowania decyzji, uwzględniając utworzenie „śladu legislacyjnego” w odniesieniu do ustawodawstwa i polityki UE – czyli ogólnodostępnego i terminowego zapisu współdziałania między instytucjami UE, państwami członkowskimi i lobbystami – jak również ustanowienie przepisów dotyczących obowiązkowego rejestrowania działalności lobbingowej w UE.

1.9.1.

UE powinna również zachować proaktywne i spójne podejście w procesie monitorowania konfliktów interesów i zapobiegania nim, ponieważ mogą one wpływać na podejmowanie decyzji. Należy ustanowić niezależne komisje etyczne z uprawnieniami do wydawania wiążących zaleceń i sankcji. Należy nakreślić dalsze reformy w pięcioletnim planie działania, o którym mowa w zaleceniu 1, oraz uwzględnić wnioski ze sprawozdań Komisji i OLAF-u dotyczących zwalczania korupcji.

1.10.

EKES powinien podjąć zdecydowane działania i przyczyniać się do zwalczania korupcji w UE:

zwiększać wiedzę w społeczeństwie obywatelskim w ramach działań następczych związanych z niniejszą opinią,

angażować się w odnośny dialog publiczno-prywatny na temat korupcji, zgodnie z wezwaniem Komisji,

zajmować się kwestią zwalczania korupcji i nadużyć finansowych w przyszłych opiniach oraz rozważyć możliwość opracowania dodatkowych opinii, w tym opinii w sprawie korupcji w konkretnych sektorach,

poruszać te zagadnienia we współpracy z krajowymi radami społeczno-gospodarczymi oraz w kontaktach z zainteresowanymi stronami, a także w ramach działań zewnętrznych EKES-u,

dokonać oceny zmian wprowadzonych w wewnętrznym Kodeksie właściwego postępowania administracyjnego EKES-u oraz w Kodeksie postępowania członków EKES-u, w tym wprowadzenia wewnętrznych przepisów dotyczących demaskatorów,

wspierać regularną współpracę w dziedzinie zwalczania korupcji z instytucjami UE (Radą Europejską, Komisją Europejską, Parlamentem Europejskim), stosownymi agencjami i Komitetem Regionów,

ustanowić grupę ds. monitorowania zwalczania korupcji.

2.   Opis korupcji

2.1.

Bazując na konwencji NZ przeciwko korupcji, korupcję definiuje się powszechnie jako „nadużycie władzy dla korzyści osobistej”. W niniejszej opinii definicja ta stanowi punkt wyjścia.

2.2.

Korupcja jest zjawiskiem powszechnym na całym świecie. Szacuje się, że korupcja w Europie kosztuje podatników UE około 120 mld EUR rocznie (z wyłączeniem nadużyć finansowych z udziałem pieniędzy publicznych UE), co prawie równa się całkowitemu rocznemu budżetowi UE i stanowi 1 % PKB UE. Istnieją znaczne różnice w korupcji między państwami członkowskimi. W wielu z nich korupcja przenika wszystkie warstwy życia publicznego i prywatnego. We wprowadzeniu do sprawozdania o zwalczaniu korupcji w UE z 2014 r. Komisja Europejska wskazuje, że „korupcja przynosi poważne szkody całej gospodarce i społeczeństwu. […] Rzeczywistość ta dotyczy również państw członkowskich UE. […] Rzutuje ona [korupcja] na dobre rządy, należyte zarządzanie środkami publicznymi i rynki konkurencyjne. W skrajnych przypadkach podważa zaufanie obywateli do instytucji i procesów demokratycznych”.

2.3.

Korupcja ma wiele twarzy. Można wyróżnić korupcję w sektorze publicznym, korupcję w sektorze prywatnym i korupcję polityczną, w zależności od sektora, w którym występuje. Korupcja obejmuje zawsze co najmniej dwa dające przyzwolenie podmioty uczestniczące w nielegalnym działaniu.

2.3.1.

Typowe przykłady korupcji to akty przekupstwa, zarówno w postaci czynnej, jak i biernej, w tym oferowanie, dawanie i przyjmowanie korzyści lub zabieganie o korzyść w ramach zachęty do legalnego, nielegalnego lub nieetycznego działania, a korzyść taka może mieć formę prezentów, pożyczek, opłat, drobnych gratyfikacji („na boku”), nagród (nielegalnych honorariów) i innych korzyści, takich jak zmniejszenie opodatkowania, wizy, usługi, sponsoring i darowizny. Korupcja jest w wielu przypadkach związana z innymi nielegalnymi praktykami, takimi jak ustalanie cen, zmowy przetargowe, pranie pieniędzy, nielegalne wzbogacenie, szantaż i nadużycia finansowe. Jest także obecna w mniej wyraźnych transakcjach, takich jak faworyzowanie i nepotyzm w mianowaniu urzędników publicznych, nadużywanie wpływów i handel wpływami, klientelizm, nieetyczny immunitet, amnestia i praktyki prywatyzacyjne, przekupywanie organów sądowych i policyjnych, finansowanie partii politycznych, manipulowanie przy kampaniach wyborczych. Nieuregulowane lub słabo kontrolowane konflikty interesów mogą prowadzić do korupcji, jak na przykład oferowanie byłym urzędnikom publicznym lukratywnych stanowisk w firmach bez okresu przestoju po odejściu ze stanowiska publicznego (tzw. efekt „drzwi obrotowych”).

2.3.2.

Wszystkim tym nieetycznym i nielegalnym działaniom sprzyja szereg czynników. Należą do nich przeszkody prawne (immunitety dla urzędników wybieranych i okresy przedawnienia); brak międzynarodowych norm, kodeksów postępowania, wskazań etycznych i odpowiednich mechanizmów ostrzegania; brak przejrzystości w ramach publicznego procesu decyzyjnego oraz sposobów oddziaływania na ten proces, na przykład nieujawnienie przez wybieranych lub mianowanych urzędników publicznych zewnętrznych dochodów i działalności bądź niejasnych spotkań z osobami chcącymi wywrzeć wpływ na procesy decyzyjne.

2.3.3.

Korupcja jest często związana z gospodarką nieformalną i przestępczością zorganizowaną. W swojej ocenie zagrożenia poważną i zorganizowaną przestępczością (SOCTA) z 2013 r. Europol wskazuje szacunkowo 3 600 grup i sieci przestępczości zorganizowanej działających obecnie w granicach UE i coraz bardziej przenikających wszystkie aspekty gospodarki.

2.4.

Korupcja jest postrzegana jako znaczący i wzrastający problem transnarodowy w całej UE i na świecie. Korupcja nie zatrzymuje się na granicach państw.

2.5.

W czerwcu 2011 roku Komisja Europejska podjęła ważny krok w celu zajęcia się problemem i przeciwdziałania korupcji w Europie, przyjmując kompleksowy pakiet antykorupcyjny. Ustanowiła mechanizm sprawozdań o zwalczaniu korupcji w UE. W lutym 2014 roku opublikowano pierwsze sprawozdanie o zwalczaniu korupcji w UE (COM(2014) 38 final). Kolejne sprawozdania mają być wydawane co dwa lata. Pierwsze sprawozdanie ma na celu rozpoczęcie szerokiej debaty z udziałem zainteresowanych stron, w tym społeczeństwa obywatelskiego, w celu wspierania działań antykorupcyjnych oraz określenia, w jaki sposób instytucje europejskie mogą pomóc w walce z korupcją. Koncepcja „udziału społeczeństwa” ta jest zainspirowana art. 13 konwencji NZ przeciwko korupcji.

2.5.1.

W sprawozdaniu odniesiono się do problemów korupcji charakterystycznych dla poszczególnych państw członkowskich i podkreślono ogólnie, że państwa członkowskie powinny wzmóc wysiłki w walce z korupcją, gdyż transpozycja, wdrażanie i egzekwowanie przepisów stosownych instrumentów międzynarodowych i europejskich w tych państwach są niewystarczające.

2.5.2.

Wraz ze sprawozdaniem opublikowano dwa badania Eurobarometru dotyczące postrzegania korupcji: a) specjalne badanie na temat korupcji; oraz b) badanie Eurobarometr Flash koncentrujące się na przedsiębiorstwach.

2.5.2.1.

Główne wyniki badań przedstawiają się następująco, przy czym wszystkie współczynniki odnoszą się do liczby obywateli lub przedsiębiorstw UE, którzy odpowiedzieli na ankietę:

trzy czwarte obywateli UE sądzi, że korupcja jest powszechnym zjawiskiem w ich kraju. W dziesięciu państwach członkowskich liczba ta przewyższa 90 %,

ponad połowa Europejczyków uważa, że poziom korupcji wzrósł w ciągu ostatnich trzech lat,

trzy czwarte Europejczyków twierdzi, że przekupstwo i korzystanie ze znajomości jest często najłatwiejszym sposobem uzyskania określonych usług publicznych (na przykład medycznych i związanych z opieką zdrowotną) w ich państwie,

ponad dwie trzecie Europejczyków uważa, że korupcja istnieje w instytucjach UE, a ponad połowa z nich uważa, że instytucje te nie przyczyniają się do ograniczenia korupcji w Europie,

około połowa przedsiębiorstw uważa korupcję za problem w prowadzeniu działalności gospodarczej. Przedsiębiorstwa państwowe i sektor publiczny, w tym organy podatkowe i celne, jawiły się jako szczególnie narażone na korupcję,

ponad połowa przedsiębiorstw zwraca uwagę, że korupcja w zamówieniach publicznych jest powszechna ze względu na konflikty interesów, nieprzejrzyste praktyki i faworyzowanie. Zamówienia publiczne dotyczące projektów i kontraktów w zakresie rozwoju obszarów miejskich, infrastruktury, budownictwa i opieki zdrowotnej określono jako szczególnie narażone na korupcję na wszystkich poziomach.

2.6.

Sprawozdanie OECD z grudnia 2014 r. pokazuje, że skala przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych pozostaje na niedopuszczalnie wysokim poziomie. Opisano w nim ponad 400 przypadków przekupienia zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w latach 2009–2014. Łapówki stanowiły średnio 11 % całkowitej wartości transakcji oraz w wielu przypadkach były związane z zamówieniami publicznymi. Dwie trzecie przypadków wystąpiło w czterech sektorach: wydobywczym, budowlanym, transportowym i magazynowym, informacyjno-komunikacyjnym.

2.7.

Jeżeli chodzi o działania na rzecz ochrony interesów finansowych UE (pieniędzy podatników znajdujących się w dyspozycji UE) w 2013 roku zgłoszono16 000 przypadków nieprawidłowości (na ok. 2 mld EUR) w zakresie wykorzystania funduszy UE, z czego 1 600 przypadków (350 mln EUR) dotyczyło nadużyć finansowych. Od roku 2009 liczba zgłoszonych nieprawidłowości wzrosła o 22 %, a ich wartość o 48 %. Głównym źródłem takiego postępowania było fałszowanie dokumentów (zapewne często powiązane z korupcją). Trybunał Obrachunkowy UE odnotował w swoim sprawozdaniu rocznym za 2013 r. nieprawidłowe wykorzystanie lub błędy w przypadku około 5 % przyznanych środków UE, przede wszystkim w polityce regionalnej oraz sektorach energii i transportu, rolnictwa, środowiska, rybołówstwa i zdrowia.

3.   Międzynarodowe instrumenty zwalczania korupcji i przekupstwa

3.1.

Oprócz stosowania własnego krajowego ustawodawstwa dotyczącego zwalczania przekupstwa i korupcji państwa członkowskie UE są stroną szeregu konwencji i traktatów międzynarodowych, a także przestrzegają odpowiednich przepisów prawa UE. Każda z tych konwencji ma ustanowione własne procedury monitorowania, zwykle obejmujące pewną formę wzajemnej oceny.

3.2.

Najważniejsze międzynarodowe instrumenty i mechanizmy zwalczania korupcji to:

Konwencja Narodów Zjednoczonych przeciwko korupcji,

Konwencja OECD o zwalczaniu przekupstwa zagranicznych funkcjonariuszy publicznych w międzynarodowych transakcjach handlowych,

Prawnokarna konwencja o korupcji, Cywilnoprawna konwencja o korupcji, przyjęte przez Radę Europy w 1999 r.

3.3.

Najważniejsze instrumenty prawne UE w zakresie zwalczania korupcji to:

art. 83 ust. 1 TFUE, który przewiduje kompetencję UE do zajmowania się problemem poważnej przestępczości (w tym m.in. korupcji) o wymiarze europejskim lub transgranicznym,

art. 325 ust. 4 TFUE, który stanowi podstawę prawną do podejmowania wszelkich niezbędnych środków w celu zwalczania nadużyć finansowych naruszających interesy finansowe UE,

Konwencja w sprawie zwalczania korupcji urzędników Wspólnot Europejskich i urzędników państw członkowskich Unii Europejskiej z 1997 r.,

decyzja ramowa (2003/568/WSiSW) w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym.

3.4.

Konwencja NZ przeciwko korupcji jest najbardziej kompleksową wśród konwencji międzynarodowych. Wszystkie państwa członkowskie UE ratyfikowały konwencję, a UE jest również sygnatariuszem.

3.5.

UE przyjęła dyrektywy, komunikaty i decyzje ramowe, w których przede wszystkim ustanawia się minimalne standardy i omawia się sprawy odnoszące się do walki z korupcją i nadużyciami finansowymi: oszustwa podatkowe i uchylanie się od opodatkowania, pranie pieniędzy, społeczną odpowiedzialność przedsiębiorstw, sprawozdawczość dot. transakcji niefinansowych, ład korporacyjny, zamówienia publiczne i audyt. EKES na bieżąco wydawał opinie na temat tych inicjatyw UE.

3.6.

UE wprowadziła też przepisy w zakresie zwalczania korupcji i nadużyć finansowych w swoich wewnętrznych i zewnętrznych programach finansowania (w tym w ramach polityki spójności, polityki regionalnej, polityki rolnej, polityki rozszerzenia, polityki sąsiedztwa i polityki rozwoju).

3.7.

Pierwszym środkiem mającym chronić przestrzegające prawa przedsiębiorstwa unijne działające na rynkach państw trzecich powinno być uwzględnienie w tekście wszystkich instrumentów UE dotyczących finansowania unijnego wytycznych, zawartych w motywie 65 rozporządzenia (UE) nr 1316/2013 ustanawiającego instrument „Łącząc Europę” oraz pkt 3.24 procedur i zasad EBOR-u w zakresie zamówień publicznych, wymagających sprawiedliwego podziału ryzyka związanego z umową.

3.8.

Od 2011 r. Komisja Europejska realizuje, na podstawie art. 325 TFUE, kompleksową strategię zwalczania nadużyć finansowych CAFS (COM(2011) 376) w celu usprawnienia całego cyklu zwalczania nadużyć finansowych, tj. zapobiegania i wykrywania nadużyć finansowych oraz warunków prowadzenia dochodzeń w tym zakresie, oraz w celu osiągnięcia odpowiedniego poziomu repatriacji środków finansowych i prewencji, z wykorzystaniem sankcji odstraszających. Służby Komisji opracowały sektorowe strategie zwalczania nadużyć finansowych. Istotne znaczenie ma również projekt dyrektywy (COM(2012) 363 w sprawie zwalczania nadużyć finansowych na szkodę interesów finansowych UE za pośrednictwem prawa karnego (ochrony interesów finansowych UE).

4.   Samoregulacja – kodeksy etyczne dotyczące korupcji i przekupstwa

4.1.

Samoregulacja odgrywa ważną rolę w zwalczaniu korupcji i przekupstwa. W ramach swojej ogólnej polityki oraz systemu zarządzania przedsiębiorstwa coraz częściej uwzględniają społeczną odpowiedzialność przedsiębiorstw, zgodność z przepisami i zapobieganie korupcji. Kodeksy etyczne poszczególnych przedsiębiorstw są oparte głównie na międzynarodowych wytycznych sektorowych i mają również na celu wdrożenie norm unijnych w tym zakresie (sprawozdawczości niefinansowej, społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw itp.). Głównym celem kodeksu przedsiębiorstwa jest promowanie etycznych zachowań we wszystkich działaniach przedsiębiorstwa, zaangażowanie wszystkich zainteresowanych stron oraz wdrażanie kodeksu w sposób przejrzysty i obejmujący wszystkich; kodeks może być również wykorzystany w kontekście dialogu społecznego.

