Sprawozdawczyni:

Piroska KÁLLAY

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego	25.1.2023
Podstawa prawna	Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
	Opinia z inicjatywy własnej
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja Rolnictwa, Rozwoju Wsi i Środowiska Naturalnego
Data przyjęcia przez sekcję	1.6.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	14.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	179/1/2

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Unijny system żywnościowy znajduje się na rozdrożu i stoi w obliczu wielorakiego kryzysu, który obejmuje różne wzajemnie powiązane wyzwania środowiskowe, klimatyczne, zdrowotne i społeczne. Biorąc pod uwagę potrzebę podjęcia pilnych działań ze względu na kryzys systemu żywnościowego i konieczność szybkiej zmiany zachowań, Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) uważa, że jego apel o utworzenie „Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej” (European Food Policy Council – EFPC) jest bardziej aktualny niż kiedykolwiek wcześniej.

1.2.

EKES uważa, że tego rodzaju Rada pomogłaby w osiągnięciu bardziej zintegrowanego i partycypacyjnego podejścia do kształtowania polityki żywnościowej, przyspieszyłaby dostosowanie polityki na szczeblu unijnym, krajowym i lokalnym, a przede wszystkim zwiększyłaby jakość i legitymację polityki żywnościowej UE. Przyczyniłaby się również do wspierania bardziej zrównoważonego i harmonijnego rozwoju obszarów wiejskich i miejskich.

1.3.

EKES z zadowoleniem przyjmuje zapowiedź unijnych ram na rzecz zrównoważonych systemów żywnościowych jako podstawy zmian systemowych, które muszą zostać wprowadzone przez wszystkie zainteresowane strony w łańcuchu wartości. Podkreśla, że obecna Komisja niezwłocznie powinna zaproponować ramy mające na celu szybkie sprostanie wyzwaniom systemów żywnościowych – opóźnienia mogłyby zagrozić powodzeniu strategii „Od pola do stołu”. Wzywa Komisję, by zobowiązała się do zapewnienia ustrukturyzowanego zaangażowania zainteresowanych stron i społeczeństwa obywatelskiego w nowe zarządzanie tymi unijnymi ramami i zwraca uwagę, że koncepcja Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej byłaby odpowiednio do niej dostosowana.

1.4.

Komitet odnotowuje istnienie platform związanych z żywnością na szczeblu lokalnym, regionalnym i krajowym, ale uważa, że te istniejące fora nie są wystarczające do skutecznego osiągnięcia zrównoważonego i sprawiedliwego systemu żywnościowego i gotowości w zakresie odporności na poziomie UE. EKES uważa zatem, że należy jeszcze bardziej wzmocnić demokrację żywnościową i włączyć ją w proces polityki żywnościowej.

1.5.

EKES postrzega Europejską Radę ds. Polityki Żywnościowej jako platformę opartą na podstawach naukowych, wielostronną i wielopoziomową oraz jako instytucjonalną, niezależną strukturę o następującym potencjalnym składzie: — eksperci akademiccy i naukowcy, — podmioty w łańcuchu dostaw żywności (rolnicy, przedsiębiorstwa spożywcze i przetwórcy, sprzedawcy detaliczni, związki zawodowe itp.), podmioty systemu edukacji i organizacje społeczeństwa obywatelskiego (sieci ds. walki z ubóstwem, banki żywności, platformy społeczne, organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska i rozwojem); przedstawiciele młodzieży; zalecany jest również stanowczo udział partnerów społecznych w Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej, aby zastanowić się nad koniecznymi zmianami na rynku pracy, — przedstawiciele instytucji (Parlament, Rada, Komisja, EKES, Europejski Komitet Regionów (KR)). Po zakończeniu fazy wstępnej w skład Rady powinni wchodzić również przedstawiciele szczebla lokalnego, regionalnego i krajowego oraz rady ds. polityki żywnościowej, zapewniając zorganizowaną łączność między odpowiednimi szczeblami oraz prawo do równego udziału przedstawicieli państw członkowskich na poziomie UE. Obecnie krajowe rady ds. polityki żywnościowej nie są wystarczająco rozpowszechnione, aby zapewnić równą reprezentację wszystkich krajów.

1.6.

Rada musiałaby być wiarygodną i przejrzystą strukturą oraz przyczyniać się do rozwiązywania problemów związanych z żywnością określonych jako wyzwania w celach zrównoważonego rozwoju ONZ do roku 2030. W szczególności Rada powinna:

1.6.1.

być organem instytucjonalnym, na rzecz którego instytucje UE powinny zaangażować się i zapewniać poparcie polityczne;

1.6.2.

być stałym źródłem rzetelnych porad i opartych na dowodach wariantów strategicznych i zaleceń dotyczących kierunku systemu żywnościowego UE, w odniesieniu do których instytucje UE powinny być zobowiązane do przekazywania informacji zwrotnych i uzasadnionych odpowiedzi;

1.6.3.

poprawić spójność między obszarami polityki (takimi jak wspólna polityka rolna, wspólna polityka rybołówstwa, prawo do pożywienia, przepisy dotyczące zdrowego odżywiania, zamówienia publiczne, polityka edukacyjna itp.) oraz promować innowacje społeczne na rzecz dobrostanu wszystkich podmiotów łańcucha żywnościowego, z uwzględnieniem potrzeby wymiany pokoleniowej rolników; w szczególności EKES uważa, że ważne jest umieszczenie w systemie edukacji priorytetowych treści dotyczących żywności, z udziałem zarówno sektora rolno-spożywczego, jak i właściwych organów edukacyjnych;

1.6.4.

docelowo stworzyć sieć rad ds. polityki żywnościowej na szczeblu UE będącą platformą wymiany najlepszych praktyk i spostrzeżeń z myślą o przekazywaniu informacji i wywieraniu wpływu na politykę UE.

1.7.

EKES jest gotów zapewnić przestrzeń do zwoływania posiedzeń Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej. Udanym przykładem jest już europejska platforma zainteresowanych stron gospodarki o obiegu zamkniętym – wspólna inicjatywa EKES-u i Komisji.

2.   Kontekst

2.1.

Nasze systemy żywnościowe stoją w obliczu wielopłaszczyznowego kryzysu, który składa się z różnych wzajemnie powiązanych wyzwań, takich jak (1): środowisko (m.in. emisje gazów cieplarnianych związane z produkcją, przetwarzaniem i konsumpcją naszej żywności, utrata różnorodności biologicznej, wyczerpywanie się zasobów rybnych, utrata materii organicznej gleby i erozja gleby), zdrowie (wzrost chorób związanych ze sposobem odżywiania), zanikanie gospodarstw rolnych, brak dostępu do zrównoważonej i zdrowej żywności oraz złe warunki pracy. Jednocześnie systemy żywnościowe już teraz cierpią pod presją wielu wstrząsów klimatycznych, zmieniających się wzorców pogodowych, załamania ekosystemów i degradacji gruntów, gleb i dróg wodnych. Ponadto debaty na temat systemów żywnościowych są w coraz większym stopniu przedmiotem wprowadzających w błąd informacji i komunikacji.

2.2.

Komisja Europejska opracowuje obecnie nowe unijne ramy dotyczące zrównoważonych systemów żywnościowych, które to ramy zostały przewidziane w strategii „Od pola do stołu” i mają zostać opublikowane do końca 2023 r. Ramy te będą stanowić podstawę zmian systemowych, które wszystkie zainteresowane strony w systemie żywnościowym, w tym decydenci, podmioty gospodarcze i konsumenci, muszą wprowadzić w celu przyspieszenia transformacji w kierunku zrównoważonego systemu żywnościowego UE. Ramy te będą także stanowić podstawę przyszłego modelu zarządzania systemami żywnościowymi i przyczynią się do realizacji celów zrównoważonego rozwoju, co wymaga opartych na współpracy, kompleksowych rozwiązań obejmujących różne departamenty, ministerstwa, sektory i cały łańcuch dostaw żywności. EKES wzywa do pilnego przyjęcia ram dotyczących zrównoważonych systemów żywnościowych w celu szybkiego sprostania wyzwaniom związanym z systemami żywnościowymi. Wszelkie opóźnienia mogłyby zagrozić powodzeniu strategii „Od pola do stołu”. Ramy te powinny obejmować określone w czasie cele, wskaźniki umożliwiające pomiar postępów oraz mechanizmy naprawcze, które należy zastosować w przypadku nieosiągnięcia celów.

2.3.

Aby wspierać przejście na bardziej zrównoważony system żywnościowy, w swoich poprzednich opiniach (2) EKES oraz inni eksperci i organizacje społeczeństwa obywatelskiego coraz częściej zwracali uwagę na potrzebę wzmocnienia demokracji żywnościowej. Biorąc pod uwagę pilny charakter działań wobec kryzysu systemu żywnościowego (3), niewątpliwie spowodowanego również wojną w Ukrainie, oraz potrzebę szybkiej zmiany zachowań, konieczne jest jak najszybsze wsparcie skuteczniejszych i bardziej uzasadnionych rozwiązań w zakresie zarządzania. Uważa się, że dzięki zwiększeniu udziału ogółu społeczeństwa i zainteresowanych stron w systemie żywnościowym, innowacje demokratyczne, takie jak rady ds. polityki żywnościowej, będą promować jakość i legitymację polityki żywnościowej (4).

2.4.

Rady ds. polityki żywnościowej definiuje się jako lokalne koalicje różnych zainteresowanych stron, które współpracują w celu rozwiązywania problemów związanych z żywnością w danym regionie geograficznym (5). Stosowność określenia „polityka” została zakwestionowana, ponieważ niektóre z tych rad, koalicji żywnościowych lub komitetów chcą uniknąć postrzegania ich jako tworów politycznych, podczas gdy inne koncentrują się zarówno na programach, jak i na polityce. Organizacje te, dążące do inkluzywności i zasad demokratycznych, angażują zainteresowane strony z całego systemu żywnościowego, skupiając osoby fizyczne, samorządy lokalne, organizacje nienastawione na zysk i przedstawicieli różnych sektorów gospodarki – rolnictwa, opieki zdrowotnej i edukacji – w celu współpracy w zakresie inicjatyw polityki żywnościowej promujących dostęp do zdrowej, przystępnej cenowo i zrównoważonej żywności dla wszystkich członków społeczności, w której mają siedzibę.

2.5.

Pierwsze rady ds. polityki żywnościowej pojawiły się w Stanach Zjednoczonych w latach osiemdziesiątych XX w. (6) i od tego czasu są coraz liczniejsze i coraz bardziej zróżnicowane. Europa późno dołączyła do ruchu rad ds. polityki żywnościowej, jednak w ciągu ostatniego dziesięciolecia ich liczba w całej Europie szybko rosła (7). Zgodnie z literaturą naukową tworzenie w Europie rad ds. polityki żywnościowej w rzeczywistości na dobre rozpoczęło się wraz z ratyfikacją w 2015 r. mediolańskiego paktu na rzecz miejskiej polityki żywnościowej, czyli międzynarodowego porozumienia w sprawie miejskiej polityki żywnościowej, podpisanego przez ponad 260 miast na całym świecie, w którym poparto utworzenie tych rad w kilku europejskich miastach/regionach. Rady takie pojawiły się również na obszarach wiejskich lub podmiejskich, bez bezpośredniego powiązania z miastem (8).

2.6.

Rady ds. polityki żywnościowej zazwyczaj działają na szczeblu regionalnym i/lub gminnym, chociaż niektóre z nich istnieją na poziomie stanu/prowincji i kraju. Są one często sposobem na ponowne powiązanie miast z produkcją żywności w otaczających je regionach i zapewnienie skutecznego zarządzania lokalną i regionalną polityką żywnościową, lecz mogą być również istotne dla społeczności zamieszkujących poza obszarami miejskimi. Można je interpretować jako sieci łączące cel zrównoważonego rozwoju z celami demokracji i dobrych rządów przez inicjowanie procesów partycypacyjnych, opartych na współpracy i deliberatywnych między rolnikami, przedsiębiorcami sektora spożywczego, konsumentami i innymi podmiotami. Głównymi przykładami w Unii Europejskiej jest rada ds. polityki żywnościowej (9) utworzona w 2017 r. w Katalonii z organem zarządzającym składającym się z 33 członków, w tym władz regionalnych i lokalnych, kluczowych podmiotów łańcucha żywnościowego, osób z obszarów wiejskich (lecz z myślą o rozszerzeniu z pięcioma członkami reprezentującymi m.in. ministerstwa ds. edukacji, kultury, równości i feminizmu) i współpracującym z 42 miastami, a także sieć rad ds. polityki żywnościowej (2016 r.), która skupia 30 lokalnych rad opartych na podejściu oddolnym (głównie z Niemiec) i 40 inicjatyw założycielskich.

2.7.

Przykłady krajowych rad ds. polityki żywnościowej są w UE bardziej ograniczone. We Francji Krajowa Rada ds. Żywności (CNA (10)) jest niezależnym organem doradczym dla ministrów, który jest konsultowany w sprawie rozwoju polityki żywnościowej i wydaje opinie w celu zarówno wnoszenia wkładu w decyzje publiczne, jak i informowania różnych zainteresowanych stron w łańcuchu żywnościowym na takie tematy, jak: jakość żywności, kwestie dotyczące konsumentów, żywienie, bezpieczeństwo zdrowotne, dostęp do żywności i zapobieganie kryzysom. Terres en ville, francuska sieć zainteresowanych stron w zakresie miejskiej polityki rolnej i żywnościowej (11), utworzona w 2000 r., łączy francuskie miasta i izby rolnicze (12) o wspólnych celach, aby współtworzyć metropolitalne polityki rolne i żywnościowe z udziałem przedstawicieli władz samorządowych i specjalistów. Te terytorialne projekty żywnościowe są finansowane i kierowane przez władze publiczne, co czasami prowadzi do napięć z innymi szczeblami instytucjonalnymi. Doświadczenie pokazuje brak zaangażowania obywateli w kształtowanie polityki żywnościowej (na szczeblu lokalnym i krajowym). W Portugalii w 2018 r. utworzono Krajową Radę Bezpieczeństwa Żywnościowego i Żywienia (CONSANP) (13). W Luksemburgu utworzenie organizmu opartego na porozumieniu zainteresowanych stron, zwanego Krajową Radą ds. Polityki Żywnościowej, przewidziano w porozumieniu koalicyjnym na lata 2018–2023 (14); jak dotąd rada ta jednak oficjalnie nie powstała. W Niderlandach trwa organizacja szczytu obywatelskiego w sprawie przyszłości rolnictwa, jednak do tej pory nie przyznano mu żadnego wsparcia/finansowania ze strony decydentów politycznych (15).

2.8.

Warto również wspomnieć o Nordyckim Laboratorium Polityki Żywnościowej utworzonym przez Nordycką Radę Ministrów (16) i na jej potrzeby, aby „pomóc w rozwiązaniu problemów związanych z żywnością określonych jako wyzwania w ramach Agendy ONZ na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030”.

2.9.

W swoich opiniach (17) EKES wezwał do utworzenia „Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej”, która to Rada pomogłaby wypracować bardziej zintegrowane i partycypacyjne podejście do kształtowania polityki żywnościowej, przyspieszyłaby dostosowanie polityki na szczeblu unijnym, krajowym i lokalnym, zapewniłaby zainteresowanym stronom platformę do wzajemnego uczenia się przez wymianę dobrych praktyk oraz zadbałaby o uwzględnienie wszystkich punktów widzenia przedstawicieli różnych sektorów.

2.10.

Celem niniejszej opinii z inicjatywy własnej jest przedstawienie konkretnych pomysłów dotyczących zarządzania systemami żywnościowymi oraz znaczącego i zorganizowanego zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego, w tym młodych ludzi, w opracowywanie, monitorowanie i wdrażanie polityki żywnościowej. W opinii przeanalizowano również sposób, w jaki można zaangażować organy odpowiedzialne za edukację oraz przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego reprezentujących szkoły i rodziców uczniów w celu wspierania wczesnej edukacji przyszłych pokoleń w zakresie zrównoważonej i zdrowej żywności, w oparciu o niedawne prace dotyczące edukacji młodzieży (18) i programu dla szkół w UE (19).

3.   Wnioski wyciągnięte z istniejących rad ds. polityki żywnościowej na szczeblu lokalnym i krajowym

3.1.

Istniejące rady ds. polityki żywnościowej stanowią mozaikę instytucji o różnych formach i strukturach prawnych i organizacyjnych, misjach, celach i działaniach dostosowanych do potrzeb i priorytetów społeczności miejskiej, której służą, począwszy od organizacji nienastawionych na zysk, przez formy hybrydowe, po organy rządowe (lokalne). Stosują one różne partycypacyjne podejścia oraz metody opracowywania i przekształcania miejskich systemów żywnościowych.

3.2.

Wydaje się, że we wszystkich tych organizacjach dominuje wspólny cel, mianowicie potrzeba stworzenia zrównoważonego, zdrowszego, przejrzystego i sprawiedliwszego systemu żywnościowego dla wszystkich. Inne cele regionalnych i lokalnych rad ds. polityki żywnościowej obejmują osiągnięcie suwerenności żywnościowej, rozwój krótszych i lokalnych łańcuchów dostaw żywności, ograniczenie marnotrawienia żywności, tworzenie ogrodów wspólnotowych, łączenie miast i obszarów wiejskich, rozwój lokalnych rynków żywności, promowanie rolnictwa miejskiego i wspieranie dynamicznej kultury żywieniowej.

3.3.

Aby osiągnąć ten cel, organizacje te angażują się w szeroki zakres działań, które nie zawsze obejmują opracowywanie polityki, doradztwo w jej zakresie lub jej zmianę. Większość rad ds. polityki żywnościowej opiera się na podejściach oddolnych i wspiera tworzenie sieci kontaktów, rzecznictwo, edukację, podnoszenie świadomości i opracowywanie projektów. Inne opierają się na polityce, np. we Francji.

3.4.

Celem tych kierowanych przez społeczności rad jest uczynienie z demokracji żywnościowej przewodniej zasady proceduralnej. Struktury organizacyjne służące koordynacji, doradztwu itp. umożliwiają różnym zainteresowanym stronom angażowanie się w przywództwo, pomoc, partnerstwa i inne funkcje w zakresie samozarządzania. Członkostwo w radach ds. polityki żywnościowej jest najczęściej otwarte dla wszystkich osób zainteresowanych kwestiami dotyczącymi zrównoważonego systemu żywnościowego i skłonnych do przestrzegania zasad demokratycznych. Poza regularnym członkostwem w tych radach często tworzy się partnerstwa instytucjonalne z agencjami rządowymi, przedsiębiorstwami i organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, które działają na rzecz transformacji obecnych systemów żywnościowych w kierunku zrównoważonego rozwoju; partnerstwa te opierają się również na praktykach demokratycznych, w tym na zbiorowej kontroli i zbiorowym podejmowaniu decyzji. Ponadto rady ds. polityki żywnościowej są partnerami z (samo)rządem, co jest głównym przejawem demokratycznych rządów.

3.5.

Z punktu widzenia rad ds. polityki żywnościowej zrównoważony charakter systemu żywnościowego jest nadrzędnym celem, do którego dąży się poprzez osiąganie strategicznych (ogólnych) celów, takich jak wspieranie odpornych systemów żywnościowych, zwiększanie dostępu do zdrowej i zrównoważonej żywności i wiedzę na ten temat, zwalczanie marnotrawienia żywności poprzez gospodarkę o obiegu zamkniętym, wspieranie rozwoju gospodarczego, promowanie równości w systemie żywnościowym, promowanie zrównoważenia środowiskowego oraz zwiększanie wiedzy na temat zdrowej żywności i popytu na nią.

3.6.

W europejskich radach ds. polityki żywnościowej dominują dwa rodzaje form prawnych: stowarzyszenia i organizacje nienastawione na zysk, oddolne struktury tworzone przez społeczeństwo obywatelskie oraz odgórne struktury utworzone przez lokalne władze gminne. Poza obywatelami większość rad ds. polityki żywnościowej skupia szerokie grono członków, w tym przedsiębiorstwa prywatne, organy administracji publicznej i zainteresowane strony w sektorze żywności, zdrowia i edukacji. Skupiają one także szeroką reprezentację lokalnych grup społecznych.

3.7.

Finansowanie rad jest bardzo zróżnicowane. Niektóre rady ds. polityki żywnościowej mają opłacany personel lub korzystają z (dużych) finansowanych programów i projektów, inne polegają całkowicie na wkładach rzeczowych i wolontariuszach. Źródła pozyskiwania funduszy są różne: od rocznego wsparcia rządowego po składki członkowskie, dotacje na badania lub inne dotacje, wsparcie prywatnych fundacji i darowizny. Działania w zakresie pozyskiwania funduszy, wkłady członków, darowizny oraz dotacje/świadczenia publiczne są głównymi źródłami finansowania dla rad ds. polityki żywnościowej utworzonych jako organizacje lub stowarzyszenia nienastawione na zysk, podczas gdy rady ds. polityki żywnościowej tworzone przez władze gminne opierają się głównie na rocznym budżecie rady miasta.

3.8.

Istnieją także potencjalne problemy: badania pokazują, że rady ds. polityki żywnościowej mogą również mieć negatywne skutki lub nie zawsze funkcjonować optymalnie (20), np. jeżeli grupy znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji są niedostatecznie reprezentowane lub jeżeli interesy osobiste mają duży wpływ. Innym ważnym wyzwanie polega na tym, że jakość obrad zależy od równego uczestnictwa, dobrej organizacji procesu oraz skupienia się na wiedzy/wartościach, a nie na interesach. W związku z tym EKES podkreśla potrzebę rzeczywistej inkluzywności i wysokiej jakości obrad w ramach rad ds. polityki żywnościowej, co wymaga wyjścia poza otwarte członkostwo, które samo w sobie nie wystarczy do zapewnienia prawdziwej reprezentatywności, w szczególności grup tradycyjnie niedostatecznie reprezentowanych w społeczeństwie.

3.9.

EKES uważa ponadto, że rady ds. polityki żywnościowej powinny współpracować z młodymi pokoleniami, w tym poprzez edukację. Edukacja w zakresie zrównoważonych systemów żywnościowych powinna być traktowana priorytetowo w przyszłych pokoleniach, ze szczególnym uwzględnieniem wiedzy na temat zrównoważonych i zdrowych sposobów odżywiania, łańcucha produkcji od początku do końca w celu określenia, kto i w jaki sposób ją produkuje, oraz wyjaśnienia dystrybucji w naszym systemie żywnościowym, od rolnika lub hodowcy do produktu końcowego konsumowanego przez obywatela. W związku z tym EKES zaleca włączenie właściwych organów odpowiedzialnych za edukację do rad ds. polityki żywnościowej, by we współpracy z sektorem rolno-spożywczym określić priorytetowe treści dotyczące żywności w systemie edukacji. Ponadto uczenie się przez całe życie rodziców i kształcenie obywateli powinny wspierać edukację dzieci (21).

4.   Wezwanie do utworzenia Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej

4.1.

Oddolna tradycja rad ds. polityki żywnościowej jest bogata, ale nie była w stanie wpłynąć na postępy i odporność na poziomie europejskim. Reforma zarządzania systemami żywnościowymi jest nieunikniona i musi zostać przeprowadzona w sposób przywracający demokrację i rozliczalność systemów żywnościowych. Przyszłe ramy dotyczące zrównoważonych systemów żywnościowych wymagają starannego ukierunkowania zapewniającego skoordynowane zmiany we wszystkich sektorach. To poprzez zwiększenie rozliczalności i uczestnictwa można najskuteczniej obejść weto zasiedziałych podmiotów o niewielkim zainteresowaniu zmianami, a skutki prawdziwie kompleksowej polityki żywnościowej mogą być regularnie oceniane, zmieniane i ulepszane. Dlatego też zdaniem EKES-u ustanowienie Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej będzie tak kluczowym krokiem w kierunku realizacji kompleksowej wizji polityki żywnościowej (22).

4.2.

Europejska Rada ds. Polityki Żywnościowej powinna:

4.2.1.

opierać się na podstawach naukowych i zapewniać mechanizm doradztwa naukowego; być zaufanym i wiarygodnym źródłem badań i doradztwa naukowego;

4.2.2.

mieć następujący skład: — eksperci akademiccy i naukowcy (w ramach EFPC lub jako komitet doradczy), — podmioty w łańcuchu dostaw żywności (rolnicy, przedsiębiorstwa spożywcze i przetwórcy, sprzedawcy detaliczni, związki zawodowe itp.), podmioty systemu edukacji i organizacje społeczeństwa obywatelskiego (sieci ds. walki z ubóstwem, banki żywności, platformy społeczne, organizacje pozarządowe zajmujące się ochroną środowiska i rozwojem); przedstawiciele młodzieży; partnerzy społeczni, — przedstawiciele instytucji (Parlament, Rada, Komisja, EKES, KR);

4.2.3.

po zakończeniu fazy wstępnej w skład EFPC powinni wchodzić również przedstawiciele szczebla lokalnego, regionalnego i krajowego oraz rady ds. polityki żywnościowej o zorganizowanej łączności między odpowiednimi szczeblami; Obecnie krajowe rady ds. polityki żywnościowej nie są wystarczająco rozpowszechnione, aby zapewnić równą reprezentację wszystkich krajów;

4.2.4.

być organem instytucjonalnym, na rzecz którego instytucje UE powinny być zaangażowane i zapewniać poparcie polityczne; chodzi o niezależny, autorytatywny organ ds. planowania długoterminowego, organ niedepartamentalny, który powinien cieszyć się zaufaniem (organ przewodni), mający na celu sprostanie przyszłości w tej dziedzinie ukierunkowanej na zrównoważone systemy żywnościowe i działający stymulująco;

4.2.5.

być stałym źródłem rzetelnych porad i opartych na dowodach wariantów strategicznych i zaleceń dotyczących kierunku systemu żywnościowego UE, w odniesieniu do których instytucje UE powinny być zobowiązane do przekazywania zwrotnych i uzasadnionych informacji; Rada powinna zbadać możliwości realizacji i monitorowania istniejących zobowiązań UE, dokonać oceny krajowych planów polityki żywnościowej i przełożyć je na politykę, która zapewnia postęp społeczny dzięki żywności; powinna także zaangażować się w dyskusję na temat funkcjonowania globalnych systemów żywnościowych;

4.2.6.

poprawić spójność między obszarami polityki (takimi jak wspólna polityka rolna, wspólna polityka rybołówstwa, prawo do pożywienia, przepisy dotyczące zdrowego odżywiania, zamówienia publiczne, polityka edukacyjna itp.) oraz promować innowacje społeczne na rzecz dobrostanu wszystkich podmiotów łańcucha żywnościowego, z uwzględnieniem potrzeby wymiany pokoleniowej rolników;

4.2.7.

w odniesieniu do rad ds. polityki żywnościowej zapewniać wsparcie (finansowe i strukturalne) oraz promocję oddolnych podejść do zrównoważonych lokalnych, regionalnych i krajowych systemów żywnościowych, dążąc do zniwelowania przepaści między obszarami wiejskimi i miejskimi oraz polaryzacji między producentami a konsumentami poprzez wspieranie dialogu obywatelskiego (w tym dzięki włączeniu przedstawicieli młodzieży, słabszych i zmarginalizowanych grup społecznych, podmiotów wiejskich, partnerów społecznych) oraz umożliwiając systematyczny rozwój tych rad i sprzyjając synergii między władzami lokalnymi a społeczeństwem obywatelskim;

4.2.8.

ostatecznie stworzyć sieć rad ds. polityki żywnościowej na szczeblu UE będącą platformą wymiany najlepszych praktyk i spostrzeżeń z myślą o przekazywaniu informacji i wywieraniu wpływu na politykę UE;

4.2.9.

zapewniać synergię z innymi istniejącymi platformami UE, takimi jak Koalicja UE na rzecz Polityki Żywnościowej (23), Unijna Platforma ds. Strat i Marnotrawienia Żywności (24), europejska platforma zainteresowanych stron gospodarki o obiegu zamkniętym (ECESP) (25) i pakt UE na rzecz obszarów wiejskich (26).

4.3.

EKES jest gotów zapewnić przestrzeń do zwoływania posiedzeń Europejskiej Rady ds. Polityki Żywnościowej. Udanym przykładem jest już europejska platforma zainteresowanych stron gospodarki o obiegu zamkniętym – wspólna inicjatywa EKES-u i Komisji (27).

---

(1)  Transformacja europejskiego systemu żywnościowego – Ocena kombinacji polityki UE – Europejska Agencja Środowiska (europa.eu) i prof. De Schutter, prezentacja w EKES-ie 14 kwietnia 2023 r.

(2)  Między innymi: Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wkład społeczeństwa obywatelskiego w rozwój kompleksowej polityki żywnościowej w UE” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 18) oraz Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów »Strategia »od pola do stołu« na rzecz sprawiedliwego, zdrowego i przyjaznego dla środowiska systemu żywnościowego” (COM(2020) 381) (Dz.U. C 429 z 11.12.2020, s. 268).

(3)  Zob. sprawozdania Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC): https:www.ipcc.ch/report/sixth-assessment-report-cycle/.

(4)   „Power to the people?” [Władza dla ludzi?] „Food Democracy initiatives’ contributions to democratic goods” [Wkłady inicjatyw na rzecz demokracji żywnościowej w dobra demokratyczne], Jeroen J. L. Candel, maj 2022.

(5)  Zob. definicje w następujących artykułach naukowych: „Opportunities and challenges of food policy councils in pursuit of food system sustainability and food democracy – a comparative case study from the Upper-Rhine region” [Szanse i wyzwania dla rad ds. polityki żywnościowej dążących do zrównoważoności systemu żywnościowego i demokracji żywnościowej: porównawcze studium przypadku z regionu Górnego Renu], Mooney, 2022 oraz „Food Policy Councils: Lessons learned” [Rady ds. polityki żywnościowej: wyciągnięte wnioski], Harper et al., 2009.

(6)  Pierwsza amerykańska Rada ds. Polityki Żywnościowej została powołana w 1982 r. w Knoxville w stanie Tennessee.

(7)  Przykłady europejskich rad ds. polityki żywnościowej lub podobnych miejskich inicjatyw żywnościowych można znaleźć w projektach w ramach programów „Horyzont 2020” i „Horyzont Europa” – które to projekty koncentrują się na polityce rolno-spożywczej i narzędziach służących poprawie systemów żywnościowych – takich jak: Cities2030, FoodSHIFT 2030, FoodCLIC, FEAST i FOOD TRAILS.

(8)  Franzen-Castle, L. i in., „Engaging Rural Community Members with Food Policy Councils to Improve Food Access: Facilitators and Barriers” [Angażowanie członków społeczności wiejskich w działalność rad ds. polityki żywnościowej w celu poprawy dostępu do żywności: ułatwienia i bariery], Journal of Hunger & Environmental Nutrition 17, 207–223, 2022.

(9)  Consell Català de l'Alimentació.

(10)  CNA: www.cna-alimentation.fr/.

(11)  Terres en villes: www.terresenvilles.org/.

(12)  Montpellier, Rouen, Voiron, Le Havre, Artois (Béthune, Bruay-en-Artois), Douai, Angers, Rennes, Saint-Nazaire, Nantes, Lorient, Toulouse, Grenoble, Saint-Étienne, Lyon, Besançon, Dijon, Nancy, Metz, Amiens, Lille, Auxerre, Poitiers (2022).

(13)  Conselho Nacional de Segurança Alimentar e Nutricional entra em funcionamento.

(14)  Rada ds. polityki żywnościowej: https://food.uni.lu/projects/research-projects/food-policy-council/.

(15)  https://g1000landbouw.nl/

(16)  Nordyckie Laboratorium Polityki Żywnościowej: www.norden.org/en/nordic-food-policy-lab.

(17)  Między innymi: Dz.U. C 129 z 11.4.2018, s. 18 oraz Dz.U. C 429 z 11.12.2020, s. 268.

(18)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wzmocnienie pozycji młodzieży w celu osiągnięcia zrównoważonego rozwoju poprzez edukację” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 100 z 16.3.2023, s. 38).

(19)  Raport informacyjny EKES-u „Ocena programu dla szkół w UE”.

(20)   „Power to the people? Food Democracy initiatives’ contributions to democratic goods” [Władza dla ludzi? Wkłady inicjatyw na rzecz demokracji żywnościowej w dobra demokratyczne].

(21)   Dz.U. C 100 z 16.3.2023, s. 38.

(22)  Sprawozdanie IPES na temat żywności: CFP_FullReport.pdf (ipes-food.org) oraz De Schutter, O., Jacobs, N. i Clément, C., „A 'Common Food Policy' for Europe: How governance reforms can spark a shift to healthy diets and sustainable food systems” [Wspólna polityka żywnościowa dla Europy: W jaki sposób reformy zarządzania mogą pobudzać przejście na zdrowy sposób odżywiania i zrównoważone systemy żywnościowe], Food Policy 96, 2020.

(23)  Koalicja UE na rzecz Polityki Żywnościowej.

(24)  Unijna Platforma ds. Strat i Marnotrawienia Żywności.

(25)  Europejska platforma zainteresowanych stron gospodarki o obiegu zamkniętym.

(26)  Pakt na rzecz obszarów wiejskich. https://rural-vision.europa.eu/rural-pact_en.

(27)  Europejska platforma zainteresowanych stron gospodarki o obiegu zamkniętym.

Sprawozdawczyni:

Alena MASTANTUONO

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego	25.1.2023
Podstawa prawna	Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
	Opinia z inicjatywy własnej
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja Transportu, Energii, Infrastruktury i Społeczeństwa Informacyjnego
Data przyjęcia przez sekcję	16.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	14.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	194/4/10

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Kryzys energetyczny najbardziej wpłynął na poziom inflacji i obciążenie finansów publicznych. Gospodarstwa domowe o niskich i średnich dochodach oraz przedsiębiorstwa energochłonne dotkliwie odczuły napędzane cenami gazu i ropy naftowej ceny energii, które stały się czynnikiem pobudzającym inflację. Wysoka inflacja była najbardziej widocznym zjawiskiem w wynikach gospodarczych w 2022 r., a dodatkowo powodowała ona efekt domina, wpływając na inne elementy koszyka konsumenckiego, co znacząco przekładało się na poziom konsumpcji i zachowania konsumentów. O powadze sytuacji świadczy również bardzo duża częstość ogłaszania upadłości w UE.

1.2.

Oprócz wpływu kryzysu energetycznego również wcześniejsze negatywne konsekwencje pandemii COVID-19 znacznie osłabiły wyniki gospodarcze UE po największym od wielu dziesięcioleci spadku PKB. W niektórych sektorach ten skumulowany efekt może być bardziej odczuwalny niż w innych. Trudno jest również uzyskać ogólny obraz wpływu kryzysu energetycznego na gospodarkę ze względu na wciąż utrzymujące się skutki pandemii COVID-19. Obecne dane statystyczne w niektórych dziedzinach takich jak zatrudnienie są dość pozytywne, lecz z pewnością nie oznacza to, że sytuacja jest idealna. Klarowną analizę wpływu kryzysu na gospodarkę można przeprowadzić dopiero wówczas, gdy dobiegnie on końca i dostępne będą wszystkie dane szczegółowe.

1.3.

Kryzys energetyczny odbił się na gospodarce, powodując wysoką inflację, słaby wzrost gospodarczy, silną presję na finanse publiczne oraz siłę nabywczą gospodarstw domowych i przedsiębiorstw, a także utratę zewnętrznej konkurencyjności gospodarczej. Opierając się na zaleceniach Europejskiego Banku Centralnego (EBC), Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) proponuje ustanowienie kryterium „zielonego 3T”, tak aby przyszłe interwencje były indywidualnie dopasowane („tailored”), ukierunkowane („targeted”) i odporne na transformację („transition-proof”). Nieukierunkowane środki cenowe w dłuższej perspektywie wydłużałyby jedynie okres podwyższonej inflacji.

1.4.

EKES jest przekonany, że w kolejnych działaniach politycznych należy uwzględnić wnioski płynące z negatywnego wpływu kryzysu energetycznego na wyniki gospodarcze UE. Kryzys energetyczny – spowodowany głównie inwazją Rosji na Ukrainę – sprawił, że udało się ujawnić i zidentyfikować pewne istotne słabości i zakłócenia w systemie gospodarczym UE. Ten system musi zostać strukturalnie poprawiony i dostosowany, by skuteczniej stawić czoła podobnym wstrząsom zewnętrznym, głównie pod względem odporności, wydajności i autonomii strategicznej.

1.5.

EKES uważa, że UE musi wyjść poza reagowanie kryzysowe z wykorzystaniem środków fiskalnych i skupić się na zmianach strukturalnych, co pozwoli jej szybciej odciąć się od paliw kopalnych. W celu zapewnienia płynnego i konkurencyjnego rozwoju gospodarczego UE potrzebuje niezawodnych i bezpiecznych dostaw przystępnej cenowo energii w obrębie zintegrowanego rynku energii, charakteryzującego się wysokim udziałem czystej energii, odpornego i zdolnego do stawienia czoła zakłóceniom i wstrząsom.