4.2.

Główne międzynarodowe wytyczne i mechanizmy opisujące zasady unikania przez przedsiębiorstwa korupcji i przekupstwa oraz wspierania zachowań etycznych i przejrzystości są następujące:

przepisy Międzynarodowej Izby Handlowej (ICC) w zakresie zwalczania korupcji, wytyczne ICC dotyczące informowania o nieprawidłowościach, podręczniki itp.,

inicjatywa Narodów Zjednoczonych Global Compact; 10 zasad przeciwko korupcji i towarzyszące wytyczne w sprawie sprawozdawczości,

wytyczne OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych: zalecenie 7 w sprawie zwalczania korupcji, namawiania do korupcji i wymuszeń,

norma ISO 37001 dotycząca systemów zarządzania w zakresie przeciwdziałania przekupstwu (właśnie opracowywana – ISO PC/278),

wytyczne Grupy Banku Światowego w zakresie zwalczania korupcji,

Globalna Inicjatywa Sprawozdawcza (Global Reporting Initiative – GRI, GR4),

zasady biznesowe Transparency International w zakresie zwalczania przekupstwa itp.

Istotne znaczenie w danych sektorach mają wytyczne branżowe na poziomie UE – na przykład dla europejskiego sektora budowlanego (http://www.fiec.eu, w tym odpowiednie wytyczne i wspólne deklaracje) oraz dla sektora wydobywczego (www.eiti.org). To samo odnosi się do wytycznych krajowych (na przykład niemieckiego kodeksu zrównoważonego rozwoju, wytycznych duńskiego sektora przemysłu); uznaje się, że mają one istotną rolę w kierowaniu postępowaniem przedsiębiorstw.

4.3.

Parlament Europejski i Komisja przyjęły własne wewnętrzne wytyczne w zakresie etyki w celu uzupełnienia obowiązków urzędników służby cywilnej wynikających z regulaminu pracowniczego UE, w tym kodeks postępowania dla komisarzy europejskich i kodeks postępowania dla posłów do Parlamentu Europejskiego, zawierające wytyczne dotyczące tego, jak postępować w przypadku prezentów i darowizn, innych interesów finansowych i konfliktów interesów. Podobne kodeksy przyjął EKES.

5.   Uwagi dotyczące obaw przedsiębiorców i społeczeństwa obywatelskiego

5.1.

Sytuacja w zakresie korupcji i nadużyć związanych ze środkami publicznymi w UE jest nie do przyjęcia. Konsekwencje są dotkliwie odczuwalne przez społeczeństwo obywatelskie i przedsiębiorstwa. Korupcja powoduje dodatkowe koszty dla konsumentów i stwarza niepewne otoczenie dla przedsiębiorstw przestrzegających standardów etycznych. EKES z niezadowoleniem odnotowuje fakt istnienia powszechnej korupcji i nadużyć finansowych w państwach członkowskich UE, jak również słabe zaangażowanie polityczne rządów i władz lokalnych w skuteczną walkę z korupcją, w tym niedostateczne wdrażanie i egzekwowanie istniejących instrumentów międzynarodowych, europejskich i krajowych.

5.1.1.

Obywatele, podmioty gospodarcze i społeczne mają prawo do życia w przejrzystym i uczciwie rządzonym społeczeństwie opartym na praworządności, niezależnie od tego, w której części Europy funkcjonują. Kryzys finansowy i kryzys w strefie euro doprowadził do nasilenia się wśród obywateli krytyki dotyczącej rażącej korupcji oraz do osłabienia i utraty zaufania obywateli do demokratycznych rządów na szczeblu UE, a tym samym do szerzenia się eurosceptycyzmu. Społeczeństwo obywatelskie oczekuje od UE i państw członkowskich wzmożenia wysiłków na rzecz zwalczania korupcji i nadużyć finansowych. Decydenci muszą przekonać społeczeństwo, że działają w interesie publicznym.

5.2.

Dlatego też EKES angażuje się w działania na rzecz rozwiązania tego problemu. Odpowiada na wezwanie Komisji Europejskiej do angażowania społeczeństwa obywatelskiego w walkę z korupcją; głównym celem niniejszej opinii jest wniesienie wkładu w kolejne sprawozdanie Komisji o zwalczaniu korupcji (w 2016 roku), a także przyczynienie się do szerzenia wiedzy, rozpowszechniania informacji oraz promowania przejrzystości.

5.3.

Korupcja jest nie tylko kwestią uczciwości i etyki, ale jest także problemem gospodarczym, ponieważ osłabia legalny obrót gospodarczy – uczciwe otoczenie i warunki prowadzenia handlu, inwestycji i konkurencji – a tym samym ma wpływ na wzrost gospodarczy i konkurencyjność. Z danych Banku Światowego i Światowego Forum Ekonomicznego wynika, że konkurencyjność gospodarcza jest ściśle skorelowana ze zdolnością rządu do zwalczania korupcji. Badania wykazały silne skorelowanie zwalczania korupcji w UE ze swobodą prowadzenia działalności gospodarczej oraz negatywny wpływ korupcji na inwestycje sektora prywatnego.

5.3.1.

Korupcja zwiększa koszty przedsiębiorstw, gdyż „czyste” przedsiębiorstwa są narażone na ryzyko utraty zamówień w skorumpowanym otoczeniu. Tym samym ogranicza ona efektywność rynku wewnętrznego i może mieć szkodliwy wpływ na wysiłki zmierzające do osiągnięcia celów strategii „Europa 2020” na rzecz wzrostu gospodarczego i do poprawy globalnej konkurencyjności Europy, co zmniejsza możliwości poprawy zatrudnienia i dobrobytu w Europie oraz konkurencyjności przedsiębiorstw z UE działających za granicą.

5.3.2.

Przedsiębiorstwa z dobrymi wynikami w zakresie zwalczania korupcji przyciągają inwestorów. Gdy przedsiębiorstwo zostanie uznane za winne przekupstwa i korupcji, na szwank narażony jest wizerunek świata przedsiębiorców. Takie przedsiębiorstwo nie tylko szkodzi własnej reputacji, ale również rzuca negatywne światło na cały sektor przedsiębiorstw. Jednak w kontekście uregulowań dotyczących zgodności z przepisami antykorupcyjnymi i wymogami sprawozdawczymi należy również wziąć pod uwagę obciążenia administracyjne i finansowe dla przedsiębiorstw, zwłaszcza MŚP.

5.4.

Media regularnie donoszą o korupcji na najwyższym szczeblu w wielu państwach członkowskich, a także w innych częściach świata. Korupcja polityczna (na przykład związana z mianowaniem na stanowiska, łapówkami oraz finansowaniem partii politycznych i kampanii wyborczych, manipulowaniem imprez sportowych) postrzegana jest przez obywateli jako bardzo szkodliwa dla społeczeństwa, nade wszystko gdy dotyczy ona organów sądowych i policyjnych. Takim praktykom trzeba położyć kres, podobnie jak powszechnej w wielu państwach członkowskich praktyce płatności „pod stołem” – praktyki takie mają wpływ na codzienne życie obywateli. Wydaje się, że takie zjawiska w społeczeństwie biorą się ze zmiany postrzegania legalności. Problem ten należy rozwiązać: Obywatele mają prawo do praworządności, dobrych rządów i usług publicznych wolnych od korupcji. Potrzebna jest zmiana nastawienia, a kultura przejrzystości powinna zastąpić kulturę korupcji tam, gdzie taka występuje. Problem należy rozwiązać przede wszystkim poprzez ustawodawstwo oraz w ramach promowania i edukacji.

5.5.

EKES popiera antykorupcyjne środki i zalecenia Komisji Europejskiej, działania UE na rzecz zwalczania nadużyć finansowych, a także działania Parlamentu Europejskiego, w szczególności plan działania na lata 2014–2019 dotyczący zwalczania przestępczości zorganizowanej, korupcji i prania pieniędzy. Ponadto zalecenia zawarte w sprawozdaniach Grupy Państw Przeciwko Korupcji (GRECO) Rady Europy, ONZ, OECD i ICC są niezbędne i powinny być brane pod uwagę przy wzmacnianiu polityki i działań UE i państw członkowskich UE w zakresie zwalczania korupcji.

5.6.

Silne powiązania gospodarek państw członkowskich oraz rosnąca skala i szybkość transgranicznego przepływu pieniędzy zwiększają ryzyko rozprzestrzeniania się korupcji w UE. Korupcja stała się zjawiskiem międzynarodowym i nie może już być postrzegana jedynie jako kwestia krajowego prawa karnego. Można ją porównać z chorobą zakaźną – nikt nie może być automatycznie uznany odporny na nią i wymaga one ukierunkowanej opieki zdrowotnej. Aby osiągnąć znaczący postęp, dzisiejsze rozdrobnione podejście należy zastąpić bardziej spójnym podejściem. Sprawozdania Komisji powinny należycie podejmować ten aspekt: Środki zwalczania korupcji muszą być opracowywane i wdrażane w kontekście postępującej integracji Europy i globalizacji gospodarki.

5.6.1.

Walce z korupcją należy zatem nadać większe znaczenie w programach UE; UE powinna odgrywać bardziej znaczącą rolę w zakresie propagowania przejrzystości i ochrony uczciwości w ramach rynku wewnętrznego, stosunków zewnętrznych oraz unijnych instytucji i wydatków. Należy położyć większy nacisk na zwalczanie korupcji i nadużyć finansowych we wszystkich istotnych obszarach polityki UE, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych. Przedsiębiorstwa i społeczeństwo obywatelskie oczekują takich zmian, a w niniejszej opinii zwraca się uwagę na konieczność skutecznego przywództwa i koordynacji ze strony UE. UE może wykorzystać swoje znaczenie polityczne do promowania obejmującej całą UE przestrzeni opartej na uczciwości i wysokich standardach antykorupcyjnych.

5.7.

Konieczne jest co najmniej jednoznaczne zobowiązanie – europejski pakt antykorupcyjny na rzecz realizacji wiarygodnej i kompleksowej strategii. Musi on być zarządzany „z góry” i wymaga zaangażowania wszystkich zainteresowanych stron na poziomie unijnym, krajowym i lokalnym.

5.8.

Państwa członkowskie są na pierwszej linii frontu w walce z korupcją i nadużyciami finansowymi. Ich obowiązkiem jest wdrożenie solidnych środków zwalczania korupcji (przede wszystkim solidnego ustawodawstwa i sprawnego organu antykorupcyjnego do zwalczania korupcji w ramach ładu politycznego i zarządzania w sądownictwie oraz zwalczania przestępczości zorganizowanej), jak również aktywne uczestnictwo w transnarodowej współpracy i podnoszeniu świadomości społecznej w zakresie walki z korupcją i nadużyciami finansowymi.

5.8.1.

Istotne jest zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego, w tym przedsiębiorstw, organizacji biznesowych i partnerów społecznych, w krajowe działania antykorupcyjne, przede wszystkim w celu zwiększania wiedzy i udzielania wskazówek co do tego, jak unikać korupcji, nadużyć finansowych i przekupstwa. Zasadnicze znaczenie w tym kontekście ma postępowanie poszczególnych przedsiębiorstw i organów władzy. Organizacje na szczeblu krajowym, na przykład krajowe punkty kontaktowe OECDcentra doradztwa i pomocy prawnej Transparency International (ALAC), również mogą odgrywać istotną rolę w krajowych działaniach antykorupcyjnych. Media powinny dostrzegać swoją ogromną rolę i odpowiedzialność w zwiększaniu wiedzy społeczeństwa na temat korupcji i działań antykorupcyjnych w państwach członkowskich.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego

Henri MALOSSE


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/73


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Szanse na długofalowy, zrównoważony i inteligentny rozwój europejskiego przemysłu offshore i jego powiązania z przemysłami morskimi Unii Europejskiej”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/12)

Sprawozdawca:

Marian KRZAKLEWSKI

Współsprawozdawca:

José Custódio LEIRIÃO

Dnia 22 stycznia 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

„Szanse na długofalowy, zrównoważony i inteligentny rozwój europejskiego przemysłu offshore i jego powiązania z przemysłami morskimi Unii Europejskiej”

(opinia z inicjatywy własnej).

Komisja Konsultacyjna ds. Przemian w Przemyśle (CCMI), której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 15 lipca 2015 r. Sprawozdawcą był Marian Krzaklewski, a współsprawozdawcą José Leiriao Custodio.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 132 do 1 (3 osoby wstrzymały się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Przemysł offshore tworzą sektory: wytwarzania energii oraz wydobycia na morzu gazu, ropy naftowej oraz minerałów. EKES uważa, że rynki związane z tymi sektorami są jednymi z najbardziej dynamicznie rozwijających się i stwarzają szanse na długofalowy, zrównoważony i inteligentny rozwój.

1.2.

EKES jest przekonany, że w celu zapewnienia zrównoważonego rozwoju przemysłu offshore potrzebne są ramy spójnej, europejskiej wizji strategicznej, zapewniającej zaawansowane technologie i innowacyjne rozwiązania dla tego przemysłu. Technologie są sednem takich ram strategicznych.

1.3.

Komitet ocenia, że aktualnie brak jest całościowej europejskiej wizji strategicznej dla całego przemysłu offshore i jego składowych sektorów. Wprawdzie Komisja i Rada stopniowo poszerzają zakres regulacji dla tego przemysłu, a szczególnie dla sektora ropy i gazu offshore, ale w tych działaniach nie widać spójnej i całościowej koncepcji.

1.4.

EKES uważa, że sytuacja braku ram strategicznych dla przemysłu offshore wynika również z niedostatecznego poziomu kooperacji pomiędzy przemysłem offshore, instytucjami unijnymi, państwami członkowskimi i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego. Dlatego Komitet uważa, że właśnie idea sformułowania i realizacji europejskiej wizji strategicznej dla przemysłu offshore pozwoliłaby osiągnąć efektywny poziom współpracy z korzyścią dla zainteresowanych stron, w tym dla innych sektorów korzystających z zasobów offshore, np. sektora turystyki.

1.5.

W nawiązaniu do wcześniejszych wniosków EKES z niepokojem odnotowuje nieobecność przedstawicieli Komisji, zarówno na 2 posiedzeniach grupy analitycznej, jak i podczas wysłuchania publicznego w Aberdeen, które to spotkania służyły przygotowywaniu opinii z inicjatywy własnej na temat europejskiego przemysłu offshore.

1.6.

W efekcie kompleksowej analizy relacji pomiędzy przemysłem offshore i europejskim przemysłem morskim Komitet stwierdza, że przemysł offshore generuje bardzo mocne, nierzadko „zielone” czynniki napędowe dla europejskiego przemysłu morskiego, a szczególnie dla sektora budowy statków, sektora remontowego i sektora wyposażenia morskiego. Można postawić tezę, że dzięki popytowi z przemysłu offshore europejski przemysł stoczniowy ominęła grożąca jej do niedawno sytuacja utraty masy krytycznej.

1.7.

Komitet uważa, że w związku z trwającym procesem wdrażania dyrektywy o bezpieczeństwie w przemyśle ropy i gazu na morzu, Komisja Europejska, we współpracy z państwami członkowskimi, powinna zorganizować system weryfikacji i wskazać na sposoby zwiększenia potencjału finansowego podmiotów gospodarczych w sektorze z przeznaczeniem na pokrycie działań naprawczych po wypadkach.

1.7.1.

Należy przygotować i wdrożyć program „kultury bezpieczeństwa” oraz podjąć działania promujące i wspierające akredytowanie instytucji szkoleniowych przez firmy przemysłowe offshore w celu realizacji poszerzonych szkoleń w dziedzinie bezpieczeństwa, obejmujących również zagadnienia ochrony środowiska. EKES stwierdza, że dążenie do wysokiego poziomu bezpieczeństwa w przemyśle offshore również zależy od zapewnienia dobrych warunków pracy na morzu.