1.6.

Komitet zdecydowanie popiera wszystkie działania polityczne, które służą trwałemu ograniczeniu inflacji w tym roku, i opowiada się za odbudową gospodarczą opartą na inwestycjach w ekologiczne, cyfrowe i strategicznie ważne sektory i gałęzie przemysłu, wspierające bazę przemysłową i globalną konkurencyjność UE przy jednoczesnym wykorzystaniu wszystkich zalet jednolitego rynku. Bezwzględnie kluczową kwestią jest to, by produkcja czystych technologii stała się dla Europy uzasadnieniem biznesowym. Partnerzy społeczni chcą za wszelką cenę zadbać o to, by wiedza, umiejętności i baza produkcyjna nie opuszczały Europy. By zapewnić inteligentną niezależność, przemysł i tworzone w nim miejsca pracy muszą pozostać w Europie. Konkurencyjność oraz tworzenie miejsc pracy wysokiej jakości muszą zatem stać się stylem życia i centralnym elementem kształtowania i realizacji polityki.

1.7.

Urzeczywistnienie Zielonego Ładu, w tym przejście na gospodarkę neutralną pod względem emisji dwutlenku węgla i utrzymanie konkurencyjnego przemysłu UE, wymaga ogromnych inwestycji ze źródeł publicznych i prywatnych. UE nie ma jednak długoterminowych ram umożliwiających solidne finansowanie urzeczywistnienia Zielonego Ładu. Dlatego też EKES apeluje o stosowne ramy, które w prosty i skuteczny sposób wesprą działania finansujące przejście na gospodarkę neutralną dla klimatu.

1.8.

W czasach kryzysu i niepewności kluczowe znaczenie mają obiektywne informacje i silne przywództwo polityczne. Komitet zaleca zatem dalsze zapewnianie odpowiedniej komunikacji, w tym również przez cały czas, w którym trzeba uporać się z konsekwencjami kryzysu. Reforma rynku i systemu energetycznego będzie miała wpływ na wszystkie gałęzie przemysłu i konsumentów; bezwzględnie konieczne jest, aby zainteresowane strony miały możliwość zabrania głosu w procesie legislacyjnym i otrzymywały właściwe informacje o tej zasadniczej transformacji.

2.   Najważniejsze fakty i kontekst

2.1.

Kryzys energetyczny trwa i nadal rzutuje na życie ludzi i dobrobyt przedsiębiorstw. Dlatego też trudno jest dokonać ostatecznego pomiaru jego ogólnego oddziaływania na gospodarkę. Można jednak z całą pewnością stwierdzić, że w największym stopniu wpływa on na inflację (najwyższą od wielu dziesięcioleci) i finanse publiczne (które miały duże znaczenie w łagodzeniu skutków wysokich cen i kosztów oraz masowym wspieraniu inwestycji służących ograniczeniu podatności na zagrożenia). Przyczyną wysokich cen energii były drastyczne podwyżki cen gazu (1).

2.2.

Należy przypomnieć kluczowe etapy unii energetycznej, w których szczegółowo określono przebieg przyszłego rozwoju systemu energetycznego. Niektóre z jej filarów, szczególnie te związane z bezpieczeństwem energetycznym, były ostatnio bagatelizowane. Wynika to głównie z silnego nastawienia na tani gaz z Rosji i preferowania tego rozwiązania, uważanego w tamtym czasie za tymczasowe źródło energii na okres zielonej transformacji gospodarczej, a także z pospiesznego, podyktowanego czysto politycznymi względami odejścia od stabilnych i czystych źródeł.

2.3.

Ze względu na różne koszyki energetyczne w państwach członkowskich UE, odzwierciedlające między innymi uwarunkowania geomorfologiczne, osiągnięcie celów unii energetycznej zależy w dużym stopniu od sytuacji krajowej. Ten czynnik znajduje wyraźne odzwierciedlenie w prędkości transformacji ekologicznej w UE. Jedna kwestia pozostaje jednak jasna: najważniejszym priorytetem unii energetycznej w czasie kryzysu było bezpieczeństwo dostaw, co czasami stało w sprzeczności z celami transformacji ekologicznej.

2.4.

Obecny kryzys energetyczny pokazał, jak bardzo system energetyczny UE jest podatny na zagrożenia i jak istotne jest dążenie do otwartej strategicznej autonomii energetycznej całego łańcucha sektora energetycznego. Zarazem okazało się, że ten system jest w stanie mierzyć się z mocnymi wstrząsami zewnętrznymi i ich skutkami oraz absorbować je. Do kryzysu energetycznego doprowadził splot okoliczności gospodarczych, politycznych i technicznych. Kryzys rozpoczął się od wstrząsów gospodarczych po pandemii COVID-19, która spowodowała wzrost światowego zapotrzebowania na energię, natomiast ingerencja państw trzecich i niski poziom magazynowania gazu w niektórych państwach europejskich w sezonie zimowym 2021–2022 w połączeniu z wyższym zapotrzebowaniem uwypukliły powagę sytuacji. Ten i tak już trudny stan rzeczy pogorszyła inwazja Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. Dodatkowym negatywnym czynnikiem była zależność UE od kopalnych źródeł energii, co miało silny bezpośredni wpływ na ceny energii i bezpieczeństwo dostaw.

2.5.

Kryzys energetyczny wywiera destrukcyjny wpływ na gospodarkę UE. W 2022 r. bezpośrednio przyczynił się do rekordowo wysokiego w najnowszej historii integracji UE poziomu inflacji, ponieważ średnia inflacja UE kształtowała się na poziomie 9,2 % (2); w 2023 r. należy spodziewać się spadku do poziomu 6,7 % (co nadal stanowi bardzo wysoki poziom), a w kolejnym roku – do 3,1 % (3). Wysoka inflacja była najbardziej widocznym zjawiskiem w wynikach gospodarczych w 2022 r., a dodatkowo powodowała ona efekt domina, wpływając na inne elementy koszyka konsumenckiego, co znacząco przekładało się na poziom konsumpcji i zachowania konsumentów. Ma to olbrzymi wpływ na gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa. Z powodu skoków cen ucierpiały nie tylko osoby znajdujące się w najtrudniejszej sytuacji. Bardzo mocno odczuwają to gospodarstwa domowe o niskich i średnich dochodach, w związku z czym wskaźniki ubóstwa energetycznego mogą wzrosnąć. Odbiło się to znacznie na finansach osobistych i ufności konsumenckiej w UE; większość konsumentów zmieniła nawyki, aby poradzić sobie podczas kryzysu energetycznego. We wrześniu 2022 r. nastroje konsumentów osiągnęły rekordowo niski poziom, a następnie nieznacznie się poprawiły.

2.6.

Ta sytuacja wpłynęła również negatywnie na położenie przedsiębiorstw. Wskaźnik ogłoszeń upadłości w UE znacznie wzrósł (o 26,8 %) w porównaniu z poprzednim kwartałem, osiągając wartość 113,1, co jest najwyższym wynikiem odnotowanym w historii. Jest to wskaźnik stosowany przez Eurostat do pomiaru poziomu upadłości w UE w stosunku do poziomu referencyjnego wynoszącego 100 w 2015 r. Dane pokazują, że wskaźnik zaczął rosnąć w II kw. 2020 r. i zdecydowanie rósł przez cały 2022 r. Wartość odnotowana w IV kw. 2022 r. odzwierciedlała pogarszającą się sytuację przedsiębiorstw, szczególnie MŚP, które borykały się ze spadkiem popytu, bardziej rygorystycznymi standardami kredytowymi (4) oraz mroczną i niepewną przyszłością.

2.7.

Kryzys energetyczny miał też negatywny wpływ na wyniki gospodarcze UE, głównie pod względem spożycia prywatnego (jego spadek uznaje się za główną przyczynę stagnacji PKB), inwestycji (pomimo olbrzymiego potencjału w zakresie działalności inwestycyjnej luka inwestycyjna od 2021 r. faktycznie rośnie), a także konkurencyjności zewnętrznej (która znacznie pogorszyła się w porównaniu z okresem sprzed 2020 r.). Przewiduje się, że ogólne PKB UE, które w 2022 r. znacznie wzrosło o 3,5 %, w 2023 r. nieznacznie wzrośnie (1,0 %), a jego wzrost umiarkowanie przyspieszy w 2024 r. (1,7 %).

2.8.

Dodatkowym obciążeniem wynikającym bezpośrednio z kryzysu energetycznego jest wydajność finansów publicznych. W 2022 r. średni deficyt budżetowy wyniósł 3,4 % PKB (5), a w ciągu kolejnych dwóch lat należy spodziewać się podobnych wartości liczbowych (przekraczających wymogi wynikające z paktu stabilności i wzrostu). Kryzys energetyczny w połączeniu z zieloną transformacją wywierają dużą presję na wydatki publiczne, podczas gdy w celu utrzymania równowagi fiskalnej należy stosować ostrożne podejście. Szersze wykorzystanie dźwigni finansowej zapewnianej przez inwestycje prywatne w oparciu o systemy gwarancji (w rodzaju EFIS) powinno być modelem przeznaczania wystarczających środków na inwestycje w sposób ostrożny pod względem fiskalnym.

2.9.

Jak dotąd zagregowane dane statystyczne dotyczące wpływu kryzysu energetycznego na rynek pracy nie wskazywały na negatywne oddziaływanie. W grudniu 2022 r. stopa bezrobocia w UE wynosiła 6,1 % (bez zmian od kwietnia). Był to najniższy poziom od 2000 r. Spowolnienie działalności gospodarczej szacowane na koniec ubiegłego roku i przewidywane na początku 2023 r. będzie rzutować na tempo wzrostu zatrudnienia. Przedsiębiorstwa energochłonne dotkliwie odczuły kryzys i w przyszłości należy spodziewać się poważnych wyzwań dla rynku pracy.

2.10.

W 2022 r. kryzys energetyczny w połączeniu z łagodną zimą, oszczędnościami i wstrzymaniem działalności gospodarczej doprowadził do spadku zużycia energii elektrycznej (o 4,6 %). Według Agencji Unii Europejskiej ds. Współpracy Organów Regulacji Energetyki (ACER) spadek zapotrzebowania przyspieszał przez cały rok; w IV kw. 2022 r. był pięciokrotnie wyższy niż w I kw. W I kw. zapotrzebowanie spadło o 1,8 %, a w IV kw. aż o 9,5 % w porównaniu z analogicznymi okresami w 2021 r.

2.11.

Kryzys przyniósł ze sobą niemniej pewne pozytywne aspekty. Po pierwsze, pojawiły się nowe rozwiązania oznaczające przełom z punktu widzenia wzrostu efektywności energetycznej i pobudzenie rozwoju (lub w niektórych przypadkach renesans) czystych technologii. Niektóre przedsiębiorstwa wprowadziły na rynek innowacyjne rozwiązania. Po drugie, kryzys pokazał, że potrzeba lepszych połączeń międzysystemowych między rynkami energii i większej solidarności między państwami członkowskimi. Instytucje UE oraz państwa członkowskie były w stanie dość szybko podjąć działania i zareagować, a także zaakceptować nową sytuację dzięki dużej elastyczności.

2.12.

Kryzys sprawił, że konieczne stało się również dostosowanie i ponowne zdefiniowanie głównych filarów polityki energetycznej UE: unii energetycznej, Zielonego Ładu i jego poszczególnych elementów (zwłaszcza pakietu „Gotowi na 55”) oraz ram unijnej systematyki dotyczącej zrównoważonego rozwoju. Reakcja na poważną sytuację w 2022 r. obejmuje długoterminowe narzędzia strukturalne, takie jak REPowerEU i Plan przemysłowy Zielonego Ładu na miarę epoki neutralności emisyjnej, a także środki natychmiastowe/krótkoterminowe, które mają zapobiec najbardziej dotkliwym skutkom kryzysu dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw.

3.   Uwagi ogólne

3.1.

EKES podkreśla, że główną przyczyną kryzysu była duża zależność UE od dostaw gazu z Rosji, i proponuje wypracowanie długoterminowej wizji, dzięki której UE będzie mniej zależna od energii z państw trzecich, co obejmuje również niezależność w odniesieniu do czystych technologii. Zaznacza, że wszystkie środki unijne i krajowe muszą zachęcać do tej strategicznej zmiany, która zagwarantuje autonomię strategiczną Europy.

3.2.

EKES ma świadomość, że kwestią priorytetową jest nie tylko stawienie czoła konsekwencjom kryzysu, lecz przede wszystkim zajęcie się jego powodami i przyczynami, i jest gotowy omawiać i proponować rozwiązania. Wymaga to stopniowego odchodzenia od środków nadzwyczajnych na rzecz zgodnych z zasadami rynkowymi i opartych na dowodach reform i inwestycji, opartych na zrównoważonych i wykonalnych koncepcjach strategicznych. Takie koncepcje strategiczne muszą zapewniać równowagę między priorytetami i źródłami finansowania (publicznymi i prywatnymi) a otoczeniem instytucjonalnym i warunkami administracyjnymi (pozwolenia, zgodność z przepisami unijnymi i krajowymi), a ponadto muszą opierać się na odpowiednim wsparciu publicznym.

3.3.

Działania służące oszczędzaniu energii podjęte przez gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa pomogły uniknąć poważnego ryzyka niedoborów energii. Nie można jednak przymykać oczu na fakt, że pewne oszczędności poczyniono wyłącznie dzięki zaprzestaniu działalności gospodarczej. Logicznie rzecz biorąc, najbardziej podatne na zagrożenia w czasie kryzysu są najbardziej energochłonne sektory przemysłu (przemysł chemiczny, producenci nawozów, hutnictwo żelaza i stali). Należy zwrócić na nie szczególną uwagę w kontekście transformacji energetycznej, jak również ryzyka dezindustrializacji UE (ucieczki emisji).

3.4.

Podstawą transformacji ekologicznej jest stabilna i wzajemnie powiązana infrastruktura energetyczna, która w ostatnich latach była zdecydowanie niedoinwestowana. W nadchodzących latach inwestycje w infrastrukturę i jej modernizacja będą odgrywać kluczową rolę. Z tego względu ważne jest, aby nowe przepisy były jasnym i długofalowym sygnałem dla inwestorów. Zdolność MŚP do inwestowania w transformację energetyczną jest jednak bardzo ograniczona od czasu pierwotnego kryzysu (COVID-19). Reformy muszą uwzględniać cele polityki energetycznej UE pod względem transformacji ekologicznej, odporności i dobrobytu społecznego, a także ogromne różnice w strukturze koszyka energetycznego poszczególnych państw członkowskich. Kryzys ma duży wpływ na pewność inwestycji.

3.5.

EKES jest przekonany, że do najważniejszych wymogów reform zalicza się przede wszystkim aktualizację struktury rynku energii, tak aby umożliwić zrównoważoną transformację ekologiczną. Wzywa współprawodawców do osiągnięcia konsensusu w sprawie głównych kategorii struktury rynku, co miałoby bezpośredni wpływ na przyszłą skłonność do inwestowania w tym sektorze, w tym w sprawie umów długoterminowych, instrumentów wspierających i zachęcających do korzystania z odnawialnych źródeł energii, modelu stanowiącego podstawę generowania cen energii, a także kwestii ogólnej elastyczności.

3.6.

W ramach Europejskiego Zielonego Ładu, którego uzupełnieniem jest inicjatywa REPowerEU, do końca dekady możliwe będzie zainwestowanie rocznie około 350 mld EUR (ponad 2 % rocznego PKB UE). Krótkoterminowe prognozy inwestycyjne dla UE pozostają znacznie słabsze. Wymaga to uruchomienia dodatkowych środków finansowych w celu zaspokojenia priorytetowych potrzeb inwestycyjnych. Tego rodzaju inwestycje mogłyby być czynnikiem napędzającym większe ożywienie gospodarcze w UE oraz dodatkowe inwestycje w infrastrukturę, cyfryzację sieci energetycznych, połączenia międzysystemowe i zdolność magazynowania.

3.7.

EKES ma świadomość, że proces ten wymaga ogromnych zasobów finansowych. Transformacja ekologiczna nie będzie możliwa bez inwestycji w badania naukowe, innowacje, infrastrukturę i pracowników, którzy powinni zostać odpowiednio przygotowani w drodze kształcenia, podnoszenia kwalifikacji i zmiany kwalifikacji. Niezależnie od olbrzymich kwot w ramach nowych, proponowanych na ten cel programów finansowania UE – jego urzeczywistnienie wymaga bezwzględnie źródeł publicznych i prywatnych. EKES podkreśla potrzebę prostego, skutecznego i łatwo dostępnego finansowania oraz apeluje o innowacyjne metody angażowania kapitału prywatnego za pośrednictwem instrumentów finansowych. Bierze również pod uwagę większe znaczenie środków pomocy państwa i finansowania w konkretnym celu, zalecając jednocześnie zapewnienie w UE równych warunków działania.

3.8.

W okresie od września 2021 r. do stycznia 2023 r. rządy UE przeznaczyły na ochronę gospodarstw domowych i przedsiębiorstw kwotę 758 mld EUR. Zaledwie jedna trzecia interwencji fiskalnych wprowadzonych przez państwa członkowskie była ukierunkowana na grupy odbiorców wrażliwych. EKES zaleca wykorzystanie zaleceń EBC; należy ustanowić kryterium „zielonego 3T”, aby przyszłe interwencje były indywidualnie dopasowane, ukierunkowane i odporne na transformację. Również MFW uznał nieukierunkowane środki cenowe za rozwiązania tworzące warunki, które w dłuższej perspektywie sprzyjają dłuższemu okresowi wysokiej inflacji. Opóźnienie stopniowego wycofywania takich środków mogłoby zagrozić zdolności EBC do osiągnięcia jego celów średnioterminowych, co skutkowałoby zaostrzeniem polityki pieniężnej na okres dłuższy, niż byłoby to pożądane.

3.9.

EKES jest przekonany, że odbudowa gospodarcza mogłaby zatem prowadzić do tworzenia nowych możliwości zatrudnienia i poprawić konkurencyjność zewnętrzną gospodarki UE dzięki tworzeniu nowych gałęzi przemysłu i przedsięwzięć biznesowych koniecznych do pomyślnego przejścia na gospodarkę neutralną dla klimatu. Charakteryzujące się wysoką jakością podnoszenie i zmiana kwalifikacji będą miały decydujące znaczenie dla pokierowania procesem transformacji. Bezwzględnie kluczową kwestią jest to, by produkcja czystych technologii stała się dla Europy uzasadnieniem biznesowym. Partnerzy społeczni chcą za wszelką cenę zadbać o to, by wiedza, umiejętności i baza produkcyjna nie opuszczały Europy. By zapewnić inteligentną niezależność, przemysł i tworzone w nim miejsca pracy muszą pozostać w Europie. Pilnie potrzebne jest odzyskanie utraconej pozycji, a przejście na zieloną gospodarkę daje nam taką szansę, o ile proces ten będzie odpowiednio zorganizowany. Konkurencyjność oraz tworzenie miejsc pracy wysokiej jakości muszą zatem stać się stylem życia i centralnym elementem kształtowania i realizacji polityki.

3.10.

Niezależnie od nowych środków w zakresie reform UE musi przede wszystkim skoncentrować się na wdrażaniu i egzekwowaniu przepisów przyjętych w ramach Zielonego Ładu. Rodzi się również pytanie, dlaczego środki te nie zostały wprowadzone przez państwa członkowskie. Jednym z powodów jest niewielka zdolność państw członkowskich do absorpcji dużej ilości przepisów. To samo dotyczy przedsiębiorstw, głównie MŚP.

4.   Uwagi szczegółowe

4.1.

EKES wzywa Komisję Europejską i jej współprawodawców, by dołożyli wszelkich starań w celu osiągnięcia konsensusu w sprawie kluczowych parametrów i kategorii struktury rynku. Przykładowo w kontekście umów zakupu energii elektrycznej (PPA) dobrym pomysłem byłoby określenie wspólnych unijnych zasad zamówień publicznych w tej dziedzinie, wymogów dotyczących powiązanych gwarancji państwowych lub ram zachęt do wykorzystywania pełnego potencjału PPA przez przedsiębiorstwa. Komitet życzyłby sobie szybkich rezultatów. W przeciwnym razie ze względu na brak przejrzystości i długoterminowej przewidywalności inwestorzy będą odraczać decyzje inwestycyjne lub opuszczą rynek i nie będą inwestować, dopóki ramy nie będą dla nich całkowicie jasne.

4.2.

EKES jest bardzo zaniepokojony wynikami makrekonomicznymi UE odnotowywanymi przez wiele dziesięcioleci i ma świadomość powagi sytuacji. Zdaje sobie jednak sprawę, że gra toczy się dalej i że należy podjąć działania w celu poprawy sytuacji. Komitet ma nadzieję, że największe zagrożenie – inflacja – jest obecnie pod kontrolą, i że o ile nie wystąpi żaden inny wstrząs zewnętrzny, era nowego sprawiedliwego i odpornego systemu czystej energii może nadejść już wkrótce.

4.3.

Komitet zdecydowanie zaleca, aby środki nadzwyczajne wiążące się z dochodem były ściśle tymczasowe. Stosowanie ich przez okres dłuższy niż jest to konieczne może prowadzić do pewnych zmian zachowań, skutków społecznych i niepotrzebnych zakłóceń na rynku oraz zniechęcać inwestorów z danych sektorów do inwestowania. Polityka górnych limitów powinna w elastyczny sposób odzwierciedlać tymczasowo rzeczywistość gospodarczą i być dostosowywana do zmian na rynku; w przeciwnym razie, jeżeli dojdzie do spadku cen energii elektrycznej, może szkodzić konsumentom.

4.4.

EKES stanowczo popiera wzmocnienie systemu ochrony konsumentów, gdyż do tego skłania analiza wpływu obecnego kryzysu energetycznego na klientów. Oznacza to kompleksową obsługę, w tym ochronę prawną, usługi informacyjne i doradcze, szczegółowe instrukcje, dzielenie się najlepszymi praktykami itp. Należy zwrócić szczególną uwagę na osoby zagrożone ubóstwem energetycznym.

---

(1)  Ceny energii elektrycznej gwałtownie wzrosły, sięgając 150–300 EUR/MWh w 2022 r., przy czym skala oddziaływania tych zmian była uzależniona od lokalnego znaczenia gazu w portfelu energetycznym.

(2)  Zharmonizowany wskaźnik KE dotyczący cen energii dla konsumentów z 2023 r. pokazuje, że w 2022 r. roczny wzrost cen energii wynosił średnio 20 %. Sytuacja różniła się jednak między państwami członkowskimi, a maksymalny – 65-procentowy – poziom odnotowano we Włoszech.

(3)  Prognoza gospodarcza z wiosny 2023 r., Eurostat.

(4)  Zgodnie z ankietą EBC ze stycznia 2023 r. na temat udzielania kredytów – w IV kw. 2022 r. nadal w dużym stopniu zaostrzano standardy kredytowe zarówno w odniesieniu do przedsiębiorstw, jak i gospodarstw domowych. Przedsiębiorstwa odnotowały największe zaostrzenie standardów kredytowych (w ujęciu netto) od czasu kryzysu zadłużeniowego w strefie euro w 2011 r.

(5)  Prognoza gospodarcza z wiosny 2023 r., Eurostat.

Sprawozdawca:

Philip VON BROCKDORFF

Wniosek o konsultację	Pismo od Maroša ŠEFČOVIČA, wiceprzewodniczącego Komisji Europejskiej do spraw stosunków międzyinstytucjonalnych i prognozowania, 20.1.2023
Podstawa prawna	Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja ds. Unii Gospodarczej i Walutowej oraz Spójności Gospodarczej i Społecznej
Data przyjęcia przez sekcję	30.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	14.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	140/67/12

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Jak stwierdził Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) w poprzedniej opinii w tej sprawie (1), konieczne jest osiągnięcie konsensusu przez państwa członkowskie, by dodać nowe zasoby własne w celu pokrycia spłaty zadłużenia wynikającego z zaciągania pożyczek w ramach planu odbudowy NextGenerationEU bez narażania budżetów programów UE i bez znacznego zwiększenia wkładu z tytułu zasobów własnych opartych na dochodzie narodowym brutto (DNB).

1.2.

EKES podkreśla, że opracowywanie wniosków dotyczących nowych źródeł dochodów własnych powinno się odbywać z uwzględnieniem presji budżetowych, z jakimi zmagają się państwa członkowskie w następstwie pandemii oraz utrzymujących się napięć międzynarodowych. Stało się to jeszcze ważniejsze w obecnych warunkach wyższych stóp procentowych, co może spowodować, że nowe zasoby własne zaproponowane w pakiecie Komisji z 2021 r. nie pokryją kosztów spłaty należności zaciągniętych w ramach NextGenerationEU.

1.3.

EKES odnotowuje, że zastosowanie mają przepisy dotyczące zasobów własnych pochodzących z wkładów opartych na ilości odpadów opakowaniowych z tworzyw sztucznych niepoddawanych recyklingowi. Podkreśla znaczenie przyjęcia i transpozycji w sposób zharmonizowany nowego wniosku ustawodawczego dotyczącego opakowań i odpadów opakowaniowych związanych z niepoddawanymi recyklingowi odpadami opakowaniowymi z tworzyw sztucznych. Zdaniem EKES-u zasoby własne obliczane na podstawie ilości odpadów komunalnych także mogłyby stanowić kolejną możliwą do wdrożenia opcję (pod warunkiem że byłoby to wykonalne pod względem technicznym i środowiskowym). Taka opcja wspierałaby również gospodarkę o obiegu zamkniętym.

1.4.

EKES apeluje do Komisji o jak najszybsze opracowanie wniosków dotyczących BEFIT (Działalność gospodarcza w Europie: Ramy opodatkowania dochodu). W tym względzie wzywa Komisję do ustanowienia jasnych celów związanych z uproszczeniem środowiska podatkowego i zapewnienia konkurencyjności istniejących i nowych dyrektyw w sprawie opodatkowania. W szczególności podkreśla potrzebę oparcia przepisów BEFIT na zharmonizowanych definicjach i normach, jak również na lepszych oszacowaniach potencjalnych dodatkowych dochodów związanych z ich wdrażaniem.

1.5.

EKES uważa, że rozsądne jest rozważenie możliwości włączenia usług finansowych do ram BEFIT lub opracowania globalnego podatku od transakcji finansowych (PTF) zgodnie z propozycją Parlamentu Europejskiego, przy jednoczesnej ocenie potencjalnych skutków tej propozycji.

1.6.

Z zadowoleniem przyjmuje porozumienie między Radą a Parlamentem Europejskim w sprawie mechanizmu dostosowania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2 (CBAM). Ponadto z myślą o zapewnieniu bardziej wyrównanych szans w zakresie warunków pracy Komisja może rozważyć nałożenie dodatkowej opłaty na przedsiębiorstwa z UE importujące produkty od producentów z państw trzecich, którzy nie zapewniają odpowiedniej ochrony pracowników – przy założeniu, że byłoby to zgodne z zasadami Światowej Organizacji Handlu (WTO) i podlegałoby jasnym kryteriom stosowania. Jednocześnie EKES ponownie podkreśla konieczność wprowadzenia pewnych ulg w wywozie dla przedsiębiorstw unijnych, tak aby mogły one konkurować na rynkach trzecich.

1.7.

Zgodnie ze stworzonymi przez OECD/G-20 otwartymi ramami w sprawie erozji bazy podatkowej i przenoszenia zysków EKES zauważa, że uzgodniono okres niewprowadzania nowych uregulowań i karencji w odniesieniu do podatków cyfrowych. Można by jednak ewentualnie rozważyć wprowadzenie ogólnounijnego podatku od transakcji cyfrowych w celu zwiększenia zasobów własnych w przypadku nieprzestrzegania przez innych głównych partnerów handlowych uzgodnionych zasad otwartych ram OECD/G-20.

1.8.

EKES podkreśla również, że drugi zestaw środków dotyczących zasobów własnych powinien być zgodny z zasadami proporcjonalności i sprawiedliwości społecznej. Ponadto powtarza, że wszystkie wnioski dotyczące zasobów własnych powinny być poparte oceną skutków w odniesieniu do ich skuteczności.

2.   Kontekst

2.1.

Art. 311 TFUE stanowi, że bez uszczerbku dla innych dochodów budżet UE powinien być finansowany całkowicie z zasobów własnych UE. Zasoby te można określić jako źródła dochodów bezpośrednio przypisane UE bez konieczności podejmowania przez państwa członkowskie żadnych dodatkowych decyzji. W praktyce jednak przeważającą część dochodów UE stanowią wkłady od państw członkowskich (2).

2.2.

Przy okazji przedstawiania swojego programu prac na rok 2023 Komisja Europejska zapowiedziała wniosek dotyczący drugiego zestawu nowych zasobów własnych, którego przedłożenie planuje się obecnie na trzeci kwartał 2023 r. i który ma opierać się między innymi na zapowiedzianym wniosku ustawodawczym dotyczącym jednolitego zbioru przepisów podatkowych dotyczących działalności gospodarczej w Europie (BEFIT). Przyspiesza to o jeden rok harmonogram osiągnięcia porozumienia międzyinstytucjonalnego przedstawionego w grudniu 2020 r. (3)

2.3.

Drugi koszyk zasobów własnych jest następstwem pierwszego koszyka przedstawionego w grudniu 2021 r. (4), opartego na trzech nowych źródłach dochodów. Pierwsze źródło opiera się na dochodach z systemu handlu emisjami (ETS), drugie czerpie z zasobów generowanych przez unijny mechanizm dostosowywania cen na granicach z uwzględnieniem emisji CO2 (CBAM), a trzecie opiera się na części zysków rezydualnych z przedsiębiorstw wielonarodowych, które zostaną ponownie przydzielone państwom członkowskim UE na podstawie porozumienia OECD/G-20 w sprawie realokacji praw do opodatkowania („filar pierwszy”).

2.4.

Celem nowego wniosku dotyczącego zasobów własnych jest zapewnienie odpornego i zróżnicowanego przepływu dochodów dla UE, co pozwoli uniknąć zarówno cięć w programach unijnych, jak i nadmiernego wzrostu wkładów do budżetu UE opartych na DNB państw członkowskich.

2.5.

Długoterminowy wpływ planu odbudowy NextGenerationEU (NGEU) – wdrożonego w celu zaradzenia zakłóceniom gospodarczym i społecznym spowodowanym przez pandemię – na budżet UE zostanie rozważony w nowych ramach. Te ramy mają zapewnić należyte wykorzystanie nowego zestawu zasobów własnych w celu stopniowego spłacenia środków pożyczonych na rynkach kapitałowych przez Komisję na komponent dotacji NextGenerationEU najpóźniej do 2058 r. Należy podkreślić, że spłata kwoty głównej i odsetek musi być finansowana z budżetu UE zgodnie z wieloletnimi ramami finansowymi (WRF).

2.6.

Przed przedłożeniem wniosku w sprawie drugiego zestawu nowych zasobów własnych Komisja zwróciła się do Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego o przedstawienie jego stanowiska i zaleceń, aby wzbogacić swój wniosek o punkt widzenia EKES-u.

2.7.

Niniejsza opinia EKES-u uzupełnia poprzednią opinię Komitetu na ten sam temat (5), z pewnymi zmianami uwzględniającymi toczącą się debatę instytucjonalną i najnowsze wydarzenia.

3.   Uwagi ogólne

3.1.

EKES docenia możliwość wyrażenia po raz kolejny swojego stanowiska w tak istotnej i strategicznej kwestii dla przyszłości procesu integracji UE.

3.2.

W tym względzie pragnie podkreślić, że debata na temat pochodzenia zasobów własnych oraz ich wykorzystania na potrzeby budżetu UE – z poszanowaniem zasady uniwersalności – powinna odbywać się nie tylko w gronie instytucji europejskich, ale również z udziałem ogółu społeczności gospodarczej, innych partnerów społecznych i społeczeństwa obywatelskiego, w tym przedstawicieli możliwie największej liczby kategorii obywateli Unii, a więc także z udziałem osób starszych i słabszych grup.

3.3.

Komitet zgadza się, jak zaznaczył już w swojej opinii na temat wniosku dotyczącego decyzji w sprawie zasobów własnych, że należy koniecznie zapewnić nowe zasoby własne, aby należycie podtrzymać program działań i cele UE bez narażania budżetów unijnych programów w ramach wieloletnich ram finansowych (WRF) na lata 2021–2027 i bez znacznego zwiększania wkładu z tytułu zasobów własnych opartych na DNB.

3.4.

Jednocześnie odnotowuje, że wprowadzenie zasobów własnych opartych na niepoddawanych recyklingowi odpadach opakowaniowych z tworzyw sztucznych zmniejszyło wysoki udział wkładu z DNB po stronie państw członkowskich. W tym kontekście EKES podkreśla znaczenie przyjęcia i transpozycji w sposób zharmonizowany nowego wniosku ustawodawczego w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych w celu zmniejszenia obciążenia regulacyjnego.

3.5.

Komitet ma nadzieję, że zapowiedziany drugi zestaw środków dotyczących zasobów własnych będzie zgodny z zasadami proporcjonalności i sprawiedliwości społecznej oraz zapewni odpowiednią równowagę między potrzebą ustanowienia solidnego budżetu finansowego umożliwiającego realizację celów UE, z jednej strony, a spójnością społeczną oraz utworzeniem środowiska przyjaznego dla biznesu, z drugiej.

3.6.

EKES podkreśla znaczenie rozróżnienia między zasobami własnymi UE a polityką podatkową UE. Te pierwsze opierają się na wykorzystaniu narzędzi podatkowych do zapewnienia odpowiednich źródeł dochodów w celu finansowania budżetu UE, natomiast polityka podatkowa UE powinna zmierzać do propagowania integracji gospodarczej, a także wzmocnienia i dalszego rozwoju jednolitego rynku, a nie zwiększania obciążeń podatkowych i osłabiania integracji społecznej i gospodarczej.

3.7.

EKES pragnie podkreślić, że we wniosku Komisji trzeba będzie starannie rozważyć utrzymujące się negatywne skutki rosyjskiego ataku na Ukrainę, a także związane z nimi konsekwencje w postaci globalnego pogorszenia koniunktury gospodarczej, wpływu na łańcuchy dostaw i napięć międzynarodowych. To tworzy złożony kontekst, który należy mieć na uwadze. Do takich okoliczności zalicza się między innymi wysoką, utrzymującą się inflację i rosnące stopy procentowe, które mają służyć złagodzeniu tej inflacji. To wszystko tworzy bardzo trudne warunki gospodarcze dla wniosku Komisji.

3.8.

W świetle opisanego powyżej kontekstu EKES zauważa, że przy opracowywaniu wniosków dotyczących nowych źródeł dochodów budżetowych UE należy odpowiednio uwzględnić presje budżetowe, z jakimi zmagają się państwa członkowskie po pandemii oraz w okresie utrzymujących się napięć międzynarodowych. Odnotowuje, że pobór dochodów na szczeblu unijnym stanowi dodatkowe obciążenie dla budżetów państw. Ponadto spłata pożyczek zaciągniętych w ramach NGEU z budżetu UE stanowi podjęte zobowiązanie, które przy braku nowych zasobów własnych może prowadzić do wyższych składek państw członkowskich.

3.9.

Jednocześnie zwraca uwagę na to, że nowe zasoby własne zaproponowane w pierwszym pakiecie Komisji w dniu 14 grudnia 2021 r. prawdopodobnie nie wystarczą do pokrycia wszystkich obecnych zobowiązań UE, także ze względu na wyższe stopy procentowe.

3.10.

Zdaniem EKES-u ważne jest, aby ustanowić rozsądny i solidny budżet UE, który nie tylko zapewni autonomię strategiczną Unii Europejskiej, ale także odpowiednio wesprze dwojaką transformację – ekologiczną i cyfrową – i pomoże zmierzyć się ze wszystkimi wyzwaniami i wprowadzić wszystkie dostosowania, jakie będą się z tym wiązały dla państw członkowskich, regionów i społeczności lokalnych, a także przedsiębiorstw w całej Europie.

3.11.

Komitet zauważa, że aby skutecznie wzmocnić budżet UE i wieloletnie ramy finansowe, dotacje w ramach NGEU będą musiały zostać spłacone w określonym czasie bez dalszego przedłużania terminu, aby uniknąć ryzyka nadmiernych kosztów pożyczek wynikających ze zbyt długiego okresu, co byłoby szkodliwe dla wzrostu gospodarczego i dobrostanu społecznego przyszłych pokoleń. Ma to szczególne znaczenie w obecnym okresie rosnących stóp procentowych, które sprawiają, że zadłużenie staje się trudniejsze do utrzymania w długiej perspektywie, a koszty finansowania są raczej nieprzewidywalne.

3.12.

Jako warunek wstępny zaproponowania zasobów własnych opartych na opodatkowaniu osób prawnych EKES wzywa Komisję do dalszego pilnego opracowania wniosku dotyczącego wspólnego zestawu przepisów w celu oszacowania podstawy opodatkowania osób prawnych w odniesieniu do podmiotów mających siedzibę w UE i należących do grupy przedsiębiorstw, których globalne skonsolidowane przychody przekraczają określony próg. Ramy BEFIT będą ponadto zawierać przepisy dotyczące podziału zysków pomiędzy państwa członkowskie zgodnie z formułą repartycji. Po alokacji zyski będą podlegać stawce podatku dochodowego od osób prawnych odpowiednich państw członkowskich.

3.13.

EKES odnotowuje zapowiedź Komisji, że będzie ona opierać się na wniosku dotyczącym BEFIT w celu utworzenia dodatkowego źródła zasobów własnych UE. Osiągnięcie porozumienia politycznego w sprawie takiego wniosku może jednak być dość trudne, jak to miało miejsce w przeszłości w przypadku wniosków dotyczących CCCTB (6) z 2011 i 2016 r.

3.14.

Komitet wzywa do przeprowadzenia debaty na temat ram BEFIT z udziałem wszystkich zainteresowanych stron, co pozwoli zapewnić przejrzystość w zakresie skutków tych ram. Zwraca ponadto uwagę na to, że w ramach BEFIT należy określić jasne cele i kluczowe zasady, tak aby uprościć krajobraz podatkowy i zapewnić konkurencyjność istniejących i nowych dyrektyw w sprawie opodatkowania.

3.15.

Komitet podkreśla, że potencjalne przepisy dotyczące BEFIT powinny opierać się na zharmonizowanych definicjach i normach w celu umożliwienia właściwego funkcjonowania wniosku na całym rynku wewnętrznym. Powinny one także bazować na lepszych oszacowaniach potencjalnych dodatkowych dochodów związanych z wdrażaniem BEFIT, jeżeli takie dochody rzeczywiście się pojawią (7).

3.16.

EKES zauważa, że w każdym razie dochody z podatku dochodowego od osób prawnych charakteryzują się nieodłączną zmiennością, co sprawia, że precyzyjne szacowanie przyszłych dochodów podatkowych, które zostaną przeznaczone na zasoby własne, staje się złożone. Ma to szczególne znaczenie w obecnym kontekście gospodarczym naznaczonym wysoką inflacją i podwyżkami stóp procentowych. Jeśli chodzi o omawianą kwestię, EKES zachęca Komisję do przeprowadzenia specjalnych badań i symulacji oceny skutków w celu ustalenia wiarygodnego zakresu zasobów własnych, które mogłyby być pobierane w oparciu o BEFIT. EKES ostrzega jednak przed nakładaniem na przedsiębiorstwa jakichkolwiek dodatkowych kosztów związanych z przestrzeganiem przepisów.

3.17.

Ponieważ wniosek Komisji dotyczący ram BEFIT będzie bazował na przyjętym przez OECD i G-20 w otwartych ramach podejściu opartym na dwóch filarach dotyczących przydzielenia zysków (filar pierwszy) i zasad uzupełniających (filar drugi), EKES zachęca Komisję do kontynuowania prace nad wnioskiem dotyczącym ram BEFIT w ścisłej koordynacji z inicjatywami międzynarodowymi.

3.18.

Tak jak zaproponował również Parlament Europejski, można by zbadać możliwość włączenia usług finansowych do ram BEFIT lub opracowania globalnego podatku od transakcji finansowych, przy jednoczesnej ocenie potencjalnych skutków tej propozycji. Nowe przepisy podatkowe należy następnie połączyć z ukierunkowanymi przepisami służącymi przeznaczeniu części oczekiwanych dodatkowych dochodów podatkowych na zasoby własne UE.

3.19.

EKES przypomina, że wyłącznym celem CBAM uzgodnionego między Radą i Parlamentem Europejskim było zmotywowanie partnerów handlowych Unii do obniżenia emisyjności ich produkcji ramię w ramię z UE. Mechanizm ten zaproponowano jako źródło zasobów własnych w pierwszym pakiecie. Ponadto Komisja może rozważyć możliwość nałożenia dodatkowej opłaty na przedsiębiorstwa unijne przywożące produkty od producentów z państw trzecich, którzy nie zapewniają właściwej ochrony pracowników. Wariant ten byłby rozważany jedynie pod warunkiem że byłby zgodny z zasadami WTO i podlegałby jasnym kryteriom stosowania. Ta opłata mogłaby zapewnić pewien stopień ochrony pracownikom w państwach trzecich i stopniowo ułatwić tworzenie równych szans w zakresie warunków pracy w UE i innych blokach handlowych. Jednocześnie EKES wzywa do wprowadzenia pewnych form ulg w wywozie, tak aby przedsiębiorstwa unijne mogły konkurować na rynkach trzecich. Komitet zwrócił na to uwagę w poprzedniej opinii na temat CBAM.

3.20.

Zgodnie ze stworzonymi przez OECD/G-20 otwartymi ramami, w których uzgodniono okres niewprowadzania nowych uregulowań i karencji w odniesieniu do podatków cyfrowych, EKES jest zdania, że można by ewentualnie rozważyć wprowadzenie ogólnounijnego podatku od transakcji cyfrowych w celu zwiększenia zasobów własnych. Miałoby to jednak zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdyby uzgodnione zasady otwartych ram OECD/G-20 nie były przestrzegane przez innych głównych partnerów handlowych.

3.21.

W przypadku, gdyby recykling odpadów komunalnych jest wykonalny pod względem technicznym i środowiskowym, kolejną możliwą opcją do rozważenia byłyby zasoby własne oparte na statystykach i bazujące na ilości odpadów komunalnych. Dzięki temu składowanie i spalanie stałyby się droższe niż recykling, co sprzyjałoby wprowadzaniu gospodarki o obiegu zamkniętym na całym rynku wewnętrznym.

3.22.

Jak wskazano w poprzedniej opinii na temat wniosku dotyczącego decyzji w sprawie zasobów własnych, EKES utrzymuje, że wydajność i skuteczność w poborze zasobów własnych, zarządzaniu nimi i ich późniejszym wydatkowaniu są niezwykle ważne na wszystkich etapach. Ma to również strategiczne znaczenie dla zapewnienia właściwego i produktywnego wykorzystania zasobów własnych z myślą o osiągnięciu ambitnych celów określonych w programie działań Komisji.

3.23.

Na koniec, również zgodnie z poprzednią opinią na temat wniosku dotyczącego decyzji w sprawie zasobów własnych, EKES przypomina, że istotne jest, aby wszystkie wnioski dotyczące zasobów własnych były poparte oceną skutków w odniesieniu do skuteczności proponowanych środków, a w szczególności dochodów, jakie mają przynieść.

---

(1)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów – Kolejna generacja zasobów własnych dla budżetu UE”[COM(2021) 566 final], „Wniosek dotyczący rozporządzenia Rady zmieniającego rozporządzenie (UE, Euratom) 2020/2093 określające wieloletnie ramy finansowe na lata 2021–2027”[COM(2021) 569 final – 2021/0429 (APP)], „Wniosek dotyczący decyzji Rady zmieniającej decyzję (UE, Euratom) 2020/2053 w sprawie systemu zasobów własnych Unii Europejskiej”[COM(2021) 570 final – 2021/0430 (CNS)] (Dz.U. C 323 z 26.8.2022, s. 48).

(2)  Biuro Analiz Parlamentu Europejskiego.

(3)  Porozumienie międzyinstytucjonalne między Parlamentem Europejskim, Radą Unii Europejskiej i Komisją Europejską w sprawie dyscypliny budżetowej, współpracy w kwestiach budżetowych i należytego zarządzania finansami oraz w sprawie nowych zasobów własnych, w tym również harmonogramu wprowadzania nowych zasobów własnych, z dnia 16 grudnia 2020 r. (L433I/28).

(4)  COM(2021) 566 final.

(5)  Opinia EKES-u na temat wniosku dotyczącego decyzji w sprawie zasobów własnych (Dz.U. C 323 z 26.8.2022, s. 48).

(6)  Wspólna skonsolidowana podstawa opodatkowania osób prawnych.

(7)  Celem ram BEFIT jest uproszczenie i umożliwienie skutecznej konsolidacji zysków i strat, a niekoniecznie pobieranie większych dochodów.

Sprawozdawca:	Anastasis YIAPANIS
Współsprawozdawca:	Alberto MAZZOLA

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego	20.9.2022
Podstawa prawna	Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
	Opinia z inicjatywy własnej
Sekcja odpowiedzialna	Komisja Konsultacyjna ds. Przemian w Przemyśle (CCMI)
Data przyjęcia przez sekcję	27.3.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	14.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	208/1/2

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) popiera proponowaną politykę UE w zakresie cyberobrony, lecz spodziewał się, że zorganizowane społeczeństwo obywatelskie odegra bardziej znaczącą rolę w opracowywaniu tych propozycji. Na obecnym etapie trudno jest mu ocenić, czy przyszłe inicjatywy przedstawione we wspólnym komunikacie zostaną zrealizowane i przyniosą zamierzone efekty. EKES wzywa instytucje UE i państwa członkowskie do priorytetowego potraktowania zapowiedzianych inicjatyw i ich szybkiego podjęcia.

1.2.

Komitet podkreśla potrzebę wprowadzenia dodatkowych środków w celu zwiększenia zdolności UE do wykrywania zagrożeń cyberbezpieczeństwa i apeluje o przeznaczenie środków finansowych na badania i rozwój, aby umożliwić postępy w zakresie najnowocześniejszych zdolności UE. Współpraca między sektorem prywatnym i publicznym ma zasadnicze znaczenie i nie może być jednokierunkowa. EKES uważa, że koordynacja na szczeblu UE jest konieczna, aby rozwiązać problem fragmentacji i zapewnić współpracę oraz możliwość realizowania wspólnych inwestycji między państwami członkowskimi.

1.3.

EKES popiera utworzenie Centrum Koordynacji UE ds. Cyberobrony i zaleca, aby państwa członkowskie zobowiązały się do całodobowego szybkiego reagowania, oceny gotowości cybernetycznej i skuteczności unijnych mechanizmów reagowania na cyberkryzysy, ze szczególnym uwzględnieniem zarówno zdolności wojskowych, jak i sektorów krytycznych określonych w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2555 (dyrektywa NIS 2) (1). Popiera rozszerzenie mandatu Europejskiego Centrum Kompetencji w dziedzinie Cyberbezpieczeństwa (ECCC) w celu wspierania prac Centrum Koordynacji UE ds. Cyberobrony.

1.4.

EKES opowiada się za opracowaniem lub przejęciem od sektora prywatnego dynamicznej platformy testowania i wymiany informacji w czasie rzeczywistym w celu wzmocnienia strategicznej autonomii i suwerenności Unii w zakresie cyberbezpieczeństwa oraz w celu wykrycia istniejących luk w obecnych zdolnościach. Platformę można również wykorzystać do wymiany najlepszych praktyk, zgłaszania cyberincydentów oraz do stworzenia unijnego wykazu wszystkich cyberprzestępców.

1.5.

Komitet podkreśla potrzebę lepszego przygotowania się na cyberataki, takie jak ataki rosyjskie na Ukrainę ukierunkowane w szczególności na infrastrukturę krytyczną. Współpraca między ekosystemami cywilnym i wojskowym ma kluczowe znaczenie dla skutecznego zarządzania kryzysowego, interoperacyjności i unikania powielania wysiłków i inwestycji, w tym przez symulowane testowe cyberataki.

1.6.

EKES uważa, że w inwestycjach w cyberobronę należy postawić na pierwszym miejscu ochronę obywatelek i obywateli UE i infrastruktury krytycznej, między innymi polegając na zaufanych dostawcach sprzętu i oprogramowania. Podkreśla potrzebę terminowego aktualizowania priorytetów i inwestycji, które mają zostać uzgodnione przez UE i państwa członkowskie, z udziałem odpowiednich zainteresowanych stron z sektora prywatnego.

1.7.

UE musi zachować i rozwijać zdolności niezbędne do zabezpieczenia swoich: gospodarki cyfrowej, społeczeństwa, demokracji i technologii krytycznych oraz do świadczenia kluczowych usług w zakresie cyberbezpieczeństwa. Zasadnicze znaczenie dla zapewnienia strategicznej autonomii UE ma zmniejszenie zależności od państw trzecich. EKES uważa, że konieczne jest, aby UE przyjęła oparte o perspektywę średnioterminową podejście do autonomii w odniesieniu do kluczowych technologii, i zdecydowanie opowiada się za utworzeniem obiektów badawczych i produkcyjnych przez przedsiębiorstwa z siedzibą w UE, przy czym odpowiednia europejska polityka przemysłowa skupiałaby się na autonomicznym ekosystemie cyberbezpieczeństwa.

1.8.

MŚP powinny otrzymywać ukierunkowane wsparcie i mieć dostęp do programów finansowania, które zwiększają ich odporność na cyberataki, a także do pomocy oraz możliwości szkolenia i kształcenia w zakresie ryzyka w cyberprzestrzeni i sposobów ochrony przed tym ryzykiem. UE powinna zapewnić mechanizm zachęt sprzyjający stopniowemu zaznajamianiu się MŚP z tą wiedzą oraz rozwojowi innowacyjnych MŚP.

1.9.

EKES popiera plan utworzenia Akademii Umiejętności w dziedzinie Cyberbezpieczeństwa i zwraca się do Komisji Europejskiej, aby koordynowała i finansowała zakrojone na szeroką skalę programy szkoleń i kształcenia zawodowego z udziałem wszystkich państw członkowskich, mające na celu wykształcenie wykwalifikowanej siły roboczej dla wszystkich agencji i organizacji zaangażowanych w cyberobronę, a także dla prywatnych sieci cywilnych.

1.10.

Komitet uważa, że podnoszenie świadomości obywateli na temat cyberbezpieczeństwa ma zasadnicze znaczenie dla ograniczenia narażenia na cyberataki, i apeluje o opracowywanie programów nauczania w zakresie cyberbezpieczeństwa i programów szkoleń przez całe życie, które skupią się na poprawie umiejętności i wiedzy w dziedzinie cyberbezpieczeństwa. Popiera uwzględnianie aspektu cyberbezpieczeństwa we wszystkich przyszłych politykach publicznych UE oraz informowanie ogółu społeczeństwa o zagrożeniach cyberbezpieczeństwa.

1.11.

EKES uważa, że ścisła współpraca z sojusznikami NATO w obszarach wojskowych musi koncentrować się na pełnej koordynacji i wzajemności, wspólnych projektach w zakresie badań, rozwoju i innowacji, wymianie najlepszych praktyk, szeroko zakrojonych programach szkoleniowych i symulacji cyberataków, których głównym celem jest zwiększenie wspólnej zdolności reagowania.

1.12.

Komitet wzywa wysokiego przedstawiciela do przeanalizowania obecnych dwustronnych dialogów w sprawach cyberprzestrzeni i do zaangażowania się w dodatkowe dyskusje z innymi państwami i odpowiednimi organizacjami międzynarodowymi w celu ustanowienia ogólnoświatowych ram przestrzegania prawa międzynarodowego w cyberprzestrzeni, ze szczególnym naciskiem na wzajemność. Sądzi, że UE jest dobrze przygotowana do objęcia przewodnictwa w międzynarodowych dyskusjach na temat przyszłości cyberbezpieczeństwa, zwłaszcza w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych, ponieważ stworzyła solidne podwaliny w postaci podstawowych swobód demokratycznych.

1.13.

UE powinna stanowczo sprzeciwiać się wszelkiego rodzaju systemom scoringu obywateli. EKES jasno stwierdza, że prawdziwa demokracja nie może istnieć bez efektywnej ochrony danych osobowych, a także uważa, że odpowiedzialne i skuteczne zarządzanie danymi ma kapitalne znaczenie dla przekształcenia hiperłączności w przewagę konkurencyjną.

2.   Wprowadzenie i uwagi ogólne

2.1.

Rozwój cyfrowy społeczeństw wiąże się z dużą liczbą zagrożeń cyberbezpieczeństwa spowodowanych modernizacją technologiczną. W ciągu ostatnich kilku lat liczba cyberataków znacznie wzrosła, a ponadto wyraźnie podniósł się poziom ich zaawansowania, co stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa zarówno podmiotów publicznych, jak i prywatnych. Niezależnie od tego, czy chodzi o oprogramowanie szantażujące, złośliwe oprogramowanie, ataki za pośrednictwem poczty elektronicznej, naruszenia ochrony danych, dezinformację, rozproszone ataki typu „odmowa usługi” lub inne formy ataków, wszystkie one stanowią stałe i ciągłe zagrożenie dla bezpieczeństwa całej UE.

2.2.

EKES z zadowoleniem przyjmuje wspólny komunikat w sprawie polityki UE w zakresie cyberobrony (2) i uważa, że nadszedł czas, aby podjąć działania w trybie pilnym i skoordynowanym na szczeblu UE, obejmujące zarówno cywilny, jak i wojskowy ekosystem cyberprzestrzeni oraz zapewniające odpowiednie ramy inwestycyjne dla zdolności cyberobronnych. Zauważa jednak, że komunikat jest jedynie deklaracją determinacji do działania i wykazem przyszłych inicjatyw UE, które powinny zostać zrealizowane, i uważa, że nie można ocenić, czy te przyszłe zobowiązania zostaną faktycznie podjęte, ponieważ przyszłe negocjacje między współprawodawcami w naturalny sposób wpłyną na ostateczny wynik unijnego planu działania w zakresie cyberbezpieczeństwa.

2.3.

Rosyjski atak na sieć satelitarną KA-SAT, który zakłócił komunikację między ukraińskimi siłami wojskowymi, oraz niedawny skandal z udziałem Érica Léandriego, któremu część przedsiębiorstw działających w branży obronności zleciła cyberszpiegostwo w ich imieniu, stawiają cyberbezpieczeństwo na czele listy zagrożeń bezpieczeństwa w UE. Chociaż RODO jest solidnym aktem prawnym UE i obowiązuje od kilku lat, oczywiste jest, że coraz większa ilość dostępnych danych jest podatna na zagrożenia, a ryzyko przekroczenia przez osoby trzecie granicy legalności rośnie z każdym dniem.

2.4.

Biorąc pod uwagę transgraniczny charakter cyberataków, konieczna jest koordynacja na szczeblu UE, aby zmniejszyć obecną fragmentację i zapewnić gotowość państw członkowskich do współpracy i wspólnego inwestowania. Jest to szczególnie istotne w odniesieniu do przyszłych scenariuszy takich ataków, w których jedno państwo członkowskie może być celem, a wszystkie inne powinny mieć możliwość udzielenia natychmiastowego wsparcia.

3.   Wspólne działania na rzecz silniejszej cyberobrony

3.1.

Komitet przyjmuje do wiadomości zapowiedziane ambitne inicjatywy na rzecz utworzenia Centrum Koordynacji UE ds. Cyberobrony, opracowania projektu CyDef-X, powołania zespołów szybkiego reagowania na cyberincydenty, opracowania inicjatywy na rzecz cybersolidarności UE oraz zbadania możliwości opracowania systemów certyfikacji cyberbezpieczeństwa produktów, usług i procesów ICT. Zaleca, aby wszystkie państwa członkowskie zobowiązały się do gotowości do zapewnienia szybkiego reagowania w systemie całodobowym, przy czym Centrum Koordynacji UE ds. Cyberobrony powinno brać udział w ocenie i opracowywaniu regularnych sprawozdań na temat gotowości cybernetycznej państw członkowskich oraz skuteczności europejskiego mechanizmu reagowania na cyberkryzysy, ze szczególnym uwzględnieniem zarówno zdolności wojskowych, jak i sektorów krytycznych określonych w dyrektywie NIS 2. Każde państwo członkowskie powinno dysponować specjalistami specjalnie przeszkolonymi do interweniowania w przypadku cyberincydentów oraz powinno regularnie sprawdzać ich zdolność interwencji w innych państwach członkowskich.

3.2.

Choć w komunikacie przedstawiono długą listę wprowadzanych stopniowo udoskonaleń, to EKES opowiada się za tym, aby określono wyraźny plan działania dotyczący realizacji tych inicjatyw, z doprecyzowanymi mechanizmami zarządzania i wyznaczonymi terminami składania i przyjmowania wniosków. Ponadto Komitet oczekiwałby, że zorganizowane społeczeństwo obywatelskie odegra bardziej znaczącą rolę w opracowywaniu tych propozycji.

3.3.

EKES uważa, że państwa członkowskie muszą zwiększyć swoje wewnętrzne zdolności w zakresie przeciwdziałania zagrożeniom cyberbezpieczeństwa, angażując się zarazem w projekty współpracy oraz dzieląc się informacjami i najlepszymi praktykami ze swoimi odpowiednikami w innych państwach członkowskich. Potrzebne są szybkie inwestycje w zdolności cyberobronne oraz we wspólną gotowość do wykrywania cyberataków, obrony przed nimi i do usuwania ich skutków, a także niezbędne jest przyspieszone wdrażanie technologii (3) we wszystkich państwach członkowskich. Komitet uważa, że aby wspierać autonomię Unii w zakresie cyberbezpieczeństwa, należy opracować lub przejąć od sektora prywatnego dynamiczną platformę testowania i wymiany informacji w czasie rzeczywistym, która będzie koncentrować się na wykrywaniu obecnie brakujących zdolności.

3.4.

EKES podziela pogląd, że na tym etapie wojskowe operacje w cyberprzestrzeni powinny pozostać wyłącznie w gestii państw członkowskich; popiera zapowiadaną współpracę między unijnymi wojskowymi zespołami reagowania na incydenty komputerowe (milCERT), zespołami reagowania na incydenty bezpieczeństwa komputerowego (CSIRT) oraz zespołem reagowania na incydenty komputerowe w instytucjach, organach i agencjach UE (CERT-UE).

3.5.

Niedawno przyjęta dyrektywa NIS 2 i dyrektywa w sprawie odporności podmiotów krytycznych (CER) (4) wprowadziły już szczegółowe obowiązki krajowe i sektorowe dotyczące unijnych ram cyberobrony. Konieczne są dalsze działania w celu poprawy wspólnych zdolności UE w zakresie wykrywania, a EKES apeluje o inwestowanie w badania i rozwój w celu rozwijania najnowocześniejszych zdolności UE.

4.   Zabezpieczenie ekosystemu obronnego UE

4.1.

EKES jest zdania, że nieodłączna złożoność i szybko zmieniające się wyzwania technologiczne zmieniły ekosystem obronny, a cyberbezpieczeństwo stało się wspólnym tematem zarówno dla sektora wojskowego, jak i cywilnego, a także dla obywateli UE. Współpraca między ekosystemami cywilnym i wojskowym jest obecnie ważniejsza niż kiedykolwiek i powinna przynieść korzyści pod względem skuteczniejszego zarządzania kryzysowego, a także stałego postępu i interoperacyjności, przy uniknięciu powielania lub mnożenia tych samych wysiłków i inwestycji. Państwa członkowskie powinny być gotowe do przeprowadzenia testów warunków skrajnych krajowej infrastruktury krytycznej w celu oceny i zwiększenia odporności na przyszłe cyberataki.

4.2.

EKES jest zdania, że inwestycje w cyberobronę muszą być ukierunkowane przede wszystkim na ochronę obywateli UE i unijnej infrastruktury krytycznej. Biorąc pod uwagę szybkie tempo transformacji cyfrowej i błyskawicznie zmieniający się krajobraz zagrożeń, Komitet zdecydowanie wzywa UE i państwa członkowskie do uzgodnienia terminowych aktualizacji priorytetów i inwestycji po przeprowadzeniu szczegółowych konsultacji z odpowiednimi zainteresowanymi stronami z sektora prywatnego. Urządzenia internetu rzeczy (IoT) często nie są tak dobrze chronione jak urządzenia tradycyjne, dlatego EKES apeluje o zapewnienie minimalnego poziomu bezpieczeństwa za pośrednictwem platform zarządzania uprawnieniami i tożsamością użytkowników. Ponadto, ponieważ certyfikacja jest główną metodą zapewnienia wyższego poziomu bezpieczeństwa, Komitet apeluje o położenie większego nacisku na bezpieczeństwo internetu rzeczy w ramach nowego podejścia UE do certyfikacji.

4.3.

UE musi budować odporność na cyberataki i tworzyć skuteczną cyberprewencję. Należy chronić infrastrukturę krytyczną przed wszelkiego rodzaju cyberatakami, w tym przez unijne systemy obronne. Komitet uważa, że w strategicznym interesie UE leży zapewnienie, aby Unia utrzymywała i rozwijała podstawowe zdolności do zabezpieczenia swoich: gospodarki cyfrowej, społeczeństwa i demokracji, osiągnięcia pełnej suwerenności cyfrowej jako jedynego sposobu ochrony technologii krytycznych i świadczenia skutecznych kluczowych usług w zakresie cyberbezpieczeństwa. Zmniejszenie zależności od państw trzecich ma również zasadnicze znaczenie dla strategicznej autonomii UE. EKES sądzi, że powinno się zaangażować w ten proces sektorowe agencje UE (ENISA, EASA, ERA, EMA, EUNB, ESA, HADEA itp.), które powinny zapewnić wytyczne przy opracowywaniu systemów cyberbezpieczeństwa.

4.4.

Pandemia COVID-19 przyspieszyła transformację cyfrową i przekształciła pracę tradycyjną w hybrydową lub zdalną, co spowodowało powstanie nowych stosunków pracy i oczekiwań, a także nowej klasy cyfrowych nomadów, których liczba rośnie. EKES odnotowuje szybkie zmiany na rynku pracy, które doprowadziły do przyjęcia przez przedsiębiorstwa architektury zerowego zaufania za pośrednictwem takich rozwiązań, jak system zarządzania uprawnieniami i tożsamością użytkowników oraz zarządzanie uprzywilejowanym dostępem. Komitet uważa, że taki rodzaj zarządzania zasobami przedsiębiorstw zapewnia nowe rozwiązania w zakresie zagrożeń cyberbezpieczeństwa i że należy wspierać sektor prywatny w podnoszeniu poziomu bezpieczeństwa swoich innowacyjnych rozwiązań cyfrowych.

4.5.

EKES wyraża raczej rozczarowanie stwierdzeniem Komisji, że „można rozważyć możliwość opracowania planu wdrażania we współpracy z państwami członkowskimi”, i jest zdania, że taki plan wdrażania jest obowiązkowy. Uważa, że należy go opracować wspólnie z państwami członkowskimi i jak najszybciej wdrożyć. Komitet jest zaniepokojony łagodnym stanowiskiem Komisji i wzywa instytucje UE oraz państwa członkowskie do ułatwienia szybkich postępów w realizacji zapowiedzianych inicjatyw.

5.   Inwestowanie w zdolności cyberobronne

5.1.

Wraz z szybkim rozwojem technologicznym cyberprzestrzeń stała się najnowszym obszarem działań wojennych – po lądzie, morzu, powietrzu i przestrzeni kosmicznej. Stworzyło to również duże możliwości przestępczości dla działających w złej wierze podmiotów cybernetycznych, począwszy od niezależnych hakerów, a skończywszy na zawodowych przestępcach, a nawet na podmiotach państwowych.

5.2.

Inwestycje w badania i rozwój mają zasadnicze znaczenie i EKES z zadowoleniem przyjmuje istniejące specjalne fundusze w ramach programu „Cyfrowa Europa”, Europejskiego Funduszu Obronnego, programu „Horyzont Europa” i krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności. Komitet życzyłby sobie jednak większej liczby projektów transnarodowych, które koncentrują się na współpracy i interoperacyjności systemów cyberobrony we wszystkich państwach członkowskich, a także większej synergii między instrumentami finansowania, zwłaszcza dla innowacyjnych MŚP.

5.3.

Komitet zauważa, że – jak zapowiedziano w unijnej strategii cyberbezpieczeństwa w 2020 r. – termin utworzenia wspólnej jednostki ds. cyberprzestrzeni przypada w tym roku, i oczekuje informacji na temat zakończenia tego procesu i gotowości UE do reagowania na cyberincydenty na dużą skalę. Oczekuje, że poprawi to orientację sytuacyjną UE oraz jej ogólną zdolność reagowania i odbudowy.

5.4.

EKES popiera rozszerzenie mandatu ECCC, tak by mogło wspomagać działalność Centrum Koordynacji UE ds. Cyberobrony. Ponadto ta sieć mogłaby wspierać europejską suwerenność cyfrową przez rozwój konkurencyjnej europejskiej bazy przemysłowej dla kluczowych zdolności technologicznych, częściowo w oparciu o prace prowadzone w ramach umownych partnerstw publiczno-prywatnych (PPP). PPP okazały się najskuteczniejszym podejściem umożliwiającym poprawę cyberbezpieczeństwa całego ekosystemu cyfrowego, ale ich działanie nie może być jednokierunkowe – instytucje publiczne muszą również dzielić się swoimi informacjami z sektorem prywatnym.

5.5.

EKES zauważa, że aby zaradzić przyszłym próbom hakowania z użyciem komputerów kwantowych, UE musi natychmiast zainwestować w najnowocześniejsze technologie, takie jak kryptografia postkwantowa. Uważa, że konieczne jest, aby Europa przyjęła oparte o perspektywę średnioterminową podejście do autonomii, i zdecydowanie opowiada się za rozwojem zakładów badawczych i produkcyjnych przez przedsiębiorstwa z siedzibą w UE. EKES jest zdania, że ważne jest zwiększenie zasobów UE na cyfrowe badania naukowe i innowacje oraz wspieranie inwestycji operatorów i dostawców w nowe funkcje bezpieczeństwa technicznego, związane również z takimi trendami, jak rzeczywistość rozszerzona i metawersum. W szczególności konieczne jest stworzenie europejskiej infrastruktury rozproszonych chmur obliczeniowych w oparciu o europejskie przepisy dotyczące takich kwestii, jak przechowywanie i przetwarzanie danych (5).

5.6.

Szczególną uwagę należy poświęcić MŚP, które powinny mieć dostęp do programów finansowania zwiększających ich gotowość na cyberataki, a także do pomocy, szkoleń i programów edukacyjnych pomagających im zrozumieć ryzyko w cyberprzestrzeni i sposoby ochrony. UE powinna zapewnić mechanizm zachęt sprzyjający stopniowemu zapoznawaniu się z tą wiedzą w MŚP.

5.7.

Komisja szacuje, że obecny niedobór wykwalifikowanej siły roboczej w dziedzinie cyberbezpieczeństwa wynosi pół miliona osób, a EKES docenia propozycję utworzenia Akademii Umiejętności w dziedzinie Cyberbezpieczeństwa. Oczywiste jest, że wysiłki na szczeblu państw członkowskich nie wystarczają do zmniejszenia niedoboru kwalifikacji, dlatego Komitet sugeruje, by wraz z uruchomieniem Akademii Komisja wykorzystała dynamikę powstałą dzięki Europejskiemu Rokowi Umiejętności oraz by koordynowała i finansowała zakrojone na szeroką skalę programy szkoleniowe i programy kształcenia i szkolenia zawodowego na szczeblu UE, które zaangażują wszystkie państwa członkowskie i skoncentrują się na zapewnieniu wykwalifikowanej siły roboczej wszystkim agencjom i organom zaangażowanym w cyberobronę, a także prywatnym sieciom cywilnym. Szczególny nacisk należy położyć na szkolenie pracowników, szczególnie w dziedzinie nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki (STEM).

5.8.

Ponadto EKES uważa, że kluczowe znaczenie ma podnoszenie świadomości obywateli na temat cyberbezpieczeństwa, aby ograniczyć narażenie na cyberataki, zwłaszcza w odniesieniu do podstawowych cyberprzestępstw wymierzonych w ogół społeczeństwa. Wzywa do opracowania programów nauczania w dziedzinie cyberbezpieczeństwa i programów szkolenia w zakresie cyberbezpieczeństwa przez całe życie, które skupią się na poprawie umiejętności w dziedzinie cyberbezpieczeństwa oraz jego popularyzacji i zwiększaniu jego atrakcyjności w oczach obywateli, zwłaszcza młodszego pokolenia. EKES opowiada się za uwzględnianiem rozważań nad cyberbezpieczeństwem we wszystkich przyszłych politykach publicznych UE i informowaniem ogółu społeczeństwa o zagrożeniach cyberbezpieczeństwa, w tym za pomocą bezpłatnych programów szkoleniowych dla całej ludności, bezpłatnych aplikacji informacyjnych na telefony komórkowe oraz komunikatów emitowanych w porach największej oglądalności telewizji. Równolegle do tych działań należy dążyć do powszechnej zmiany postaw na każdym poziomie społeczeństwa, by przekonać je do podejścia ukierunkowanego na cyberbezpieczeństwo.

5.9.

EKES uważa, że zasadnicze znaczenie mają ocena profili ryzyka dostawców oraz stosowanie odpowiednich ograniczeń wobec tych, których uznano za podmioty wysokiego ryzyka, w tym niezbędnych wyłączeń dotyczących kluczowych aktywów i aplikacji określonych jako krytyczne i wrażliwe w skoordynowanej ocenie ryzyka UE, a także certyfikacja zaufanych dostawców sprzętu i oprogramowania.

6.   Zawiązywanie partnerstw w celu sprostania wspólnym wyzwaniom

6.1.

Poziom gotowości poszczególnych państw członkowskich na przyszłe cyberataki znacznie się różni. EKES jest zdania, że natychmiastowym pierwszym krokiem jest utworzenie wewnątrzunijnej platformy komunikacyjnej dotyczącej najlepszych praktyk, w ramach której najbardziej zaawansowane w dziedzinie cyberprzestrzeni państwa członkowskie będą mogły dzielić się swoją wiedzą z innymi krajami i ułatwiać jej natychmiastowe wykorzystanie. Pomogłoby to zwiększyć wzajemne zaufanie między podmiotami krajowymi. Po drugie, Komitet uważa, że potrzebna jest ściślejsza współpraca między podmiotami państwowymi i niepaństwowymi w całej UE w celu poprawy cyberbezpieczeństwa produktów i usług na rynku wewnętrznym. Proponuje również utworzenie wspólnej unijnej platformy zgłaszania cyberincydentów, w tym unijnej czarnej listy wszystkich cybersprzestępców.

6.2.

EKES jest zdania, że ścisła współpraca z sojusznikami NATO w dziedzinie wojskowej musi koncentrować się nie tylko na budowaniu zdolności i wczesnym wykrywaniu, lecz także na wspólnych projektach w zakresie badań, rozwoju i innowacji, wymianie najlepszych praktyk i wymianach między ekspertami, dużych programach szkoleniowych i symulacji cyberataków. Głównym celem powinno być rozszerzenie wspólnej zdolności reagowania i stworzenie synergii w celu przeciwdziałania przyszłym zagrożeniom hybrydowym, zgodnie ze wspólną deklaracją warszawską z 2016 r. i brukselską z 2018 r. We współpracy między UE a NATO nadal istnieje wiele aspektów, które można wykorzystać, a natychmiastowe postępy mogą rzeczywiście wpłynąć na zapewnienie bezpieczeństwa naszym obywatelom i społeczeństwom.

6.3.

Komitet uważa, że dyskusje na szczeblu światowym i z naszymi partnerami międzynarodowymi powinny stworzyć warunki do promowania globalnej i otwartej cyberprzestrzeni, w której chroni się prawa człowieka, podstawowe wolności i praworządność, a także skupia się na opracowaniu wiążących standardów międzynarodowych w sektorach charakteryzujących się szybkim rozwojem cyfrowym. EKES zaleca wysokiemu przedstawicielowi dokonanie przeglądu istniejących dwustronnych dialogów w sprawach cyberprzestrzeni i podjęcie dalszych negocjacji z innymi państwami i odpowiednimi organizacjami międzynarodowymi w celu promowania globalnych ram stosowania prawa międzynarodowego w cyberprzestrzeni, w oparciu o ścisły warunek wzajemności.

6.4.

Wreszcie Komitet jest zdania, że UE jest najlepiej przygotowana do prowadzenia międzynarodowych debat na temat przyszłości cyberbezpieczeństwa, zwłaszcza w ramach dyskusji ONZ, ze względu na jej solidne fundamenty w postaci podstawowych swobód demokratycznych. UE musi również zaangażować się w zwalczanie reżimów totalitarnych, które monitorują dane obywateli i naruszają ich prawa i wolności, oraz zdecydowanie sprzeciwiać się wszelkim systemom scoringu obywateli. EKES wyraźnie stwierdza, że prawdziwa demokracja nie może istnieć bez efektywnej ochrony danych osobowych, i uważa, że odpowiedzialne i skuteczne zarządzanie danymi ma kluczowe znaczenie dla przekształcenia hiperłączności w atut.