1.8.

EKES wnioskuje, aby Komisja i zainteresowane państwa członkowskie, we współpracy z MOP i partnerami społecznymi, podjęły działania w celu oceny możliwości objęcia Konwencją o pracy na morzu (MLC) pracowników zatrudnionych w przemyśle OO&G (ang. offshore oil and gas – ropa i gaz offshore) i OWE (ang. offshore wind energy – morska energia wiatrowa) w obszarze UE i EOG.

1.9.

Komitet uważa, że Komisja i europejscy sektorowi partnerzy społeczni reprezentujący przemysł offshore powinni wykorzystać dobry przykład, jakim jest dyrektywa z 2009 r. wdrażająca w UE Konwencję o pracy na morzu na podstawie europejskiej umowy sektorowej zawartej między Europejską Federacją Pracowników Transportu (ETF) i Stowarzyszeniem Armatorów Wspólnoty Europejskiej (ECSA).

1.10.

W związku z prognozami zapowiadającymi niedobory wykwalifikowanych pracowników i umiejętności w przemyśle offshore w UE i EOG, EKES uważa, że należy temu przeciwdziałać poprzez zapewnienie dobrych warunków pracy (objęcie regulacjami Konwencji o pracy na morzu) i stosowanie polityki dopasowania umiejętności i szkoleń zawodowych oraz zachęcanie młodych ludzi do pracy na morzu.

1.11.

W obszarze przemysłu offshore Komisja i państwa członkowskie powinny promować współpracę i partnerstwo publiczno-prywatne (PPP), w tym: wspólne przedsięwzięcia, zbiór gwarancji, zasady podziału produkcji i koncesji. Koordynacja powinna dotyczyć ram prawnych, planowania przestrzennego i ochrony środowiska badań geologicznych w połączeniu z kwestią zrównoważonego wykorzystania zasobów energetycznych.

1.12.

EKES uważa, że jednym z wymiarów europeizacji sektora wydobywczego offshore powinno być włączenie się Komisji do szeroko rozumianego programu badań geologicznych z zastosowaniem ICT w celu zapewnienia danych do bardziej zrównoważonej – bieżącej i przyszłej – eksploatacji zasobów surowców morskich.

1.13.

Komitet ocenia, że istotnymi wyzwaniami dla przemysłu offshore w obliczu globalnej i europejskiej konkurencji i wymogów regulacyjnych są:

wydobycie na głębokich wodach, zaś w dziedzinie morskiej energii wiatrowej – przejście na większe odległości od brzegów i głębsze wody otwarte,

procedury dotyczące poziomego wiercenia i szczelinowania w górnictwie na morzu przy spełnieniu wymogów środowiskowych,

zarządzanie starzeniem się infrastruktury instalacji morskich,

odkrywanie, ewidencjonowanie i eksploatacja zasobów w obszarach arktycznych,

odpowiedź na zielone siły napędowe wynikające z konwencji MARPOL i konwencji dotyczącej wód balastowych oraz dyrektywy o złomowaniu.

1.14.

EKES zachęca do współpracy sieciowej sektorów przemysłu offshore, regionów przybrzeżnych i przedsiębiorstw z łańcucha dostaw z centrami badawczymi i uniwersytetami w ramach programu „Horyzont 2020” i projektów z obszaru „inteligentna specjalizacja”. W ramach tej współpracy należy zwiększyć udział kwestii dotyczących innowacji i ekologii i wykorzystać szansę jaką stwarza Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych.

1.14.1.

EKES wnioskuje, aby Komisja rozważyła korektę w funduszach strukturalnych lub w planie Junckera w celu wsparcia inwestycji w innowacje w przemyśle offshore.

1.15.

Komitet uważa, że należy zaktualizować strategię „Europa 2020” (przegląd) pod kątem spełnienia wymogów unijnych dotyczących działań prowadzonych na morzu, projektów, zasobów wykwalifikowanej siły roboczej, finansowania i promowania zrównoważonego rozwoju, biorąc pod uwagę obszerny zakres i różnorodność rodzajów prac i kwalifikacji niezbędnych w obszarze działalności offshore.

1.16.

EKES wzywa Komisję Europejską do stymulowania debaty na temat możliwości związanych ze specjalną strategią dla Morza Północnego, która powinna obejmować wyzwania dotyczące zrównoważonych i konkurencyjnych sektorów offshore w Europie.

2.   Kontekst opinii

2.1.

Przemysł offshore obejmuje głównie produkcję energii elektrycznej oraz wydobycie gazu, ropy i minerałów z morza. Biorąc pod uwagę łańcuch dostaw i usługi dla przemysłu offshore, jest on powiązany z następującymi gałęziami przemysłu morskiego: przemysłem stoczniowym, sektorem naprawy, konserwacji i przebudowy statków, sektorem wyposażenia i zaopatrzenia statków oraz morskich instalacji przemysłowych.

2.2.

Powiązany z sektorami offshore europejski przemysł posiada zarówno zaawansowaną specjalistyczną wiedzę, jak i odpowiedni potencjał ludzki, aby skutecznie wykorzystać zalety wynikające z udziału w rynkach związanych z wszystkimi sektorami offshore.

2.3.

W ramach analizy sytuacji europejskiego przemysłu offshore i oceny jego szans na długofalowy i zrównoważony rozwój w opinii przedstawiono:

sytuację przemysłu ropy i gazu offshore (OO&G) w kontekście globalnym oraz wyzwania i czynniki napędowe,

charakterystykę ogólną sektora morskiej energii wiatrowej w UE,

relacje pomiędzy europejskim przemysłem morskim i przemysłem offshore,

analizę zapotrzebowania na innowacje i zrównoważony rozwój w kontekście aktualnych wyzwań i potencjalnych obszarów ewolucji europejskiego przemysłu offshore,

propozycję zapewnieniem społecznego wymiaru zrównoważonego rozwoju w przemyśle offshore w sprawach pracowniczych,

kontekst regulacyjny UE dotyczący europejskiego przemysłu offshore,

ideę promowania strategii UE dla Morza Północnego obejmującej wyzwania dla zrównoważonego i konkurencyjnego przemysłu offshore.

3.   Europejski przemysł wydobycia ropy i gazu offshore (OO&G): aktualna sytuacja sektora

3.1.

W bilansie energetycznym Europy produkty ropy naftowej i gazu stanowiły w 2012 r. 26 %, podczas gdy największy wkład stanowiła energia jądrowa – 29 %, zaś odnawialne źródła energii, włącznie z hydroelektrowniami – 22 %.

3.1.1.

UE jest największym importerem energii na świecie – importuje 53 % swojej energii za 400 mld EUR rocznie. 88 % ropy i 66 % gazu pochodzi z importu, głównie z Rosji.

3.2.

Najważniejszy problem dla sektora ropy i gazu offshore w Europie zawiera się w pytaniu, czy tradycyjny europejski przemysł OO&G będzie wzrastał w sytuacji jego dywersyfikacji, wyzwań wynikających z rozwoju odnawialnych źródeł energii oraz efektywności zarządzania tymi zmianami w sektorze.

3.3.

Cechy charakteryzujące przemysł OO&G w Europie to:

wysokie koszty operacyjne,

wysokie ryzyko ekologiczne oraz wysoki poziom regulacji,

konieczność przejścia na większe głębokości,

ryzyko fiskalne – niskie ceny, które powodują wyższe ryzyko inwestycyjne,

potencjalne problemy z tanimi produktami z USA.

3.4.

Aktualne wyzwania dla europejskiego przemysłu OO&G to:

potrzeba badań sejsmicznych w celu aktualizacji map geologicznych złóż,

brak harmonizacji i dzielenia się danymi, co zmniejsza tempo rozwoju,

presja krajów wydobywających na odkrywanie nowych złóż,

problemy z przetargami na wydobycie z udziałem krajowych i międzynarodowych firm wydobywczych,

zarządzanie cyklem życiowym sektora jako następujących po sobie etapów: poszukiwania/odkrywanie/FEED (1)/produkcja/dekompozycja.

3.4.1.

Nowe wyzwania dla branży to:

kurczenie się dotychczas eksploatowanych zasobów,

spadek cen ropy oraz konkurencja nowych tanich surowców pokrewnych,

kwestie dotyczące przedsiębiorczości oraz wsparcie rządowe dla nowych przedsiębiorstw,

napędzanie wzrostu przez innowacje i umiędzynarodowienie branży,

pytanie o wzrost napędzany „zieloną ekonomią”.

3.5.

Europejski przemysł OO&G zasługuje na wsparcie, ponieważ:

posiada cechy trwałego przemysłu uwzględniającego kontekst regulacyjny UE,

zapewnia bezpośrednio i pośrednio prawie 600 tys. miejsc pracy (wraz z Norwegią),

stanowi jedną z głównych sił napędowych przemysłu morskiego UE,

przyczynia się do korzystnych transformacji społecznych w regionach,

ma znaczący wkład w dochody budżetowe krajów członkowskich,

przoduje w innowacyjnym i technologicznym postępie w inżynierii,

cechuje się znacznym i rosnącym eksportem z firm z łańcucha dostaw, co kompensuje możliwy spadek dochodów z produkcji paliw.

3.6.

Podczas wysłuchania w Aberdeen (2) przedstawiono wyniki analizy SWOT przemysłu OO&G, które, po uzupełnieniu o propozycje przedstawione w trakcie dyskusji, zostały zamieszczone w załączniku.

4.   Rynek energetyki morskiej w UE

4.1.

Na morzach UE funkcjonuje obecnie ok. 2 500 turbin o łącznej mocy ponad 8 GW w 11 krajach. Udział UE w globalnej produkcji wynosi niemal 90 %. Po zakończeniu 12 aktualnych projektów moc zainstalowana wzrośnie do 10,9 GW. Cała energetyka wiatrowa dostarcza aktualnie 7 % energii w UE, z czego 1/7 pochodzi z morskiej energii wiatrowej (OWE).

4.2.

Aktualne trendy rozwojowe i innowacyjne w tym sektorze dotyczą: turbin, fundamentów oraz instalacji na większych głębokościach i w większych odległościach od brzegu.

4.3.

Projektowanie finansowe staje się coraz ważniejszym narzędziem w rozwoju morskiej energii wiatrowej. W 2014 roku przemysł ten zaciągnął kredyty non-recourse na sumę 3,14 mld EUR (3), co stanowi najwyższy poziom osiągnięty w historii branży. Partnerstwa finansowe stanowią klucz do sukcesu.

4.4.

Perspektywy na najbliższe lata to dalszy wzrost zainstalowanej mocy. Co do dalszej przyszłości, Europejskie Stowarzyszenie Energetyki Wiatrowej (EWEA) ocenia, że są już zezwolenia na budowę nowych farm o łącznej mocy 26,4 GW, a plany długoterminowe mówią o wzroście o 98 GW.

4.5.

Według danych EWEA, pod koniec 2011 r. w sektorze energetyki wiatrowej w Europie zatrudnionych było 192 tys. osób, w tym w sektorze morskiej energii wiatrowej około 30–40 tysięcy.

4.6.

Energetyka oceaniczna w UE to ok. 1,5 GW mocy zainstalowanej (6 razy mniej niż w przypadku morskiej energii wiatrowej, ale do 2020 r. prognozowane jest 3,6 GW). Składają się na to instalacje wykorzystujące: energię fal, pływów i prądów morskich oraz gradient zasolenia i konwersję energii cieplnej oceanu na energię elektryczną.

5.   Relacje gospodarcze między europejskim przemysłem morskim i przemysłem offshore

5.1.

W 2014 r. globalna wartość zamówień na statki to 370 mld USD, w tym 170 mld USD to zamówienia na jednostki offshore. Ocenia się, że zapotrzebowanie światowe na różne statki offshore w latach 2014–2025 wyniesie od 1 230 do 1 970 jednostek. Popyt na przemysłowe statki podwodne wzrośnie o 180 %, zaś na statki instalujące lub obsługujące elektrownie wiatrowe oraz na pływające jednostki offshore od 50 do 60 %.

5.2.

Dla wszystkich rodzajów statków do 2025 r. prognozowany jest wzrost zamówień o 3,7 %, co na tle wielokrotnie większych prognoz dotyczących statków offshore pokazuje, jak potężną siłą napędową dla produkcji stoczniowej jest i będzie przemysł offshore. W Europie w 2014 r. udział statków offshore w stosunku do całej produkcji budowlanej stoczni wyniósł 30 %.

5.3.

Podobnie mocne powiązania z przemysłem offshore ma europejski przemysł wyposażenia morskiego, który jest światowym liderem w produkcji dla sektora offshore modułów wiertniczych, silników, wciągarek, dźwigów i elektroniki.

5.4.

Zieloną siłą napędową dla przemysłu morskiego jest energetyka morska. Jej globalny potencjał szacuje się na ponad 19 mld EUR w latach 2012–2022 (około 2 mld EUR rocznie). Te szacunki bazują na liczbie statków i urządzeń potrzebnych do zbudowania i eksploatacji planowanych parków wiatrowych.

5.5.

Nowy rodzaj popytu na produkty i usługi europejskiego przemysłu morskiego pojawia również się w związku z przenoszeniem operacji na większe głębokości głównie w sektorze OO&G jak również w energetyce morskiej.

5.6.

Topnienie w obszarach arktycznych tworzy perspektywy wydobycia tam surowców oraz żeglugi (chociaż to nie jest całkowicie „zielona” siła napędowa). Z tym trendem wiąże się, między innymi, spodziewany popyt na budowę lodołamaczy oraz statków transportowych i serwisujących ze wzmocnieniem przeciwlodowym.

5.7.

Startujący dopiero sektor energetyki oceanicznej będzie również coraz większą zieloną siłą napędową dla europejskiego przemysłu morskiego, głównie sektorów zrzeszonych w SEA Europe.

5.8.

Asortyment produktów sektora stoczniowego dla przemysłu OO&G powiązany jest z cyklem życiowym tego przemysłu w sposób następujący:

poszukiwanie i rozpoznanie złoża tworzy popyt na statki pomocnicze,

z wierceniami związane są statki i jednostki wiertnicze offshore,

zagospodarowanie złoża tworzy zapotrzebowanie na specjalistyczne statki konstrukcyjne,

podczas eksploatacji pola niezbędne są pływające statki lub jednostki wydobywcze i magazynujące,

przy likwidacji pola stosuje się statki instalujące tam turbiny wiatrowe lub inne urządzenia offshore.

5.9.

Aby zapewnić przyszłe dostawy ropy i gazu, potrzebny będzie istotny wzrost liczby wierceń offshore. Z tym faktem związany jest istotny popyt na zaawansowane technicznie moduły platform oraz na remonty i przebudowy różnego rodzaju instalacji i wież wiertniczych offshore, które to usługi są ważnym źródłem zysku dla sektorów konstrukcyjnego i remontowego stoczni UE.

5.10.

Interesujące perspektywy wiążą się z nową specjalnością produkcji stoczniowej – statkami nie tylko do przewozu gazu płynnego (FLNG), ale także do wykonywania różnych usług dla przemysłu OO&G, łącznie z zastępowaniem lądowych terminali LNG mobilnymi. Chodzi tu o wersje FPSO LNG (statki pomocnicze w produkcji, magazynowaniu i transporcie gazu płynnego) i FSRU (przewóz, magazynowanie i regazyfikacja).

5.11.

Również europejskie porty mogą skorzystać na czynnikach napędowych związanych z przemysłem offshore. Dotyczy to obsługi ładunków drobnicowych, przeładunku podzespołów dla morskiej energii wiatrowej: segmentów wież, generatorów i skrzydeł wirników oraz innych urządzeń zamawianych przez przemysł offshore.

6.   Potrzeba innowacji i zrównoważonego rozwoju w kontekście aktualnych wyzwań i potencjalnych obszarów ewolucji europejskich przemysłów offshore

6.1.

W ciągu ostatniej dekady europejskie inwestycje w innowacje w dalszym ciągu nie nadążały za większymi konkurentami (USA). Ma to wpływ na wszystkie sektory przemysłowe, w tym na przemysł OO&G.