---

(1)  Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2555 z dnia 14 grudnia 2022 r. w sprawie środków na rzecz wysokiego wspólnego poziomu cyberbezpieczeństwa na terytorium Unii, zmieniająca rozporządzenie (UE) nr 910/2014 i dyrektywę (UE) 2018/1972 oraz uchylająca dyrektywę (UE) 2016/1148 (dyrektywa NIS 2) (Dz.U. L 333 z 27.12.2022, s. 80).

(2)  Komunikat Komisji „Polityka UE w zakresie cyberobrony”.

(3)  Takie jak inicjatywa NATO – Akcelerator Innowacji Obronnych dla Północnego Atlantyku (DIANA).

(4)  Dyrektywa CER.

(5)  Np. francusko-niemiecka inicjatywa Gaia-X.

Sprawozdawczyni: María del Carmen BARRERA CHAMORRO

Współsprawozdawca: Marinel Dănuț MUREȘAN

Wniosek o wydanie opinii	Pismo prezydencji hiszpańskiej w Radzie, 27.7.2022
Podstawa prawna	Artykuł 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa
Data przyjęcia przez sekcję	31.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	14.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	196/2/11

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) stwierdza, że przedsiębiorstwa i pracownicy muszą mieć odpowiednie możliwości włączenia się w wysiłki na rzecz ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianie klimatu. Choć EKES respektuje rolę krajowych systemów stosunków pracy i autonomię partnerów społecznych, to sądzi, że rokowania zbiorowe na odpowiednich szczeblach mogłyby kłaść większy nacisk na kwestie związane z zieloną transformacją. Uważa, że odpowiednim sposobem osiągnięcia tego celu jest rozpowszechnienie zielonych rokowań zbiorowych na wszystkich szczeblach.

1.2.

EKES jest zdania, że dyskusja nad kwestiami ekologicznymi w ramach rokowań zbiorowych dotyczy klauzul podlegających negocjacjom między partnerami społecznymi w drodze układów zbiorowych, które mają bezpośredni i pośredni wpływ na środowisko. Takie klauzule mogą obejmować m.in.: a) wpływ działalności przedsiębiorstw na środowisko, b) ochronę pracowników przed skutkami zmiany klimatu i zmian zachodzących w środowisku, c) wpływ zielonej transformacji na działalność przedsiębiorstwa pod względem organizacji pracy, zmieniających się profili zawodowych i umiejętności pracowników, d) wewnętrzne monitorowanie wdrażania lit. a), b) i c). EKES pragnie podkreślić, że rokowania zbiorowe są zasadniczym narzędziem, które może pomóc przedsiębiorstwom i pracownikom w sprostaniu wyzwaniom wynikającym z kryzysu klimatycznego, w tym w podołaniu związanym z nimi kosztom dla przedsiębiorstw.

1.3.

EKES zaznacza, że wszystkie kwestie poruszone w niniejszej opinii zostały przedstawione w sposób zapewniający uznanie i pełne poszanowanie autonomii woli partnerów społecznych, która jest niezależna i suwerenna. Stwierdza zatem, że niniejszej opinii nie należy absolutnie interpretować w ten sposób, że osoby negocjujące układy zbiorowe powinny podlegać wymogom lub ograniczeniom zewnętrznym, gdy pełnią funkcje związane z samoregulacją wynikającą z układów.

1.4.

EKES uważa, że społeczeństwo obywatelskie, którego nie dotyczą bezpośrednio rokowania zbiorowe (tj. negocjacje w sprawie układów zbiorowych prowadzone przez partnerów społecznych), może pomóc w znalezieniu demokratycznych rozwiązań wyzwań i problemów związanych z transformacją ekologiczną, a także przyczynić się do niej, biorąc udział w opracowywaniu i wdrażaniu sprawiedliwych środków mających na celu sprawiedliwy społecznie przebieg transformacji ekologicznej.

1.5.

W opinii w sprawie transformacji energetycznej i polityki rynku pracy EKES podkreślił już, że transformacja ekologiczna znacznie wpływa na zatrudnienie oraz na warunki pracy i życia pracowników (1). W związku z tym w trakcie rokowań zbiorowych, traktując zawsze z należytą dbałością problematykę płci, można poruszać kwestie wpływu transformacji ekologicznej na zatrudnienie, spójność terytorialną i społeczną, tworzenie miejsc pracy, przepływy między różnymi sektorami działalności, szkolenie i przekwalifikowanie pracowników, szczególnie trudną sytuację pracowników w starszym wieku, bezpieczeństwo i higienę pracy, mobilność w miastach w celu uzyskania dostępu do miejsc pracy, efektywność energetyczną w działalności produkcyjnej i w wykonywaniu pracy.

1.6.

EKES odnotowuje coraz więcej dowodów naukowych (2) na duży potencjał zielonych rokowań zbiorowych i związane z tym liczne korzyści z punktu widzenia zrównoważenia środowiskowego, obniżenia emisyjności gospodarki, rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym i przeciwdziałania zmianie klimatu, wziąwszy pod uwagę, że czynniki dotyczące ich specyfiki wnoszą istotny wkład w realizację tych celów, na przykład w zakresie mobilności osób zatrudnionych, form organizacji pracy, doskonalenia zawodowego pracowników w celu ułatwienia procesów transformacji ekologicznej, gwarancji bezpiecznego i zdrowego środowiska, kwestii związanych z płcią itp. Takie wnioski przedstawiono we wspólnej deklaracji europejskich partnerów społecznych z 30 maja 2017 r. w sprawie wykorzystania potencjału zielonej gospodarki do tworzenia miejsc pracy oraz we wspólnym zaleceniu z 7 października 2021 r. w sprawie gospodarki o obiegu zamkniętym w kontekście dialogu społecznego (3).

1.7.

EKES pozytywnie ocenia przyjęte przez Radę (EPSCO) w czerwcu ub.r. zalecenie w sprawie zapewnienia sprawiedliwej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej (4), w którym uznano wagę aktywnego zaangażowania partnerów społecznych, przy poszanowaniu ich autonomii, we wszystkie etapy kształtowania i realizacji różnych kierunków polityki publicznej, również w drodze dialogu społecznego i rokowań zbiorowych.

1.8.

Transformacja ekologiczna, dekarbonizacja, gospodarka o obiegu zamkniętym i cyfryzacja mają wpływ na świat pracy, gdyż zmieniają charakter miejsc pracy i wykonywanych zadań, tworzą nowe zawody, a niektóre zawody eliminują. Te przemiany są ze sobą powiązane i wzajemnie się wzmacniają. EKES zauważa jednak, że dotychczasowe doświadczenia w zakresie zielonych rokowań zbiorowych w UE i państwach członkowskich są nie tylko bardzo niespójne, lecz również bardzo skromne. W przeciwieństwie do transformacji cyfrowej mniej uwagi poświęcono kwestiom ekologicznym w ramach rokowań zbiorowych. W związku z tym EKES apeluje do UE, państw członkowskich i partnerów społecznych, by przy pełnym poszanowaniu autonomii zbiorowej przedsięwzięły bardziej zdecydowane i skuteczne środki sprzyjające rozwojowi zielonych rokowań zbiorowych, a także zwiększeniu znaczenia ich ekologizacji na różnych odpowiednich szczeblach.

1.9.

EKES zwraca uwagę, że rokowania zbiorowe są instrumentem szczególnie zdatnym do zapewnienia wyważonych przepisów, by w stopniowy i sprawiedliwy sposób poczynić postępy na drodze do gospodarki zapewniającej większy dobrobyt i większą wydajność. W związku z tym wzywa do poczynienia szybszych i większych postępów na drodze do zielonych rokowań zbiorowych, w których partnerzy społeczni, na różnych szczeblach rokowań, odgrywaliby stałą i istotną rolę, przyczyniając się do opracowania wyważonych rozwiązań. Przedsiębiorstwa potrzebują tych rozwiązań, by stać się bardziej zrównoważone, odporne, wydajne i zaangażowane w ideę godnej pracy.

1.10.

EKES uważa, że przedsiębiorstwa i pracownicy muszą mieć odpowiednie możliwości udziału w dyskusji nad zieloną transformacją. Szybkość i skala wpływu ekologizacji i cyfryzacji na transformację rynków pracy wymaga skutecznego udziału partnerów społecznych na wczesnym etapie zgodnie z krajowymi systemami stosunków pracy, tak aby wypracować rozwiązania dostosowane do poszczególnych sektorów na szczeblu lokalnym. EKES sądzi zatem, że przydatne i istotne jest krzewienie nie tylko dialogu społecznego, lecz – w stosownych przypadkach – również rokowań zbiorowych na wszystkich szczeblach UE i państw członkowskich, a nawet na szczeblu światowym, przy pełnym poszanowaniu autonomii partnerów społecznych. UE i państwa członkowskie muszą również wspierać urzeczywistnienie skuteczniejszych praw przedstawicieli związków zawodowych i pracowników do informacji, konsultacji i zbiorowego zabierania głosu w kwestii wpływu działalności przedsiębiorstwa na środowisko.

1.11.

EKES odnotowuje, że od 10 lat zaobserwować można pozytywne przykłady zielonych rokowań zbiorowych zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym. Na poziomie europejskim należy zwrócić szczególną uwagę na praktykę rokowań Responsible Care (5) stosowaną w europejskim sektorze chemicznym. Co się tyczy najlepszych praktyk krajowych, EKES stwierdza przydatność klauzul umownych zawartych w układach, takich jak układy we Włoszech, Hiszpanii i Francji, w których w przedsiębiorstwach lub sektorach działalności zachęca się do powołania osób upoważnionych ds. środowiska naturalnego, do utworzenia wspólnych komitetów ds. zarządzania środowiskiem (przewidzianych także takich w normach certyfikacji, jak EMAS i ISO 14001), a także klauzul dotyczących mobilności pracowników zgodnej z zasadami zrównoważonego rozwoju czy też uznania praw związków zawodowych do wydawania ostrzeżeń dotyczących środowiska naturalnego itd.

1.12.

EKES wzywa UE i państwa członkowskie do dalszego wspierania działań i inicjatyw, które zachęcą pracodawców i pracowników do przystosowania się do transformacji ekologicznej, a także do zastanowienia się między innymi nad koncepcją pracowników wyznaczonych na przedstawicieli ds. transformacji ekologicznej lub na osoby kontaktowe w kwestiach związanych z transformacją środowiskową i ekologiczną w miejscu pracy. Kadra kierownicza i przedstawiciele pracowników w miejscu pracy mogliby rozważyć, czy wyznaczyć osoby do sprawowania określonej funkcji (oprócz powierzonych im głównych zadań), które wspomagałyby przedsiębiorstwo w kwestiach związanych z dostosowaniem się do transformacji ekologicznej. EKES apeluje do państw członkowskich o stworzenie dla przedsiębiorstw lub sektorów działalności niezbędnych zachęt do wyznaczenia wspomnianych powyżej przedstawicieli lub osób kontaktowych ds. transformacji ekologicznej. Zaleca również doskonalenie umiejętności w dziedzinie ochrony środowiska za pomocą szkoleń zawodowych.

1.13.

We wspólnym programie prac na lata 2022–2024 (6) partnerzy społeczni UE będą opracowywać ramy działań na rzecz zielonej transformacji. Państwa członkowskie powinny stworzyć odpowiednie ramy wspomagające wdrażanie porozumień międzybranżowych w celu łatwiejszego ustanowienia odpowiednich i sprawiedliwych zaleceń, wytycznych i norm, a także – przy pełnym poszanowaniu autonomii zbiorowej – propagować takie porozumienia. Dzięki temu zielone rokowania zbiorowe staną się decydującym instrumentem gwarantującym zrównoważone modele produkcji z myślą o ochronie środowiska. Biorąc pod uwagę skalę i złożoność tego wyzwania, EKES jest przekonany o konieczności zaangażowania wszystkich szczebli rokowań zbiorowych – sektorów i przedsiębiorstw unijnych i krajowych, a nawet międzynarodowych – w tworzenie zielonej gospodarki realnej.

1.14.

EKES jest zdania, że jakość powietrza jest istotnym aspektem zdrowia i bezpieczeństwa, i przyjmuje do wiadomości, że WHO określiła nowe wartości dopuszczalne i światowe wytyczne. Proponuje, by uwzględnić je w ramach ekologicznych rokowań zbiorowych. Biorąc pod uwagę EMAS i dyrektywę w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju, ważne jest wspieranie partycypacji pracowników i programów szkoleniowych w zakresie zarządzania środowiskowego.

1.15.

EKES apeluje do państw członkowskich, by w pełni transponowały do prawa krajowego dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 (7) w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii, w tym prawa ochrony środowiska.

2.   Kontekst, cel i istota opinii

2.1.

EKES podziela ambicję UE, by stać się liderem transformacji ekologicznej, przyspieszając wdrażanie strategii politycznych, zasobów, w tym finansowych, oraz technologii niezbędnych do szybkiej dekarbonizacji systemu produkcji. Należy zagwarantować sprawiedliwą transformację, co zasugerowano w opinii EKES-u „Polityka energetyczna a rynek pracy” (8). Niezbędne do osiągnięcia tego celu są dialog społeczny i rokowania zbiorowe, przy pełnym poszanowaniu autonomii partnerów społecznych i specyfiki krajowych systemów stosunków pracy.

2.2.

EKES ma świadomość, że transformacja ekologiczna i dekarbonizacja gospodarki w Unii Europejskiej będą miały konsekwencje dla zatrudnienia, a także dla warunków życia ludności, zwłaszcza jej najsłabszych grup. Transformacja musi przebiegać w sprawiedliwy sposób, tak aby złagodzić skutki dla przedsiębiorstw, pracowników oraz ogółu obywatelek i obywateli. Powinna również stanowić okazję do poprawy sytuacji osób należących do najsłabszych grup.

2.3.

EKES zaznacza, że MOP – w Wytycznych na temat sprawiedliwej transformacji w kierunku zrównoważonych środowiskowo gospodarek i społeczeństw dla wszystkich (z 2015 r.) (9) – podkreśla rolę rządów i partnerów społecznych w zapewnieniu spójności kierunków polityki i rozwiązań instytucjonalnych dotyczących zrównoważonego rozwoju dla wszystkich oraz uwzględnia fakt, że konieczne jest ułatwienie włączenia przepisów ochrony środowiska do rokowań zbiorowych na wszystkich szczeblach. Podkreśla również korzyści płynące ze zobowiązań do konkretnych szkoleń w tej dziedzinie dla kadry kierowniczej i osób zatrudnionych.

2.4.

W wytycznych dotyczących dobrowolnych systemów ekozarządzania (EMAS) Komisja Europejska dostrzega wagę skutecznych sposobów angażowania pracowników i ich przedstawicieli w ekologiczne zarządzanie przedsiębiorstwami. Najwłaściwszym sposobem poczynienia postępów we włączeniu pracowników w ekozarządzanie jest udział partnerów społecznych oraz – w stosownych przypadkach – prowadzenie rokowań zbiorowych zgodnie z krajowymi systemami stosunków pracy i praktykami. W art. 8 Europejskiego filaru praw socjalnych stwierdzono, że trzeba krzewić dialog społeczny i uczestnictwo pracowników w polityce społecznej i gospodarczej i polityce zatrudnienia, i zachęcono partnerów społecznych do negocjowania układów zbiorowych. Ponadto w swym zaleceniu z dnia 16 czerwca 2022 r. w sprawie zapewnienia sprawiedliwej transformacji w kierunku neutralności klimatycznej Rada podkreśliła istotną rolę partnerów społecznych w radzeniu sobie ze skutkami tej transformacji dla zatrudnienia (motyw 18).

2.5.

Traktując jako punkt wyjścia uznanie i pełne poszanowanie autonomii woli partnerów społecznych, EKES odnotowuje oświadczenie rządu hiszpańskiego, który obejmuje prezydencję w Radzie UE i zwrócił się o sporządzenie niniejszej opinii rozpoznawczej w celu wsparcia ram regulacyjnych i polityki zachęt sprzyjających ekologicznym rokowaniom zbiorowym. W niniejszej opinii przedstawiono odpowiedź EKES-u na wniosek prezydencji hiszpańskiej oraz propozycje w tym zakresie.

3.   Kontekst europejski oraz wkład naukowy na temat roli rokowań zbiorowych w transformacji ekologicznej

3.1.

EKES odnotowuje coraz więcej dowodów naukowych na duży potencjał zielonych rokowań zbiorowych i związane z tym liczne korzyści z punktu widzenia zrównoważenia środowiskowego, obniżenia emisyjności gospodarki, rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym i przeciwdziałania zmianie klimatu, wziąwszy pod uwagę, że rozmaite aspekty rokowań wnoszą istotny wkład w realizację tych celów, na przykład w zakresie mobilności osób zatrudnionych, form organizacji pracy, doskonalenia zawodowego pracowników w celu ułatwienia procesów transformacji ekologicznej, gwarancji bezpiecznego i zdrowego środowiska, kwestii związanych z płcią itp. Takie wnioski przedstawiono w deklaracji europejskich partnerów społecznych z 30 maja 2017 r. (10) w sprawie wykorzystania potencjału zielonej gospodarki do tworzenia miejsc pracy oraz w ich wspólnym projekcie i zaleceniach z 7 października 2021 r. w sprawie gospodarki o obiegu zamkniętym (11).

3.2.

EKES sądzi, że zielone rokowania zbiorowe na wszystkich szczeblach stanowią zasadniczy aspekt zasady demokratycznego uczestnictwa obywateli. Jego wyrazem w tym wypadku jest szczególna rola partnerów społecznych na rynku pracy, która ma kapitalne znaczenie dla skutecznego i sprawiedliwego społecznie opanowania kryzysu klimatycznego i przeprowadzenia transformacji ekologicznej gospodarki i społeczeństwa.

3.3.

Polityka w zakresie energii ze źródeł odnawialnych w Unii Europejskiej wymaga dążenia do równowagi między celami gospodarczymi, środowiskowymi i społecznymi. Dlatego też procesy zielonej transformacji w UE wymagają nowych narzędzi, aby zapewnić ich odpowiednią spójność oraz wesprzeć integrację zawodową jednostek i ludności aktywnej zawodowo. Zielone rokowania zbiorowe są dobrym sposobem osiągnięcia tej równowagi.

3.4.

W obliczu coraz szybciej następującej zmiany klimatu i potrzeby ustanowienia odpowiednich środków łagodzących jej skutki konieczne jest określenie, na które sektory działalności gospodarczej i zatrudnienia kryzys klimatyczny i jego bezpośrednie konsekwencje najbardziej wpływają czy też będą wpływać zarówno pod względem warunków gospodarczych, pracowniczych i zdrowotnych oraz warunków ochrony socjalnej, jak i pod względem oczekiwań, w tym mobilności przedsiębiorstw i pracowników.

3.5.

UE jest liderem innowacyjnych procesów produkcji czystej energii służących przywróceniu równowagi środowiskowej i społecznej za pomocą przemian gospodarczych, które niosą ze sobą nowe możliwości godnego zatrudnienia, na przykład w sektorze energii ze źródeł odnawialnych. EKES zwraca się o rozwijanie badań w tej dziedzinie, a także o wsparcie finansowe inwestycji w zainteresowanych przedsiębiorstwach.

3.6.

EKES z zadowoleniem odnotowuje, że coraz więcej przedsiębiorstw przyjmuje system społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw, który obejmuje rzeczywiste zobowiązania do zrównoważonego zarządzania środowiskowego. Zwraca uwagę na badania dowodzące, że udział w programach społecznej odpowiedzialności przedsiębiorstw za pomocą układów lub porozumień zapewnia większą powagę i skuteczność.

3.7.

Głównym sposobem organizacji udziału pracowników w procesach sprawiedliwej transformacji jest włączenie takich klauzul do układów zbiorowych na różnych szczeblach systemów stosunków pracy o rozmaitej specyfice. Układy zbiorowe mogą odgrywać istotną rolę w krzewieniu współpracy między pracodawcami i pracownikami, którzy dążą do wypracowania wspólnej reakcji na zieloną transformację.

3.8.

Klauzule dotyczące odpowiedzialności społecznej włącza się obecnie do układów zbiorowych. W ten sposób rokowania zbiorowe stają się uzupełnieniem zielonych zamówień publicznych, które wchodzą w zakres odpowiedzialności społecznej. Na przykład pionierem w tej kwestii jest sektor chemiczny. Wdrożenie Europejskiego Zielonego Ładu wymaga nowych, konkretnych i jednolitych ram oznakowania, które dostarczą informacji gospodarczych i ekologicznych istotnych dla podejmowania decyzji publicznych i prywatnych. Europejska strategia oznakowania ekologicznego usprawniłaby udzielanie zrównoważonych zamówień publicznych i może wspomóc obieg zamknięty i przepływ informacji. Niemniej wymaga to spełnienia istotnych warunków, takich jak oszczędność kosztowa, poufność i proporcjonalność.

3.9.

Ważnym aspektem bezpieczeństwa i higieny pracy wewnątrz i na zewnątrz budynków jest jakość powietrza, która wpływa na warunki pracy i powinna być również brana pod uwagę w rokowaniach zbiorowych. Niedawno WHO określiła nowe wartości dopuszczalne i światowe wytyczne odnośnie do jakości powietrza i jego wpływu na zdrowie ludzkie, w tym na zdrowie osób wykonujących pracę na zewnątrz. Może to wymagać zmiany przepisów obowiązujących obecnie w UE. Ta zmiana będzie miała wpływ nie tylko na rokowania zbiorowe w sprawie środowiska pracy i środowiskowych warunków świadczenia usług, lecz również na koszty inwestycji.

3.10.

UE ma ramy regulacyjne sprzyjające wprowadzeniu zarządzania środowiskowego do przedsiębiorstw. Ich realna skuteczność wymaga aktywnego zaangażowania zatrudnionych i ich przedstawicieli. Dotyczy to dobrowolnych systemów ekozarządzania (EMAS (12)) oraz dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/95/UE (13) (dyrektywy w sprawie sprawozdawczości przedsiębiorstw w zakresie zrównoważonego rozwoju). Kładzie się w nich nacisk na zachęcanie osób zatrudnionych do uczestnictwa oraz na popularyzację programów doskonalenia zawodowego służących ekozarządzaniu.

3.11.

EKES zwraca uwagę na coraz większą liczbę badań na szczeblu europejskim, w których podkreśla się zalety zielonych rokowań zbiorowych jako narzędzia wspomagającego zrównoważone procesy produkcji dzięki porozumieniom zawierającym klauzule dotyczące samoregulacji ekologicznej. Rokowania zbiorowe – zgodnie ze specyfiką krajowych systemów stosunków pracy i przy poszanowaniu autonomii partnerów społecznych – mogą ułatwić osiągnięcie konsensusu w sprawie konkretnych środków, które przedsiębiorstwa muszą przedsięwziąć z myślą o sprawiedliwej transformacji.

4.   Uwagi ogólne

4.1.

Komitet zauważa, że – według badań nad rokowaniami zbiorowymi w krajach UE – w układach zbiorowych w niewielkim stopniu uwzględnia się tematykę ochrony środowiska. Wzywa UE i państwa członkowskie do dalszego wspierania działań i inicjatyw, które zachęcą pracodawców i pracowników do przystosowania się do transformacji ekologicznej, z uwzględnieniem praktyk w zakresie informowania i konsultacji w miejscu pracy.

4.2.

Dobrze przeprowadzona transformacja w kierunku gospodarki bezemisyjnej jest nie tylko istotna przez wzgląd na kryzys klimatyczny, lecz może również pobudzać do zrównoważonego ożywienia gospodarczego sprzyjającego włączeniu społecznemu. Do tego niezbędne są jednak długofalowe środki wymagające silnych i zrównoważonych mechanizmów finansowania oraz partycypacyjnego i stabilnego zarządzania.

4.3.

W modelu zarządzania partycypacyjnego rokowania zbiorowe są sposobem dostosowania świata pracy do nowego wyzwania, którym jest stworzenie w pełni zrównoważonego modelu produkcji. Wynika to z tego, że umożliwiają one natychmiastowe reagowanie, zapewniają znajomość realiów sektorowych i mogą służyć za skarbnicę dostosowanych rozwiązań, w tym w zakresie ochrony zatrudnienia i przedsiębiorstw.

4.4.

EKES zaleca, by Komisja i państwa członkowskie wraz z sektorowymi partnerami społecznymi zastanowiły się nad potencjalną wartością dodaną badań nad wpływem kryzysu klimatycznego i transformacji ekologicznej na świat pracy w różnych sektorach produkcji w celu wskazania i zaproponowania sposobów zaspokojenia potrzeb środowisk gospodarczych oraz wsparcia różnych jednostek rokowań zbiorowych w pokierowaniu sprawiedliwą transformacją w ich układach zbiorowych.

4.5.

Komitet zachęca partnerów społecznych do włączenia – w stosownych przypadkach – procesów transformacji ekologicznej do układów zbiorowych zgodnie z ich priorytetami międzybranżowymi i sektorowymi. Przykładem europejskich doświadczeń jest włączenie światowego programu Responsible Care do układów zbiorowych w europejskim sektorze chemicznym.

5.   Uwagi szczegółowe

5.1.

EKES jest zdania, że dyskusja nad kwestiami ekologicznymi w ramach rokowań zbiorowych dotyczy klauzul podlegających negocjacjom między partnerami społecznymi w drodze układów zbiorowych, które mają bezpośredni i pośredni wpływ na środowisko. Układy zbiorowe mogą obejmować m.in.: a) wpływ działalności przedsiębiorstw na środowisko, b) ochronę pracowników przed skutkami zmiany klimatu i zmian zachodzących w środowisku, c) wpływ zielonej transformacji na działalność przedsiębiorstwa pod względem organizacji pracy, zmieniających się profili zawodowych i umiejętności pracowników, d) wewnętrzne monitorowanie wdrażania punktów a), b) i c). EKES pragnie podkreślić, że rokowania zbiorowe są zasadniczym narzędziem, które może pomóc przedsiębiorstwom i pracownikom w sprostaniu wyzwaniom wynikającym z kryzysu klimatycznego, w tym w podołaniu związanym z nimi kosztom dla przedsiębiorstw.

5.2.

EKES uważa, że konieczne jest, by Komisja Europejska – na mocy art. 154, 155 i 156 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) – zachęcała państwa członkowskie do wspierania uwzględnienia ekozarządzania przedsiębiorstwami w dialogu społecznym i rokowaniach zbiorowych. Rokowania zbiorowe są korzystnym sposobem ułatwiającym dostosowanie organizacji, zatrudnienia i warunków pracy do skutków zmiany klimatu, a także umożliwiającym oszacowanie i przedstawienie kosztów inwestycyjnych przedsiębiorstw w celu ich ochrony i przystosowania do wymogów uczciwej konkurencyjności.

5.3.

EKES uważa, że – przy poszanowaniu autonomii partnerów społecznych i różnorodności systemów rokowań zbiorowych w państwach członkowskich – ramy prawne i porozumienia międzybranżowe na szczeblu krajowym powinny umożliwiać odpowiednio uwzględnienie dążenia do sprawiedliwej społecznie transformacji ekologicznej, tak by w jak największej liczbie miejsc pracy można było pogodzić transformację produkcji (w tym oszacowanie kosztów zarówno dla przedsiębiorstw, jak i społeczeństwa oraz ich sprawiedliwy podział) z jakością i bezpieczeństwem. Uwzględniając różne systemy stosunków pracy, można rozważyć: a) krzewienie praw przedstawicieli pracowników do informacji i konsultacji na temat działań przedsiębiorstwa na rzecz przystosowania się do zmiany klimatu zgodnie z krajowymi przepisami i praktykami, b) promowanie doskonalenia zawodowego pracowników w tej dziedzinie, c) dodanie klauzul zachęcających pracowników do uczestnictwa w sprawach dotyczących środowiska oraz w komitetach odpowiedzialnych za środowisko w przypadku, gdy takowe istnieją w przedsiębiorstwach każdego sektora, które uzyskały certyfikację ekologiczną zgodnie z normą ISO 14001 lub EMAS, d) wsparcie – w miarę możliwości – tworzenia specjalnych wspólnych organów ds. środowiska lub przejęcia przez komitet ds. bezpieczeństwa i ochrony zdrowia kompetencji w dziedzinie środowiska i sprawiedliwej transformacji.

5.4.

EKES wzywa UE i państwa członkowskie do dalszego wspierania działań i inicjatyw, które zachęcą pracodawców i pracowników do przystosowania się do transformacji ekologicznej, a także do zastanowienia się między innymi nad koncepcją pracowników wyznaczonych na przedstawicieli ds. transformacji ekologicznej lub na osoby kontaktowe w kwestiach związanych z transformacją środowiskową i ekologiczną w miejscu pracy. Kadra kierownicza i przedstawiciele pracowników w miejscu pracy mogliby rozważyć, czy wyznaczyć osoby do sprawowania określonej funkcji (oprócz powierzonych im głównych zadań), które wspomagałyby przedsiębiorstwo w kwestiach związanych z dostosowaniem się do transformacji ekologicznej. EKES apeluje do państw członkowskich o stworzenie dla przedsiębiorstw lub sektorów działalności niezbędnych zachęt do wyznaczenia wspomnianych powyżej przedstawicieli lub osób kontaktowych ds. transformacji ekologicznej. Zaleca również doskonalenie umiejętności w dziedzinie ochrony środowiska za pomocą szkoleń zawodowych.

5.5.

Komitet wzywa państwa członkowskie, by stworzyły odpowiednie ramy i warunki do rozpowszechnienia klauzul dotyczących mobilności w układach zbiorowych w celu uwzględnienia planów zrównoważonej, zdrowej i bezpiecznej w całym środowisku pracy mobilności pracowników oraz ograniczenia korzystania z pojazdów prywatnych i – tym samym – emisji. Państwa członkowskie powinny wprowadzić skuteczne i efektywne systemy z myślą o opracowaniu tych planów.

5.6.

EKES apeluje do państw członkowskich, by w pełni transponowały do prawa krajowego dyrektywę (UE) 2019/1937 w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii, w tym prawa ochrony środowiska. Te prawa stanowiłyby istotny wkład w monitorowanie zgodności z europejską polityką odbudowy w oparciu o zrównoważoną pod względem ekologicznym i sprawiedliwą społecznie transformację gospodarczą.

5.7.

EKES zwraca się do partnerów społecznych o rozważenie i ułatwienie nawiązania odpowiednich stosunków oraz opracowania sprawiedliwych zaleceń, wytycznych i kierunków polityki, tak by zielone rokowania zbiorowe stały się jednym z najlepszych narzędzi zapewniających i propagujących zrównoważony model produkcji pod względem zdolności konkurencyjnej i ochrony całego środowiska lokalnego i światowego.

---

(1)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Polityka energetyczna a rynek pracy: konsekwencje dla zatrudnienia w regionach przechodzących transformację energetyczną” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 146 z 27.4.2023, s. 4); https://www.eesc.europa.eu/pl/our-work/opinions-information-reports/opinions/energy-policy-and-labour-market-consequences-employment-regions-undergoing-energy-transitions.

(2)  https://www.epsu.org/article/what-green-collective-bargaining

(3)  https://www.businesseurope.eu/sites/buseur/files/media/reports_and_studies/2021-09-24_final_report_sp_project_on_circular_ecenomy_and_the_world_of_work.pdf

(4)  W zaleceniu stwierdza się między innymi: „Aby umożliwić przeprowadzenie zielonej transformacji w sposób demokratyczny i sprzyjający włączeniu społecznemu, od samego początku uwzględniając cele sprawiedliwej transformacji w procesie kształtowania polityki na wszystkich poziomach i zapewniając skuteczne podejście do polityki w zakresie sprawiedliwej transformacji obejmujące całe społeczeństwo, zachęca się państwa członkowskie do […] aktywnego zaangażowania partnerów społecznych na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, przy poszanowaniu ich autonomii, we wszystkie etapy kształtowania i realizacji polityki przewidziane w niniejszym zaleceniu, w tym – w stosownych przypadkach – w ramach dialogu społecznego i rokowań zbiorowych; ponadto zachęca się do dalszego promowania pełnego zaangażowania partnerów społecznych w opracowywanie i wdrażanie ścieżek transformacji dla ekosystemów przemysłowych w ramach zaktualizowanej nowej strategii przemysłowej”.

(5)  Z myślą o nieustannej poprawie wyników działalności przemysłu chemicznego w zakresie bezpieczeństwa, ochrony zdrowia i środowiska, zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju i w sposób wykraczający poza przestrzeganie obowiązujących przepisów oraz postanowień tego porozumienia, strony-sygnatariusze zobowiązują się do zachęcania przedsiębiorstw do przyłączenia się do międzynarodowego programu przemysłu chemicznego Responsible Care i do realizacji celów wytyczonych w ramach tej dobrowolnej, publicznej i aktywnej inicjatywy przedsiębiorstw chemicznych oraz do prowadzenia współpracy w tym zakresie; https://www.feique.org/programa-responsible-care/.

(6)  https://www.businesseurope.eu/publications/european-social-dialogue-work-programme-2022-2024

(7)  Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii (Dz.U. L 305 z 26.11.2019, s. 17).

(8)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Polityka energetyczna a rynek pracy: konsekwencje dla zatrudnienia w regionach przechodzących transformację energetyczną” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 146 z 27.4.2023, s. 4).

(9)  https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@ed_emp/@emp_ent/documents/publication/wcms_432859.pdf

(10)  https://www.etuc.org/sites/default/files/document/files/2017-05-29_kick_off_draft_declaration_eu_social_partners_on_green_jobs_final.pdf

(11)  https://www.businesseurope.eu/sites/buseur/files/media/reports_and_studies/2021-09-24_final_report_sp_project_on_circular_ecenomy_and_the_world_of_work.pdf

(12)  Rozporządzenie Komisji (UE) 2018/2026 z dnia 19 grudnia 2018 r. zmieniające załącznik IV do rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS) (Dz.U. L 325 z 20.12.2018, s. 18).

(13)  Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/95/UE z dnia 22 października 2014 r. zmieniająca dyrektywę 2013/34/UE w odniesieniu do ujawniania informacji niefinansowych i informacji dotyczących różnorodności przez niektóre duże jednostki oraz grupy (Dz.U. L 330 z 15.11.2014, s. 1).

Sprawozdawca:	Pietro Vittorio BARBIERI
Współsprawozdawczyni:	Nicoletta MERLO

Wniosek prezydencji hiszpańskiej w Radzie UE	Pismo z 8.12.2022
Podstawa prawna	Artykuł 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Opinia rozpoznawcza
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa
Data przyjęcia przez sekcję	31.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	14.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	201/0/6

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) z zadowoleniem przyjmuje inicjatywę prezydencji hiszpańskiej dotyczącą wyznaczenia celu, jakim jest wyeliminowanie w Europie do 2030 r. stygmatyzacji i dyskryminacji związanych z HIV. Problem ten jest od zbyt dawna zaniedbywany, mimo że dostępne dane jednoznacznie wskazują na dalsze występowanie szkodliwych skutków tego zjawiska w różnych częściach świata, w określonych kontekstach społecznych i w kluczowych populacjach. W związku z tym EKES podziela pogląd prezydencji hiszpańskiej, że położenie kresu stygmatyzacji i dyskryminacji związanej z HIV należy uznać za jeden z priorytetów politycznych programu UE.

1.2.

EKES zgadza się co do potrzeby wydania przez instytucje europejskie deklaracji wysokiego szczebla, która zostałaby przedstawiona Parlamentowi Europejskiemu 1 grudnia 2023 r., i zobowiązuje się ją popierać i brać udział w związanych z nią działaniach na każdym możliwym szczeblu, na wszelkie sposoby i na każdym forum.

1.3.

EKES uważa, że w celu przezwyciężenia stygmatyzacji, dyskryminacji i fałszywych stereotypów niezbędne jest promowanie działań uświadamiających, szkoleniowych i informacyjnych, zwłaszcza w szkołach, z udziałem zorganizowanego społeczeństwa obywatelskiego oraz organizacji młodzieżowych i studenckich.

1.4.

Identyfikacja i usunięcie barier dla profilaktyki przedekspozycyjnej w celu zwiększenia dostępu do leków oraz postępy we wdrażaniu tej profilaktyki są konieczne, aby dotrzeć do szerszego grona ludności oraz przyspieszyć postępy w kierunku położenia kresu epidemii AIDS do 2030 r. Działania zapobiegawcze, takie jak profilaktyka przed- i poekspozycyjna oraz leczenie jako profilaktyka, mogą mieć znaczący wpływ na zwalczanie HIV i innych zakażeń przenoszonych drogą płciową.

1.5.