6.2.

Jednym z głównych wyzwań w branży ropy i gazu jest zapewnienie bezpiecznej eksploatacji jej aktywów w sytuacji ich starzenia się. Średnio 30 % platform w świecie pracuje już ponad 20 lat i wiele z nich przekroczyło już zaprojektowany okres użytkowania.

6.3.

Główne obszary wymagające działań w kontekście starzenia w branży OO&G to:

monitorowanie i zrozumienie kwestii integralności materiałów,

zrozumienie kwestii korozji pod izolacją,

problem przeglądów, napraw i konserwacji w kontekście zarządzania starzeniem,

utylizacja zużytych urządzeń.

6.4.

Wzrost sektora zależy od innowacyjnych technologii mających na celu wspieranie wydobycia i umożliwiających „wyciśnięcie” jak najwięcej ze starzejących się instalacji i przedłużenia okresu eksploatacji niektórych pól produkcyjnych.

6.4.1.

Nowe technologie odgrywają również kluczową rolę w poszukiwaniach głębinowych i w produkcji, co wiąże się z miliardowymi inwestycjami. Rozwój nowych technologii ma na celu zmniejszenie kosztów i ryzyka operacyjnego oraz eksploatacji studni w warunkach wyższych temperatur i ciśnień.

6.5.

EKES uważa, że Komisja powinna rozważyć korektę w funduszach strukturalnych lub planie Junckera w celu wsparcia inwestycji w innowacje w przemyśle offshore, głównie w dziedzinach:

starzenia się infrastruktury oraz zapewnienia trwania produkcji,

nowych technologii służących „wyciskaniu” produkcji ze starszych basenów naftowych i gazowych,

wzrostowi złożoności studni wydobywczych.

Nowe obszary rozwoju

6.6.

Rozwój gazu łupkowego przy zapewnieniu wymogów ekologicznych staje się coraz bardziej atrakcyjną propozycją także dla sektora OO&G. Wynika to ze znacznej poprawy technologii szczelinowania hydraulicznego podwodnych skał. Również sekwestracja CO2 na morzu może być kolejnym zielonym czynnikiem wzrostu także dla przemysłu offshore w wyścigu do gospodarki niskoemisyjnej.

6.7.

Inne nowe obszary rozwoju to realizacja przemysłowych platform wielofunkcyjnych w następstwie projektów pilotażowych (7. program ramowy) oraz budowa kompletnych urządzeń i instalacji dla odzyskiwania energii fal i pływów oceanów.

6.8.

Wyzwaniem dla decydentów politycznych UE jest wykorzystanie potencjału „Horyzont 2020” do maksymalizowania badań naukowych i innowacji (4) w obrębie europejskiego przemysłu offshore.

7.   Kontekst regulacyjny UE dotyczący europejskich przemysłów offshore

7.1.

Działalność sektora przemysłowego offshore w Europie ma miejsce w stale poszerzającym się kontekście regulacyjnym. Spośród przepisów wpływających na te przemysły najważniejsze to:

dyrektywy UE: w sprawie emisji (IED), w sprawie zintegrowanego zapobiegania zanieczyszczeniom (IPPC) oraz w sprawie zanieczyszczeń z dużych źródeł spalania (LCP),

dyrektywa MCP w sprawie emisji ze średnich obiektów energetycznych, mająca wpływ na produkcję ropy i gazu,

system handlu emisjami (EU ETS),

dyrektywa w sprawie bezpieczeństwa na morzu.

7.2.

Dyrektywa w sprawie bezpieczeństwa w przemyśle OO&G weszła w życie w 2013 r. i ma być włączona do krajowych systemów prawnych do lipca 2015 r., zaś przemysł musi dostosować się do nowych standardów do lipca 2016 r.

7.2.1.

Aby uzyskać globalny efekt i możliwość monitorowania poważnych awarii w Europie, jak również poza nią, wymagana jest współpraca Komisji, państw członkowskich i wyspecjalizowanych firm w następujących obszarach:

wydanie przewodnika o wpływie na ryzyko,

tworzenie „kultury bezpieczeństwa” w tej dziedzinie,

akredytowanie instytucji szkoleniowych przez firmy wydobywcze do prowadzenia poszerzonych szkoleń,

stworzenie kodeksu najlepszych praktyk,

promowanie partnerstwa między inwestorami i krajami członkowskimi,

współpraca między państwami członkowskimi i inwestorami we wrażliwych obszarach strategicznych oraz w projektach offshore promujących PPP na rzecz zrównoważonego rozwoju oraz wpływ przemysłu offshore na inne dziedziny gospodarki, jak np. turystyka, rybołówstwo,

współpraca w dziedzinie ochrony krytycznej infrastruktury offshore przed terroryzmem i piractwem morskim.

7.3.

Aktualnie za delikatną kwestię regulacyjną przedstawiciele przemysłu uważają prace nad dokumentem referencyjnym (BREF) w sprawie rozpoznawania i wydobywania węglowodorów w UE z zastosowaniem intensywnego szczelinowania hydraulicznego.

7.4.

Także w kontekście oddziaływania regulacyjnego na rozwój wszystkich sektorów przemysłu offshore należy przestrzegać najnowszej (lipiec 2014 r.) dyrektywy ustanawiającej ramy planowania przestrzennego obszarów morskich.

7.5.

Pośredni wpływ na przemysł wydobywczy offshore i kwestie geologii złóż powinna mieć treść komunikatu COM(2008) 699 dotyczącego polityki surowcowej, wskazującego kierunki większej współpracy międzynarodowej w zakresie krajowych badań geologicznych w celu powiększenia bazy wiedzy UE.

7.6.

Nie mniej ważne kwestie regulacyjne i polityczne wpływające na cały europejski przemysł offshore to:

wpływ Konwencji o pracy na morzu,

wpływ konwencji MARPOL (limity SO2 i NO2) i konwencji o zarządzaniu wodami balastowymi.

8.   Jak przezwyciężyć trudności z zapewnieniem społecznego wymiaru zrównoważonego rozwoju w przemyśle offshore w sprawach pracowniczych?

8.1.

Wielka różnorodność europejskiego przemysłu offshore i znaczny wpływ globalizacji na tę dziedzinę gospodarki oraz ciągle nierozwiązane problemy dotyczące równych warunków gry i dumpingu socjalnego w tym przemyśle skutkują skomplikowaną sytuacją w kwestiach pracowniczych. Towarzyszą temu problemy w sferach dialogu społecznego, zbiorowych stosunków pracy i standardów społecznych.

8.1.1.

Kwestie te mogłyby być rozwiązane kompleksowo na podstawie wchodzącej obecnie w życie Konwencji o pracy na morzu (MLC) z 2006 roku i wprowadzających ją regulacji UE.

8.1.2.

Niestety możliwość szerokiego zastosowania tej konwencji w przemyśle offshore jest ciągle ograniczona. Wynika to zarówno z braku precyzyjnych zapisów w MLC w odniesieniu do pracowników branży offshore, jak również z postawy rządów, operatorów i właścicieli. Taki stan rzeczy dodatkowo pogarszają istniejące w UE problemy z rejestrami statków i przemysłowych urządzeń pływających.

8.2.

EKES uważa, że Komisja i europejscy sektorowi partnerzy społeczni reprezentujący przemysł offshore powinni wykorzystać dobry wzorzec, jakim jest dyrektywa z 2008 r. wdrażająca w UE Konwencję o pracy na morzu na podstawie europejskiej umowy sektorowej między ETF i ECSA.

8.2.1.

Rozwiązaniem modelowym mógłby być wzorcowy układ zbiorowy Międzynarodowej Federacji Pracowników Transportu (ITF) dla branży offshore. Aktualnie jego wdrażanie jest ograniczane brakiem woli władz krajowych, sytuacją z rejestrami statków, niezadowalającym stanem dialogu społecznego i znacznym udziałem na rynku pracy osób zatrudnionych na tzw. umowach śmieciowych oraz pozornie samozatrudnionych.

9.   Europejska strategia dla regionu Morza Północnego

9.1.

Przemysł naftowy i gazowy ma 50 lat za sobą i według szacunków kolejne 50 lat przed sobą, choć stoi przed diametralnie zmieniającymi się uwarunkowaniami energetycznymi, takimi jak:

większy udział energii wytwarzanej ze źródeł odnawialnych,

większy udział energii wytwarzanej lokalnie oraz opartej na kombinacji źródeł lokalnych,

wyzwania związane ze zdolnością obecnego systemu przesyłowego do zrównoważenia dostaw i popytu,

cele UE na rzecz niskiej emisyjności do 2030 r.

Pytanie brzmi: Czy tradycyjny sektor naftowy i gazowy jest gotowy stawić czoła głównym wyzwaniom polegającym na dywersyfikacji w kierunku sektora energii odnawialnych oraz na zarządzaniu tą zmianą?

9.2.

Komisja Morza Północnego ma na celu prowadzenie prac wraz z Izbą Lordów, aby zaangażować rząd brytyjski w promowanie zintegrowanego podejścia do planowania przestrzennego obszarów morskich w basenie Morza Północnego oraz w opracowanie dokumentu oraz strategii na rzecz komunikacji z myślą o tym, aby wskazać opinii publicznej korzyści wynikające z sieci energetycznej na Morzu Północnym.

9.3.

EKES wzywa Komisję Europejską do stymulowania debaty na temat możliwości związanych ze specjalną strategią dla Morza Północnego, która powinna obejmować takie wyzwania dotyczące zrównoważonych i konkurencyjnych sektorów offshore w Europie jak:

produkt i projekt,

kwestie społeczne,

produkcja,

prawodawstwo,

finansowanie.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Henri MALOSSE

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  FEED – opracowanie początkowych założeń projektowych i inżynierskich.

(2)  Liam Smyth – Aberdeen & Grampian Chamber of Commerce.

(3)  The European offshore wind industry – key trends and statistics, 2014 r.

(4)  Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Innowacje w niebieskiej gospodarce wykorzystujące potencjał mórz i oceanów w zakresie wzrostu gospodarczego i tworzenia miejsc pracy” COM(2014) 254 final (Dz.U. C 12 z 15.1.2015, s. 93).


ZAŁĄCZNIK

Wyniki analizy SWOT charakteryzującej europejski przemysł ropy i gazu offshore

S – Mocne strony

W – Słabe strony

Doświadczenie nabyte w trudnych warunkach operowania oraz na głębokich wodach

Wiedza uznawana w świecie

Wysoko wykwalifikowani i doświadczeni pracownicy

Klastrowy charakter branży

Wysokie koszty produkcji

Efektywność produkcji poniżej oczekiwań

Niepewność fiskalna

Starzenie się infrastruktury

Słaba kooperacja

O – Szanse

T – Zagrożenia

Odkrycia nowych obszarów wydobycia o niższych kosztach eksploatacji i rozwoju

Eksport produktów, urządzeń i wiedzy na nowe rynki

Kooperacja w obszarach: „wspólnych koncepcji/standaryzacji”, wykorzystania infrastruktury i wymiany wiedzy

„Dogadanie” się co do korekty poziomu wynagrodzeń w myśl zasady: „zejdźmy na ziemię”

Wykorzystanie programu reindustrializacji UE

Spadek globalnych cen ropy

Redukcja etatów w sektorze w reakcji na duży spadek cen ropy na przełomie 2014/2015

Duża skala odejść na emerytury wykwalifikowanych pracowników w ciągu najbliższych 10 lat

„Zjazd w dół” cen z powodu wzrostu wydobycia z piasków bitumicznych i łupków w USA

Spowolnienie wzrostu gospodarczego w Azji

Podejście OPEC do limitów produkcji


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/83


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Branża twórcza i branża kultury – atut Europy, który należy wykorzystać w globalnej konkurencji”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/13)

Sprawozdawca:

Emmanuelle BUTAUD-STUBBS

Współsprawozdawca:

Nicola KONSTANTINOU

Dnia 22 stycznia 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

Branża twórcza i branża kultury – atut Europy, który należy wykorzystać w globalnej konkurencji.

(opinia z inicjatywy własnej)

Komisja Konsultacyjna ds. Przemian w Przemyśle (CCMI), której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię 15 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16 i 17 września 2015 r. (posiedzenie z 16 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny przyjął 215 głosami (2 osoby wstrzymały się od głosu) następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Mając na względzie udział branży twórczej i branży kultury w PKB Unii Europejskiej, EKES wnosi, by Komisja Europejska opracowała wieloletnią strategię rozwoju tych sektorów.

1.2.

EKES uważa w szczególności, że branże te, które przyczyniają się do wpływu międzynarodowego wywieranego przez Unię Europejską, powinny zostać uwzględnione w rozważaniach prowadzonych przez Komisję Europejską w związku z pracami nad komunikatem w sprawie nowej strategii w dziedzinie polityki handlowej, którego publikacja spodziewana jest jesienią 2015 r.

1.3.

W świetle zmian zachodzących na rynku pracy w niektórych państwach członkowskich, konieczne jest bardziej adekwatne uwzględnienie potrzeb pracowników nietypowych w zakresie warunków pracy oraz zdrowia i bezpieczeństwa. EKES popiera nasilenie rokowań zbiorowych zwłaszcza w sektorze mediów i kultury, w ramach krajowych tradycji.

1.4.

Na szczególną uwagę zasługuje także kilka innych zagadnień: dostosowanie do nowych potrzeb rynku, wzmocnienie mobilności pracowników sektora, wzmocnienie narzędzi i polityki kształcenia i szkolenia oraz rozwój finansowania społecznościowego (platformy crowdfundingu).

1.5.

Propagowanie wartości UE: poszanowania godności ludzkiej, wolności, demokracji, równości, ochrony mniejszości itp., należałoby częściowo powierzyć jednostkom twórczym, które łatwiej są w stanie przyciągać młodzież za pośrednictwem aplikacji, materiałów wideo, gier, komiksów itd.

1.6.

Dla tych przedsiębiorstw, z których nie wszystkim udaje się „zdobywać” wartość, zasadnicze znaczenie ma kwestia finansowej wyceny ich aktywów niematerialnych: portfela klientów, renomy i reputacji, marek, know-how, które są trwałe i stanowią źródło przyszłych zysków.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny wspiera rozwój branży twórczej i branży kultury od ponad 11 lat. Na długo zanim Komisja Europejska opracowała w 2012 r. komunikat „Promowanie sektora kultury i sektora kreatywnego na rzecz wzrostu gospodarczego i wzrostu zatrudnienia w UE” (1), Komitet, w latach 2004–2014, przyjął szereg opinii w tej dziedzinie (2).

2.2.

Branża twórcza i branża kultury zajmują strategiczną pozycję w społeczeństwie europejskim, co pozwala im stymulować inteligentny, trwały wzrost gospodarczy sprzyjający włączeniu społecznemu („Europa 2020”), zważywszy że, jak dowiedziono (3), jedną z cech tych sektorów jest zdolność do innowacji, silniejsza niż w innych gałęziach gospodarki.

2.3.

Należy podkreślić również szczególną rolę, jaką omawiane branże odgrywają w społeczeństwie europejskim pod względem promowania pluralizmu i różnorodności kulturowej oraz tożsamości europejskiej (4).

2.4.

W styczniu 2015 r. Prezydium EKES-u postanowiło zatwierdzić opracowanie nowej opinii z inicjatywy własnej w sprawie branży kultury i branży twórczej, mając na uwadze, że stanowią one atut Europy, który należy wykorzystać w globalnej konkurencji. Np. Stany Zjednoczone, Kanada i Korea opracowują bowiem skuteczne strategie „miękkiej siły”, aby upowszechniać swoją kulturę i styl życia oraz wspierać rozwój gospodarczy swoich przedsiębiorstw zajmujących się projektowaniem, produkcją i dystrybucją towarów i usług dotyczących treści kulturalnych.

2.5.

Jakie są główne czynniki, które wyjaśniają, dlaczego EKES pragnie ponownie zainteresować się rozwojem tych sektorów?

2.5.1.