Osoby żyjące z HIV muszą mieć równe szanse dostępu do świata pracy i rozwoju zawodowego. Powinny również mieć możliwość korzystania ze specjalnych rozwiązań, takich jak elastyczny czas pracy lub wydłużony urlop na wizyty lekarskie przy zagwarantowaniu poufności.

1.6.

EKES podkreśla znaczenie podejmowania konkretnych działań na rzecz kluczowych populacji: aby skutecznie zaradzić epidemii HIV, ukierunkowane informacje i wdrażane przez instytucje programy profilaktyczne muszą dotrzeć do tych grup ludności, tak aby określone służby mogły proaktywnie się z nimi kontaktować, być może za pośrednictwem pozarządowych stowarzyszeń działających w danej społeczności.

1.7.

Biorąc pod uwagę fakt, że w Ukrainie panuje druga co do wielkości w Europie Wschodniej i Azji Środkowej epidemia AIDS, EKES podkreśla, jak ważne jest, by kraje przyjmujące zapewniły ciągłość oraz darmowe testy na obecność wirusa HIV i darmowe leczenie dla uchodźców ukraińskich, zwiększając szanse na testowanie niezależnie od ich statusu w zakresie praw pobytu. Ponieważ większość uchodźców to kobiety i dzieci, rozszerzenie zakresu badań w szpitalach, podstawowej opiece zdrowotnej i w placówkach lokalnych może być najodpowiedniejszym rozwiązaniem dla uchodźców z Ukrainy.

1.8.

Leczenie antyretrowirusowe (ART) może odgrywać podwójną rolę poprzez poprawę stanu zdrowia osób żyjących z HIV i skuteczne zapobieganie przenoszeniu wirusa HIV, ponieważ jest bardzo skuteczne w obniżaniu poziomu wiremii HIV.

1.9.

Szybka diagnoza zakażenia wirusem HIV, wczesne rozpoczęcie terapii i ciągłość opieki stanowią fundamenty kontroli rozprzestrzeniania się zakażenia. Ponieważ kilka państw już osiągnęło ten cel, EKES wzywa do realizacji nowego ambitnego celu dla wszystkich państw do 2030 r., tak aby zwiększyć poziom objęcia badaniami, leczeniem i supresją wirusologiczną do 95 %.

1.10.

Zarówno ciągłość opieki, jak i ciągłość profilaktyki mogą w sposób synergiczny stanowić kompleksową odpowiedź na potrzebę zwalczania epidemii HIV, w związku z czym należy je rozwinąć i wdrożyć.

1.11.

EKES wzywa do stworzenia nowych i innowacyjnych strategii mających na celu poprawę wczesnej diagnostyki i uświadomienie większej liczbie osób faktu zakażenia się poprzez szersze stosowanie zróżnicowanych i przyjaznych dla użytkownika sposobów podejścia do zwiększenia dostępności testów na obecność wirusa HIV, takich jak szybkie testy, testy dla całych społeczności i testy do samodzielnego wykonania, a także zintegrowane podejście do testów na obecność wirusa HIV oraz wirusowego zapalenia wątroby typu B i C.

1.12.

Społeczności odgrywają kluczową rolę w reagowaniu na HIV, gdyż promują odpowiedzialność, pobudzają aktywizm na rzecz profilaktyki, wdrażają działania i przyczyniają się do innowacji, które mają kluczowe znaczenie dla trwałego postępu.

1.13.

Aby podtrzymać i przyspieszyć postępy w osiąganiu tych celów, EKES wzywa do dalszych wysiłków na rzecz opracowania i wdrożenia nowych programów mających na celu szerzenie świadomości co do seropozytywności i zwiększenie liczby osób objętych leczeniem z myślą o ograniczeniu rozprzestrzeniania się wirusa, a tym samym przenoszenia HIV, oraz ograniczenie przyczyn dyskryminacji w np. dostępie do zatrudnienia czy usług finansowych.

2.   HIV w Europie

2.1.

Przenoszenie HIV pozostaje poważnym problemem w zakresie zdrowia publicznego, dotykającym ponad 36 mln ludzi na świecie, z czego 2,3 mln osób mieszka w regionie europejskim WHO, a zwłaszcza w jego wschodniej części. W 2021 r. w regionie europejskim zdiagnozowano blisko 107 000 osób, w tym około 17 000 osób w UE/EOG. Od 2012 r. utrzymuje się tendencja spadkowa w zakresie liczby zakażeń HIV; wyraźniejszy spadek zaobserwowano w 2020 i 2021 r. (- 24 %), być może w wyniku wpływu pandemii COVID-19 na korzystanie z usług medycznych i/lub ograniczenia przenoszenia zakażenia w związku ze środkami ochrony zdrowia publicznego wdrożonymi w okresie pandemii COVID-19.

2.2.

HIV w Europie w nieproporcjonalny sposób dotyka populacji marginalizowanych społecznie i osób, których zachowanie jest stygmatyzowane społecznie, takich jak osoby przyjmujące narkotyki dożylnie i ich partnerzy seksualni, mężczyźni mający kontakty seksualne z mężczyznami, osoby transpłciowe, osoby świadczące usługi seksualne, więźniowie i migranci.

2.3.

Dane dokumentują różne wzorce i tendencje epidemiologiczne w poszczególnych krajach regionu europejskiego WHO: w UE/EOG i zachodniej części regionu głównym źródłem zakażenia jest przenoszenie drogą płciową między mężczyznami, natomiast we wschodniej części regionu jest to przenoszenie drogą płciową między osobami heteroseksualnymi i przyjmowanie narkotyków dożylnie.

2.4.

Późna diagnoza HIV pozostaje wyzwaniem w większości krajów w regionie: u ponad 50 % osób zdiagnozowano HIV, gdy liczba komórek CD4 była niższa niż 350/mm3.

3.   Ciągłość opieki w zakresie HIV w przypadku uchodźców z Ukrainy

3.1.

Od początku wojny 24 lutego 2022 r. ponad 13,5 mln osób, w tym osoby żyjące z HIV (szacowane na 10 000–30 000 osób) i kluczowe populacje, zostało wewnętrznie przesiedlonych lub zmuszonych do ucieczki do sąsiednich państw jako uchodźcy.

3.2.

Ukraina jest krajem z drugą co do wielkości epidemią AIDS w regionie Europie Wschodniej i Azji Środkowej. Liczba nowych diagnoz HIV wzrosła z 14 240 w 2016 r. do 16 270 w 2019 r. i nieznacznie spadła do 15 660 w 2020 r., prawdopodobnie z powodu kryzysu związanego z COVID-19. Dane z nadzoru pokazują, że zgłoszono 9 000–10 000 przypadków zakażenia w wyniku kontaktów heteroseksualnych i około 5 000 przypadków zakażenia w wyniku dożylnego używania środków odurzających.

3.3.

Przed wybuchem wojny Ukraina poczyniła znaczne postępy w przeciwdziałaniu AIDS: opieka i leczenie dla osób z HIV były dostępne bezpłatnie w rządowych klinikach HIV w całym kraju i coraz więcej osób żyjących z HIV korzystało z terapii antyretrowirusowej (ARV). Szacowano, że w 2021 r. spośród 240 000 osób żyjących z HIV (0,6 % ludności Ukrainy) ponad 150 000 osób było objętych leczeniem antyretrowirusowym (62 %), a 94 % osób poddanych leczeniu osiągnęło supresję wirusa.

3.4.

W tym kraju agencje i partnerzy ONZ w terenie, tacy jak fundusz kryzysowy UNAIDS, ściśle współpracują z władzami lokalnymi, by móc dotrzeć do potrzebujących i udzielić im pomocy. Ostatnio dostarczyli oni pomoc humanitarną na najbardziej dotknięte wojną obszary kraju, które dopiero teraz stały się dostępne. Koalicja rządu, społeczeństwa obywatelskiego i organizacji międzynarodowych była i nadal jest podstawą skutecznego działania dotyczącego HIV w Ukrainie podczas wojny.

3.5.

UNAIDS będzie nadal wspierać profilaktykę HIV, badania, leczenie, opiekę i wsparcie dla osób na całym terytorium Ukrainy dotkniętych wojną i osób przesiedlonych w wyniku konfliktu.

3.6.

W dokumencie Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) (1), opublikowanym w lipcu 2022 r., przedstawiono kluczowe kwestie, które mają pomóc w podejmowaniu decyzji i praktycznym wdrażaniu świadczeń w celu utrzymania standardów jakości opieki nad osobami z HIV dla uchodźców ukraińskich. W szczególności podkreślono znaczenie zapewnienia przez państwa przyjmujące ciągłości i bezpłatności badań na obecność wirusa HIV oraz leczenia dla uchodźców ukraińskich, zwiększając szanse na testowanie niezależnie od statusu w kwestii praw pobytu, ponieważ ograniczony dostęp do leczenia antyretrowirusowego prowadzi do zwiększonego ryzyka zachorowań, zgonów, pojawienia się opornych szczepów i potencjalnie do dalszego przenoszenia wirusa. Ponieważ większość uchodźców to kobiety i dzieci, rozszerzenie zakresu badań w szpitalach, podstawowej opiece zdrowotnej i w placówkach lokalnych może być najodpowiedniejszym rozwiązaniem dla uchodźców z Ukrainy.

4.   HIV na świecie

4.1.

Panuje powszechna zgoda co do tego, że obecnie istnieją narzędzia pozwalające położyć kres epidemii AIDS. W ciągu ostatnich dwudziestu lat coraz więcej badań w różnych środowiskach pokazało, że leczenie antyretrowirusowe (ARV) może odgrywać podwójną rolę poprzez poprawę zdrowia osób żyjących z HIV i skuteczne zapobieganie przenoszeniu wirusa HIV (leczenie jako profilaktyka), ponieważ jest ono bardzo skuteczne w supresji poziomu wiremii HIV (supresja rozumiana jako poziom poniżej 200 kopii/ml).

4.2.

W ostatnich latach szeroko stosowana jest strategia, w ramach której szybka diagnoza zakażenia wirusem HIV, wczesne rozpoczęcie terapii i ciągłość opieki stanowią fundamenty kontroli rozprzestrzeniania się zakażenia. W 2014 r. UNAIDS wyznaczył cel 90-90-90 (90 % osób zdiagnozowanych, 90 % z nich objętych leczeniem i 90 % osób leczonych z supresją wirusa). Jeżeli cele te zostaną osiągnięte, 73 % wszystkich osób żyjących z HIV osiągnie supresję wirusa, a osoby z supresją wirusa nie mogą przekazywać wirusa HIV.

4.3.

Istnieją dowody na to, że pod koniec 2020 r. kilka państw o zróżnicowanej geografii i epidemiologii i odmiennym poziomie dochodów już osiągnęło ten cel. Eksperci sądzą, że wyniki te mogłyby potencjalnie wskazywać, że możliwe byłoby osiągnięcie nowego ambitnego celu dla wszystkich państw do 2030 r., tak aby zwiększyć poziom objęcia badaniami, leczeniem i supresją wirusologiczną do 95 %. Aby podtrzymać i przyspieszyć postępy w osiąganiu tych celów w odpowiedzi na epidemię HIV, konieczne są dalsze wysiłki w zakresie opracowywania i wdrażania nowych programów mających na celu szerzenie świadomości co do seropozytywności i zwiększenie liczby osób objętych leczeniem (podejście oparte na powszechnym badaniu i leczeniu), aby ograniczyć rozprzestrzenianie się wirusa, a tym samym przenoszenie HIV. Takie nowe programy nie powinny skupiać się wyłącznie na standardowych środkach, które mają być stosowane, lecz muszą być również wdrażane zgodnie z potrzebami i szczególnymi wymogami osób żyjących z HIV.

4.4.

W ostatnim czasie coraz częściej proponuje się podejście podobne do ciągłości opieki nad osobami z HIV, czyli ciągłość profilaktyki HIV, skierowane do populacji zagrożonej zakażeniem wirusem HIV i mające zapewnić, że osoby te pozostaną niezakażone wirusem HIV. Ciągłość profilaktyki HIV opiera się na testach na obecność wirusa HIV, które stanowią jej podstawę, a następnie na kontaktowaniu osób niezakażonych wirusem HIV ze służbami zajmującymi się profilaktyką, utrzymaniu kontaktu i dalszym korzystaniu z usług w celu uzyskania stałego doradztwa w zakresie ograniczania ryzyka oraz konsekwentnym korzystaniu z prezerwatyw w celu zapobiegania zakażeniu HIV i przenoszeniu wirusa. Utrzymanie kontaktu jest również ważne, aby zapewnić powtarzanie testów na obecność wirusa HIV i wczesną diagnozę w przypadku zakażenia wirusem HIV. Nowo zakażone osoby muszą zostać niezwłocznie objęte opieką i leczeniem HIV oraz trzeba wdrożyć inne metody profilaktyki, takie jak testowanie partnerów oraz stosowanie prezerwatyw i leków antyretrowirusowych w ramach profilaktyki. Kilka badań wykazało, że na poziomie populacji zarówno ciągłość opieki, jak i ciągłość profilaktyki mogą w wyniku efektu synergii stanowić całościową odpowiedź na epidemię HIV.

4.5.

Potrzebne są nowe i innowacyjne strategie mające na celu poprawę wczesnej diagnostyki i uświadomienie większej liczbie osób faktu zakażenia się poprzez szersze stosowanie zróżnicowanych i przyjaznych dla użytkownika sposobów podejścia do zwiększenia dostępności testów na obecność wirusa HIV, takich jak szybkie testy, testy dla całych społeczności i testy do samodzielnego wykonania, a także zintegrowane podejście do testów na obecność wirusa HIV oraz wirusowego zapalenia wątroby typu B i C.

4.6.

WHO zaleca kompleksowy pakiet usług zdrowotnych w zakresie profilaktyki HIV, ze szczególnym naciskiem na dotarcie do kluczowych populacji. Szczególne znaczenie ma połączenie profilaktyki HIV ze świadczeniami w zakresie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego, zdrowia psychicznego, zapobiegania i opieki w odniesieniu do przemocy seksualnej i przemocy ze względu na płeć, leczenia uzależnienia od narkotyków, profilaktyki i opieki odnośnie do zapalenia wątroby typu C, kontroli gruźlicy, zdrowia w więzieniach, chorób niezakaźnych oraz usług wsparcia prawnego i socjalnego.

4.7.

Dostępność różnych opcji wykonania testu na obecność wirusa HIV może zapewnić możliwość szybkiej diagnozy różnym grupom społecznym narażonym na zakażenie HIV.

4.8.

UNAIDS zaleca podejście do profilaktyki HIV oparte na „profilaktyce łączonej”. Ponieważ żadna pojedyncza strategia profilaktyki nie jest wystarczająca do powstrzymania rozprzestrzeniania się choroby, podejście to wymaga interwencji biomedycznych, behawioralnych i strukturalnych, które są specjalnie wybrane i dostosowane do lokalnych potrzeb, określonych przez same dotknięte społeczności. Aby przyniosły efekty, działania te muszą być skoordynowane, skuteczne, spójne i inspirowane podzielanym zobowiązaniem do realizacji wspólnych celów.

5.   Reakcja społeczności na HIV

5.1.

Z historycznego punktu widzenia rola społeczności osób żyjących z HIV, grup marginalizowanych i słabszych, kobiet i młodzieży w zapewnianiu usług związanych z HIV, badaniach i rozwoju leków, rzecznictwie, odpowiedzialności społecznej i politycznej, mobilizacji zasobów oraz ochronie praw socjalnych i praw człowieka jest dobrze udokumentowana i uznana przez UNAIDS (2). Ostatnie trzy dziesięciolecia pokazały, że społeczności osób żyjących z HIV i ich rówieśnicy odgrywają zasadniczą rolę w podtrzymywaniu zaangażowania i propagowania równości w dziedzinie zdrowia oraz finansowania zdrowia, a także w zapewnianiu uznania i poszanowania praw człowieka wszystkich ludzi. Jakość i skuteczną integrację systemów ochrony zdrowia i powszechnej opieki zdrowotnej można skuteczniej zaprojektować, wdrożyć i utrzymać, gdy w centrum zainteresowania znajdują się społeczności osób żyjących z HIV i ich rówieśników. Przywództwo i zaangażowanie społeczności przyczyniły się bezpośrednio do poprawy wyników w zakresie dostępu do leczenia HIV, profilaktyki, wsparcia i usług opieki na całym świecie.

5.2.

Społeczności odgrywają kluczową rolę w reagowaniu na HIV, gdyż promują odpowiedzialność, pobudzają aktywizm na rzecz profilaktyki, wdrażają działania i przyczyniają się do innowacji, które mają kluczowe znaczenie dla trwałego postępu. Platformy świadczenia usług kierowane przez społeczność są często bardziej skuteczne niż formalne platformy oparte na placówkach opieki zdrowotnej, jeśli chodzi o dotarcie do populacji zmarginalizowanych i otoczonych niewystarczającą opieką, zwłaszcza tam, gdzie stygmatyzacja i dyskryminacja są powszechne. Organizacje kierowane przez społeczność są dobrze przygotowane do identyfikowania luk w usługach, ograniczeń, które utrudniają świadczenie usług i korzystanie z nich, a także możliwości uznania usług za część praw podstawowych jednostki oraz uczynienia ich bardziej skoncentrowanymi na człowieku, dogodniejszymi i skuteczniejszymi.

5.3.

Społeczność (rozumiana jako grupa stowarzyszeń pozarządowych i organizacji zaangażowanych w przeciwdziałanie AIDS i codzienną obronę praw osób zakażonych HIV) odgrywa kluczową rolę w oddawaniu głosu najsłabszym i zagrożonym populacjom oraz dostarcza skutecznych rozwiązań pomagających opanować epidemię HIV/AIDS. Jej rola jest tak duża, że w 2019 r. Światowa Organizacja Zdrowia (UNAIDS) zadedykowała jej Światowy Dzień Walki z AIDS (1 grudnia) pod hasłem „Communities make the difference” – „Społeczności mają znaczenie”.

5.4.

Warto również rozważyć zapewnienie stałego monitorowania i przeprowadzania ocen skutków różnych polityk zdrowotnych i przyjętych w każdym państwie członkowskim ram prawnych poprzez zaangażowanie niezależnych i bezstronnych podmiotów, w tym w celu opracowania najlepszych praktyk, które należy przedstawiać i wymieniać na szczeblu europejskim.

5.5.

Mimo dążenia do normalizacji stanu seropozytywności i świadomości w tym zakresie, zaleca się poszanowanie prywatności każdej osoby zarówno w kontaktach z placówkami opieki zdrowotnej w celu uzyskania dostępu do usług, jak i w codziennym życiu (szkoła, praca itp.). W związku z tym we wszystkich państwach członkowskich przepisy muszą mieć na celu zagwarantowanie ochrony podstawowych praw i wolności, a także przyrodzonej godności osoby zakażonej wirusem HIV.

5.6.

Aby przezwyciężyć stygmatyzację, dyskryminację i fałszywe stereotypy, należy promować podnoszenie świadomości, szkolenia i działania informacyjne, zwłaszcza w szkołach, angażując zorganizowane społeczeństwo obywatelskie, np. lokalne stowarzyszenia i społeczności, organizacje młodzieżowe i studenckie.

6.   Profilaktyka przedekspozycyjna w zapobieganiu zakażeniu wirusem HIV

6.1.

Profilaktyka przedekspozycyjna (PrEP) to biomedyczne podejście do profilaktyki HIV, które oznacza, że osoby narażone na wysokie ryzyko zakażenia HIV przyjmują doustne leki antyretrowirusowe. Skuteczność profilaktyki przedekspozycyjnej jest dobrze udokumentowana, jeżeli leki są przyjmowane zgodnie z zaleceniami. Jest to zasadniczy element „profilaktyki łączonej” niezbędny do osiągnięcia celu zrównoważonego rozwoju, jakim jest położenie kresu epidemii AIDS do 2030 r., i stosowanie takiej profilaktyki jest zalecane w krajowych i międzynarodowych wytycznych. Zgodnie z opinią ECDC kraje UE powinny rozważyć włączenie profilaktyki przedekspozycyjnej do swoich istniejących programów profilaktyki HIV dla kluczowych populacji i osób najbardziej zagrożonych zakażeniem wirusem HIV.

6.2.

W kilku badaniach opisano powolne przyjmowanie się profilaktyki przedekspozycyjnej w warunkach klinicznych oraz nieoptymalną kontynuację opieki. Zapewnienie wytrwałości w profilaktyce przedekspozycyjnej wiąże się z największym wpływem na zachorowalność na HIV, jednak wielu użytkowników zaprzestaje stosowania tej profilaktyki w ciągu pierwszego roku od jej rozpoczęcia i stwierdzono, że kontynuowała ją mniej niż połowa. Przyczyny zaprzestania stosowania profilaktyki przedekspozycyjnej są różne: zmiany w zachowaniach seksualnych w niektórych okresach życia, niepożądane skutki używania narkotyków, ale również niska świadomość ryzyka, obawy co do niedostatecznej ochrony w ramach tej profilaktyki, doświadczanie stygmatyzacji, zakłócenia w codziennych przyzwyczajeniach i używanie substancji, koszty i brak ochrony ubezpieczeniowej i wsparcia finansowego oraz częste wizyty u lekarza.

6.3.

Dostępność profilaktyki przedekspozycyjnej w Europie jest fragmentaryczna, złożona i ciągle się zmienia. Rozkład geograficzny oferty profilaktyki przedekspozycyjnej jest bardzo zróżnicowany w Europie i Azji Środkowej. Identyfikacja i usunięcie barier dla profilaktyki przedekspozycyjnej w celu zwiększenia dostępu do leków oraz postępy we wdrażaniu tej profilaktyki są konieczne, aby dotrzeć do szerszego grona ludności oraz przyspieszyć postępy w kierunku położenia kresu epidemii AIDS do 2030 r.

6.4.

Działania zapobiegawcze, takie jak profilaktyka przed- i poekspozycyjna oraz leczenie jako profilaktyka, mogą mieć znaczący wpływ na zwalczanie HIV i innych zakażeń przenoszonych drogą płciową.

7.   Kluczowe populacje

7.1.

Pomimo doskonałych wyników w ograniczaniu zakażeń wirusem HIV w różnych częściach świata (i znacznego zmniejszenia liczby zgonów spowodowanych AIDS) w ostatnich dziesięcioleciach szeroki wachlarz połączonych środków profilaktyki HIV bynajmniej nie jest powszechnie dostępny. A tam, gdzie nie ma leczenia AIDS, zakażenia wirusem HIV nadal rozprzestrzeniają się w niewspółmierny sposób i ludzie nadal umierają.

7.2.

Zakażenia HIV nadal rozprzestrzeniają się wśród osób, do których z różnych powodów nie docierają środki zapobiegawcze lub które po zakażeniu nie są w stanie skorzystać z obecnie dostępnego leczenia antyretrowirusowego. Osoby te, które są bardziej narażone na zakażenie HIV, takie jak osoby uzależnione od narkotyków, osoby świadczące usługi seksualne, geje i mężczyźni mający kontakty seksualne z mężczyznami, więźniowie, osoby transpłciowe, migranci i partnerzy osób z tych grup, są określane jako „kluczowe populacje” i charakteryzują się wyższym wskaźnikiem zachorowalności i umieralności niż ogół społeczeństwa, niższym dostępem do usług zdrowotnych, a także odgrywają kluczową rolę w rozprzestrzenianiu się epidemii. Niemniej jednak połączone usługi profilaktyki HIV dotarły do mniej niż połowy osób w tych grupach, co dowodzi, że populacje te są nadal marginalizowane i pozostawiane w tyle, jeśli chodzi o najnowsze postępy w walce z AIDS.

7.3.

Podatność tych podgrup ludności na zagrożenia może zależeć zarówno od konkretnych praktyk stosowanych przez te grupy, jak i od trudności w dostępie do usług związanych z HIV ze względu na ubóstwo i warunki spowodowane marginalizacją i izolacją w różnych kontekstach społecznych z różnych powodów, takich jak względy kulturowe, religijne, a nawet prawne.

7.4.

Aby ułatwić dotarcie do każdej kluczowej populacji, włącznie z osobami mieszkającymi na obszarach peryferyjnych, należy rozpowszechniać i wzmacniać korzystanie z zespołów w terenie, w tym do świadczenia podstawowych usług takich jak szybkie testy. Usługi mobilne będą również mogły stanowić pierwszy kontakt w celu zapewnienia skuteczniejszej i trwalszej opieki nad daną osobą w bardziej odpowiednich lokalizacjach dla osób mieszkających na obszarach peryferyjnych lub trudno dostępnych.

7.5.

W niektórych sytuacjach kobiety znajdują się w jeszcze bardziej niekorzystnej sytuacji niż mężczyźni, są w gorszej sytuacji ekonomicznej, nie zawsze są w stanie negocjować, jeśli chodzi o kontakty seksualne, i często padają ofiarą przemocy (3). W innych sytuacjach dyskryminacja związana z niektórymi praktykami, jak również uprzedzenia, nietolerancja lub nawet represyjne przepisy penalizujące homoseksualizm uniemożliwiają swobodny dostęp do usług. Bardzo często obserwujemy również nakładanie się różnych czynników zwiększających podatność.

7.6.

Osoby żyjące z HIV muszą mieć równe szanse dostępu do świata pracy i rozwoju zawodowego. Powinny również mieć możliwość korzystania ze specjalnych rozwiązań, takich jak elastyczny czas pracy lub wydłużony urlop na wizyty lekarskie przy zagwarantowaniu poufności. W niektórych krajach osobom zakażonym wirusem HIV zakazano wykonywania pewnych zawodów, np. pracy w policji, służbach celnych i obiektach penitencjarnych (4). Osoby zakażone wirusem HIV nadal napotykają trudności i muszą płacić wyższe stawki przy ubieganiu się o ubezpieczenie, kredyty hipoteczne i pożyczki, nawet jeśli w niektórych państwach członkowskich podjęto środki ułatwiające dostęp i ograniczające wzrost stóp procentowych dla osób cierpiących na ciężkie schorzenia. EKES wzywa do określenia warunków odzwierciedlających poprawę w zakresie leczenia, zdrowia i średniego trwania życia. W celu poprawy dostępu do takich usług finansowych należy zatem wykorzystać zanonimizowane dane statystyczne dostępne za pośrednictwem europejskiej przestrzeni danych dotyczących zdrowia.

7.7.

Sytuacja epidemiologiczna związana z COVID-19 wywarła głęboki wpływ na systemy ochrony zdrowia na całym świecie, jeszcze bardziej pogłębiając istniejące nierówności i utrudniając osiągnięcie celów WHO, zwłaszcza w krajach o ograniczonych zasobach. Podobnie uważa się, że zakłócenia związane ze środkami zapobiegawczymi doprowadziły do nieuniknionego wzrostu liczby przypadków HIV; wystarczająco dużego, by zaprzepaścić wszystkie postępy osiągnięte dzięki wysiłkom podjętym w poprzednich latach.

7.8.

W Europie kluczowe populacje najbardziej dotknięte HIV to osoby uzależnione od narkotyków, mężczyźni mający kontakty seksualne z mężczyznami (MSM) i migranci. Współczynnik chorobowości różni się geograficznie, w zależności od kraju. Aby móc skutecznie zaradzić epidemii HIV, ukierunkowane informacje i wdrażane przez instytucje programy profilaktyczne muszą dotrzeć do tych grup ludności, tak aby określone służby mogły proaktywnie się z nimi kontaktować, być może za pośrednictwem pozarządowych stowarzyszeń działających w danej społeczności.

7.9.

Opieka zdrowotna jest niezbywalnym prawem każdej osoby (5). W związku z tym wszystkim osobom zakażonym HIV należy zagwarantować bezpłatny dostęp do opieki medycznej i do minimalnego wspólnego standardu jakości usług na rzecz dobrostanu osób dotkniętych HIV, bez dyskryminacji i ograniczeń, zgodnie z zaleceniami Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, jak ma to miejsce w przypadku każdej innej choroby. Należy uważnie monitorować i kontrolować przestrzeganie zasad równości i skuteczności.

8.   Osoby uzależnione od narkotyków

8.1.

Uzależnienie od narkotyków przyjmowanych dożylnie zawsze wiązało się z ryzykiem przenoszenia wirusa HIV ze względu na wymianę zakażonego sprzętu używanego do przyjmowania narkotyków. Jednak używanie narkotyków inaczej niż dożylnie również może iść w parze z niebezpiecznymi praktykami seksualnymi, a tym samym z potencjalnym ryzykiem zakażenia się wirusem HIV i jego przenoszenia, a także z ryzykiem zakażenia się innymi chorobami przenoszonymi drogą płciową. W szczególności używanie substancji pobudzających, takich jak kokaina, crack i metamfetamina, często wiąże się z praktykami seksualnymi wysokiego ryzyka. Nie należy zatem lekceważyć przenoszenia HIV drogą płciową wśród osób uzależnionych od narkotyków.

8.2.

W 2018 r. ponad 80 % zakażeń HIV w Europie Wschodniej dotyczyło osób uzależnionych od narkotyków, zazwyczaj bardzo młodych i głównie kobiet. Młode kobiety są bardziej dotknięte problemem niż mężczyźni, w tym ze względu na prostytucję, która jest ściśle powiązana z używaniem narkotyków. Lokalne epidemie HIV udokumentowano również wśród zmarginalizowanych populacji osób przyjmujących narkotyki dożylnie w Europie Zachodniej.

8.3.

Wśród więźniów odnotowuje się wyższy odsetek osób, które przyjmują narkotyki, i panują wśród nich bardziej szkodliwe wzorce przyjmowania narkotyków niż wśród ogółu społeczeństwa, w tym przyjmowanie pozajelitowe, co sprawia, że narkomani poddani karze pozbawienia wolności są szczególnie podatni na zagrożenia.

8.4.

Osoby uzależnione od narkotyków mają słaby dostęp do badań i istnieje większe prawdopodobieństwo, że otrzymają późną diagnozę. Nawet we Włoszech osoby uzależnione od narkotyków poddane badaniu na obecność HIV stanowiły niski odsetek wszystkich osób korzystających z lokalnych usług dotyczących uzależnień i przy braku objawów związanych z HIV rzadko oferuje się badania na obecność HIV.

8.5.

Dostęp do leczenia dla osób zażywających narkotyki jest niezaprzeczalnie bardzo niski, choć różni się w zależności od kraju. Ogólnie szacuje się, że jedynie 8 % osób uzależnionych od narkotyków jest objętych leczeniem antyretrowirusowym, a wśród wszystkich osób leczonych tylko 20 % to osoby uzależnione od narkotyków. W porównaniu z osobami żyjącymi z HIV wśród ogółu społeczeństwa osoby uzależnione od narkotyków mają również mniejsze prawdopodobieństwo osiągnięcia supresji wiremii. Wynika to z faktu, że mniejszy odsetek osób uzależnionych od narkotyków konsekwentnie poddaje się leczeniu i często osoby te całkowicie zaprzestają leczenia. Prowadzi to do wyższego ryzyka zgonu z powodu AIDS wśród populacji osób uzależnionych od narkotyków i zakażonych wirusem HIV.

8.6.

Programy mające na celu skuteczniejsze dotarcie do osób uzależnionych od narkotyków są niezbędne, abyśmy mogli dążyć do osiągnięcia celu, jakim jest zapewnienie powszechnego dostępu do leczenia HIV, zarówno w Europie, jak i poza nią.

9.   Mężczyźni mający kontakty seksualne z mężczyznami (MSM)

9.1.

Ogólnie rzecz biorąc, wśród mężczyzn mających kontakty seksualne z mężczyznami (MSM) ryzyko zakażenia wirusem HIV jest 27 razy większe niż w przypadku ogółu społeczeństwa (6). Niektóre czynniki biologiczne ułatwiają zakażenie się wirusem HIV. Większość MSM zakaża się HIV przez seks analny bez zabezpieczenia, co stanowi najbardziej ryzykowny sposób zarażenia wirusem HIV w porównaniu z innymi praktykami seksualnymi. W tej grupie ludności duża liczba partnerów seksualnych i powszechne stosowanie substancji psychoaktywnych, w tym narkotyków przyjmowanych dożylnie (co często oznacza wykonywanie czynności seksualnych pod wpływem środków odurzających), mogą również przyczynić się do wysokiej częstości występowania HIV.

9.2.

Rosnąca dostępność leczenia antyretrowirusowego, która ogólnie doprowadziła do znacznego spadku rozprzestrzeniania się HIV, nie przyniosła takiego samego skutku w przypadku MSM. Wręcz przeciwnie, w ostatnich latach w wielu krajach zachodnich odnotowano wzrost częstości występowania HIV w tej populacji (7), a także stopniowy wzrost odsetka przypadków przypisywanych przeniesieniu wirusa przez MSM.

9.3.

Prezerwatywy pomagają zapobiegać przenoszeniu HIV i innych zakażeń przenoszonych drogą płciową; jednak korzystanie z prezerwatyw nie jest rozpowszechnione ze względu na bariery kulturowe, edukacyjne i związane z zaopatrzeniem, które odzwierciedlają różne konteksty społeczne i dotyczące świadczeń zdrowotnych.

9.4.

W wielu krajach i w wielu indywidualnych okolicznościach istnieją różne bariery w dostępie do narzędzi profilaktycznych ze względu na stygmatyzację, homofobię i dyskryminację, co utrudnia dostęp do usług zdrowotnych i odpowiednich informacji. W wielu przypadkach represyjne prawo karne penalizuje mające kontakty seksualne z osobami tej samej płci, zmuszając je do zejścia do podziemia i ukrywania orientacji seksualnej lub, co gorsza, tożsamości. Nawet jeżeli przepisy nie są jawnie dyskryminujące, stygmatyzacja i strach zniechęcają ludzi do korzystania z usług związanych z HIV, co sprawia, że nie są oni świadomi dostępnych narzędzi zapobiegania zakażeniu wirusem HIV.

9.5.

Stygmatyzacja ma również wpływ na dostęp do badań i diagnostyki. Wielu MSM zgłasza obawy przed osądem pracowników opieki zdrowotnej i zwleka z badaniem, co często prowadzi do późnych diagnoz. Brak świadomości statusu zakażenia oznacza, że nie mają oni dostępu do leków antyretrowirusowych, które nie tylko wpływają na zdrowie zainteresowanych osób, ale też zmniejszają ryzyko przeniesienia wirusa na partnerów seksualnych.

9.6.

Wielu mężczyzn stwierdza, że woli wykonywać badania poza tradycyjnymi placówkami opieki zdrowotnej. Wspierane przez społeczność programy badań (stowarzyszenia pozarządowe) mogłyby w różnych sytuacjach stanowić wspaniały sposób promowania profilaktyki i zapewniania dostępu do testów osobom najbardziej zagrożonym, wśród których wskaźniki zakażeń są wyższe.

9.7.

Aby móc osiągnąć cel 90-90-90 także wśród MSM, niezbędna jest współpraca między społecznościami i instytucjami.

10.   Migranci

10.1.

Szacuje się, że na całym świecie jest około 231 mln migrantów. Migracja stawia ludzi w sytuacji skrajnej podatności na zakażenie wirusem HIV ze względu na czynniki społeczno-gospodarcze i polityczne, a w niektórych krajach została nawet uznana za największy czynnik ryzyka zakażenia HIV. Migranci codziennie napotykają przeszkody utrudniające dostęp do usług zdrowotnych i społecznych. Wykluczenie społeczne sprawia, że są szczególnie narażeni na zakażenie HIV.

10.2.

Ponad jedna trzecia nowych diagnoz HIV w UE dotyczy migrantów (8). Chociaż liczba ta maleje, połowa migrantów, u których zdiagnozowano HIV, pochodzi z krajów o wysokiej endemiczności (np. z Afryki Subsaharyjskiej), co wskazuje na zakażenie pochodzące z ich kontynentu pochodzenia. Pojawia się coraz więcej dowodów na to, że znaczna część zakażeń pojawia się po migracji, w państwie przyjmującym (9). Ponadto nie należy lekceważyć możliwości zakażenia podczas powrotów na tymczasowe wizyty do państwa pochodzenia.

10.3.

Kobiety stanowią znaczną część obcokrajowców z HIV. Podczas gdy odsetek kobiet z nową diagnozą HIV wśród obywateli UE wynosi 16 %, liczba ta wzrasta do 40 % wśród obcokrajowców – głównie kobiet afrykańskich.

10.4.

W sprawozdaniu Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC) opublikowanym w 2017 r. (koncentrującym się wyłącznie na kwestii migrantów z HIV) podano, że cudzoziemcy w Europie mają trudności z dostępem do usług profilaktycznych i testów na HIV. Jako główne bariery wskazuje się stygmatyzację i dyskryminację, zwłaszcza osób z krajów o wysokiej częstości występowania zakażeń (w tym stygmatyzację i dyskryminację ze strony pracowników ochrony zdrowia). W rezultacie cudzoziemcy z HIV otrzymują diagnozę później niż obywatele Europy, gdy objawy niedoboru odporności już występują. Po diagnozie obcokrajowcy, zwłaszcza ci, którzy nie posiadają legalnego zezwolenia na pobyt, mają również problemy z dostępem do leczenia. Piętnaście krajów nie zapewnia im odpowiedniego leczenia antyretrowirusowego, ponownie nie wypełniając zobowiązań podjętych w 2004 r. w konwencji dublińskiej dotyczących zwalczania dyskryminacji i naruszania praw najsłabszych i szczególnie wrażliwych grup, które zawsze były słabiej chronione.

---

(1)  Europejskie Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób Kwestie operacyjne dotyczące zapewnienia w UE/EOG ciągłości opieki uchodźcom z Ukrainy zakażonym HIV, 5 lipca 2022 r., Sztokholm, ECDC, 2022.

(2)  W 2016 r. światowe przywódczynie i przywódcy podpisali deklarację polityczną ONZ w sprawie wyeliminowania AIDS, w której uznano zasadniczą rolę społeczności w rzecznictwie, w udziale w koordynacji reakcji na AIDS i w świadczeniu usług. Ponadto uznali oni, że należy zwiększyć skalę reakcji społeczności na HIV i zobowiązać się do tego, by do 2030 r. co najmniej 30 % usług było kierowanych przez społeczność.

(3)  Chociaż UE podpisała konwencję stambulską w 2017 r., niektóre państwa członkowskie nadal jej nie ratyfikowały.

(4)  Przepisy często pochodzą z wczesnych lat epidemii HIV, kiedy mniej było wiadomo o przenoszeniu wirusa i nie było leczenia.

(5)  Zgodnie z art. 25 Powszechnej deklaracji praw człowieka oraz art. 35 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

(6)  Choć ryzyko zakażenia wirusem HIV jest wyższe w przypadku MSM na całym świecie, wskaźniki zakażeń różnią się w zależności od obszaru geograficznego: MSM odpowiadają za 50 % wszystkich nowo zgłoszonych przypadków HIV w Ameryce Północnej i Europie Zachodniej, 47 % przypadków zgłoszonych w Ameryce Łacińskiej, ok. 20 % w Europie Wschodniej, Azji, na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej oraz 12 % w Afryce.

(7)  W Europie Zachodniej liczba osób zakażonych wirusem HIV wśród MSM wzrosła w latach 2010–2014 o prawie 20 %. Wśród mężczyzn we Włoszech większość nowych diagnoz HIV dotyczy MSM.

(8)  Odsetek migrantów wśród nowo zdiagnozowanych przypadków HIV różni się w zależności od kraju i waha się od 70 % w Luksemburgu i Szwecji do 5 % w niektórych krajach wschodnich, takich jak Polska, Litwa i Rumunia. W ponad 10 krajach stanowią oni ponad 50 %.

(9)  Szacunki dotyczące zakażenia wirusem HIV po migracji wahają się od co najmniej 2 % wśród migrantów z Afryki Subsaharyjskiej do Szwajcarii, do 62 % wśród czarnych MSM z regionu Karaibów migrujących do Zjednoczonego Królestwa.

Sprawozdawca:

Andrés BARCELÓ DELGADO

Wniosek o konsultację	Prezydencja hiszpańska w Radzie UE, 8.12.2022
Podstawa prawna	Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Opinia rozpoznawcza
Decyzja Zgromadzenia Plenarnego	13.12.2022
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja Transportu, Energii, Infrastruktury i Społeczeństwa Informacyjnego
Data przyjęcia przez sekcję	16.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	14.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	198/2/5

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Proces odbudowy po pandemii COVID-19 i nieuzasadniona agresja Rosji wobec Ukrainy spowodowały poważne zakłócenia w europejskim systemie energetycznym, co spotęgowało obawy o bezpieczeństwo energetyczne, wywołało rekordowy wzrost cen energii oraz uwydatniło nadmierną zależność UE od rosyjskich gazu, ropy naftowej i węgla.

1.2.

Społeczeństwo UE jest bardzo zaniepokojone tym, jak radzić sobie z takimi zakłóceniami, aby jednocześnie umożliwić w UE znaczny i zrównoważony wzrost gospodarczy oraz spójność społeczną. To wyzwanie dotyczy nie tylko energii, lecz również odporności i otwartej strategicznej autonomii UE, społeczeństwa oraz konkurencyjności przemysłu europejskiego.

1.3.

Gdy kryzys energetyczny doprowadził do rekordowego wzrostu cen gazu i energii elektrycznej i wywołał poważne obawy o bezpieczeństwo dostaw energii, bezzwłoczną reakcją Komisji Europejskiej i Rady było uruchomienie szeregu zestawów narzędzi i środków nadzwyczajnych w celu zmniejszenia zależności od rosyjskich paliw kopalnych i złagodzenia wzrostu cen energii.

1.4.

Nadzwyczajne środki przyjęte przez UE okazały się skuteczne z punktu widzenia dywersyfikacji źródeł paliw kopalnych UE i odejścia od rosyjskich paliw kopalnych, lecz mniej skuteczne, jeśli chodzi o rozwiązanie problemu rachunków za energię, co – wraz z łagodnymi warunkami pogodowymi w sezonie zimowym – doprowadziło do spadku zapotrzebowania na energię. Ponadto wysokie ceny gazu i energii elektrycznej wpłynęły głównie na zapotrzebowanie na energię w przemyśle i na gospodarstwa domowe o niskich dochodach, które są bardziej podatne na wahania cen rynkowych.

1.5.

Mając na uwadze skuteczność, lepiej byłoby, gdyby państwa członkowskie przyjęły jednolite środki w celu zapewnienia równych warunków działania, z wyjątkiem sytuacji, gdy środki te dotyczą aspektów związanych z podstawowymi urządzeniami i infrastrukturą kluczową. Środki przyjmowane na szczeblu krajowym różnią się w zależności od kraju, co prowadzi do stosowania różnych strategii podatkowych, regulacyjnych i dotyczących dotacji, podczas gdy ceny energii utrzymują się na wysokim poziomie.

1.6.

Konsekwencją nieskutecznych środków przedsięwziętych w celu rozwiązania problemu wysokich cen energii jest spadek zarówno konkurencyjności przemysłu, jak i dochodów do dyspozycji gospodarstw domowych ze względu na wpływ na stopy inflacji. Poważnie ogranicza to zdolność do zapewnienia zrównoważonego wzrostu gospodarczego, zatrudnienia i dobrobytu społecznego.

1.7.

W ramach polityki UE należy wzmocnić długoterminową wizję przeprowadzenia dwojakiej transformacji, zdecydowanie unikając pozostawienia ludzi w tyle tego procesu oraz wykraczając poza przyjęcie tymczasowych środków mających złagodzić gwałtowny wzrost krótkoterminowych cen energii. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) podkreśla znaczenie przyspieszenia wprowadzania na dużą skalę bezemisyjnych źródeł energii za pomocą uproszczenia procedur wydawania zezwoleń, by umożliwić szybkie zmniejszenie zależności od paliw kopalnych pochodzących od stron trzecich, wypełnienie zobowiązań związanych ze zmianą klimatu i zwiększenie konkurencyjności.

1.8.

Przejściu na w pełni zdekarbonizowane zużycie energii powinny towarzyszyć przystępne i stabilne ceny energii, które umożliwią masowe inwestycje w dekarbonizację dużych sektorów przemysłu, MŚP i gospodarstw domowych. Stabilne i przewidywalne systemy wynagrodzeń za odnawialne źródła energii muszą być zatem ukierunkowane na rzeczywiste długoterminowe koszty produkcji i być oddzielone od cen paliw kopalnych. Ta strategia wnosi pozytywny wkład w poprawę odporności i autonomii energetycznej.

1.9.

Przystępne ceny umożliwiłyby zastąpienie paliw kopalnych w jak największym stopniu energią elektryczną oraz wykorzystanie gazów odnawialnych w sektorach, w których trudno jest obniżyć poziom emisji.

1.10.

Dostęp do surowców krytycznych ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia stabilnego środowiska dla przemysłu, poczynienia postępów na drodze do dekarbonizacji oraz uniknięcia zakłóceń w dostawach, a tym samym ochrony łańcucha dostaw.

2.   Streszczenie wniosku prezydencji

2.1.

Nadchodząca prezydencja hiszpańska zwróciła się do EKES-u o sporządzenie opinii rozpoznawczej w sprawie monitorowania nadzwyczajnych środków i odporności UE w dziedzinie energii.

2.2.

Wniosek złożono w następstwie pandemii COVID-19 i w świetle rosyjskiej napaści na Ukrainę, która to napaść spowodowała poważne zakłócenia w globalnym systemie energetycznym, spotęgowała obawy dotyczące bezpieczeństwa energetycznego, wywołała rekordowy wzrost cen energii oraz uwydatniła nadmierną zależność UE od rosyjskich gazu, ropy naftowej i węgla.

2.3.

Wzrastają koszty dostaw zagranicznych do UE, na przykład energii, żywności i towarów, w tym surowców krytycznych, i społeczeństwo UE zastanawia się, jak sprostać temu wyzwaniu, aby jednocześnie umożliwić zrównoważony wzrost unijnej gospodarki.

2.4.

Zakres opinii, której dotyczy wniosek, obejmuje środki przyjęte w celu stawienia czoła kryzysowi energetycznemu, odporność i otwartą strategiczną autonomię UE, społeczeństwo oraz konkurencyjność przemysłu europejskiego.

2.5.

Ostatnie wydarzenia w Stanach Zjednoczonych prawie na pewno będą miały wpływ na wykorzystanie odnawialnych źródeł energii, w tym na bazę przemysłową, ale kwestia ta zostanie omówiona w odrębnej opinii.

2.6.

Koncepcja autonomii strategicznej jest obecnie szersza niż była dotychczas, a do tradycyjnych kwestii bezpieczeństwa i obrony dołączono przemysł, energetykę, technologię i handel. Unijny plan odbudowy i zwiększania odporności, Next Generation EU, niewątpliwie zapewni znaczący impuls do rozwoju otwartej strategicznej autonomii UE w różnych wskazanych dziedzinach.

2.7.

W porównaniu ze swoimi głównymi partnerami handlowymi UE jest orędowniczką prawdziwego, skutecznego, opartego na zasadach, swobodnego i uczciwego handlu i głównym propagatorem gospodarki otwartej, który wystrzega się protekcjonizmu. W obecnych ramach międzynarodowych poważnym wyzwaniem jest jednak konieczność zrównoważenia autonomicznej polityki przemysłowej i otwartości na handel. Unia Europejska musi przyciągać inwestycje, by poprawić produkcję przemysłową, zabezpieczyć dostawy energii i surowców krytycznych oraz wspierać transformację przemysłową w kierunku społeczeństwa bezemisyjnego, utrzymując wiodącą pozycję technologiczną w strategicznych obszarach i zachowując rynek wewnętrzny jako cenny fundament Unii Europejskiej. Jest to bowiem najlepszy sposób zagwarantowania większej zamożności społeczeństwa UE oraz ochrony i promowania wysokiej jakości miejsc pracy w UE.

2.8.

Niezbędna dwojaka transformacja przemysłowa i społeczna pod względem ekologicznym i cyfrowym musi chronić model europejski. Należy zadbać o to, by obywatele pozostali w centrum działań: ochrona miejsc pracy i promowanie nowych, wysokiej jakości miejsc pracy oznacza przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji siły roboczej, przy czym trzeba zdecydowanie unikać pozostawienia ludzi w tyle.

2.9.

Obecne sojusze przemysłowe wspierane przez Komisję muszą ukierunkowywać inwestycje i innowacje, aby możliwe były zapewnienie dostępności surowców, zwiększenie recyklingu i popularyzacja technologii w konkretnych dziedzinach. Jednocześnie należy zawsze dbać o to, by niezbędne globalne łańcuchy dostaw były zgodne z zasadami i wytycznymi UE i OECD.

2.10.

Podsumowując, w tym nowym geopolitycznym scenariuszu te trzy kwestie – krytyczne zależności, autonomia strategiczna i zabezpieczenie łańcuchów dostaw zasobów strategicznych i energetycznych – okazują się kwestiami strategicznymi, które w decydujący sposób wpłyną na stosunki między państwami i blokami. Europa musi zdobyć większą autonomię, jeśli chodzi o dostęp do zrównoważonych zasobów energetycznych i surowców, aby zapewnić przemysłowi konkurencyjne i równe warunki działania.

2.11.

Dlatego też prezydencja hiszpańska zwróciła się o opinię w sprawie odporności, autonomii strategicznej, społeczeństwa i konkurencyjności przemysłu, aby doprowadzić do repatriacji produkcji na rynek wewnętrzny, do poprawy koordynacji i większej integracji polityki przemysłowej pod względem strategicznych zależności, kładąc mocne fundamenty po dwojaką transformację.

2.12.

Jednakże dążenie do wzmocnienia przemysłu musi iść w parze z wysiłkami na rzecz obrony swobodnego i uczciwego handlu międzynarodowego z zachowaniem minimalnych standardów społecznych. Zasadnicze znaczenie ma ochrona równych warunków działania w UE poprzez udoskonalenie unijnego zestawu narzędzi służących przeciwdziałaniu zakłócającemu wpływowi subsydiów zagranicznych na rynek wewnętrzny.

2.13.

Ponadto należy monitorować odporność energetyczną i obecny model regulacyjny energetyki, który nie uwzględnia apelu konsumentów (gospodarstw domowych i przedsiębiorstw) o gwarantowaną, czystą i przystępną cenowo energię.

3.   Kontekst

3.1.

Europa przechodzi przez niespotykany dotąd kryzys energetyczny, charakteryzujący się niezwykle wysokimi cenami gazu i energii elektrycznej oraz poważnymi obawami o bezpieczeństwo dostaw energii, co ma wpływ na całą gospodarkę ze względu na znaczenie zużycia energii będącej ogromnym wkładem w produkcję większości towarów i usług. Sytuację pogarsza dodatkowo brak dostępu do surowców. Rosyjska agresja na Ukrainę nasiliła skutki wzrostu cen energii, zagrażając konkurencyjności europejskiego przemysłu oraz dochodom i środkom utrzymania gospodarstw domowych.

3.2.

Doprowadziło to do wdrożenia różnych polityk w obu obszarach na szczeblu europejskim i krajowym z myślą o złagodzeniu społecznych i gospodarczych skutków gwałtownego wzrostu cen energii. Ponadto kryzys energetyczny wywołał debatę publiczną nie tylko na temat zależności energetycznej, lecz także na temat autonomii strategicznej.

3.3.

Środki przyjęte w 2022 r. opierają się między innymi na wspólnym przekonaniu, że gospodarka europejska musi przyspieszyć zieloną i sprawiedliwą transformację w kierunku w pełni bezemisyjnych gospodarki i społeczeństwa, aby zmniejszyć zależność energetyczną UE od dostawców zewnętrznych. Bezpośrednimi korzyściami płynącymi z szeroko zakrojonego wdrażania odnawialnych źródeł energii są m.in. przystępne i stabilne ceny energii oraz wiodąca pozycja w dziedzinie technologii energii odnawialnej, co pozwala na odniesienie kolejnych korzyści z utrzymania tworzenia wartości ekonomicznej w UE i umożliwia – tym samym – zrównoważony wzrost gospodarczy i spójność społeczną.

3.4.

Ceny energii zaczęły znacząco rosnąć w drugiej połowie 2021 r., kiedy to gospodarki UE zaczęły powracać do funkcjonowania sprzed pandemii. UE ucierpiała jednak również w wyniku napaści rosyjskiej na Ukrainę, wywołującej niepożądane skutki w kluczowych sferach, takich jak bezpieczeństwo dostaw energii. Ryzyko z tym związane urzeczywistniło się na rynkach energii w wyniku decyzji Rosji o wstrzymaniu dostaw gazu do kilku państw członkowskich UE.

3.5.

Reakcja UE nastąpiła natychmiast pod koniec marca 2022 r., kiedy to uzgodniono stopniowe znoszenie zewnętrznej zależności UE od rosyjskich paliw kopalnych. Ta inicjatywa zakończyła się ostatecznie porozumieniem Rady z maja 2022 r. w sprawie nałożenia zakazu na niemal 90 % całego importu rosyjskiej ropy naftowej do końca 2022 r. Temu działaniu towarzyszył zawarty w planie REPowerEU apel o dywersyfikację dostaw i źródeł energii, o przyspieszenie wdrażania odnawialnych źródeł energii na dużą skalę oraz o poprawę efektywności energetycznej i infrastruktury energetycznej.

3.6.

Pierwszym środkiem było umacnianie solidarności między państwami członkowskimi UE w przypadku niedoborów gazu. Upowszechniano również wspólne zakupy gazu z myślą o dywersyfikacji i zabezpieczeniu dostaw gazu, ograniczeniu wpływu cen gazu na rynku zarówno gazu, jak i energii elektrycznej, dzięki nowej cenie referencyjnej gazu, która lepiej odzwierciedla przejście od korzystania z gazociągów do terminali LNG. Powszechnie akceptowany wirtualny punkt obrotu Title Transfer Facility (TTF) uznano za już nieskuteczny.

3.7.

Ponadto bezpośrednim mechanizmem ograniczania zależności gazowej od dostawców zewnętrznych jest dążenie do zmniejszenia zapotrzebowania na gaz, co ma wpływ nie tylko na zużycie gazu ze złóż konwencjonalnych, lecz także na produkcję energii elektrycznej pochodzącą z krańcowych jednostek cyklu kombinowanego. W związku z tym osiągnięto porozumienie w sprawie zmniejszenia zapotrzebowania na gaz o 15 %.

3.8.

Ponadto zasadniczą kwestią w zagwarantowaniu dostaw gazu było uzupełnienie magazynów gazu w celu zapewnienia dostaw energii przez cały sezon zimowy. Ostatecznie przyjęto wymóg stosowania wskaźnika napełnienia wynoszącego 80 % zimą 2022–2023 oraz 90 % w odniesieniu do przyszłych sezonów zimowych.

3.9.

Aby uniknąć utraty konkurencyjności przemysłu i dochodów do dyspozycji gospodarstw domowych, drastyczny wzrost cen energii wymagał również podjęcia działań, równolegle do środków mających na celu zabezpieczenie dostaw gazu. Dnia 6 października 2022 r. Rada przyjęła trzy środki mające na celu rozwiązanie problemu wysokich cen energii. W pierwszym z nich uwzględniono kwestię zapotrzebowania na energię elektryczną poprzez ustanowienie celu dobrowolnego zmniejszenia zapotrzebowania o 10 % oraz celu obowiązkowego zmniejszenia zapotrzebowania o 5 % w godzinach szczytowego obciążenia do końca sezonu zimowego. Po drugie, ustalono pułap cenowy wynoszący 180 EUR/MWh dla technologii inframarginalnych, by uniknąć zjawiska nieoczekiwanych zysków wynikających z wysokich cen gazu i by wszelkie dodatkowe przychody przekraczające pułap cenowy były rozdzielane między odbiorców końcowych, umożliwiając obniżenie ich rachunków za energię. Po trzecie zatwierdzono opłatę solidarnościową dla sektora paliw kopalnych dotyczącą tych przedsiębiorstw, których zyski od 2018 r. przekraczają 20-procentowy średni wzrost dochodów. Wszystkie te środki związane z rachunkami za energię ostatecznie uzupełniono mechanizmem ograniczania cen gazu TTF do 180 EUR/MWh pod pewnymi warunkami zatwierdzonymi 19 grudnia 2022 r. w połączeniu z pułapem cen ropy naftowej dla rosyjskiej ropy naftowej wynoszącym 60 USD za baryłkę.

3.10.

Należy podkreślić, że przy wdrażaniu tych przepisów pewien zakres działania zasadniczo pozostawiono państwom członkowskim.

3.11.

Wysiłki na rzecz łatwiejszego wydawania zezwoleń na korzystanie z odnawialnych źródeł energii również służą realizacji podstawowego założenia, że środki związane z wdrożeniem odnawialnych źródeł energii są najskuteczniejsze z punktu widzenia zmniejszenia zależności od zewnętrznych źródeł energii. W związku z tym tymczasowo zatwierdzono przyspieszone procedury wydawania zezwoleń w odniesieniu do obiektów produkujących energię odnawialną. Ponadto zainicjowano już szeroko zakrojoną debatę na temat obecnej struktury rynku energii elektrycznej i jego zdolności do zapewniania odpowiednich zachęt pozwalających przyciągnąć inwestycje i zarazem zagwarantować odbiorcom końcowym dostawy energii i przystępność cenową. Ponadto uzupełnieniem programu jest wniosek dotyczący aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie, co ma na celu wzmocnienie europejskiego ekosystemu produkcji produktów technologii neutralnych emisyjnie.

4.   Bezpieczeństwo dostaw, zapotrzebowanie na energię i ceny

4.1.

Kiedy kryzys energetyczny spowodował rekordowy poziom cen gazu i energii elektrycznej, Komisja i Rada postanowiły zastosować środki nadzwyczajne określone w art. 122 i 194 Traktatu (TFUE) poprzez uruchomienie szeregu zestawów narzędzi i środków nadzwyczajnych, które wywarły jedynie niewielki wpływ na zmienność cen energii w państwach członkowskich. W rzeczywistości ryzyko związane ze skrajnymi wahaniami rynkowymi zostało w pełni wchłonięte przez ceny energii użytkowników końcowych, ponieważ większość umów rynkowych zazwyczaj obejmuje okres jednego roku.

4.2.

Od 2020 r. nastąpił gwałtowny rozwój rynku handlu uprawnieniami do emisji CO2: średnia cena w 2020 r. wynosiła 24,84 EUR/EUA w porównaniu z 80,87 EUR/EUA w 2022 r. i 89,23 EUR/EUA w marcu 2023 r., a średnia miesięczna rekordowa cena w lutym 2022 r. wyniosła 91,82 EUR/EUA, co jest dalekie od rekordowo niskiego poziomu wynoszącego zaledwie 19,83 EUR/EUA obserwowanego w marcu 2020 r. podczas lockdownu związanego z COVID-19. Nie przyjęto żadnych nadzwyczajnych środków w celu zaradzenia wpływowi na ceny energii dla odbiorców końcowych.

4.3.

EKES popiera inicjatywę ukierunkowaną na zapewnienie dostaw energii, w szczególności dostaw gazu. W związku z tym w perspektywie krótkoterminowej pozytywnie odnosi się do działań priorytetowych, poprzez które starano się odpowiednio rozwiązać główne problemy związane ze źródłami gazu i możliwością zastąpienia importu rosyjskiego gazociągiem dostawami LNG.

4.4.

Miesięczne statystyki dotyczące źródeł gazu w UE wyraźnie pokazują znaczące zastąpienie dostaw gazu z rosyjskich gazociągów od maja 2022 r. – kształtujących się znacznie poniżej przepływów historycznych – wzrostem dostaw LNG, głównie z USA. W związku z tym działania podejmowane przez podmioty rynkowe są w pełni dostosowane do nadzwyczajnych środków UE mających na celu całkowite zastąpienie w perspektywie krótkoterminowej rosyjskiego gazu innymi źródłami.

4.5.

EKES zauważa jednak również, że zapotrzebowanie na gaz i energię elektryczną znacznie spadło od początku rosyjskiej agresji. Wzrost europejskich cen energii oraz poważne obawy o bezpieczeństwo dostaw mogą stanowić wyjaśnienie tego spadku, ponieważ zmniejszenie zapotrzebowania zbiega się w czasie z niezwykle wysokimi skokami cen w trzecim kwartale. Spadkowi zapotrzebowania sprzyjały ponadto łagodne warunki pogodowe w zimie.

4.6.

Należy podkreślić, że zapotrzebowanie na energię elektryczną jest proporcjonalnie wyższe na poziomie MŚP, podczas gdy zapotrzebowanie na gaz ze złóż konwencjonalnych występuje głównie w przemyśle i ogrzewaniu. Oznacza to, że wysokie ceny gazu i energii elektrycznej wpłynęły głównie na zapotrzebowanie na energię w przemyśle, który jest bardziej podatny na wahania cen rynkowych. Na poziomie gospodarstw domowych wzrost cen obu nośników energii ma ogromny wpływ na odbiorców wrażliwych.

4.7.

EKES stwierdza, że nadzwyczajne środki przyjęte przez UE okazały się skuteczne z punktu widzenia dywersyfikacji źródeł gazu, lecz mniej skuteczne, jeśli chodzi o rozwiązanie problemu rachunków za energię, co miało wpływ na zapotrzebowanie na energię.

4.8.

EKES w pełni dostrzega kolosalne wyzwanie związane z zapewnieniem dostaw gazu, które wyłania się wraz z końcem sezonu zimowego 2022–2023. Wymagany 90-procentowy wskaźnik napełnienia magazynów gazu na przyszłe sezony zimowe jest niezbędny do zagwarantowania dostaw energii. Obecna zdolność magazynowania gazu w UE jest na rekordowo wysokim poziomie, jeśli chodzi o pierwszy kwartał roku. Ponadto inicjatywa dotycząca wspólnych zakupów gazu może pomóc w ograniczeniu ryzyka niedostatecznych dostaw energii. UE musi jednak skupić się przede wszystkim na całkowitym uniezależnieniu się od gazu ziemnego.

4.9.

EKES sądzi, że lepiej byłoby, gdyby państwa członkowskie przyjęły jednolite środki w celu zapewnienia równych warunków działania, z wyjątkiem sytuacji, gdy środki te dotyczą aspektów związanych z podstawowymi urządzeniami czy też infrastrukturą kluczową. Środki przyjęte na szczeblu UE w celu rozwiązania problemu wysokich rachunków za energię nie są dostosowane do tych przyjętych na szczeblu krajowym, co prowadzi do stosowania różnych strategii podatkowych, regulacyjnych i dotyczących dotacji, podczas gdy ceny energii utrzymują się na wysokim poziomie.

5.   Odporność, autonomia energetyczna i rola przemysłu

5.1.

Ceny energii są głównym czynnikiem napędzającym stopy inflacji odnotowywane w całej UE. Prowadzi to do spadku zarówno konkurencyjności przemysłu, jak i dochodów do dyspozycji gospodarstw domowych, co poważnie ogranicza zdolność zapewnienia zrównoważonego wzrostu gospodarczego, zatrudnienia i dobrobytu społecznego.

5.2.

Szybka reakcja obejmująca wdrożenie środków nadzwyczajnych okazała się skuteczna na szczeblu UE w łagodzeniu wzrostu cen energii w całej gospodarce. Innym dobrym przykładem inicjatyw krajowych jest zatwierdzony przez Komisję tzw. wyjątek iberyjski, który w 2022 r. umożliwił obniżenie cen na rynku hurtowym o 18 %. W rezultacie Hiszpania ma obecnie jedną z najniższych stóp inflacji. Niemniej wyraźnie widać, że ceny energii odpowiadają za wzrost inflacji, a środki tymczasowe nie były wystarczające do ograniczenia tej tendencji.

5.3.

W związku z tym przyjęcie środków tymczasowych zostało w pełni ukierunkowane na złagodzenie gwałtownego wzrostu cen energii w perspektywie krótkoterminowej. Polityka UE wymaga jednak długoterminowej wizji, aby odpowiednio utorować drogę dwojakiej transformacji.

5.4.

EKES podkreśla znaczenie postępów we wprowadzaniu na dużą skalę bezemisyjnych źródeł energii. Jest to pilna kwestia, którą należy się zająć, ułatwiając procedury wydawania zezwoleń. W praktyce musi to prowadzić do szybkiego zmniejszenia zależności od paliw kopalnych pochodzących od stron trzecich, być zgodne ze zobowiązaniami związanymi ze zmianą klimatu i podnosić konkurencyjność.

5.5.

EKES zaznacza, że przejściu na w pełni zdekarbonizowane zużycie energii powinny towarzyszyć przystępne ceny energii, które umożliwią masowe inwestycje w dekarbonizację dużych sektorów przemysłu, MŚP i gospodarstw domowych.

5.6.

Przystępność cenowa będzie możliwa jedynie dzięki wspieraniu inwestycji na dużą skalę w zaawansowane technologie energii odnawialnej i zapewnieniu elastyczności w oparciu o konkurencyjne ramy. Ta strategia wnosi pozytywny wkład w poprawę odporności i autonomii energetycznej.

5.7.

EKES uważa, że aby w pełni wykorzystać tę strategię, systemy wynagrodzeń za odnawialne źródła energii muszą być ukierunkowane na rzeczywiste długoterminowe koszty produkcji. Oddzielenie cen energii elektrycznej od cen paliw kopalnych jest zatem kluczowym czynnikiem wpływającym na przystępność cenową. Ponadto zniesienie barier dla umów długoterminowych ma zasadnicze znaczenie dla stabilności i przewidywalności.

5.8.

W ramach tego nowego paradygmatu gospodarstwa domowe i przemysł byłyby lepiej przygotowane do ponoszenia wydatków związanych z osiągnięciem celów transformacji energetycznej. Ten proces polega zasadniczo na zastąpieniu paliw kopalnych w największym możliwym stopniu energią elektryczną oraz na wykorzystaniu gazów odnawialnych w sektorach, w których trudno jest obniżyć poziom emisji.

5.9.

Należy podkreślić, że nowe zastosowania energii elektrycznej i gazu odnawialnego wymagają dostępu do surowców krytycznych w wielu procesach krytycznych nie tylko w obszarze produkcji i zużycia energii, ale także w całym łańcuchu dostaw. W związku z tym głównym celem polityki UE musi być dopilnowanie, aby przemysł działał w dobrym środowisku w celu uniknięcia zakłóceń w dostawach.

5.10.

Przemysł odgrywa główną rolę w dwóch wymiarach: po pierwsze, musi gwarantować wykorzystanie surowców krytycznych w towarach w celu zapewnienia zasobów do produkcji energii i innych dóbr niezbędnych dla gospodarki, a po drugie, jako jeden z głównych emitentów gazów cieplarnianych musi wykorzystywać w swoich procesach wewnętrznych energię zdekarbonizowaną. W tym względzie musi zawsze kierować się zasadą „efektywność energetyczna przede wszystkim”.

5.11.

Ponadto przekształcenie przemysłu musi spełniać dwa dodatkowe wymogi, aby możliwe było przeprowadzenie sprawiedliwej transformacji ekologicznej i cyfrowej, których nie można już odkładać w czasie. Jednym z kluczowych aspektów jest wspomniana już ochrona łańcucha dostaw, a drugim – zapewnienie wystarczających kwalifikacji siły roboczej, by mogła ona dostosować się do zachodzących zmian, co musi obejmować zwłaszcza programy szkolenia i podnoszenia kwalifikacji, gwarancje zatrudnienia oraz możliwości przekwalifikowania i dalszego kształcenia.

Sprawozdawca:

Michael McLOUGHLIN

Decyzja Zgromadzenia Plenarnego Podstawa prawna	20.1.2022 Art. 52 ust. 2 regulaminu wewnętrznego
	Opinia z inicjatywy własnej
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa
Data przyjęcia przez sekcję	31.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	15.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	217/0/6

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Niedawna dyrektywa w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w UE nie uwzględniła w istotny sposób kwestii minimalnego wynagrodzenia dla młodzieży. Nie zastosowano w niej podejścia uniwersalnego. Przeciwnie – ponieważ dyrektywa stanowi ramy horyzontalne, uwzględniono w niej różne tradycje i punkty wyjścia i wzmocniono rolę partnerów społecznych i rokowań zbiorowych. Kwestię minimalnego wynagrodzenia dla młodzieży traktuje się różnie w poszczególnych państwach członkowskich i ten aspekt wymaga rozważenia. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) zaleca, by Komisja Europejska, państwa członkowskie i partnerzy społeczni rozważyli tę kwestię zgodnie z dyrektywą i w duchu proponowanego zalecenia Rady w sprawie wzmocnienia dialogu społecznego w UE. EKES wzywa państwa członkowskie i partnerów społecznych do korzystania z przysługujących im uprawnień dyskrecjonalnych w sposób niedyskryminacyjny.

1.2.

Zdaniem EKES-u Europejski Rok Młodzieży 2022 stanowił okazję do tego, by przyjrzeć się istotnym kwestiom, które mają wpływ na młodych ludzi, i by podjąć ważne inicjatywy polityczne, które przyniosą im korzyści lub wpłyną na ich pozycję w społeczeństwie. Biorąc pod uwagę znaczenie owocnego uczestnictwa młodych ludzi w rynku pracy, ich pierwsze zetknięcie z nim powinno być pozytywne, a środki, które powodują ich mniej korzystne traktowanie wyłącznie ze względu na wiek, przynoszą efekt przeciwny do zamierzonego. Dlatego EKES z zadowoleniem przyjmuje Europejski Rok Umiejętności, oficjalnie ogłoszony 9 maja 2023 r., jako bodziec polityczny dla uczenia się przez całe życie, nadający nowy impuls do osiągnięcia celów społecznych UE na 2030 r.

1.3.

Zróżnicowane przepisy dotyczące młodych ludzi w zakresie świadczeń dla bezrobotnych i świadczeń z pomocy społecznej mogą kształtować sytuację młodych ludzi na rynku pracy i wpływać na ich zdolność do korzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się w UE. Państwa członkowskie mają kompetencje do decydowania o strukturze i treści swoich systemów zabezpieczenia społecznego. EKES apeluje do państw członkowskich, by przestrzegały przy tym zasady niedyskryminacji, zwłaszcza w odniesieniu do korzystania z prawa do swobodnego przemieszczania się. EKES zaleca, by w ramach dalszych analiz dotyczących tej kwestii Komisja ściśle współpracowała z państwami członkowskimi i partnerami społecznymi w celu gromadzenia danych i praktyk krajowych, również w świetle nowo zaproponowanego zalecenia Rady w sprawie wzmocnienia dialogu społecznego w UE.

1.4.

Staże zawodowe oferowane młodym ludziom są często decydującym krokiem w procesie integracji zawodowej. Bezpłatne lub niezapewniające innej rekompensaty staże mogą mieć bardzo negatywny wpływ na doświadczenia osób młodych związane z rynkiem pracy. EKES odnotowuje rezolucję, którą przyjął na sesji plenarnej w grudniu 2022 r., jak również rezolucję Parlamentu Europejskiego, i zaleca, by pozostałe instytucje i organy UE, w tym Komisja, bardziej zainteresowały się tą kwestią, co byłoby wyraźną oznaką ich zaangażowania w sprawy młodych ludzi w następstwie Europejskiego Roku Młodzieży. Okresy bardzo krótkiego doświadczenia zawodowego oraz oficjalnie uznane i uzgodnione praktyki w ramach cyklu nauki mogą czasami nie być wynagradzane. Jednak staże bardziej długoterminowe, o charakterze analogicznym do pracy wykonywanej przez pracowników najemnych, powinny być płatne. Z badania Eurobarometr wynika, że większość stażystek i stażystów otrzymywała wynagrodzenie i miała dostęp do świadczeń socjalnych (1).

1.5.

W następstwie Europejskiego Roku Młodzieży i innych inicjatyw w ostatnim czasie położono większy nacisk na kwestie dotyczące młodzieży. Jedną z propozycji jest pomysł europejskiej oceny przez młodzież, która dotyczyłaby wpływu wszystkich nowych strategii politycznych na młodych ludzi. Pomysł ten propagowało Europejskie Forum Młodzieży i był on przedmiotem opinii EKES-u w 2022 r. EKES zdecydowanie popiera takie podejście do kształtowania polityki, które przedstawiono w opinii z 2022 r. (2)

1.6.

Kryzys związany z COVID-19 i wojna w Ukrainie znacznie osłabiły europejską gospodarkę. Chociaż przedsiębiorstwa zrobiły wszystko, co w ich mocy, aby utrzymać zatrudnienie, miało to konsekwencje dla obywateli europejskich, a w szczególności dla młodych ludzi.

1.7.

Staże stały się dla młodych ludzi ważną drogą wejścia na rynek pracy. Aby ułatwić dostęp do zatrudnienia, staże powinny oferować wysokiej jakości treści dydaktyczne i odpowiednie warunki pracy oraz nie powinny zastępować stałych miejsc pracy ani być warunkiem wstępnym zatrudnienia. Obecna sytuacja rodzi coraz większe obawy, zwłaszcza wśród młodych ludzi, że kryzys zdrowotny i skutki wojny w Ukrainie mogą doprowadzić do pogorszenia warunków dla stażystów. Celem Komisji jest sprawdzenie, czy ramy jakości staży są właściwie wdrażane.

2.   Wprowadzenie

2.1.