Przede wszystkim coraz bardziej wzrasta znaczenie tych branż w gospodarce europejskiej. Biorąc pod uwagę różne istniejące definicje i najnowsze dostępne statystyki, branże te stanowią jeden z najbardziej dynamicznych sektorów gospodarki europejskiej. W badaniu przeprowadzonym przez firmę konsultingową TERA, obejmującym lata 2008–2011 (5), stwierdza się, że udział tego rodzaju sektorów w europejskim PKB wynosi od 4,4 % (tylko w przypadku samych branż twórczych, czyli podstawowych gałęzi gospodarki) do 6,8 % (gdy doda się te silnie zależne od branży twórczej, czyli poboczne sektory gospodarki). Ich wkład w zatrudnienie stanowi odpowiednio 8,3 mln miejsc pracy, czyli 3,8 % ogółu aktywnej zawodowo ludności UE, w samej branży twórczej (sektory podstawowe) i 14 mln miejsc pracy, tj. 6,5 % ogółu ludności aktywnej zawodowo w UE, jeśli dodać wszystkie silnie zależne sektory przemysłu (sektory poboczne). Mowa zatem o trzecim pracodawcy w UE po sektorach budownictwa i napojów.

2.5.2.

Wielkość długu publicznego skłoniła państwa i samorządy do zmniejszenia subwencji przyznawanych stowarzyszeniom kulturalnym i muzycznym, teatrom, kinom studyjnym, orkiestrom. Wielkie stacje radiowe i telewizyjne finansowane z budżetu publicznego przeżywają w wielu państwach członkowskich trudności, podobnie jak prasa drukowana, która przechodzi kryzys modelu ekonomicznego wskutek rewolucji cyfrowej.

2.5.3.

W czerwcu 2013 r. rozpoczęły się negocjacje w sprawie partnerstwa transatlantyckiego; odbyło się już 9 sesji negocjacyjnych. Od samego początku uznano wyjątek dotyczący kultury i EKES popiera stanowisko Parlamentu Europejskiego, który w rezolucji z dnia 23 maja 2013 r. w sprawie negocjacji UE dotyczących handlu i inwestycji ze Stanami Zjednoczonymi (6) domaga się, aby „wyłączenie usług dotyczących treści kulturalnych i audiowizualnych, w tym nadawanych na żywo, było wyraźnie określone w mandacie negocjacyjnym”.

2.5.4.

Właśnie wszedł w życie program „Kreatywna Europa”, na temat którego Komitet miał już okazję się wypowiedzieć (7); dysponuje on budżetem w wysokości 1,46 mld EUR na lata 2014–2020.

3.   Uwagi ogólne

3.1.    Refleksje na temat ewolucji gospodarczej sektora

3.1.1.

Kilka emblematycznych europejskich sektorów kulturalnych i twórczych zostało nadwerężonych przez kryzys:

koncerty i orkiestry muzyki klasycznej i folklorystycznej,

festiwale operowe i teatralne,

europejska branża komiksowa cierpi z powodu piractwa,

w niektórych przypadkach znacząco zredukowano budżet na produkcję audiowizualną przeznaczoną dla kanałów telewizji publicznej.

3.1.2.

Dane statystyczne Eurostatu za lata 2009–2013 potwierdzają spadek zatrudnienia w sektorach takich, jak przemysł wydawniczy we Francji (146 000 pracowników w 2009 r. i 112 000 w 2013 r.) czy działania związane z produkcją programów i filmów w Polsce (25 000 zatrudnionych w 2009 r. i 19 600 w 2013 r.).

3.1.3.

Natomiast według sprawozdania dublińskiej Europejskiej Fundacji na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy (Arts, Entertainement and Recreation: working conditions and job quality) (8), zatrudnienie w sektorach sztuk, rozrywki i rekreacji w Unii Europejskiej w latach 2010–2012 nieznacznie wzrosło: o 2 %. W niektórych państwach członkowskich odsetek osób zatrudnionych w tych sektorach jest znacznie wyższy od średniej europejskiej (1,6 % ludności aktywnej zawodowo): w Zjednoczonym Królestwie i Estonii jest to 2,6 %, w Szwecji 2,5 % (14 % przedsiębiorstw i 8 % PKB), a na Łotwie 2,3 %.

3.2.    Struktura programu „Kreatywna Europa 2014–2020”, która rodzi pytania o finansowanie i o biura lokalne

3.2.1.

Konieczność korzystania z finansowania przez przedsiębiorstwa branży twórczej wynika z trudności, jakie mają one z opracowywaniem modeli dochodów umożliwiających zdobywanie wartości. Wspieranie MŚP w opracowywaniu modeli biznesowych oraz modeli dochodów pozwalających zarazem tworzyć i zdobywać wartość zmniejszyłoby zależność tych przedsiębiorstw od subwencji publicznych.

3.2.2.

W przeszłości EKES wyraził wątpliwości w kwestii nowego mechanizmu finansowego opracowanego po to, by MŚP i inne podmioty mogły mieć łatwiejszy dostęp do finansowania. Podkreślił, że Europejski Fundusz Inwestycyjny (EFI) znamionuje niedostatek fachowej wiedzy w dziedzinie kultury (9). Tymczasem to właśnie tej instancji powierzono zadanie wykorzystania gwarancji sektorowej w wysokości 121 mln EUR.

3.2.3.

Zgodnie z programem „Kreatywna Europa” gwarancja ta powinna mieć efekt dźwigni w wysokości 5,7 %, co oznacza udostępnienie ok. 700 mln EUR na procedurę przetargową i umożliwia wybór podmiotów rozwijających zdolność administracyjną w imieniu systemu poręczeń.

3.2.4.

Interesujące byłoby również zdywersyfikowanie sposobów finansowania. Finansowanie społecznościowe, także w wymiarze transgranicznym, umożliwia łatwiejszy dostęp do finansowania projektów i zmniejsza ryzyko ponoszone przez inwestorów („La Tribune”, 11 lutego 2014 r.).

3.2.5.

Ogólniej rzecz biorąc, pojawia się tutaj pytanie o finansowe oszacowanie aktywów niematerialnych. Komisja Europejska uznaje wagę tych niematerialnych aktywów, jednak nie proponuje wspólnej metodyki ich finansowej wyceny.

3.2.6.

Niewystarczająca sieć biur lokalnych: przewidziano od jednego do czterech biur programu „Kreatywna Europa” w każdym państwie członkowskim – w stolicy lub w innych metropoliach. Nie ma wątpliwości, że taka sieć nie wystarcza do zapewnienia promocji programów we wszystkich regionach silnie skoncentrowanych na branży twórczej i branży kultury.

3.3.    Dostosowanie prawa własności intelektualnej w obliczu rewolucji cyfrowej

3.3.1.

Trwają obecnie dyskusje nad reformą dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady o prawie autorskim (10), oparte w szczególności na komunikacie „Europejska agenda cyfrowa” z 19 maja 2010 r. (COM(2010) 245 final). Ich celem jest znalezienie odpowiedzi na trudne pytania, takie jak:

Czy należy wprowadzić jednolity europejski tytuł uprawniający do korzystania z praw autorskich?

Jak dostosować prawo autorskie istniejące w bardzo zróżnicowanych i złożonych formach na szczeblu krajowym do nowych form wyrazu kulturowego?

Czy pożądana jest ogólnounijna harmonizacja czasu ochrony prawa autorskiego?

Czy ustawodawca przewidział w przepisach rewolucję związaną z drukiem 3D?

3.3.2.

Inną delikatną kwestią jest wynagrodzenie dla autorów oraz artystów wykonawców związane z dochodami uzyskiwanymi z tytułu eksploatacji ich utworów i wykonań w internecie.

3.3.3.

EKES podkreśla potrzebę zrównoważonego systemu umożliwiającego sprawiedliwe i równe wynagrodzenie wszystkich osób uprawnionych, zwłaszcza twórców treści, artystów wykonawców i producentów.

3.3.4.

Ważne jest też wspieranie MŚP, bardzo małych przedsiębiorstw i mikroprzedsiębiorstw z branży twórczej i branży kultury w ochronie ich praw własności intelektualnej (11), w szczególności w sektorze mody i wzornictwa.

3.3.5.

EKES wnosi ponadto, by Komisja Europejska, konsekwentnie dbając o spójność, dokonała również przeglądu dyrektywy 2000/31/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie handlu elektronicznego (12), aby uświadomić wszystkim zainteresowanym stronom (takim jak podmioty lub osoby uprawnione, podmioty świadczące usługi hostingu, wyszukiwarki, dostawcy rozwiązań z zakresu płatności itp.) ich odpowiedzialność za walkę z piractwem.

4.   Uwagi szczegółowe

4.1.    Pilna potrzeba terytorialnych mechanizmów zachęt

4.1.1.

EKES podkreśla, że to w istocie na szczeblu lokalnym będą wdrażane – lub nie – formy współpracy. Należy położyć nacisk na kluczową rolę klastrów kultury, okręgów twórczych, dostępnych i bezpłatnych miejsc spotkań zapewnianych przez miasta i regiony, jak to pokazały doświadczenia (Walonia, Rodan-Alpy) zaprezentowane na wysłuchaniu w dniu 15 czerwca 2015 r. Eksperci sieci europejskiej stwierdzają w sprawozdaniu na temat odporności branży kultury i branży twórczej (13), że „polityka publiczna mająca na celu wspieranie kultury i kreatywności wydaje się mieć większy wpływ na szczeblu regionalnym lub lokalnym”.

4.1.2.

Roczny program realizacji inicjatywy „Kreatywna Europa” przewiduje przeznaczenie 4,9 mln EUR na biura „Kreatywna Europa”. Biura te są zbyt mało liczne i znajdują się w stolicach lub metropoliach, co niekoniecznie oznacza najlepszą lokalizację w stosunku do miejsc, w których działają podmioty.

4.2.    Nieodzowna reakcja na niepewną czasem sytuację pracowników nietypowych z branży kultury i branży twórczej (oprócz sektora dóbr luksusowych)

4.2.1.

Według sprawozdania Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) z maja 2014 r. dotyczącego stosunków pracy w sektorze mediów i kultury (14) obecnie istnieje:

2,3 mln pracowników w sektorze wydawniczym, sektorze produkcji wideo i sektorze telewizji,

1,2 mln osób w branży drukarskiej i zajmującej się powielaniem nośników treści,

1 mln artystów, z których połowa ma status samozatrudnionych.

4.2.2.

W przypadku większości tych zawodów, zwłaszcza zawodów z branży mediów i kultury, w ostatnich dziesięcioleciach przybrało na sile zjawisko tzw. zatrudnienia nietypowego, a to w związku z upowszechnieniem się umów o pracę w niepełnym wymiarze czasu i na czas określony, pracy tymczasowej, samozatrudnienia ekonomicznie zależnego.

4.2.3.

EKES popiera przyjęte przez MOP w maju 2014 r. punkty konsensusu (15), w których potwierdza się, że „podstawowe zasady i prawa w pracy powinny mieć zastosowanie do wszystkich pracowników sektora mediów i kultury, bez względu na charakter ich stosunku pracy”. Stwierdza, że niektórzy pracownicy sektora mediów i kultury nie mają odpowiedniej ochrony socjalnej (zasiłek dla bezrobotnych, emerytura, zabezpieczenie socjalne itp.) i że wzmożone korzystanie z podwykonawstwa oraz istnienie bardzo różnych statusów wśród pracowników nietypowych z branży kultury i branży twórczej może niekiedy przyczyniać się do zwiększenia zagrożeń dla bezpieczeństwa i zdrowia.

4.2.4.

EKES opowiada się za prowadzeniem bardziej intensywnych rokowań zbiorowych w tych różnych sektorach w celu poprawy warunków pracy.

4.2.5.

EKES wzywa Komisję Europejską do przedstawienia ambitnego pakietu środków ustawodawczych dotyczącego mobilności, który pozwoli właściwie rozwiązać problemy dotyczące mobilności pracowników branży kultury i branży twórczej w UE oraz ułatwić wydawanie wiz w ramach wymian z państwami trzecimi.

4.3.    Przemiany, które trzeba zawczasu uwzględnić w narzędziach kształcenia i szkolenia w branży kultury i branży twórczej

4.3.1.

EKES zwrócił już uwagę na potrzebę propagowania większej wiedzy na temat branży twórczej w programach kształcenia podstawowego i zawodowego, zgodnie z zapisami Międzynarodowej karty rzemiosła artystycznego (16).

4.3.2.

Trzeba podkreślić kapitalną rolę publicznego nadawcy telewizyjnego i radiowego jako zasadniczego nośnika edukacji kulturalnej oraz środka upowszechniania programów o bogatych treściach literackich, historycznych i artystycznych.

4.3.3.

EKES uważa ponadto, że w czasach szybkich przemian modeli biznesowych związanych zwłaszcza ze zmianami nawyków konsumenckich, konieczne jest, aby szkolenie zawodowe przygotowujące do pracy w branży kultury i branży twórczej uwzględniało treści kształcenia dotyczące ekonomii, zarządzania i strategii. Również szefowie firm i przedsiębiorcy z branży kultury i branży twórczej powinni mieć dostęp do takich szkoleń w ramach ustawicznego szkolenia zawodowego.

4.3.4.

EKES w szeregu opinii zwrócił uwagę na znaczenie szkolenia, jeśli chodzi o przekazywanie rzadkiej wiedzy fachowej pochodzącej z rzemiosła. Jednakże w wielu państwach członkowskich coraz bardziej rzuca się w oczy właśnie rosnąca rozbieżność między treściami nauczania a potrzebami rynku, co popchnęło niektóre podmioty społeczeństwa obywatelskiego do zaangażowania się w dziedzinę kształcenia poprzez tworzenie placówek prywatnych lub do zorganizowania w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego krótkich, praktycznych szkoleń (4 tygodni), ukierunkowanych na fach, który pozwala młodym będącym lub niebędącym absolwentami uczelni wyższych szybko podjąć działalność.

4.3.5.

W listopadzie 2014 r. rozpoczęła swoje prace Europejska Rada ds. Umiejętności w dziedzinie Sektora Audiowizualnego i Sektora Sztuk Widowiskowych. EKES jest nimi zainteresowany: powinny one doprowadzić do lepszego przewidywania potrzeb w zakresie kształcenia i doskonalenia zawodowego.

4.3.6.

EKES uważa za istotne, by w tym kontekście partnerzy społeczni i Europejska Rada ds. Umiejętności byli ściśle włączeni w działania ESCO (17) (wielojęzyczna europejska klasyfikacja umiejętności, kompetencji, kwalifikacji i zawodów).

4.3.7.

EKES apeluje o większą synergię między filarem „Sojusz na rzecz wiedzy” programu Erasmus+ a programem „Kreatywna Europa”.

4.4.    Czujność wobec strategii naszych globalnych konkurentów

4.4.1.

EKES wnosi, aby ze względu na wagę omawianego sektora w gospodarce UE wzięto pod uwagę wszystkie jego wymiary: zatrudnienie, kompetencje, szkolenie, własność intelektualną itd. Wymiar zewnętrzny należy uwzględnić w trwających negocjacjach dwustronnych i wielostronnych. Dobra i usługi dotyczące w istotnym stopniu treści twórczych i kulturalnych stanowią bowiem rosnącą część eksportu unijnego. Produkty luksusowe przedstawiały według szacunków ECCIA około 17 % całkowitego wywozu z UE w 2013 r.

4.4.2.

Uwzględnienie specyfiki tych sektorów pod względem treści wymaga zwrócenia większej uwagi na prawa własności intelektualnej i regulację handlu elektronicznego.

4.5.    Opracowanie atrakcyjnej narracji osnutej wokół wartości Unii Europejskiej

4.5.1.

Wartości UE powinny być promowane i upowszechniane za pomocą atrakcyjnych formatów w sieciach społecznościowych.

4.5.2.

Zaproszenie do zgłaszania propozycji projektów adresowane do twórców materiałów wideo, grafików, rysowników, muzyków itd. pozwoliłoby na opracowanie obrazowych, żywych treści, które mogłyby być błyskawicznie rozprzestrzeniane wśród młodzieży.

4.6.    Zachęcanie do synergicznej współpracy

4.6.1.