Rok 2022 ogłoszono Europejskim Rokiem Młodzieży. W opinii na ten temat EKES przedstawił postulat, by rok ten koncentrował się na kluczowych obszarach polityki i nie ograniczał się tylko do wydarzeń i możliwości promocji. Podobne odczucia i poglądy miały osoby młode, szczególnie biorąc pod uwagę nieco pospieszne ogłoszenie Europejskiego Roku Młodzieży. Doświadczenia młodych ludzi związane z wchodzeniem na rynek pracy i uczestniczenie w nim są niewątpliwie jedną z najważniejszych kwestii politycznych dla tego pokolenia, zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim.

2.2.

W świecie po pandemii COVID-19 kładzie się nowy nacisk na zmieniające się potrzeby rynku pracy, nowe formy pracy, nowe umiejętności, wyzwania związane z powrotem do miejsca pracy oraz potencjalne środowisko hybrydowe, ze wszystkimi możliwościami i zagrożeniami, jakie się z nim wiążą. Co ważniejsze, jak wiadomo, osoby młode bardzo ucierpiały podczas pandemii COVID-19 – to właśnie było jednym z powodów, dla których rok 2022 został ogłoszony Europejskim Rokiem Młodzieży. Z powodu pandemii młodzi ludzie nie mogli zrealizować niektórych kluczowych etapów w rozwoju osobistym i społecznym. Pandemia miała jednak również ważny wpływ na edukację młodzieży i jej uczestnictwo w rynku pracy.

2.3.

Unia Europejska realizuje szereg istotnych polityk dotyczących osób młodych, które zapewniają ich możliwie jak najpełniejsze włączenie społeczne i umożliwiają im korzystanie z takich samych możliwości jak wszystkie inne grupy społeczne. W Deklaracji z Bratysławy z 2016 r. przywódcy unijni wezwali do zapewnienia wszystkim obiecującej przyszłości gospodarczej, zachowania naszego stylu życia i zagwarantowania młodzieży lepszych szans. Podobnie w preambule do Europejskiego filaru praw socjalnych stwierdzono, że „[w]yzwania, takie jak znaczne nierówności, bezrobocie długotrwałe i bezrobocie młodzieży lub solidarność międzypokoleniowa, są często podobne w różnych państwach członkowskich, chociaż występują w różnym stopniu”.

2.4.

Kluczową polityką dotyczącą osób młodych w Unii Europejskiej jest strategia UE na rzecz młodzieży. Jej głównym celem jest wzmacnianie pozycji osób młodych i budowanie ich odporności przez skoncentrowanie się na trzech obszarach działania: „angażowanie, łączenie i wzmacnianie pozycji”. W strategii uznano, że zapewnienie młodzieży ścieżek uczestnictwa w życiu demokratycznym ma zasadnicze znaczenie dla dobrze funkcjonującej demokracji i dla całego społeczeństwa. W ramach obszaru „angażowanie” strategia UE na rzecz młodzieży ma na celu wspieranie znaczącego uczestnictwa młodych ludzi w życiu obywatelskim, gospodarczym, społecznym, kulturowym i politycznym. W strategii uznano, że mobilność daje osobom młodym możliwość: — rozwoju i wzmocnienia kompetencji osobistych, społecznych i obywatelskich, — rozwoju myślenia krytycznego i kreatywności, — zwiększenia ich zdolności do zatrudnienia, — stania się aktywnymi obywatelami Europy.

2.5.

W strategii UE na rzecz młodzieży w szczególności uznano rolę pracy z młodzieżą jako katalizatora w procesie wzmacniania pozycji osób młodych i stwierdzono, że przynosi ona wyjątkowe korzyści osobom młodym w ich przejściu do dorosłości, zapewniając im bezpieczne środowisko do zdobywania pewności siebie i uczenia się w sposób pozaformalny (3).

2.6.

EKES wyraził pogląd, że strategia powinna koncentrować się na podejściu międzysektorowym, przyjmując całościowe spojrzenie na młodych ludzi oraz ich potrzeby i prawa we wszystkich obszarach polityki, oraz że nowy koordynator UE ds. młodzieży powinien przede wszystkim przewodzić pracom międzysektorowym. Wyraził też życzenie, by polityka UE na rzecz młodzieży została włączona do procesu europejskiego semestru w celu większego skupienia się na realizacji, zwłaszcza w obszarach międzysektorowych (4).

2.7.

EKES zalecił, by strategia odzwierciedlała wysokie aspiracje dotyczące prac międzysektorowych odnoszących się do innych odpowiednich obszarów polityki UE, w tym do zatrudnienia, edukacji, zdrowia, migracji i równości. Oprócz tego opowiedział się za tym, by w strategii zwrócić większą uwagę na kwestie związane z zatrudnieniem i edukacją, które dotyczą osób młodych, zwłaszcza w ramach dyskusji na temat przyszłości pracy, a także na rozwój umiejętności i inne kwestie społeczne, takie jak zdrowie psychiczne i równość.

3.   Osoby młode, rynek pracy i umiejętności

3.1.

Analizując rynek pracy, zwykle dużo uwagi poświęca się młodym ludziom i ich perspektywom zatrudnienia. Wynika to przede wszystkim z faktu, że wczesne doświadczenia ludzi związane z ich uczestnictwem w rynku pracy mogą mieć długotrwały wpływ w późniejszych latach. Widać to szczególnie w przypadku wczesnego kończenia nauki. Wczesne kończenie nauki dotyka również prawie 20 % osób z niepełnosprawnościami, czyli ponad dwukrotnie więcej niż w przypadku innych młodych ludzi w wieku od 18 do 24 lat (5). Podczas pandemii COVID-19 i poprzedniego krachu finansowego zauważono również, że osoby młode są bardziej narażone na konsekwencje wstrząsów gospodarczych i pogorszenia koniunktury gospodarczej, że często jako pierwsze tracą pracę i – w obu przypadkach – pracują w takich sektorach jak usługi, a także że przeważają w niepewnych formach zatrudnienia. Jak ustaliła MOP, większość osób pracujących za pośrednictwem platform internetowych oraz wykonujących pracę lokalną ma mniej niż 35 lat, a młodzi pracownicy mają do czynienia z większą niepewnością zatrudnienia. W Grecji najwięcej młodych pracowników, którzy na masową skalę odczuli skutki pandemii, jest zatrudnionych w sektorze turystycznym. W Hiszpanii, we Włoszech i w Portugalii stwierdzono wyjątkowo wysoki udział umów o pracę na czas określony wśród młodych ludzi (ponad 60 %), co w przypadku kryzysu może prowadzić do szybkiego bezrobocia.

3.2.

Naszym obecnym priorytetem musi być odbudowa gospodarki europejskiej przez konsekwentne wdrażanie krajowego planu odbudowy (6) oraz zapewnienie warunków umożliwiających przedsiębiorstwom ponowny wzrost i tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy. W czasie gdy przedsiębiorstwa odczuwają negatywne konsekwencje braku pracowników i nie mogą znaleźć odpowiednich umiejętności, a przy tym mają poważne trudności z naborem pracowników, w ich interesie leży wykorzystanie potencjału wszystkich ludzi, w tym młodzieży.

3.3.

Jednym z największym źródeł bezpieczeństwa życiowego i perspektyw dla większości ludzi, szczególnie młodych, są możliwości zdobycia pracy i odpowiednie umiejętności. Konsekwencje pandemii COVID-19 oraz skutki wojny w Ukrainie dotknęły nie tylko obywateli, ale również przedsiębiorstwa, osłabiając ich zdolność do tworzenia wartości i miejsc pracy oraz do zapewnienia skutecznej zmiany pracy.

3.4.

Zaobserwowano, że osoby młode, które nie przechodzą ze szkoły lub uczelni do zatrudnienia, mogą mieć problemy w późniejszych latach. O ile bezrobocie stanowi wyzwanie dla każdego, kto go doświadcza, o tyle wyzwania te mogą być znacznie większe dla młodzieży, która może nie dysponować takimi samymi sieciami, jakie są potrzebne do osiągnięcia postępu na szybko zmieniającym się rynku pracy. Podobnie fakt, że nieproporcjonalnie duża część jednej grupy społecznej nie ma pracy, wpływa na spójność społeczną i wartości demokratyczne, a w skrajnych przypadkach może prowadzić do potencjalnych zakłóceń porządku społecznego, jak to miało miejsce w niektórych częściach rozwijającego się świata.

3.5.

W związku z tym równe traktowanie młodych ludzi na rynku pracy należy postrzegać jako szerzej rozumianą potrzebę uczestnictwa w życiu obywatelskim i demokratycznym. Tak jak dostrzegamy potrzebę zapewnienia, aby osoby młode były częścią społeczności i uczestniczyły w działalności sportowej jako aktywni obywatele, tak samo ich zdolność do zrozumienia swojej roli i miejsca na rynku pracy, a także do mówienia o własnych potrzebach, jest ważnym elementem obywatelstwa. Podobnie rynek pracy powinien być miejscem solidarności międzypokoleniowej, gdzie panuje właściwa równowaga między życiem zawodowym a prywatnym, a ludzie mają poczucie, że wnoszą wkład w społeczeństwo. Podczas gdy bezrobocie młodzieży jest w wielu krajach problemem strukturalnym, w krajach takich jak Hiszpania udzielana jest pomoc w przypadku późnego przechodzenia na emeryturę (do 12 000 EUR), aby zapewnić stabilność systemu emerytalnego. W ten sposób, jak stwierdzono w opinii, powstaje ryzyko, że gospodarka nie wchłonie większej wydajności, jaką mogą wygenerować młodzi ludzie. Ponadto istnieją zawody, w których bardzo trudno jest pracować po ukończeniu 65. roku życia.

3.6.

W kontekście gospodarczym wysokie bezrobocie wśród młodzieży i brak skutecznego podejścia międzypokoleniowego na poziomie przedsiębiorstw może skutkować niższą wydajnością, ponieważ mniej jest młodych pracowników wprowadzających nowe umiejętności i innowacje do procesów produkcyjnych. Państwo ponosi także koszty gospodarcze dużej liczby bezrobotnych w postaci utraconych przychodów podatkowych, wypłaty świadczeń społecznych oraz kosztów związanych z tym programów. Jak wynika z ustaleń Eurofound, koszty gospodarcze wynikające z tego, że osoby młode nie pracują, nie kształcą się ani nie szkolą (młodzież NEET), wyniosły w 2011 r. około 153 mld EUR. Ten niepokojący trend zauważono także w opiniach EKES-u „Niskiej jakości zatrudnienie a zdrowie psychiczne” (7) oraz „Demokracja w miejscu pracy” (8). Ponadto stopa bezrobocia wśród młodych osób z niepełnosprawnościami w wieku od 25 do 34 lat jest prawie dwukrotnie wyższa niż stopa bezrobocia wśród osób bez niepełnosprawności (18 % w porównaniu z 9,7 %) (9).

3.7.

Indywidualne skutki bezrobocia młodzieży mogą obejmować słaby stan zdrowia psychicznego i dobrostanu oraz niższe wskaźniki szczęścia, a także mogą powodować zwiększone zapotrzebowanie na usługi w zakresie zdrowia publicznego. Ponadto istnieje większe ryzyko fragmentacji społeczeństwa wynikające z różnych form wykluczenia społecznego, którego mogą doświadczyć młodzi bezrobotni. Bezrobocie w młodym wieku zwiększa prawdopodobieństwo bezrobocia również w późniejszych latach i wpływa negatywnie na wysokość zarobków w późniejszym okresie życia, jeżeli i kiedy już uda się znaleźć zatrudnienie. Młode osoby bezrobotne są również bardziej narażone na utratę kwalifikacji lub wykluczenie społeczne w wielu wymiarach. Wpływ pandemii COVID-19 na zdrowie psychiczne młodych ludzi został dobrze udokumentowany.

3.8.

Należy zająć się również problemem zniechęconych młodych pracowników i młodych osób mających duże trudności z integracją zawodową. Wczesne kończenie nauki i zmiany w szkolnictwie stanowią wyzwanie. W efekcie młodzi ludzie mogą stracić kontakt z realiami rynku pracy.

3.9.

Jednym ze sposobów zwiększenia aktywności zawodowej osób młodych jest motywowanie ich do tego, by zostali przedsiębiorcami, przez promowanie postaw przedsiębiorczych, kreatywności i innowacyjnego podejścia. Działania w ramach Europejskiego Roku Umiejętności mogą przyczynić się do upowszechnienia edukacji w zakresie przedsiębiorczości i czerpać z dobrych praktyk, takich jak programy i konkursy dla młodych przedsiębiorców.

3.10.

UE poważnie potraktowała wyzwanie dotyczące zatrudnienia młodzieży, a jej główną odpowiedzią polityczną jest wzmocniona gwarancja dla młodzieży. Początkowo celem gwarancji dla młodzieży było zapewnienie młodym ludziom w wieku od 18 do 24 lat oferty pracy, doświadczenia zawodowego, przygotowania zawodowego, szkolenia lub zatrudnienia połączonego ze szkoleniem, w określonym czasie po zakończeniu nauki w szkole lub uzyskaniu statusu osoby bezrobotnej. Komisja Europejska zaleciła, by gwarancję dla młodzieży oferowano osobom młodym w ciągu czterech miesięcy od uzyskania statusu osoby bezrobotnej. Wzmocniona gwarancja dla młodzieży jest zobowiązaniem wszystkich państw członkowskich do zapewnienia wszystkim osobom młodym poniżej 30. roku życia dobrej jakości oferty zatrudnienia, kształcenia ustawicznego, przygotowania zawodowego lub stażu.

3.11.

Aby zapewnić skuteczną zmianę pracy, konieczne są postępy w reformie edukacji, rozwiązanie problemu niedopasowania umiejętności i skupienie się na uczeniu się przez całe życie, edukacji dorosłych, przekwalifikowaniu i podnoszeniu kwalifikacji. EKES odnotowuje postępy Komisji w tworzeniu europejskiego obszaru edukacji, rozwijaniu ram europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia zawodowego, a także w realizacji Planu działania w dziedzinie edukacji cyfrowej.

3.12.

Odnotowuje również nową inicjatywę Komisji w zakresie indywidualnych rachunków szkoleniowych, szczególnie mikrokredytów, oraz nowy pakiet dotyczący uniwersytetów. Nadano nowy impuls działaniom mającym na celu wyposażenie młodzieży w odpowiednie umiejętności i wspieranie mobilności młodych studentów, praktykantów i przedsiębiorców.

4.   Wpływ pandemii COVID-19

4.1.

Jak wynika z danych Eurostatu, młodzież bardziej odczuła negatywne skutki pandemii COVID-19 niż osoby starsze. Wskaźnik zatrudnienia wśród osób młodych (w wieku 15–29 lat) w UE w trzecim kwartale 2020 r. spadł o 2,8 punktu procentowego w porównaniu ze wskaźnikiem sprzed pandemii, z trzeciego kwartału 2019 r. Natomiast w trzecim kwartale 2021 r. odnotowano poprawę: wskaźnik ten był już tylko o 0,1 punktu procentowego niższy niż w trzecim kwartale 2019 r. Jeśli chodzi o porównanie trzeciego kwartału 2020 r. z trzecim kwartałem 2019 r., we wszystkich państwach odnotowano spadek wskaźnika zatrudnienia osób młodych.

4.2.

Eurostat wskazał też różnicę między tymi tendencjami w UE. W trzecim kwartale 2021 r. większość państw członkowskich UE (16 z 27) nie odnotowała jeszcze pełnej odbudowy, ponieważ wskaźnik zatrudnienia młodzieży nadal wynosił mniej niż ten odnotowany w trzecim kwartale 2019 r. Największe spadki zaobserwowano w Portugalii, Bułgarii, na Łotwie, w Czechach i Polsce (w każdym z tych państw w III kw. 2021 r. wskaźnik spadł co najmniej o 3 punkty procentowe w porównaniu z III kw. 2019 r.). Z kolei największy wzrost udziału zatrudnionych osób w wieku 15–29 lat w trzecim kwartale 2021 r. w porównaniu z sytuacją sprzed pandemii COVID-19 zaobserwowano w Irlandii, Francji i Słowenii (w każdym z tych państw wskaźnik wzrósł co najmniej o 2 punkty procentowe w III kw. 2021 r. w porównaniu z III kw. 2019 r.).

4.3.

Z informacji Eurofound wynika, że mimo działań politycznych UE i państw członkowskich mających na celu wsparcie młodzieży w następstwie kryzysu finansowego z 2008 r. młodzi ludzie również najbardziej ucierpieli z powodu utraty miejsc pracy podczas kryzysu związanego z COVID-19. Przeważali oni w sektorach, które najbardziej odczuły skutki ograniczeń związanych z pandemią, i częściej pracowali w niepełnym wymiarze czasu pracy lub na podstawie umów o pracę na czas określony, przy czym 12 % osób w wieku od 18 do 29 lat, które wzięły udział w co najmniej dwóch rundach badania internetowego dotyczącego życia, pracy i COVID-19, zgłosiło, że straciło pracę, a 12 % studentów stanęło również w obliczu bezrobocia. Podobne skutki odnotowano w odniesieniu do oszczędności, zdrowia psychicznego i ubóstwa.

4.4.

Według badania Insee (10) już pierwsze obostrzenia związane z pandemią COVID-19 wprowadzone wiosną 2020 r. spowodowały bezprecedensowy spadek aktywności: 73 % przedsiębiorstw podało, że ich sprzedaż spadła w tym okresie o ponad 10 %, a 35 % podało, że ich sprzedaż spadła w tym samym okresie o ponad 50 %. Jedna trzecia przedsiębiorstw zamknęła działalność na okres średnio 57 dni, najczęściej w wyniku ograniczeń administracyjnych dotyczących pozostawania dostępnym dla ogółu społeczeństwa (65 %), ale również w związku z problemami z dostawami (8 %) lub ograniczonymi możliwościami (7 %). Zawieszano przede wszystkim działalność wymagającą bliskiego kontaktu z ludźmi, a więc: działalność usługową w branży spożywczej i napojów, najem zakwaterowania, usługi osobiste, działalność kulturalną i rekreacyjną oraz transport lotniczy. Do września 2020 r. 1 % przedsiębiorstw wciąż nie wznowił działalności.

4.5.

Aby poradzić sobie z nagłym spadkiem aktywności, ponad 4 na 5 przedsiębiorstw zwróciło się o wsparcie wprowadzone przez organy publiczne: zmniejszony wymiar czasu pracy (70 % przedsiębiorstw), odroczenie płatności składek na ubezpieczenia społeczne (53 %) oraz pożyczki gwarantowane przez państwo (41 %). Szczególnie często ze środków tych korzystały: sektor działalności usługowej w branży spożywczej i napojów (97 %), sektor sprzedaży i napraw pojazdów silnikowych (96 %) i sektor zakwaterowania (95 %).

4.6.

W 2021 r. wybuchła kolejna fala pandemii, a w lutym 2022 r. w europejską gospodarkę uderzył konflikt zbrojny w Ukrainie, który przyniósł wysokie ceny energii, ograniczony dostęp do surowców i braki w łańcuchu dostaw oraz związaną z tym wysoką stopę inflacji.

4.7.

Mimo to przedsiębiorstwa działające na jednolitym rynku UE robiły co w ich mocy, by utrzymać dotychczasowe miejsca pracy i tworzyć nowe.

4.8.

Jeśli chodzi o edukację, Europejskie Forum Młodzieży poinformowało, że jakość nauki na odległość w czasie pandemii była zróżnicowana, a prawie jeden na dziesięciu uczniów nie miał w tym czasie możliwości udziału w kursach, lekcjach czy testach. Około dwie trzecie uczniów oceniło, że uczy się „nieco mniej” lub „znacznie mniej”. Trzy czwarte zmarginalizowanych osób młodych stwierdziło, że uczy się „nieco mniej” lub „znacznie mniej”. Indywidualne uwarunkowania mogły się jednak znacznie różnić. Niepewność edukacyjna i wyzwania związane z e-uczeniem się były dla młodych ludzi źródłem stresu i problemów z samopoczuciem. Chociaż skala wpływu nie jest jasna, zakłócenia w edukacji prawdopodobnie doprowadzą do długoterminowych negatywnych skutków w zakresie zatrudnienia, wyników kształcenia oraz zdrowia i dobrostanu. Możliwe, że sytuacja ta ma również pozytywne skutki uboczne: otwiera drzwi do połączonego systemu edukacji wykorzystującego różne formy nauki i narzędzia technologiczne dostępne dla wszystkich młodych ludzi, w tym osób młodych z niepełnosprawnościami i tych z regionów oddalonych.

4.9.

Najbardziej dotkliwe skutki pandemii COVID-19 dotyczyły jednak zdrowia psychicznego młodych ludzi. Coraz częściej zgłaszane są objawy depresji, takie jak stany lękowe, wyczerpanie fizyczne, poczucie wyizolowania i myśli samobójcze. Problemem jest to, że młodzież martwi się o swoją przyszłość. Badania przeprowadzone w Austrii pokazują, że większość takich osób młodych nie otrzymała żadnej pomocy. Było to spowodowane brakiem wiedzy o możliwościach uzyskania pomocy, ale także wynika z nierówności regionalnych i gospodarczych. W Hiszpanii główną przyczyną śmierci wśród najmłodszych są obecnie samobójstwa. Pandemia ujawniła, jak wiele osób cierpi z powodu zaburzeń psychicznych: w 2020 r. odnotowano 3 941 samobójstw, z czego 300 popełniły osoby w wieku 14–29 lat. W publicznych systemach opieki zdrowotnej brakuje zasobów, aby pomagać młodzieży zmagającej się z problemami ze zdrowiem psychicznym. Najnowsza edycja badania wzdłużnego przeprowadzonego wśród młodzieży i dzieci w Irlandii wykazała faktyczny dwukrotny wzrost zachorowań na depresję i choroby psychiczne wśród młodych ludzi.

4.10.

Podobnie osoby młode z niepełnosprawnościami, intelektualnymi czy fizycznymi, na rynku pracy na pewno nie powinny być gorzej traktowane ze względu na wiek oraz niepełnosprawność (ani też niezależnie od niepełnosprawności). Należy również zwrócić uwagę na osoby z oddalonych obszarów wiejskich i osoby dyskryminowane ze względu na płeć.

4.11.

Poza tym brak kompletnych danych statystycznych dotyczących zatrudnienia młodych osób z niepełnosprawnościami: wskaźniki ilościowe, takie jak stopa bezrobocia, należy uzupełnić innymi wskaźnikami, takimi jak poziom szkoleń, charakter oferowanych umów (na czas określony, na czas nieokreślony, stanowiska tymczasowe), wskaźnik zatrudnienia w kontekście ogólnym, wskaźnik zatrudnienia wspieranego lub stopa bezrobocia długotrwałego, w połączeniu z sytuacją społeczną i finansową tych młodych ludzi.

5.   Równe traktowanie młodych ludzi na rynku pracy

5.1.

Równość stanowi jedną z kluczowych zasad i jest jednym z najważniejszych praw UE, opartych na Traktacie i Karcie praw podstawowych UE i umocowanych w prawie wtórnym Unii. W dyrektywie Rady 2000/78/WE (11) ustanowiono ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, które nadal są adekwatne do celów.

5.2.

Jak zatem widać, przyszłość młodych ludzi jest kluczową kwestią dla UE, a perspektywy osób młodych na rynku pracy są bardzo ważnym elementem ich rozwoju. UE realizuje szereg polityk i instrumentów ukierunkowanych na młodzież i jej pozycję na rynku pracy. Zgodnie z TFUE i zasadą pomocniczości w wielu z tych kwestii to państwa członkowskie mają kompetencje, dlatego to właśnie ich polityki stanowią główny przedmiot niniejszego raportu.

5.3.

Podczas pandemii młodzież ucierpiała pod różnymi względami bardziej niż jakiekolwiek inne grupy społeczne. Ze względu na wagę, jaką przywiązuje się do tej kwestii, należałoby zatem zbadać wszelkie szczególne aspekty polityki rynku pracy i na podstawie tych dowodów ustalić, czy młodzi ludzie są w jakimkolwiek stopniu traktowani mniej korzystnie niż inni wyłącznie ze względu na wiek. Ponieważ zakres tej tematyki może być obszerny, należy jasno określić, co jest przedmiotem analizy w niniejszej opinii. Otóż skupiono się w nim na bardziej oczywistym i bezpośrednim gorszym traktowaniu młodzieży w przepisach lub polityce wyłącznie ze względu na wiek. Naturalnie, większy nacisk położono na obszary, w których dostępnych jest najwięcej informacji i klarownych danych. Są to: minimalne wynagrodzenie, przepisy dotyczące zabezpieczenia społecznego i pomocy społecznej oraz – w mniejszym stopniu (ze względu na już wykonane prace) – bezpłatne staże.

6.   Minimalne wynagrodzenie

6.1.

Zgodnie z TFUE (12) i zasadą pomocniczości minimalne wynagrodzenie wchodzi w zakres kompetencji państw członkowskich, ale Unia Europejska może przyjąć środki, w tym dyrektywy, mające na celu zachęcanie do współpracy między państwami członkowskimi. W ramach przygotowań dotyczących już przyjętej dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2041 (13) w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej Komisja stwierdziła, że w większości państw członkowskich adekwatność wynagrodzeń minimalnych jest niewystarczająca lub występują luki w zakresie ochrony w postaci minimalnego wynagrodzenia, mimo że ochrona ta jest zapewniona we wszystkich państwach członkowskich UE czy to za pośrednictwem przepisów prawa („ustawowe wynagrodzenia minimalne”), czy też w drodze układów zbiorowych. Wniosek dotyczący tej dyrektywy wynika z Europejskiego filaru praw socjalnych.

6.2.

Celem dyrektywy jest zapewnienie, aby pracowników w UE chroniło adekwatne minimalne wynagrodzenie umożliwiające godne życie niezależnie od miejsca pracy. Aby osiągnąć ten ogólny cel, we wniosku ustanawia się ramy służące poprawie adekwatności minimalnych wynagrodzeń i zwiększeniu dostępu pracowników do ochrony w postaci minimalnego wynagrodzenia. Cele te są istotne zarówno dla systemów ustawowych wynagrodzeń minimalnych, jak i dla systemów opierających się na negocjacjach zbiorowych. Dyrektywa służy osiągnięciu tych celów przy uwzględnieniu i pełnym poszanowaniu specyfiki systemów krajowych, kompetencji krajowych, autonomii partnerów społecznych i swobody zawierania umów.

6.3.

Płace minimalne są jednym z obszarów, w których występują znaczne nierówności w traktowaniu młodych ludzi w państwach członkowskich UE. Osoby młode są szczególnie zależne od minimalnego wynagrodzenia – według Europejskiego Forum Młodzieży w tej grupie ponad jedna czwarta zarabia minimalną stawkę, w porównaniu z jedną dziesiątą dorosłych. W kilku państwach członkowskich ustalono specjalne minimalne wynagrodzenie dla młodzieży, które we wszystkich przypadkach jest niższe od ogólnego minimalnego wynagrodzenia dla poszczególnych grup wiekowych, podczas gdy inne państwa członkowskie wyłączają osoby poniżej 18. roku życia z przepisów dotyczących płacy minimalnej. Ma to miejsce w Belgii, we Francji, w Irlandii, Luksemburgu, Niemczech, na Malcie i w Niderlandach. Wprawdzie francuskie przepisy nie zależą zbytnio od wieku, jednak pośrednio wpływają na wiele osób młodych. Obowiązują tam też inne obniżone stawki za praktyki zawodowe, ale nie są one przedmiotem niniejszego raportu i są zwykle ustalane w drodze porozumienia między partnerami społecznymi. Również w Zjednoczonym Królestwie wynagrodzenie dla młodzieży jest na poziomie niższym niż minimalne. Pełne szczegółowe informacje na ten temat przedstawiono w załączniku.

6.4.

Takie minimalne wynagrodzenia dla młodzieży naruszają prawo osób młodych do równości wynagrodzeń za taką samą pracę, a badania MOP wielokrotnie wykazały, że są one również nieskuteczne w zwiększaniu wskaźników zatrudnienia młodzieży. Najważniejszą kwestią jest równość wynagrodzeń za taką samą pracę. Jak od młodych ludzi dowiedziały się jednak organizacje młodzieżowe, zdarza się, że po pewnym okresie zatrudnienia młodzi pracownicy nadzorują lub szkolą starszych od siebie kolegów na tym samym stanowisku, otrzymując przy tym niższe wynagrodzenie, lub nawet są proszeni o przejęcie funkcji nadzorczych za niższe wynagrodzenie niż ich koledzy właśnie z powodu przepisów.

6.5.

Tym samym, choć w tych państwach członkowskich młodzi ludzie mogą prowadzić samochód, głosować i wstępować do wojska, a we wszystkich innych aspektach są traktowani jak dorośli, nie są uprawnieni do otrzymywania pełnego minimalnego wynagrodzenia przysługującego osobom dorosłym. Płace minimalne dla młodzieży w najmłodszej grupie wiekowej w Niderlandach są ustalone na poziomie zaledwie 30 % stawki minimalnego wynagrodzenia przysługującego dorosłym, co stanowi poważną barierę ograniczającą zdolności młodzieży do prowadzenia niezależnego życia i zapewnienia sobie godnego poziomu życia. Pomimo ogłoszenia przez UE roku 2022 Europejskim Rokiem Młodzieży w uzgodnionym stanowisku politycznym w zgłoszonym procesie legislacyjnym nie uwzględniono w sposób zasadniczy zróżnicowanych kwestii dotyczących młodych ludzi.

6.6.

Przeprowadzona niedawno przez MOP metaanaliza wpływu minimalnego wynagrodzenia młodzieży, w ramach której zbadano 43 prace naukowe opublikowane od 1990 r., wykazała, że w przeważającej większości przypadków wpływ płacy minimalnej na zatrudnienie młodzieży jest zerowy albo bardzo mały. W niektórych przypadkach podniesienie stawki wynagrodzenia minimalnego dla osób młodych spowodowało nawet wzrost wskaźnika ich zatrudnienia. W ocenie skutków dyrektywy Komisja Europejska opisała wyniki badań z Portugalii, Belgii i Niderlandów, z których wynika, że płace minimalne dla młodzieży nie mają znaczącego wpływu na wskaźniki jej zatrudnienia.

7.   Świadczenia dla bezrobotnych

7.1.

Kolejnym obszarem, w którym młodzież może być traktowana w zróżnicowany sposób, jest okres bezrobocia. Również ta kwestia leży w dużej mierze w kompetencji państw członkowskich, zwłaszcza jeśli chodzi o wysokość świadczeń, okresy wypłat i kryteria. Systemy krajowe w całej Europie charakteryzują się dużą różnorodnością i złożonością. Można sobie jednak wyobrazić przypadki, w których różnice te będą miały wpływ na kwestie, takie jak zatrudnienie i swobodne przemieszczanie się w UE. Młodzi ludzie mogą być również gorzej traktowani przez systemy zasiłków dla bezrobotnych, ponieważ mogą nie mieć wymaganego okresu wpłacania składek do odpowiednich systemów, który uprawniałby ich do świadczeń.

7.2.

Poza tymi systemami państwa członkowskie zapewniają świadczenia z pomocy społecznej, które są bardzo zróżnicowane, przy czym systemy pomocy społecznej również należą do kompetencji krajowych. Niektóre z tych świadczeń podlegają kryterium dochodowemu, a niektóre nie. Ponadto w kwestii wieku sytuacja jest dość skomplikowana, a wspomniane świadczenia i niniejszy raport nie odzwierciedlają w pełni rzeczywistości. W okresach uprawniających do świadczeń i okresie ich wypłacania istnieją oczywiście różnice, a także występuje szereg innych czynników. Z pewnością potrzebne są lepsze i bardziej przejrzyste dane, które pozwolą na przeprowadzenie większej ilości badań. Można jednak sformułować kilka krótkich obserwacji. — W niektórych systemach wprowadzono szczególne ustalenia dotyczące osób powyżej 45. roku życia lub innych grup wiekowych. W ograniczonej liczbie krajów w przypadku osób poniżej 25. roku życia obowiązują krótsze okresy uprawniające do świadczeń. — W Szwecji młode osoby bezrobotne (w wieku od 18 do 24 lat) uczestniczące w programach polityki rynku pracy, otrzymujące „dotację na aktywizację” (w języku szwedzkim: aktivitetsstöd), z podstawowym uprawnieniem do zasiłku dla bezrobotnych, będą podlegały większemu obniżeniu kwoty należnych świadczeń, zgodnie z przepisami regulującymi system zasiłków dla bezrobotnych. — W Luksemburgu zasiłek w wysokości 70 % i 40 % ustawowego wynagrodzenia minimalnego (w języku francuskim: salaire social minimum) dla młodzieży w wieku odpowiednio 18 i 16–17 lat jest przyznawany po okresie oczekiwania wynoszącym 36 tygodni, który może zostać skrócony do 26 tygodni, jeśli wnioskodawca jest osobą uczącą się. — Irlandzkie świadczenie z tytułu poszukiwania pracy (świadczenie z pomocy społecznej) wynosi około 60 % kwoty zasiłku dla dorosłych w przypadku osób w wieku od 18 do 24 lat, które nie żyją samodzielnie. Pełna stawka jest wypłacana osobom, które uczęszczają na odpowiednie kursy i szkolenia.

8.   Bezpłatne staże

8.1.

Parlament Europejski wezwał do wprowadzenia zakazu bezpłatnych staży, a działający przy Radzie Europy Europejski Komitet Praw Społecznych stwierdził, że luki w belgijskim ustawodawstwie pozwalają na wykorzystywanie młodych ludzi jako darmowej siły roboczej właśnie przez bezpłatne staże. W decyzji Komitetu, która zapadła w wyniku skargi zbiorowej złożonej przez Europejskie Forum Młodzieży, stwierdzono, że obecne systemy inspekcji pracy w Belgii nie zapewniają wystarczającej ochrony młodym pracownikom znajdującym się w trudnej i niekorzystnej sytuacji. Pomiędzy różnymi rodzajami staży oraz poszczególnymi państwami członkowskimi istnieją duże rozbieżności w zakresie ram regulacyjnych w ogóle, a w szczególności tego, na ile przepisy te są rygorystyczne. W niektórych państwach członkowskich przepisy prawa w ogóle nie definiują pojęcia stażu.

8.2.

Zalecenie Rady w sprawie ram jakości staży, przyjęte w 2013 r., ma na celu zapewnienie, aby staże skutecznie ułatwiały przechodzenie od kształcenia do zatrudnienia, a tym samym zwiększały szanse młodych ludzi na zatrudnienie. W omawianym wniosku określa się wytyczne zmierzające do zapewnienia wysokiej jakości treści dydaktycznych i odpowiednich warunków pracy.

8.3.

Bezpłatne staże można zdefiniować jako okresy pracy podobne do tych wykonywanych przez pracowników najemnych, które nie są związane ze sformalizowanym i wyraźnym procesem kształcenia, szkolenia, wolontariatu lub praktyki zawodowej.

8.4.

O ile doświadczenie zawodowe i uczenie się przez zdobywanie doświadczenia są niezbędne dla młodych ludzi rozpoczynających pracę, o tyle wzywający do podjęcia działań w sprawie bezpłatnych staży uważają, że zbyt wiele osób młodych tkwi w pułapce bezpłatnych staży i niskiej jakości doświadczeń zawodowych, co powoduje znaczne rozczarowanie rynkiem pracy w tej grupie wiekowej.

8.5.

Europejskie Forum Młodzieży przeanalizowało wybrane kraje i ich politykę w zakresie bezpłatnych staży. We Francji staże są ściśle regulowane i mogą odbywać się tylko w ramach formalnych programów nauczania. Praktyki trwające dwa miesiące lub krócej w ramach programu nauczania mogą być nieodpłatne. W Rumunii staże są w znacznym stopniu regulowane przepisami szczegółowymi. Stażyści mają prawo do 50 % minimalnego wynagrodzenia. Bezpłatne staże na otwartym rynku pracy są nielegalne, ale przepisy w tym zakresie są często obchodzone.

8.6.

Staże na otwartym rynku pracy nie są zdefiniowane ani uregulowane prawem i nie są również powszechne w Chorwacji, ale istnieją tam inne formy staży, które podlegają regulacji. W Bułgarii bezpłatne staże odbywające się poza ramami specjalnych przepisów dotyczących staży są legalne i są częstym zjawiskiem. W przypadku staży na otwartym rynku pracy, które odbywają się zgodnie z przepisami dotyczącymi staży, stażyści mają prawo do co najmniej minimalnego wynagrodzenia krajowego.

8.7.

W Austrii staże na otwartym rynku pracy powinny być teoretycznie wynagradzane zgodnie z układami zbiorowymi pracy obowiązującymi w poszczególnych sektorach. Takie staże mogą jednak zgodnie z prawem być bezpłatne, jeśli zostaną zakwalifikowane jako stosunek edukacyjny i to się powszechnie zdarza. W Irlandii praca nieodpłatna jest nielegalna, jednak w przypadku staży prawo w tym zakresie często nie jest egzekwowane: nieodpłatne staże są powszechną praktyką i są niejednokrotnie reklamowane publicznie.