Cel ten, dotyczący tworzenia i rozwijania synergii między różnymi branżami kultury i branżami twórczymi, stanowi element ram koncepcyjnych Komisji Europejskiej ujętych w programie „Kreatywna Europa” (18).

4.6.2.

Można odnotować bardzo obiecujące konkretne doświadczenia np. między gastronomią i turystyką, branżą technologii cyfrowych i turystyką, sztuką i branżą dóbr luksusowych, kulturą i turystyką.

4.6.3.

Takie doświadczenia synergicznej współpracy branży kultury i branży twórczej pomiędzy sobą oraz z innymi sektorami gospodarki nie zawsze dają się przenieść na skalę przemysłową, ponieważ opierają się na zrozumieniu cech swoistych każdego sektora.

4.6.4.

Ponadto praktyki synergicznej współpracy rozwijane w branży kultury i branży twórczej pozwalają dzięki postępowi technologicznemu (druk 3D, druk cyfrowy) stymulować rozwój profili zawodowych ukierunkowanych na kreatywność i innowacje, które są siłami napędowymi przyszłych miejsc pracy.

4.7.    Wykorzystanie gospodarczego potencjału dziedzictwa architektonicznego

4.7.1.

UE jest częścią świata o największym zagęszczeniu zabytków kultury: tu znajduje się 363 spośród 981 obiektów przyrodniczych i kulturalnych uznanych przez Unesco za dziedzictwo ludzkości. Wykazano, że napływ turystów z Indii, Chin, Japonii lub Stanów Zjednoczonych wiąże się głównie z bogactwem tego dziedzictwa (19). Należy sprzyjać wszelkim usprawnieniom polityki wizowej, z poszanowaniem wymogów bezpieczeństwa określonych przez państwa członkowskie i zainteresowane kraje trzecie.

4.7.2.

Tymczasem w związku z wysokim zadłużeniem kilku państw członkowskich posiadających bogate zasoby zabytków architektury: Grecji (17), Francji (39), Włoch (47) czy Hiszpanii (44), odnotowuje się trudności z konserwacją i utrzymaniem tego dziedzictwa. Ponieważ bogactwo kultury i architektury europejskiej stanowi doskonały atut pozwalający dalej rozwijać turystykę kulturalną, wnosi się, aby Komisja Europejska dokonała podsumowania obecnego stanu konserwacji znajdujących się w Unii Europejskiej zabytków wpisanych na listę Unesco.

4.8.    Ustanowienie europejskiego forum z udziałem wielu podmiotów

4.8.1.

EKES apelował o utworzenie takiego forum już wcześniej (20). Wniosek ten popiera Komitet Regionów, który domaga się utworzenia Europejskiego Forum Twórczego (21). W skład forum „wchodziliby przedstawiciele sektora publicznego, prywatnego i wolontariuszy. Analizowaliby oni różne sposoby zastosowania w Europie twórczych rozwiązań, by poradzić sobie z pilnymi problemami lokalnymi i europejskimi”.

Bruksela, dnia 16 września 2015 r.

Henri MALOSSE

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego


(1)  COM(2012) 537 i dokumenty robocze służb Komisji w sprawie branż mody i dóbr luksusowych: SWD(2012) 286 i SWD(2012) 284 (Dz.U. C 198 z 10.7.2013, s. 39).

(2)  Zob. opinie przekrojowe i tematyczne EKES-u, m.in.: Dz.U. C 110 z 9.5.2006, s. 34; Dz.U. C 108 z 30.4.2004 r., s. 68; Dz.U. C 51 z 17.2.2011, s. 43; Dz.U. C 181 z 21.6.2012, s. 35; Dz.U. C 44 z 11.2.2011; Dz.U. C 198 z 10.7.2013, s. 14; Dz.U. C 110 z 9.5.2006, s. 1; Dz.U. C 44 z 11.2.2011, s. 75; Dz.U. C 451 z 16.12.2014, s. 64; Dz.U. C 191 z 29.6.2012, s. 18; Dz.U. C 230 z 14.7.2015, s. 47.

(3)  Zob. analiza British Council pt. Mapping the creative industries: a toolkit, http://creativeconomy.britishcouncil.org/media/uploads/resources/mapping_the_creative_industries_a_toolkit_2-2.pdf

(4)  Dz.U. C 51 z 17.2.2011, s. 43.

(5)  TERA Consultants, The Economic Contribution of the Creative Industries to EU GDP and Employment, 2014.

(6)  P7_TA (2013)0227, pkt 11.

(7)  Dz.U. C 198 z 10.7.2013, s. 39.

(8)  https://www.eurofound.europa.eu/sites/default/files/ef_files/pubdocs/2013/8414/en/1/EF138414EN.pdf

(9)  Dz.U. C 181 z 21.6.2012, s. 35.

(10)  Dz.U. L 167 z 22.6.2001, s. 10.

(11)  Zob. opinia EKES-u „W dążeniu do odnowy konsensusu w sprawie egzekwowania praw własności intelektualnej: Plan działania UE” (Dz.U. C 230 z 14.7.2015, s. 72).

(12)  Dz.U. L 178 z 17.7.2000, s. 1.

(13)  http://www.eenc.info/fr/eencdocs-fr/rapports/la-resilience-de-lemploi-dans-les-secteurs-culturels-et-creatifs-sccs-pendant-la-crise/

(14)  Employment relationships in the media and culture industries (maj 2014), http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_dialogue/---sector/documents/publication/wcms_240701.pdf

(15)  Międzynarodowa Organizacja Pracy (MOP), GDFMCS/2014/7, Forum Światowego Dialogu na temat Stosunków Pracy w Sektorze Mediów i Kultury, Genewa, 14–15 maja 2014 r., Points of consensus.

(16)  Zob. przyp. 4.

(17)  Klasyfikacja ESCO została zapoczątkowana przez Komisję Europejską w 2010 r. ESCO jest elementem strategii „Europa 2020”.

(18)  Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1295/2013 z dnia 11 grudnia 2013 r. ustanawiające program „Kreatywna Europa” (2014–2020) (Dz.U. L 347 z 20.12.2013, s. 221).

(19)  Dz.U. C 44 z 11.2.2011, s. 75.

(20)  Dz.U. C 198 z 10.7.2013, s. 39.

(21)  Dz.U. C 218 z 30.7.2013, s. 7.


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/89


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie: „Programy rozwoju obszarów wiejskich – wciąż pierwsza pomoc, czy już oznaki zdrowienia?”

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/14)

Sprawozdawca:

Tom JONES

Współsprawozdawca:

Joana AGUDO I BATALLER

Dnia 22 stycznia 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

„Programy rozwoju obszarów wiejskich – wciąż pierwsza pomoc, czy już oznaki zdrowienia?”

(opinia z inicjatywy własnej).

Sekcja Rolnictwa, Rozwoju Wsi i Środowiska Naturalnego, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię dnia 13 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 17 września 2015 r.) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 192 do 3 (10 osób wstrzymało się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

EKES z zadowoleniem przyjmuje ciągłe zaangażowanie UE, państw członkowskich i regionów w mierzenie się z niektórymi wyzwaniami, przed którymi stoją obszary wiejskie, poprzez szeroko zakrojony program rozwoju obszarów wiejskich. Odnotowuje wysiłki Komisji i pracowników rządów zmierzające do opracowania i przyjęcia nowego programu. Niemniej, biorąc pod uwagę prawdziwy kryzys, w obliczu którego znalazło się wiele obszarów wiejskich będących w niekorzystnym położeniu, rozczarowuje opóźnienie przedłożenia, zatwierdzenia i rozpoczęcia tego programu w niektórych państwach i regionach. Zalecamy zatem, aby Komisja, wraz z władzami państwowymi i regionalnymi, zleciła niezależny przegląd tego procesu w celu uniknięcia kolejnych opóźnień programu w przyszłości.

1.2.

Sukces programu rozwoju obszarów wiejskich zależy od skuteczności zasady partnerstwa. Zasadnicze znaczenie ma współdzielenie odpowiedzialności za program między publicznymi i prywatnymi zainteresowanymi stronami, partnerami społecznymi oraz NGO, na podstawie obowiązków traktatowych i innych zobowiązań. EKES zauważa, że wystąpiła poprawa zaangażowania w stosunku do poprzednich programów, jednak poziom partnerstwa wciąż jest różny w całej UE.

1.3.

Rola komitetów monitorujących musi być przejrzysta. Członkowie muszą być skuteczni w kontrolowaniu celów i mieć dostęp do wytycznych finansowych. Skład komitetów powinien obejmować jak najszerszy wachlarz podmiotów i w stosownych przypadkach móc odzwierciedlać grupy interesów.

1.4.

Zgodnie z rozporządzeniem (UE) nr 1303/2013, zwłaszcza jego art. 5, dotyczącym partnerstwa i zarządzania, Komitet uważa, że Komisja powinna monitorować sposób stosowania rozporządzenia w trakcie przygotowywania umów o partnerstwie i wdrażania programów, w tym poprzez udział w komitetach monitorujących.

1.5.

Komitet pozytywnie ocenia zakres programów oparty na potrzebach i priorytetach lokalnych oraz coraz intensywniejsze wykorzystywanie modelu rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność, służącego bardziej integracyjnemu angażowaniu społeczności lokalnych. Należy upowszechniać najlepsze wzorce skutecznych działań w zakresie wykorzystania tego modelu.

1.6.

Ograniczenia budżetowe implikują uzupełniającą i niepowielającą rolę względem pozostałej części budżetu WPR. Zalecamy maksymalne wykorzystanie współfinansowania rządowego, prywatnego i dobrowolnego, wraz z usprawnieniem procedury dla wnioskodawców. Instytucje zarządzające powinny ułatwiać dostęp do funduszy polityki spójności i innych europejskich funduszy inwestycyjnych, ilekroć projekty spełniają szersze kryteria.

1.7.

Jak już stwierdził EKES (1), 15 państw członkowskich przeniosło fundusze z dopłat bezpośrednich do programów rozwoju obszarów wiejskich, natomiast 5 innych państw członkowskich przekazało środki z drugiego do pierwszego filaru. Choć obie opcje są prawnie uzasadnione, jako że zezwalają na nie współprawodawcy, nie reprezentują jednak tej samej wartości, ponieważ celem programów rozwoju obszarów wiejskich jest bardziej zrównoważony rozwój terytorialny w poszczególnych regionach UE. Zaleca się przeprowadzenie badania spójności i skuteczności tego rodzaju elastyczności, w tym jej wpływu na konkurencyjność na jednolitym rynku.

1.8.

Priorytety w zakresie wydatków znacznie się różnią w poszczególnych państwach i regionach. W niniejszej opinii podkreśla się znaczenie zrównoważonego rozwoju działalności gospodarczej, środowiska naturalnego i sprawiedliwości społecznej, z silnym naciskiem na wartość dodaną dla zasobów wiejskich. Zalecamy, aby Komisja przeprowadziła ocenę postępów w realizacji celów dotyczących powyższych priorytetów, respektując istniejące zobowiązania. Władze powinny móc dokonywać dostosowań, tak aby nowe projekty mogły prowadzić do skutecznego wdrożenia programu i przyczyniać się do wyciągania wniosków z myślą o przyszłych ramach polityki obszarów wiejskich.

1.9.

Istnieje poważna obawa, że programy rozwoju obszarów wiejskich nie będą zdolne do zapewnienia większej spójności terytorialnej. Obszary bardziej oddalone i mające niewielkie znaczenie gospodarcze, znajdujące się zarówno w obrębie, jak i pomiędzy państwami i regionami, są pozbawione potencjału strukturalnego do wykorzystania dostępnych środków i wsparcia. Konieczne są dalsze ukierunkowane zasoby w dłuższym okresie, w tym transgraniczna opieka mentorska, partnerstwo, budowanie zdolności w zakresie struktur doradztwa oraz innowacyjnych pożyczek i inwestycji dla przedsiębiorstw prywatnych i społecznych.

1.10.

Respektuje się uznany już model LEADER, a finansowane przez KE sieci rozwoju obszarów wiejskich zachęca się do dalszego rozpowszechniania dobrych praktyk.

1.11.

W programach wyraźnie można zauważyć silny nacisk na utrzymanie miejsc pracy i tworzenie nowych możliwości zatrudnienia na obszarach wiejskich, a także na znaczenie inwestycji, wymiany wiedzy, szkolenia, wsparcia mentorskiego i zacieśnienia więzów z ośrodkami badawczymi. Istotne są środki zachęcające młodzież do poszukiwania dla siebie przyszłych perspektyw na obszarach wiejskich, a także środki pomagające w integracji wszystkich tych osób, które mają szczególne trudności lub są niepełnosprawne fizycznie czy też umysłowo. Kluczowe znaczenie mają zachęty finansowe wspierające wymianę pokoleń. Ponadto wiejskie szkoły i uczelnie potrzebują ściślejszego powiązania zarówno z tradycyjnymi, jak i zmieniającymi się potrzebami w zakresie umiejętności na swoich obszarach.

1.12.

Należy podjąć kwestię planowania sukcesji, łącząc oferowane przez program rozwoju obszarów wiejskich możliwości testowania modeli biznesowych z krajowymi i regionalnymi przepisami w dziedzinie transferów aktywów. Zachęca się do mobilności pracowników, o ile towarzyszą jej wysokiej jakości szkolenia i przestrzeganie praw pracowniczych.

1.13.

Należałoby konkretnie skupić uwagę na wkładzie kobiet w skuteczną realizację programu i ten wkład wesprzeć. Ich rola ma zasadnicze znaczenie dla zagwarantowania, że mieszkańcy obszarów wiejskich na nich pozostaną, nie tylko poprzez dywersyfikację i przetwarzanie produktów rolnych, lecz również poprzez współpracę na rzecz lokalnego rozwoju terytorialnego w celu stworzenia możliwości prowadzenia działalności rzemieślniczej i agroturystycznej; ponadto działalność kobiet jest istotnym czynnikiem innowacji.

1.14.

Z zadowoleniem przyjmuje się środki mające na celu poprawę środowiska, jego ekosystemów i krajobrazów kulturowych. Wsparcie na rzecz właściwie oznakowanych produktów lokalnych, turystyki wiejskiej oraz niewielkich systemów energii odnawialnej prowadzonych przez społeczności lokalne powinno przynieść zrównoważone korzyści z punktu widzenia gospodarki i społeczności. Rewitalizacja obszarów wiejskich może się dokonać tylko wtedy, gdy proces ten będą wspierały wydajne i rentowne gospodarstwa rolne i leśne oraz przedsiębiorstwa wiejskie. Trzeba będzie włożyć więcej wysiłku w poprawę zrozumienia między rolnikami i właścicielami lasów produkującymi żywność lub surowce odnawialne oraz dobra środowiskowe i rekreacyjne a konsumentami reprezentującymi coraz bardziej zróżnicowane obywatelstwo europejskie.

1.15.

Przeciwdziałanie wpływowi zmiany klimatu na rolnictwo i leśnictwo, i vice versa, należy do priorytetów programów. Z zadowoleniem przyjmuje się projekty dotyczące wychwytywania dwutlenku węgla, poprawy jakości wody i gleby, ograniczenia emisji, wzbogacania ekosystemów i rozwijania gospodarki o obiegu zamkniętym. Poprawa musi być długoterminowa i powinna być mierzona naukowo na przestrzeni kilku programów rolno-środowiskowych i innych oraz musi być powiązana z produkcją.

1.16.

Walka z niesprawiedliwością społeczną zależy od szerzej zakrojonych funduszy i polityk rządowych i unijnych, w tym od zapewnienia lepszych usług internetowych, transportowych i edukacyjnych.

1.17.

Odnowienie wsi pod względem ekonomicznym i z punktu widzenia życia społeczności ma zasadnicze znaczenie i programy rozwoju obszarów wiejskich powinny również zostać zbadane pod kątem tego, czy sprzyjają włączeniu wszystkich mieszkańców tych obszarów. Zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego i działalność przedsiębiorstw mają żywotne znaczenie dla trwałości obszarów wiejskich.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Obszary wiejskie Europy są życiodajną siłą dla wszystkich obywateli europejskich, nie tylko dla tych, którzy na nich mieszkają i pracują. Zapewniają bezpieczne dostawy żywności, drewna, minerałów i wody. Zapewniają też różnorodność siedlisk, energię ze źródeł odnawialnych, dostęp do terenów rekreacyjnych, krajobrazy historyczne, różne rodzaje rzemiosła, a przede wszystkim ludzi o wielu umiejętnościach i różnorodnej kulturze. Około 115 milionów (23 %) obywateli UE klasyfikuje się jako mieszkających na obszarach wiejskich.

2.2.

Istnieje jednak duże zróżnicowanie obszarów wiejskich pod względem dobrobytu gospodarczego i spójności społecznej. Niektóre są zamożne i dynamiczne, inne słabe, wyludniające się i podzielone. Wiele cechuje bogactwo atutów i ubóstwo finansowe, skromne zaludnienie i ograniczony dostęp do infrastruktury publicznej. Jest to prawdą szczególnie w odniesieniu do bardziej oddalonych i górzystych regionów i wysp. Siła przyciągania nowoczesnej gospodarki i działalności społecznej do miast i miasteczek jest nieubłagana. Sprawia ona, że bardzo trudno jest rządom, szczególnie jeśli realizują niewłaściwe rozwiązania miejskie, zapewnić zrównoważony charakter wiejskich społeczności lokalnych. Mobilność i swobodne przemieszczanie się osób są podstawowymi zasadami Unii Europejskiej. Niemniej mają niezamierzone konsekwencje dla najuboższych regionów wiejskich, gdyż zbyt wielu ludzi, szczególnie młodych, wyjeżdża bezpowrotnie, spodziewając się lepszych perspektyw życiowych.

2.3.

Europa potrzebuje wizji odbudowania zaufania do dobrej jakości życia na wsi, opartej na ekologicznym wzroście gospodarczym, promowaniu gospodarki o obiegu zamkniętym, lepszym zrozumieniu potrzeb społeczności i inteligentniejszych usługach wsparcia. Celem niniejszej opinii jest zastanowienie się, dlaczego istnieje zmienność współczynników powodzenia i jakie są perspektywy prawdziwej poprawy w trakcie nowego programu finansowania. Czy wyciąga się wnioski dla trzech filarów zrównoważonego rozwoju, sprawiedliwości gospodarczej, środowiskowej i społecznej? Czy istnieje prawdziwe poczucie odpowiedzialności i partnerstwa wśród wszystkich zainteresowanych stron?

3.   Uwagi ogólne

3.1.

Państwa członkowskie i regiony wprowadzają liczne środki przywracające równowagę szans gospodarczych na wsi i w mieście oraz stabilizujące spójność społeczną, a UE, poprzez pierwszy (rozporządzenie (UE) nr 1307/2013) i drugi filar (rozporządzenie (UE) nr 1305/2013) WPR, a także poprzez swoje fundusze strukturalne i fundusz spójności, podejmuje ciągłe starania o odwrócenie niekorzystnej tendencji, choć z ograniczonym i zmiennym powodzeniem. Bieżące wsparcie UE dla rozwoju obszarów wiejskich, finansowane przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW), ustanowiony w rozporządzeniu (UE) nr 1306/2013, jest szacowane przed przesunięciem środków między filarami na 95,6 mld EUR, co stanowi 23 % budżetu WPR.

3.2.

Programy na lata 2014–2020 bazują na latach doświadczeń obejmujących wszystko to, co się sprawdziło i co się nie sprawdziło. Komisja wspiera Europejską Sieć na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa w celu promowania dobrych praktyk i innowacyjnych rozwiązań. EKES zaleca zintensyfikowanie tych prac na wszystkich poziomach. Najlepsze praktyki innych podmiotów finansujących także mogłyby posłużyć do wyciągnięcia wniosków.

3.3.

Choć budżety są mniejsze niż niektóre inne budżety UE, mogą one być inteligentne i ulec rozszerzeniu o współfinansowanie ze źródeł rządowych i innych. Programy muszą być komplementarne względem zasobów pierwszego filaru i muszą być powiązane z innymi strumieniami finansowania, w odpowiednich przypadkach, w ramach sprawnej infrastruktury administracyjnej, która zapewnia wnioskodawcom szybką odpowiedź, a także opiekę mentorską ze strony agencji doradczych i lokalnych organów planujących.

3.4.

Składniki programów są wystarczająco elastyczne i lokalne, aby bazować na rzeczywistych potrzebach społeczności lokalnych. Model LEADER z lokalnymi grupami działania przynosi współodpowiedzialność i pozytywne wyniki tam, gdzie grupy te są najwydajniejsze i najskuteczniejsze. Wsparcie techniczne dla wszystkich zainteresowanych stron, uzupełnione o opiekę mentorską i szkolenia, ma kluczowe znaczenie we wszystkich projektach i inicjatywach.

3.5.

Niemniej obszary znajdujące się w najbardziej niekorzystnym położeniu z trudem uzyskują rzeczywistą poprawę w wyniku programów krótkoterminowych, a to ze względu na brak zasobów biznesowych, słabą infrastrukturę, niedoświadczonych przywódców lokalnych i mniejszy dostęp do innych inwestycji. W imię lepszej spójności terytorialnej obszarom tym należy poświęcić większą uwagę, jak w ramach dawnego Celu 1 programów finansowanych z funduszy strukturalnych i funduszu spójności.

3.6.

Komisja opublikowała nowe rozporządzenia finansowe na okres 2014–2020, które powinny zostać właściwie zrozumiane i wdrożone przez instytucje zarządzające oraz komitety monitorujące, bez zwiększania administracyjnego obciążenia dla wnioskodawców projektów. W tym względzie Europejski Trybunał Obrachunkowy w sprawozdaniach (2) dotyczących okresu programowania 2007–2013 oraz ram prawnych na lata 2014–2020 przedstawił propozycje zmierzające do zapewnienia większych korzyści ekonomicznych.

3.7.

Wystąpiło poważne opóźnienie procesu przygotowań i zatwierdzania wielu nowych programów, mimo obietnic uproszczenia. Jest to godne ubolewania z uwagi na opłakany stan wielu spośród najuboższych obszarów wiejskich i pragnienie, aby programy te pilnie przyczyniały się do walki z niskimi dochodami, bezrobociem młodzieży, słabą infrastrukturą publiczną i skutkami zmiany klimatu. Od maja 2015 r. około 57 % (3) programów regionalnych i państwowych nadal wymagało zatwierdzenia, choć jest nadzieja, że proces ten może zostać sfinalizowany do końca roku.

4.   Konsultacje i zaangażowanie zainteresowanych stron

4.1.

EKES podkreśla znaczenie wykonania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 ustanawiającego wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego. Wskazuje na szczególne znaczenie art. 5 dotyczącego partnerstwa i wielopoziomowego zarządzania, w którym stwierdza się, że należy włączyć inne władze publiczne, partnerów gospodarczych i społecznych i inne podmioty reprezentujące społeczeństwo obywatelskie. Komisja powinna zatem monitorować sposób stosowania rozporządzenia w trakcie przygotowywania umów o partnerstwie i podczas wdrażania programów, w tym poprzez udział w komitetach monitorujących dla programów.

4.2.

W niniejszej opinii bada się poziom zaangażowania podczas przygotowywania programów rozwoju obszarów wiejskich, choć jej wnioski są ograniczone wskutek małej liczby i wąskiego zasięgu geograficznego zatwierdzonych programów. Zorganizowano trzy wysłuchania (4) oraz przygotowano kwestionariusz, który został szerzej rozpowszechniony. Pierwsze odpowiedzi wskazywały na zróżnicowany terytorialnie, lecz lepszy, dojrzalszy proces zaangażowania pomiędzy rządami a organizacjami pozarządowymi niż w przypadku poprzednich programów. Niemniej należałoby poczynić większe wysiłki w celu rozpowszechnienia dobrych praktyk w zakresie zaangażowania, w tym intensywniej korzystać z technologii komunikacyjnej do celów trwałego dialogu. Dialog jest silnie zróżnicowany w obrębie państw i regionów. Umowy o partnerstwie mogą mieć charakter raczej symboliczny, rozwój lokalny kierowany przez społeczność jest przyjęty tylko na niektórych obszarach, a rzeczywiste konsultacje z wszystkimi zainteresowanymi stronami kończą się bliżej początku niż końca całego procesu (5). Są dostępne przykłady dobrych praktyk i występują one często tam, gdzie podobne zaangażowanie doprowadziło do lepszych wyników w związku z innymi inicjatywami politycznymi (6).

4.3.

Rządy samotnie nie mogą wprowadzić prawdziwej zmiany koniecznej do ożywienia obszarów wiejskich. Mogą zapewnić ramy prawne i planistyczne, demokratyczną odpowiedzialność, lepszą infrastrukturę publiczną i katalityczne finansowanie. Jednak to głównie przedsiębiorstwa prywatne, wykwalifikowani pracownicy oraz przedsiębiorstwa społeczne i wspólnotowe przynoszą efekty ludziom i środowisku. Aby chcieć zainwestować czas i zasoby, ludzie muszą mieć pewność, że wspólna wizja lepszej przyszłości obszarów wiejskich może zostać urzeczywistniona i nie będzie wstrzymywana przez nadmiar procedur administracyjnych.

4.4.

Aby odnieść sukces, partnerzy gospodarczy i społeczni potrzebują zasobów umożliwiających im trwałe współdziałanie z ich członkami i rządami. Jako że plany zmieniają się i ewoluują, musi zaistnieć większe poczucie współodpowiedzialności za politykę i wdrażanie. Komitety monitorujące muszą mieć szeroką bazę członków, dobrze zorientowanych i zdolnych do skutecznej kontroli. EKES dąży do ułatwiania rozwoju lepszych modeli partnerstwa z partnerami obywatelskimi i społecznymi (7).

5.   Udzielanie pierwszej pomocy czy długoterminowe uzdrowienie?

5.1.

Nasze wysłuchania (8) w Brukseli i w północnej Walii potwierdziły, że programy zawierają cele dotyczące wyników. Programy te powinny być okresowo oceniane przez Komisję, komitety monitorujące oraz zainteresowane strony pod kątem rzeczywistego postępu i korzyści ekonomicznych. Należy też przeprowadzić badanie na temat tego, czy przeniesienie środków finansowych między filarami okazało się skuteczne, czy też przyczyniło się do większego zaburzenia równowagi geograficznej i do większych zakłóceń konkurencji.

5.2.

Wskazano do zbadania trzy zagadnienia dotyczące rozwoju zrównoważonego: przedsiębiorczość i zatrudnienie, środowisko naturalne i włączenie społeczne.

Przedsiębiorczość i zatrudnienie

5.3.

Chociaż budżet WPR zmniejsza się, rosną stawiane przez Komisję dodatkowe wymogi zgodności w odniesieniu do płatności dokonywanych w pierwszym filarze. Jest zatem konieczne, aby program rozwoju obszarów wiejskich wspierał inwestycje służące konkurencyjności rolnictwa i leśnictwa, m.in. poprzez produkty o większej wartości dodanej, ulepszony marketing, wzmocnione krótkie łańcuchy dostaw, identyfikację wizualną marki oraz wymianę wiedzy. Uniwersytety i szkoły wyższe mają do odegrania – poprzez partnerstwo i opiekę mentorską – istotną rolę w swoich regionach oraz we wspieraniu regionów znajdujących się w najbardziej niekorzystnym położeniu. Powinny współpracować z istniejącymi jednostkami doradztwa dla rolników i obszarów wiejskich w celu pozyskiwania funduszy UE przeznaczonych na badania naukowe, tak aby zaspokajać konkretne potrzeby lokalne. Program rozwoju obszarów wiejskich powinien być pomostem między wnioskodawcami a Europejskim Funduszem Inwestycyjnym i programem „Horyzont 2020”, pomagając nauce w tworzeniu zastosowań dla gospodarstw i wsi. Choć szkoły nie są bezpośrednio finansowane przez program rozwoju obszarów wiejskich, istnieje dla nich wyraźna rola, szczególnie na obszarach wiejskich, polegająca na zaspokojeniu odpowiednich potrzeb biznesowych przyszłych pokoleń. Dni otwarte w gospodarstwach, doświadczenie zawodowe i przyuczenie do zawodu uzyskane w innych programach finansowania mają kluczowe znaczenie dla inspirowania dobrze wyszkolonej siły roboczej (9). Szkolenie, formalne i nieformalne, musi być zawodowe, związane z działalnością gospodarczą i lokalne, jeżeli to możliwe (10).

5.4.

Rolnictwo i leśnictwo funkcjonują w dynamicznym środowisku gospodarczym, charakteryzującym się globalizacją, szybkim postępem technologicznym i rosnącymi wymaganiami społecznymi. Innowacje to zasadniczy klucz do utrzymania wydajności i konkurencyjności rolników i właścicieli lasów. Nowo utworzone europejskie partnerstwa innowacyjne na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa są cennym narzędziem, które musi być wdrożone szybko i szeroko. Potrzebne są usprawnione warunki finansowania służące mobilizacji innowacji i ułatwieniu ich wprowadzania.

5.5.

Gwarancja dla młodzieży i podobne programy muszą być związane na obszarach wiejskich z inicjatywami programu rozwoju obszarów wiejskich, tak aby istniały nadzieje na postępy i ambicje. Zasadnicze znaczenie ma wsparcie inwestycji oraz szkoleń podejmowanych przez młodych rolników i nowe podmioty. Ważnym priorytetem muszą być projekty służące wspieraniu i zatrzymaniu ludzi młodych na obszarach wiejskich. Młodych ludzi należy zachęcać do przyjęcia odpowiedzialności za środki opracowane z myślą o tym, by im pomóc. Obszary wiejskie potrzebują lepszych ram planowania sukcesji (11), które będą sprawiedliwe pod względem prawnym i dostępne oraz będą stymulowały transfery międzypokoleniowe, zrównoważone pod względem łączenia młodości z doświadczeniem.

5.6.

W pełni uznaje się rolę kobiet w rolnictwie. Ich wkład w opracowywanie i realizację projektów na obszarach wiejskich jest nieoceniony, a jak to pokazują przykłady z Finlandii, ukierunkowane wsparcie doradcze prowadzi do uwolnienia potencjału przedsiębiorczości (12).

5.7.

Turystyka wiejska, produkcja rzemieślnicza oraz rozszerzanie inicjatyw rekreacyjnych i z zakresu zdrowia i sprawności fizycznej zasługują na wsparcie, podobnie jak działalność promocyjna festiwali, pokazów, takich jak Royal Welsh, a w Berlinie – Zielony Tydzień. Ponowne zaangażowanie miasta i wsi w zmieniającą się pluralistyczną Europę, a także lepszy dostęp do usług szerokopasmowego internetu są koniecznością dla biznesu i konsumentów z obszarów wiejskich. Tworzenie regionalnych łańcuchów wartości oferuje duże możliwości dla rzemiosła, rolnictwa, turystyki i handlu oraz dla obszarów wiejskich (13). EKES popiera proponowany Europejski Fundusz na rzecz Inwestycji Strategicznych (EFIS) i jego zobowiązanie do wsparcia projektów wiejskich.

Środowisko

5.8.

Wpływ zmiany klimatu na rolnictwo i leśnictwo poddano analizie w jednej z opinii (14). Jednym z rozwiązań prowadzących do zwiększenia produkcji dzięki zmniejszaniu zużycia zasobów i poprawie odporności na zmianę klimatu jest wspieranie zrównoważonej intensyfikacji w sektorze rolnictwa i leśnictwa. Promuje się nowoczesne użytkowanie gruntów w celu rozwijania działań łagodzących służących przeciwdziałaniu zmianie klimatu i zwiększaniu różnorodności biologicznej, szczególnie poprzez programy rolno-środowiskowe (15). Należy wspierać recykling i gospodarkę o obiegu zamkniętym (16), a energia ze źródeł odnawialnych (17) jest bardzo cennym aktywem obszarów wiejskich, który przy właściwych inwestycjach będzie coraz silniej oddziaływał gospodarczo, społecznie i środowiskowo. Istnieją prawdziwe możliwości w zakresie własności i inwestycji o charakterze wspólnotowym, jeżeli wprowadzone zostaną udoskonalenia technologiczne w obszarze magazynowania energii oraz logistyki i infrastruktury.

5.9.

EKES podkreśla znaczenie działań rolno-środowiskowo-klimatycznych, które uzupełniają zazielenianie pierwszego filaru. Ukierunkowanie wsparcia pod kątem konkretnych kryteriów – np. grunty zagrożone erozją, grupowanie siedlisk lądowych, zlewnie czy wsparcie dla gatunków wymagających szczególnych praktyk zarządzania – jest korzystne. Jednakże wymogi dotyczące zgodności nie mogą stać się dodatkowymi obciążeniami. Aby mierzyć postępy, jednocześnie rozumiejąc, że dla uzyskania prawdziwej poprawy konieczna jest dłuższa perspektywa czasowa, trzeba dysponować dokładnym naukowym poziomem odniesienia (18).

5.10.

Krajobraz wiejskiej Europy jest przede wszystkim efektem działalności człowieka, ukształtowanym przez pracę wielu pokoleń poświęconą wytwarzaniu żywności, drewna i schronienia. Obywatele Europy cenią jego różnorodność. Programy rozwoju obszarów wiejskich powinny przyczynić się do zapewnienia zrównoważenia takich krajobrazów kulturowych przez stworzenie możliwości transferu umiejętności i prowadzenia przejrzyście finansowanej działalności rolniczej, która stanowi wkład w tak cenną mozaikę.

Włączenie społeczne

5.11.

Niesprawiedliwość w kontekście wiejskim jest trudna do zdefiniowania i zwalczania. Jak wspomniano wcześniej, dotyczy ona rozproszonego osadnictwa, małej liczby ludności, nierównowagi wieku, słabej publicznej infrastruktury transportowej, zdrowotnej i usług społecznych. Dotyczy też niskich dochodów, izolacji oraz niskiej jakości mieszkalnictwa i usług technologicznych. Istnieje szczególny problem złego traktowania i wyzysku pracowników na niektórych obszarach (19), zwłaszcza migrantów, w przypadku których potrzebne są większe wysiłki zmierzające do pomocy w ich integracji i umożliwienia dostępu do odpowiedniego szkolenia zawodowego.

5.12.

TFUE w art. 39 ustanawia jako jeden z najważniejszych celów WPR zapewnienie odpowiedniego poziomu życia ludności wiejskiej przez zwiększanie wydajności, promowanie postępu technicznego oraz zapewnienie zrównoważonego rozwoju produkcji i optymalne wykorzystanie czynników produkcji. TFUE wymaga, aby podczas formułowania WPR uwzględniano szczególne cechy działalności rolniczej, które wynikają ze społecznej struktury rolnictwa oraz strukturalnych i naturalnych nierówności między poszczególnymi regionami rolniczymi.

5.13.

Programy rozwoju obszarów wiejskich pomagają tworzyć i konsolidować pośrednie i bezpośrednie miejsca pracy zarówno w sektorze rolnym, jak i rolno-spożywczym, a także przyczyniać się w mniejszym stopniu do dywersyfikacji gospodarczej obszarów wiejskich. Niemniej programy rozwoju obszarów wiejskich mogą realistycznie wnieść tylko ograniczony wkład w przeciwdziałanie problemom strukturalnym i niedostatkom infrastruktury publicznej na obszarach wiejskich.

5.14.

Potrzebne są inne rządowe budżety i rozwiązania z zakresu polityki, weryfikowane pod kątem obszarów wiejskich lub, jeszcze lepiej, specjalnie projektowane z uwzględnieniem problemów wsi, w tym programy na rzecz transportu lokalnego, efektywności energetycznej w domach i możliwości przekwalifikowania w celu promowania innowacji. Niemniej programy rozwoju obszarów wiejskich powinny być także oceniane pod względem ich wkładu w sprawiedliwość społeczną, z wykorzystaniem wskaźników przewidzianych w prawodawstwie UE i innych wskaźników, które należy ująć w celu bardziej skutecznej oceny. Należą do nich wskaźniki dotyczące promowania przedsiębiorstw społecznych i projektów rolnictwa społecznego, które podejmują kwestie niepełnosprawności, tworzą miejsca pracy i wykorzystują zbędne grunty i budynki gospodarskie. Potrzeba znacznie więcej wysiłków, aby wspierać i propagować włączenie żyjących na wsi osób niepełnosprawnych, by umożliwić im odgrywanie pełniejszej roli w ich społecznościach.

5.15.

Gminy wiejskie to zasadnicze ośrodki solidarności wspólnotowej. Odnowa wsi poprzez wspieranie małych przedsiębiorstw i przedsiębiorstw społecznych, wspomagana przez filantropię i wolontariat, powinna stanowić kluczowy priorytet z myślą o umocnieniu społeczności (20), jak tego dowiedziono w Finlandii i jak to się czyni walijskim programie rozwoju obszarów wiejskich (21).

Bruksela, dnia 17 września 2015 r.

Przewodniczący Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego

Henri MALOSSE


(1)  Raport informacyjny w sprawie przepisów wykonawczych WPR, EESC-2015-01409.

(2)  Sprawozdania specjalne nr 22/2014, 23/2014, 4/2015 i 5/2015.

(3)  Komisja Europejska – komunikat prasowy z dnia 26 maja 2015 r., Adoption of a further 24 Rural Development Programmes to boost the EU farming sector and our countryside [Przyjęcie kolejnych 24 programów rozwoju obszarów wiejskich mających pobudzić sektor rolny UE i naszą wieś].

(4)  W dniu 13 kwietnia w Brukseli, 21 maja w Bangor w północnej Walii i 9 czerwca 2015 r. w Helsinkach.

(5)  Opinia w sprawie oceny konsultacji Komisji Europejskiej z zainteresowanymi stronami (Dz.U. C 383 z 17.11.2015, s. 57).

(6)  W Walii procesy konsultacyjne osiągnęły dojrzałość, która wciąż się umacnia, a bierze się to ze zobowiązania konstytucyjnego zawartego w walijskiej ustawie o decentralizacji, która promuje zrównoważony rozwój i przewiduje działanie w partnerstwie z sektorem wolontariatu.

(7)  Art. 11 traktatu lizbońskiego i deklaracja ryska Platformy Społecznej z marca 2015 r.

(8)  Zob. przypis 4.

(9)  Walijska Akademia Rolna jest dobrym przykładem szkolenia z zakresu przywództwa.

(10)  Opinia w sprawie rozwoju zawodowego i szkoleń zawodowych na obszarach wiejskich – NAT/650 (dotychczas nieopublikowana w Dzienniku Urzędowym).

(11)  Przegląd autorstwa Malcolma Thomasa (Walia).

(12)  Opinia w sprawie roli kobiet jako siły napędowej w modelu rozwoju i innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich (Dz.U. C 299 z 4.10.2012, s. 29).

(13)  Opinia w sprawie rolnictwa i rzemiosła (Dz.U. C 143 z 22.5.2012, s. 35).

(14)  Opinia rozpoznawcza w sprawie wpływu polityki klimatyczno-energetycznej na sektory rolnictwa i leśnictwa (Dz.U. C 291 z 4.9.2015, s. 1).

(15)  Glastir (Walia), Stewardship (Anglia), Glas (Irlandia), Kulep (Bawaria).

(16)  Opinie w sprawie zielonej gospodarki (Dz.U. C 230 z 14.7.2015, s. 99) oraz w sprawie wspierania kreatywności, ducha przedsiębiorczości oraz mobilności w dziedzinie kształcenia i szkolenia (Dz.U. C 332 z 8.10.2015, s. 20).

(17)  Analiza EKES-u na temat roli społeczeństwa obywatelskiego we wdrażaniu dyrektywy UE w sprawie odnawialnych źródeł energii – sprawozdanie końcowe, EESC-2014-04780.

(18)  Zob. dane zebrane przez Uniwersytet w Bangor – wysłuchania w Bangor w dniu 21 maja 2015 r.

(19)  Opinia w sprawie w sprawie transgranicznej siły roboczej w rolnictwie (Dz.U. C 120 z 16.5.2008, s. 19).

(20)  Walijska Rada Działalności Wolontariackiej (Wales Council for Voluntary Action) – Fundusz na rzecz Aktywnego Włączenia Społecznego (Active Inclusion Fund) oraz Village SOS – Wielka Loteria – Walia, WCVA.

(21)  Program rozwoju obszarów wiejskich Walii (MO7).


15.1.2016   

PL

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 13/97


Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego w sprawie znaczenia handlu produktami rolnymi dla przyszłego rozwoju rolnictwa i gospodarki rolnej w UE w kontekście bezpieczeństwa żywnościowego

(opinia z inicjatywy własnej)

(2016/C 013/15)

Sprawozdawca:

Volker PETERSEN

Dnia 19 lutego 2015 r. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny postanowił, zgodnie z art. 29 ust. 2 regulaminu wewnętrznego, sporządzić opinię z inicjatywy własnej w sprawie:

znaczenia handlu produktami rolnymi dla przyszłego rozwoju rolnictwa i gospodarki rolnej w UE w kontekście bezpieczeństwa żywnościowego.

Sekcja Rolnictwa, Rozwoju Wsi i Środowiska Naturalnego, której powierzono przygotowanie prac Komitetu w tej sprawie, przyjęła swoją opinię w dniu 13 lipca 2015 r.

Na 510. sesji plenarnej w dniach 16–17 września 2015 r. (posiedzenie z dnia 16 września) Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny stosunkiem głosów 179 do 1 (7 osób wstrzymało się od głosu) przyjął następującą opinię:

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

WPR została w dużym stopniu zliberalizowana, jeśli chodzi o politykę rynkową i cenową. Unijny rynek rolny jest otwarty i stanowi część globalnego rynku, który kieruje się podażą i popytem. W ostatniej dekadzie, wraz z otwarciem rynków, niezwykle dynamicznie rozwinął się handel produktami rolnymi między UE a krajami trzecimi.

1.2.

W tym kontekście EKES stwierdza, że handel ten ma zasadnicze znaczenie gospodarcze dla rolnictwa i sektora rolno-spożywczego oraz dla obszarów wiejskich. Komitet z niepokojem odnotowuje, że dyskusje w społeczeństwie niekiedy krytycznie odnoszą się do handlu produktami rolnymi, w przeciwieństwie do innych gałęzi gospodarki, jak branża motoryzacyjna czy chemiczna.

1.3.

Tymczasem na handlu tym bez wątpienia spoczywa szczególna odpowiedzialność w świecie, na którym panuje głód lub brakuje żywności bądź jej jakość jest niewystarczająca. EKES ma świadomość tej odpowiedzialności. Świat charakteryzujący się rosnącą liczbą ludności, rosnącymi zarobkami w wielu krajach i coraz większą biedą w innych wymaga z jednej strony zaspokojenia popytu tych, którzy są w stanie za to zapłacić, a z drugiej strony – udzielenia pomocy i wsparcia tym, którzy nie są w stanie zaradzić własnymi siłami głodowi i niedostatkowi.

1.4.

EKES z zadowoleniem przyjmuje daleko idącą spójność unijnej polityki rolnej i polityki na rzecz rozwoju. Jego zdaniem stanowi to warunek wyważonego ukierunkowania i realizacji zadań handlu produktami rolnymi oraz działań na rzecz rozwoju.

1.5.

Komitet opowiada się za zrównoważonym wspieraniem rolnictwa i sektora rolno-spożywczego UE, tak aby mogły one z powodzeniem uczestniczyć w coraz bardziej rozwijającym się światowym handlu produktami rolnymi. Handel produktami rolnymi wnosi istotny wkład w zachowanie struktur gospodarczych na obszarach wiejskich w UE. Jednocześnie zapewnia on, w kontekście wielopoziomowego łańcucha wartości produktów spożywczych, 40 mln wymagających wysokich kwalifikacji miejsc pracy w UE, które są mniej podatne na kryzys niż w innych sektorach.

1.6.

Zawierane przez UE dwustronne umowy o wolnym handlu mogą wnieść ważny wkład w znoszenie barier pozataryfowych. Jednocześnie po obu stronach zawsze znajdą się regulacje niepoddające się negocjacjom. Dlatego też trzeba znaleźć przepisy ułatwiające handel w warunkach braku harmonizacji.

1.7.

MŚP w znacznym stopniu przyczyniają się do unijnego handlu produktami rolnymi. W kontekście międzynarodowym zależą one przede wszystkim od trwałego wsparcia administracyjnego dla otwarcia rynków w krajach trzecich; wsparcie to powinno zostać zapewnione przez właściwe organy UE.

1.8.

EKES z zadowoleniem przyjmuje rozbudowywanie umów o partnerstwie z krajami rozwijającymi się. Pozwoli im to skorzystać z pozytywnych efektów otwartego i sprawiedliwego handlu. Celem takich umów powinno być wsparcie pewnego stopnia samowystarczalności tych państw w zakresie zaopatrzenia w produkty rolne; rola handlu produktami rolnymi może polegać na uzupełnianiu produkcji lokalnej.

2.   Kontekst

2.1.

Handel produktami rolnymi i przetworzonymi środkami spożywczymi zawsze miał szczególne znaczenie. W dotkniętym dwoma wojnami światowymi XX w. długo panowało odgórne regulowanie międzynarodowego handlu produktami rolnymi. W podpisanym po II wojnie światowej Układzie ogólnym w sprawie taryf celnych i handlu (GATT) handel produktami rolnymi był jeszcze traktowany szczególnie i został wyłączony z procesów liberalizacji. Dopiero negocjacje handlowe Rundy Urugwajskiej GATT, zakończone w 1993 r., doprowadziły do ściślejszego uwzględnienia handlu produktami rolnymi w przepisach GATT. Unia przyjęła wówczas na siebie zobowiązanie do zmniejszenia pomocy wewnętrznej oraz stopniowego znoszenia ceł i subsydiów wywozowych. Zaowocowało to, z nielicznymi wyjątkami, szeroko zakrojoną liberalizacją unijnego handlu produktami rolnymi w wyniku zniesienia taryfowych barier w imporcie oraz subsydiów wywozowych. Niemniej międzynarodowy handel produktami rolnymi nadal jest dość silnie regulowany, przede wszystkim normami pozataryfowymi.

2.2.

EKES zajął już stanowisko na temat ogólnych kwestii handlowych (1). Podkreślał przy tym znaczenie handlu dla stałości wzrostu, a tym samym dla skutecznego rozwoju społecznej gospodarki rynkowej. Komitet opowiada się za otwartym i sprawiedliwym handlem. Tylko w ten sposób postępujące procesy globalizacji i umiędzynarodowiania rynków mogą przynieść korzyści i szanse wszystkim państwom, zgodnie z ich potencjałem gospodarczym.

2.3.

EKES zawsze uwzględniał w swoich dotychczasowych opiniach dotyczących handlu również interesy krajów rozwijających się oraz poświęcał tym państwom dużo uwagi. Opowiadał się za tym, by handel i polityka handlowa w zglobalizowanym świecie wnosiły wkład we wzrost i rozwój krajów o różnym stopniu zaawansowania.

2.4.

Dyskusja na temat roli handlu produktami rolnymi przebiega w atmosferze napięcia. W ubiegłych latach na całym świecie rozwinął się uzależniony od zamożności popyt na produkty rolne i spożywcze, np. w krajach wschodzących, gdzie rośnie liczba ludności i poziom dochodów. Handel produktami rolnymi nie zmienił jednak faktu, że nadal mamy do czynienia z niedostatkiem żywności. Przede wszystkim z powodu małej siły nabywczej prawie 800 mln ludzi na całym świecie cierpi głód.

2.5.

W niniejszej opinii EKES pragnie zbadać możliwości, jakie dla rolnictwa i gospodarki rolnej UE ma coraz intensywniejszy światowy handel produktami rolnymi. Nie wolno przy tym zapominać o odpowiedzialności względem krajów rozwijających się, którą musi na siebie przyjąć również Unia Europejska.

3.