---

(1)  Najnowsze badanie Eurobarometr Integracja młodych ludzi na rynku pracy ze szczególnym uwzględnieniem staży, kwiecień 2023 r., (europa.eu).

(2)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Test wpływu polityki UE na młodzież” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 486 z 21.12.2022, s. 46).

(3)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wniosek dotyczący decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Roku Młodzieży 2022” [COM(2021) 634 final – 2021/0328 (COD)] (Dz.U. C 152 z 6.4.2022, s. 122).

(4)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wniosek dotyczący decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Roku Młodzieży 2022” [COM(2021) 634 final – 2021/0328 (COD)] (Dz.U. C 152 z 6.4.2022, s. 122).

(5)  https://www.disability-europe.net/downloads/1046-ede-task-2-1-statistical-indicators-tables-eu-silc-2018

(6)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Jak zagwarantować młodym ludziom godną pracę i zapewnić włączenie młodzieży NEET poprzez odpowiednie opracowanie krajowych planów odbudowy” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 152 z 6.4.2022, s. 27), młodzież NEET i krajowe plany odbudowy.

(7)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Niskiej jakości zatrudnienie a zdrowie psychiczne” (opinia rozpoznawcza na wniosek prezydencji hiszpańskiej) (Dz.U. C 228 z 29.6.2023, s. 28).

(8)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Demokracja w miejscu pracy” (opinia rozpoznawcza na wniosek prezydencji hiszpańskiej) (Dz.U. C 228 z 29.6.2023, s. 43).

(9)  https://www.disability-europe.net/downloads/1046-ede-task-2-1-statistical-indicators-tables-eu-silc-2018

(10)  Francuski krajowy instytut statystyki i badań ekonomicznych (INSEE, Institut national de la statistique et des études économiques), https://www.insee.fr/en/statistiques/5018508.

(11)  Dyrektywa Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. L 303 z 2.12.2000, s. 16).

(12)  TFUE, art. 153, ust. 2 lit. a) i b).

(13)  Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2022/2041 z dnia 19 października 2022 r. w sprawie adekwatnych wynagrodzeń minimalnych w Unii Europejskiej (Dz.U. L 275 z 25.10.2022, s. 33).

Sprawozdawczyni:	María del Carmen BARRERA CHAMORRO
Współsprawozdawca:	Diego DUTTO

Wniosek ze strony hiszpańskiej prezydencji w Radzie UE	Pismo z 8.12.2022
Podstawa prawna	Artykuł 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
	Opinia rozpoznawcza
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja ds. Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa
Data przyjęcia przez sekcję	31.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	15.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	134/100/7

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) przypomina, że stworzenie „społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności” (art. 3 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (TUE)) wymaga zgodnie z traktatami wspierania rynku wewnętrznego i polityki społecznej na podstawie tzw. horyzontalnej klauzuli społecznej (art. 9 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE)). Zgodnie z tym artykułem każda polityka i każdy plan działania UE powinny być opracowywane i realizowane w sposób promujący rynki pracy sprzyjające włączeniu społecznemu oraz odpowiednie systemy ochrony socjalnej.

1.2.

EKES zgadza się ze sprawozdaniem końcowym z Konferencji w sprawie przyszłości Europy (maj 2022 r.), w którym proponuje się uwzględnienie – z myślą o przyspieszeniu rozwoju społecznej gospodarki rynkowej (1) – apelu do UE, państw członkowskich i partnerów społecznych m.in. o środki zapewniające pełne wdrożenie Europejskiego filaru praw socjalnych (listopad 2017 r.) i związanego z nim planu działania (marzec 2021 r.), zwłaszcza celów najważniejszych z punktu widzenia Agendy 2030 na szczeblu unijnym, krajowym i regionalnym. W wyniku tego apelu do traktatów miałby zostać dodany protokół w sprawie postępu społecznego.

1.3.

EKES odnosi się pozytywnie do faktu, że za pomocą protokołu dotyczącego postępu społecznego Konferencja w sprawie przyszłości Europy przyczynia się do zwiększenia gwarancji skutecznej ochrony praw socjalnych w przypadku zaistnienia sprzeczności ze swobodami gospodarczymi (zob. środek nr 5, propozycja nr 13) w sposób zapobiegający ich erozji (środek nr 2, propozycja nr 14).

1.4.

EKES z zadowoleniem przyjmuje propozycję Komisji Europejskiej dotyczącą umożliwienia reformy traktatów zgodnie z ostatnim orędziem o stanie Unii i uważa, że stosowne i zgodne z propozycją Parlamentu Europejskiego jest zaliczenie kwestii protokołu w sprawie postępu społecznego do aspektów, które należy zreformować. Sądzi, że konkluzje z Konferencji w sprawie przyszłości Europy wytyczają odpowiedni plan działania z punktu widzenia przeprowadzenia tej reformy.

1.5.

Protokół w sprawie postępu społecznego ma trzy cele: 1) dopilnowanie, aby w przypadku wystąpienia sprzeczności prawa podstawowe i socjalne miały pierwszeństwo przed swobodami gospodarczymi i innymi kierunkami polityki UE; 2) zagwarantowanie poszanowania autonomii partnerów społecznych oraz właściwego funkcjonowania krajowych systemów dialogu społecznego i stosunków pracy; oraz 3) zapewnienie postępu społecznego za pomocą propagowania i ochrony jak najwyższych standardów w zakresie praw socjalnych bez względu na to, czy opierają się one na prawie krajowym, europejskim bądź międzynarodowym w sposób zapobiegający również regresowi i obchodzeniu tego prawa.

1.6.

EKES uważa, że hiszpańskie przewodnictwo w Radzie UE jest doskonałą okazją do poparcia tej propozycji, i zachęca instytucje UE do poczynienia postępów w tym procesie w ramach europejskiego dialogu społecznego.

1.7.

W tym celu Komitet zachęca prezydencję hiszpańską, by po przeprowadzeniu przez ekspertów wysokiego szczebla, w tym przez partnerów społecznych, odpowiedniej analizy dążyła do organizacji posiedzenia Rady ds. Społecznych mającego na celu uzgodnienie wspólnej propozycji i – w razie potrzeby – umożliwienie zwołania specjalnego szczytu europejskiego z myślą o jej przyjęciu. Znaczenie tej kwestii wymaga jak największego zaangażowania instytucjonalnego na różnych poziomach kompetencji UE.

1.8.

EKES docenia, że choć uwzględnienie tej propozycji PE i Konferencji w sprawie przyszłości Europy musiałoby być wprowadzone albo jako protokół (dołączony do TFUE), albo jako klauzula przekrojowa (reforma art. 9 TFUE), istnieją również inne instrumenty polityczne, które mogą przyczynić się do realizacji celów protokołu w sprawie postępu społecznego. Ponadto uważa, że protokół w sprawie postępu społecznego ma zasadnicze znaczenie dla zwiększenia autonomii partnerów społecznych i zapewnia utrzymanie nierozerwalnego związku między sprawnym funkcjonowaniem rynku wewnętrznego i swobodami gospodarczymi, w tym uczciwą konkurencją między państwami członkowskimi, a poszanowaniem i krzewieniem zbiorowych praw socjalnych.

1.9.

EKES jest przekonany, że uwzględnienie protokołu w sprawie postępu społecznego umożliwi UE rolę lidera wzrostu gospodarczego, sprzyjając dobrostanowi jak największej części obywatelek i obywateli, co doprowadzi do tworzenia i rozwoju silniejszych i bardziej zrównoważonych przedsiębiorstw. W tym celu w protokole należy jasno stwierdzić, że swobody gospodarcze na jednolitym rynku nie są równoznaczne z zakazem ograniczeń, lecz przewidują równe traktowanie podmiotów gospodarczych jako sposób zapewnienia uczciwej konkurencji i równych warunków działania na danym rynku.

1.10.

EKES ubolewa, że UE nie wypełniła jeszcze zapisanego w traktacie lizbońskim zobowiązania do przystąpienia do europejskiej konwencji praw człowieka zgodnie z art. 6 ust. 2 TUE. Ma to zasadnicze znaczenie dla poddania porządku prawnego UE kontroli zewnętrznej nad przestrzeganiem praw człowieka w taki sam sposób jak każdego innego porządku prawnego opartego na demokracji i praworządności. W tym celu EKES zaleca również, by Unia przystąpiła do Europejskiej karty społecznej Rady Europy z myślą o harmonijnym współistnieniu prawodawstwa UE i prawa Rady Europy w dziedzinie społecznej.

2.   Kontekst, cel i istota opinii

2.1.

EKES przypomina, że stosownie do historii i kultury UE, które ujęto w systemie norm w traktatach, jednym z głównych elementów przyczyniających się do pokoju i postępu ludzkości jest europejski model społeczny. Określa on paradygmat gospodarczy, w którym maksymalizacji wyników gospodarczych nie można oddzielić od dobrostanu i postępu społecznego. Stworzenie „społecznej gospodarki rynkowej o wysokiej konkurencyjności” (art. 3 ust. 3 TUE), co ma obecnie charakter konstytucyjny, nie jest już tyle celem samym w sobie co – przede wszystkim – sposobem zapewnienia dobrostanu wszystkich obywatelek i obywateli Europy (art. 9 i 151 TFUE).

2.2.

EKES uważa również, że konieczne jest zwrócenie uwagi na przekrojowy charakter ścisłego związku między promowaniem rynku wewnętrznego a polityką społeczną na podstawie tzw. horyzontalnej klauzuli społecznej zapisanej w art. 9 TFUE. Zgodnie z tym artykułem każda polityka i każdy plan działania UE powinny być opracowywane i realizowane w sposób promujący rynki pracy sprzyjające włączeniu społecznemu oraz odpowiednie systemy ochrony socjalnej.

2.3.

Społeczna gospodarka rynkowa opiera się na dwóch wyraźnie odrębnych, lecz uzupełniających się filarach: egzekwowaniu reguł konkurencji oraz środkach z zakresu polityki społecznej gwarantujących sprawiedliwość społeczną poprzez korygowanie negatywnych skutków i wzmacnianie ochrony socjalnej (2). EKES zwraca jednak również uwagę na ograniczenia instytucjonalne, prawne i polityczne utrudniające zapewnienie odpowiedniej równowagi między wymiarem gospodarczym UE (priorytetowe znaczenie swobód gospodarczych, szczególnie wolnej konkurencji) a społecznym (rzeczywista gwarancja podstawowych praw socjalnych i zakaz dumpingu socjalnego).

2.4.

W związku tym, by zaradzić temu brakowi równowagi, protokół w sprawie postępu społecznego miałby trzy cele: 1) dopilnowanie, aby w przypadku wystąpienia sprzeczności prawa podstawowe i socjalne miały pierwszeństwo przed swobodami gospodarczymi i innymi kierunkami polityki UE; 2) zagwarantowanie poszanowania autonomii partnerów społecznych oraz właściwego funkcjonowania krajowych systemów dialogu społecznego i stosunków pracy; oraz 3) zapewnienie postępu społecznego za pomocą propagowania i ochrony jak najwyższych standardów w zakresie praw socjalnych bez względu na to, czy opierają się one na prawie krajowym, europejskim bądź międzynarodowym w sposób zapobiegający również regresowi i uchylaniu się od przestrzegania tych praw.

2.5.

Ponadto polityka oszczędnościowa przyjęta w UE i państwach członkowskich w oparciu o metodę trojki (która jest również przedmiotem krytyki ze strony Parlamentu Europejskiego) (3), by stawić czoła krachowi finansowemu, ponownie zagroziła erozją praw socjalnych, stawiając na pierwszym miejscu stabilność finansową i wzrost gospodarczy zamiast postępu społecznego. Ta sytuacja stoi w sprzeczności z zasadą postępu społecznego zapisaną w Europejskiej karcie społecznej. Dlatego też przy różnych okazjach Rada Europy potępiała kraje UE, które stosowały politykę i zasady oszczędności, narażając na szwank prawa socjalne. Natomiast TSUE nie stwierdził jakiejkolwiek niezgodności z klauzulą społeczną.

2.6.

W związku z sytuacjami, w których dochodzi do sprzeczności między swobodami gospodarczymi i innymi obszarami polityki UE a prawami socjalnymi, rodzą się istotne pytania o ryzyko niespójności między porządkiem prawnym UE a europejskimi i międzynarodowymi instrumentami i standardami w zakresie praw człowieka. W takich przypadkach państwa członkowskie muszą spełnić sprzeczne ze sobą zobowiązania, by – z jednej strony – starać się zachować zgodność z prawodawstwem UE, a – z drugiej strony – wywiązać się ze zobowiązań wynikających z mających zastosowanie europejskich i międzynarodowych instrumentów praw człowieka. Protokół w sprawie postępu społecznego ma rozwiązać ten dylemat, wyjaśniając, że w wypadku wystąpienia sprzeczności swobody gospodarcze zagwarantowane na mocy traktatów UE nie są podstawowym prawem stanowiącym przeciwwagę dla podstawowych praw człowieka, w tym podstawowych praw socjalnych i pracowniczych. Potrzeba zachowania równowagi między interesami gospodarczymi i społecznymi z poszanowaniem – w przypadkach wystąpienia sprzeczności – praw człowieka ma kapitalne znaczenie dla zapewnienia, aby realizacja zasady pierwszeństwa prawa wspólnotowego nie naruszała europejskich i międzynarodowych standardów praw człowieka.

2.7.

Wnioski i zalecenia zawarte w sprawozdaniu końcowym z Konferencji w sprawie przyszłości Europy (maj 2022 r.) dotyczą – wśród 49 propozycji i 300 środków – poprawy funkcjonowania rynków w celu zapewnienia sprawiedliwszych społecznie warunków życia i pracy, w szczególności dla osób młodych oraz słabszych grup społecznych (propozycje nr 13 i 14 (4)). EKES z aprobatą przyjmuje fakt, że wspomniane sprawozdanie z Konferencji w sprawie przyszłości Europy uwzględnia apel do UE, państw członkowskich i partnerów społecznych m.in. o środki gwarantujące pełne wdrożenie Europejskiego filaru praw socjalnych przyjętego w listopadzie 2017 r. i związanego z nim planu działania z marca 2021 r., zwłaszcza celów najważniejszych z punktu widzenia Agendy 2030 na szczeblu unijnym, krajowym i regionalnym. W wyniku tego apelu do traktatów miałby zostać dodany protokół w sprawie postępu społecznego. Proponuje się w nim wprowadzenie skuteczniejszej gwarancji pełnej ochrony praw socjalnych w przypadku sprzeczności ze swobodami gospodarczymi (zob. środek nr 5, propozycja nr 13) w sposób zapobiegający erozji tych praw (środek nr 2, propozycja nr 14).

2.8.

By w obliczu obecnych i niedawnych kryzysów zapewnić zgodność z propozycjami i środkami zawartymi w wyżej wymienionym sprawozdaniu z Konferencji w sprawie przyszłości Europy, Parlament Europejski (PE) przyjął w czerwcu 2022 r. rezolucję wzywającą Radę Europejską do rozpoczęcia procesu przeglądu aktów założycielskich UE. EKES pozytywnie ocenia fakt, że pośród proponowanych reform znalazło się „zapewnienie pełnego urzeczywistnienia Europejskiego filaru praw socjalnych i uwzględnienie postępu społecznego powiązanego z protokołem w sprawie postępu społecznego” z zastrzeżeniem przestrzegania odpowiednich kompetencji i zasad pomocniczości i proporcjonalności. Odnotowuje, że w rezolucji z grudnia 2020 r. w sprawie silnej Europy socjalnej na rzecz sprawiedliwej transformacji Parlament Europejski również przedstawił podobne apele o sporządzenie protokołu w sprawie postępu społecznego.

2.9.

Niniejsza opinia jest odpowiedzią na wyraźny wniosek następnej, hiszpańskiej prezydencji w Radzie UE (w drugiej połowie 2023 r.) o sporządzenie opinii rozpoznawczej określającej stanowisko w sprawie protokołu dotyczącego postępu społecznego.

3.   Kontekst europejski oraz wkład instytucjonalny, prawny i naukowy dotyczący wartości dołączonego do traktatów protokołu w sprawie postępu społecznego

3.1.

EKES z zadowoleniem przyjmuje gotowość trzech instytucji UE do skupienia uwagi na działaniach następczych podejmowanych w związku z Konferencją w sprawie przyszłości Europy i jej propozycjami zgodnie z odpowiednimi kompetencjami wynikającymi z traktatów UE. Stwierdza, że podejmowane są konkretne kroki na drodze do realizacji propozycji sporządzonych w wyniku Konferencji w celu poprawienia jakości życia codziennego obywateli w różnych dziedzinach, w tym promowania gospodarki sprawiedliwej społecznie i zrównoważonej pod względem ochrony środowiska (obszar tematyczny Konferencji nr 9).

3.2.

EKES zauważa również, że sprawozdanie z wyników końcowych Konferencji w sprawie przyszłości Europy (listopad 2022 r. (5)) zawierało przygotowaną przez Sekretariat Generalny Rady zaktualizowaną wstępną analizę propozycji i środków. Wynika z niej jasno, że: — Sekretariat Generalny Rady uważa, że zapewniono już równowagę między prawami socjalnymi a czterema swobodami gospodarczymi (np. art. 9, 151 i 153 TFUE), — choć Sekretariat Generalny Rady zgadza się, że stosowne jest zastanowienie się nad zwiększeniem przewidzianych już w traktatach możliwości zagwarantowania realizacji celów społecznych (np. art. 153), to uważa, że zbędne jest przeformułowanie traktatów w celu stworzenia nowego protokołu w sprawie postępu społecznego, — Komisja zapowiedziała, że zamierza zaproponować zalecenie Rady w sprawie rozwoju warunków ramowych gospodarki społecznej na drugi kwartał 2023 r.

3.3.

EKES odnotowuje, że podczas Konferencji w sprawie przyszłości Europy postulowano bardziej ambitne i stanowcze działanie ze strony UE, państw członkowskich i partnerów społecznych w celu zapewnienia większego dobrostanu obywatelek i obywateli europejskich w ramach odnowionej umowy społecznej, a także w celu stałej poprawy ich warunków życia i pracy. Dlatego też obecne ramy regulacyjne przewidują bardziej zaangażowaną politykę społeczną, a zgodnie z końcowym sprawozdaniem z Konferencji w sprawie przyszłości Europy (6) w ramach innych środków apeluje się o zmianę traktatów.

3.4.

Choć Karta praw podstawowych Unii Europejskiej nie została włączona do traktatów, to nadanie jej tej samej wartości prawnej co traktatom przyczynia się do zwiększenia równowagi konstytucyjnej między prawami socjalnymi a swobodami gospodarczymi w taki sposób, by te prawa nie były odstępstwem od swobód gospodarczych. Na podobnej zasadzie w preambule do Karty praw podstawowych Unii Europejskiej potwierdza się prawa wynikające zwłaszcza z tradycji konstytucyjnych i zobowiązań międzynarodowych wspólnych państwom członkowskim, w tym z europejskiej konwencji praw człowieka oraz karty społecznej Rady Europy. Równowaga konstytucyjna poprawiła się wraz z wejściem w życie Traktatu z Lizbony, który nadał Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej taką samą moc prawną, jaką mają traktaty. Doświadczenie pokazuje jednak, że w przypadku sprzeczności swobody gospodarcze nadal mają pierwszeństwo przed prawami socjalnymi.

3.5.

EKES zdaje sobie również sprawę z pozytywnego rozwoju prawodawstwa UE i orzecznictwa TSUE, które zmierzają w kierunku zakazu dumpingu socjalnego w celu zapewnienia modelu nie tylko wolnej, lecz również uczciwej konkurencji gospodarczej. Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (wielka izba) z dnia 8 grudnia 2020 r. (sprawa C-620/18) jest dobitnym przykładem, że konieczne jest zagwarantowanie sprawiedliwych warunków społecznych w zakresie korzystania ze swobód gospodarczych (w przypadku świadczenia usług). Doświadczenie pokazuje jednak, że w przypadku sprzeczności swobody gospodarcze nadal mają pierwszeństwo przed prawami socjalnymi.

4.   Uwagi ogólne

4.1.

EKES zauważa, że choć na poziomie europejskim istnieją wiążące i niewiążące normy minimalne mające na celu poczynienie postępów we wdrażaniu Europejskiego filaru praw socjalnych, krzewienie i zapewnienie prawdziwej, konkurencyjnej i zrównoważonej społecznej gospodarki rynkowej wymaga protokołu w sprawie postępu społecznego, by wzmocnić atuty europejskiego systemu społecznej gospodarki rynkowej, eliminując jednocześnie jego słabe punkty i przygotowując go do nadchodzących wyzwań. Sądzi, że konkluzje z Konferencji w sprawie przyszłości Europy wytyczają odpowiedni plan działania, by wesprzeć ten proces. W związku z tym wzywa instytucje europejskie do wsparcia działań niezbędnych do zapewnienia realizacji tej propozycji sporządzonej w wyniku Konferencji w sprawie przyszłości Europy.

4.2.

EKES jest zdania, że choć uwzględnienie tej propozycji PE i Konferencji w sprawie przyszłości Europy musiałoby być wprowadzone albo jako protokół (dołączony do TFUE), albo jako klauzula przekrojowa (reforma art. 9 TFUE), istnieją również inne instrumenty polityczne, które mogą przyczynić się do realizacji celów protokołu w sprawie postępu społecznego.

4.3.

Ponadto uważa, że protokół w sprawie postępu społecznego – jako podstawowy element postępu społecznego – chroni i zwiększa autonomię partnerów społecznych, ustanawiając jasny związek między sprawnym funkcjonowaniem rynku wewnętrznego i swobodami gospodarczymi, w tym uczciwą konkurencją między państwami członkowskimi, a poszanowaniem i krzewieniem zbiorowych praw socjalnych. Tę gwarancję należy zawsze interpretować z poszanowaniem autonomii partnerów społecznych oraz właściwego funkcjonowania krajowych systemów dialogu społecznego i stosunków pracy.

4.4.

EKES sądzi, że w treści protokołu dotyczącego postępu społecznego nie tylko właściwe, lecz nawet konieczne jest zagwarantowanie, że nie nastąpi krok wstecz pod względem standardów społecznych, co zostało już uznane w postanowieniach Europejskiej karty społecznej oraz w orzecznictwie Europejskiego Komitetu Praw Społecznych (EKPS), choć zostało to pominięte w prawodawstwie UE i orzecznictwie TSUE.

4.5.

Komitet postrzega ten protokół jako kluczowy element nowego modelu gospodarki i sprawowania rządów w UE, który powinien opierać się na wykroczeniu poza PKB i budowaniu sprawiedliwego społecznie (sprzyjającego włączeniu społecznemu) i zrównoważonego dobrobytu w Europie.

5.   Uwagi szczegółowe

5.1.

EKES jest przekonany, że uwzględnienie protokołu w sprawie postępu społecznego umożliwi UE przyjęcie wspólnego podejścia nie tylko do wzrostu gospodarczego, lecz również do postępu, sprzyjając dobrostanowi jak największej części obywatelek i obywateli (zachowanie europejskiego modelu społecznego), co doprowadzi również do tworzenia i rozwoju silniejszych i bardziej zrównoważonych przedsiębiorstw. Z tego punktu widzenia protokół wniesie również istotny wkład w osiągnięcie unijnych celów zrównoważonego rozwoju w ramach Agendy 2030 Organizacji Narodów Zjednoczonych.

5.2.

Komitet jest zdania, że Unia powinna posiadać wystarczające kompetencje do działania – w razie konieczności – w celu zapewnienia rzeczywistego postępu społecznego zgodnie z protokołem nr 27 w sprawie rynku wewnętrznego i konkurencji oraz z postanowieniami traktatów, w tym z art. 352 TFUE.

5.3.

EKES zaleca, by UE wywiązała się ze spoczywającego na niej na mocy traktatu lizbońskiego zobowiązania do przystąpienia do europejskiej konwencji praw człowieka. Ponadto Unia powinna przystąpić do Europejskiej karty społecznej Rady Europy z myślą o harmonijnym współistnieniu prawodawstwa UE i prawa Rady Europy w dziedzinie społecznej.

---

(1)  https://www.europarl.europa.eu/resources/library/media/20220509RES29121/20220509RES29121.pdf

(2)   „Building a social market economy in the European Union” [Budowa społecznej gospodarki rynkowej w Unii Europejskiej], László ANDOR, komisarz europejski ds. zatrudnienia, spraw społecznych i włączenia społecznego.

(3)  Zob. rezolucja Parlamentu Europejskiego z dnia 13 marca 2014 r. w sprawie zatrudnienia i społecznych aspektów działań i roli trojki (EBC, Komisja i MFW) w odniesieniu do objętych programem państw członkowskich strefy euro (2014/2007(INI)).

(4)  https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-10033-2022-ADD-1-REV-1/en/pdf

(5)  https://www.consilium.europa.eu/pl/policies/conference-on-the-future-of-europe/

(6)  Sprawozdanie na temat ostatecznych wyników Konferencji w sprawie przyszłości Europy, zob. np. s. 53.

Sprawozdawczyni:

Nicoletta MERLO

Wniosek prezydencji hiszpańskiej w Radzie	Pismo z 8.12.2022
Podstawa prawna	Art. 304 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Opinia rozpoznawcza
Sekcja odpowiedzialna	Sekcja Zatrudnienia, Spraw Społecznych i Obywatelstwa
Data przyjęcia przez sekcję	31.5.2023
Data przyjęcia na sesji plenarnej	15.6.2023
Sesja plenarna nr	579
Wynik głosowania (za/przeciw/wstrzymało się)	224/3/10

1.   Wnioski i zalecenia

1.1.

Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) podkreśla, że posiadanie dokładnych i aktualnych danych ma zasadnicze znaczenie dla pomyślnego wdrożenia strategii UE na rzecz młodzieży i zapewnienia ram i punktu odniesienia dla promowania programów na rzecz młodzieży we wszystkich państwach członkowskich. Umożliwi to monitorowanie i ocenę asymetrycznego wpływu kryzysów, takich jak kryzys związany z COVID-19 (1), oraz wpływu polityki na młodzież (2), a także określenie dobrych praktyk skierowanych bezpośrednio i wyłącznie do młodych ludzi lub mających na nich znaczący wpływ.

1.2.

EKES docenia ciągłą poprawę unijnego dialogu młodzieżowego i przywiązuje bardzo dużą wagę do jego wzmocnienia i znaczącego zaangażowania organów reprezentujących młodych ludzi w cały proces kształtowania polityki. Należy przy tym uznać rolę tych organów i należycie uwzględnić nowe sposoby, w jakie młodzi ludzie obecnie angażują się, debatują i mobilizują, często za pomocą technologii i mediów społecznościowych.

1.3.

Unijny dialog młodzieżowy powinien być ściśle powiązany z agendą UE. Wydarzenia takie jak „Twoja Europa – Twoje Zdanie” i „Spotkanie młodzieży UE” powinny być lepiej zintegrowane z unijnym dialogiem młodzieżowym, a organizacje młodzieżowe i sieci przyczyniające się do tego dialogu powinny być lepiej wspierane finansowo i korzystać z tego wsparcia w dłuższej perspektywie czasowej.

1.4.

Aby zwiększyć udział młodych osób w polityce, EKES z chęcią podejmie współpracę z przyszłymi trzema prezydencjami (ES-BE-HU) nad strategiami aktywizacji osób głosujących po raz pierwszy i nad zwiększeniem frekwencji wyborczej wśród młodych ludzi oraz ich udziału jako kandydatów w wyborach w całej Europie.

1.5.

Komitet jest zaangażowany w pogłębienie dialogu społecznego, zgodnie z wnioskiem Komisji Europejskiej w sprawie wzmocnienia dialogu społecznego w UE. Należy zwiększyć wsparcie dla budowania zdolności partnerów społecznych, zwłaszcza wśród młodych członków, z myślą o prowadzeniu dialogu społecznego i rokowań zbiorowych.

1.6.

EKES uważa za niezbędne, aby wszystkie przepisy państw członkowskich, prawnie wiążące akty, polityki, strategie, programy, środki i inwestycje publiczne podlegały konsultacjom w ramach testu wpływu polityki na młodzież. Powinny być także przedmiotem oceny skutków i kształtowania polityki i należy umożliwić proponowanie środków na rzecz łagodzenia ich skutków. Jest także ważne, by zapobiegały naruszaniu praw młodych ludzi oraz przeciwdziałały ich dyskryminacji.

1.7.

Aby przełamać bariery gospodarcze, UE i państwa członkowskie powinny priorytetowo traktować zarówno integrację młodych ludzi na rynku pracy dzięki wysokiej jakości miejscom pracy, jak i lepsze dotarcie do młodzieży niekształcącej się, niepracującej ani nieszkolącej się (młodzieży NEET).

1.8.

W nawiązaniu do Europejskiego Roku Umiejętności EKES podkreśla znaczenie uczenia się przez całe życie oraz zapotrzebowanie na umiejętności przekrojowe. Osoby młode muszą zdobyć wiedzę finansową, wiedzę na temat praw pracowniczych oraz umiejętności w zakresie przedsiębiorczości. Należy zwrócić większą uwagę na promowanie umiejętności cyfrowych i umiejętności w zakresie nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki (STEM), zwłaszcza wśród dziewcząt.

1.9.

Z myślą o promowaniu zdrowia psychicznego oraz o zwalczaniu przemocy i nękania EKES podkreśla wagę nabywania umiejętności społeczno-emocjonalnych przez nastolatków oraz bezpłatnego wsparcia psychologicznego i społecznego w szkołach i innych dużych grupach. W podnoszeniu świadomości na temat takich kwestii byłby pomocny Europejski Rok Zdrowia Psychicznego.

1.10.

Komitet uważa, że dla osiągnięcia lepszego stanu zdrowia psychicznego i fizycznego istotne jest, by wszystkie osoby młode miały możliwość uprawiania sportu i uczestniczenia w życiu społecznym i kulturalnym.

1.11.

EKES przywiązuję bardzo duże znaczenie do pomagania młodym osobom w ponoszeniu kosztów mieszkaniowych i propagowania polityki mieszkalnictwa publicznego, aby zagwarantować młodym ludziom dostęp do godnych warunków mieszkaniowych i tym samym zachęcać ich do samodzielnego życia oraz wspierać w planowaniu życia rodzinnego. Państwa członkowskie muszą spotęgować wysiłki na rzecz wdrożenia dyrektywy w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, w szczególności w odniesieniu do dostępności wczesnej opieki nad dziećmi i placówek o kluczowym znaczeniu dla młodych rodzin.

1.12.

EKES wzywa do bardziej znaczącego zaangażowania młodych ludzi w działania na rzecz klimatu i w kwestie środowiskowe oraz podkreśla znaczenie rozwoju umiejętności w tych dziedzinach.

1.13.

Wzywa UE i państwa członkowskie do należytego uwzględnienia korelacji między kwestiami klimatycznymi a zdrowiem psychicznym młodych ludzi. Apeluje także o zwiększenie badań naukowych w dziedzinie klimatu i lepsze reagowanie rządów na podejmowane w tej dziedzinie działania.

1.14.

Pracując nad wyżej wymienionymi zagadnieniami, należy mieć świadomość istnienia zmarginalizowanych grup młodych ludzi i przyjąć wszechstronne podejście uwzględniające płeć, pochodzenie etniczne, niepełnosprawność itp.

2.   Kontekst

2.1.

Od 2002 r. UE prowadzi unijny program współpracy w zakresie polityki młodzieżowej oparty na zasadach aktywnego uczestnictwa i równego dostępu do możliwości (3). W grudniu 2018 r. Rada Unii Europejskiej przyjęła strategię UE na rzecz młodzieży na lata 2019–2027 (4). Zapewnia ona ramy obejmujące cele, zasady, priorytety i środki na rzecz współpracy w zakresie polityki młodzieżowej skierowane do wszystkich właściwych interesariuszy, z odpowiednim uwzględnieniem ich odnośnych kompetencji oraz zasady pomocniczości (5). Realizację tej strategii oraz jej 11 celów młodzieżowych ułatwiono dzięki regularnemu unijnemu dialogowi młodzieżowemu (6). Jest to mechanizm dialogu między młodymi ludźmi a decydentami zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym. Konieczne jest ulepszenie tego procesu i wdrożenie zaleceń dotyczących unijnego dialogu młodzieżowego nawet na szczeblu krajowym.

2.2.

W związku z tym prezydencja hiszpańska zwróciła się do EKES-u o sporządzenie opinii rozpoznawczej określającej główne wyzwania, problemy i trudności, z którymi mierzą się młode Europejki i młodzi Europejczycy, skupiającej się na tym, co uniemożliwia im prowadzenie pełnego, sprzyjającego włączeniu społecznemu życia – z nieskrępowanym korzystaniem z praw podstawowych i równych szans oraz wolnego od wszelkich negatywnych skutków.

2.3.

EKES uważa, że obecny i przyszły program UE na rzecz młodzieży powinien uwzględniać główne wyzwania, zagadnienia i przeszkody, z jakimi borykają się młodzi Europejczycy (określone w ramach unijnego dialogu młodzieżowego i Eurobarometru). Powinien również określić, w jaki sposób UE może pomóc młodym ludziom w ich przezwyciężeniu. UE powinna zachęcać państwa członkowskie, aby wzmocniły środki, których bezpośrednim celem jest łagodzenie niesprawiedliwości między generacjami i wspieranie sprawiedliwości międzypokoleniowej za pomocą silnych mechanizmów koordynacji i nadzoru, z myślą o zapewnieniu spójności polityki (7). Państwa członkowskie muszą również wzmocnić środki międzysektorowe, które mają pozytywny wpływ na młodych ludzi ze względu na to, że potencjalnie wpływają głównie na młodych beneficjentów (8) i zmniejszają przepaść pokoleniową (9).

2.4.

Kolejnym aspektem, który EKES uważa za fundamentalny, jest pozyskiwanie danych. Uzyskanie wysokiej jakości zdezagregowanych danych na temat młodych ludzi, które byłyby dostępne i mierzalne na szczeblu europejskim i krajowym, jest warunkiem wstępnym analizy obecnej sytuacji z różnych perspektyw, oceny działań, jakie należy podjąć, oraz weryfikacji ich skutków.

3.   Uwagi ogólne

3.1.   Poprawa unijnego dialogu młodzieżowego i uczestnictwa młodzieży

3.1.1.

Osoby młode mają prawo uczestniczyć w kształtowaniu polityki młodzieżowej i – w bardziej ogólnym ujęciu – każdej polityki. EKES docenia ciągłą poprawę unijnego dialogu młodzieżowego i uważa, że bardzo ważne jest jego wzmocnienie i znaczące zaangażowanie organów reprezentujących młodych ludzi w cały proces kształtowania polityki – od określania polityki po jej realizację, ocenę i działania następcze. Równie istotne jest to, aby zadbać o włączenie zmarginalizowanych grup młodych ludzi i przyjąć wszechstronne podejście. Zapewni to realną i skuteczną współpracę między młodymi osobami a instytucjami publicznymi na wszystkich szczeblach.

3.1.2.

Unijny dialog młodzieżowy powinien być ściśle powiązany z agendą UE, a wydarzenia takie jak „Twoja Europa – Twoje zdanie” lub „Spotkanie młodzieży UE” powinny być lepiej zintegrowane z unijnym dialogiem młodzieżowym.

3.1.3.

EKES apeluje o lepsze i długoterminowe wsparcie finansowe dla organizacji i sieci młodzieżowych, które wnoszą wkład w unijny dialog młodzieżowy lub promują wartości UE, takie jak aktywne obywatelstwo.

3.1.4.

Zdaniem EKES-u konieczne jest, by instytucje europejskie, krajowe i lokalne uznały znaczenie i rolę wszystkich rodzajów organizacji młodzieżowych. Kluczowe znaczenie ma również należyte uwzględnienie nowych, często nieformalnych sposobów, w jaki młodzi ludzie się dziś angażują, debatują i mobilizują, często z wykorzystaniem technologii i mediów społecznościowych.

3.1.5.

EKES uważa, że określenie i pokonanie społecznych, gospodarczych i kulturowych przeszkód utrudniających pełne uczestnictwo młodych ludzi – zwłaszcza tych znajdujących się w najtrudniejszej sytuacji – ma istotne znaczenie dla zapewnienia aktywnego uczestnictwa młodszego pokolenia. Ponadto UE i jej państwa członkowskie powinny określić sposoby finansowania pracy z młodzieżą i ochrony przestrzeni obywatelskiej dla młodych ludzi w Europie, gdzie mogą oni korzystać ze swoich praw do wypowiedzi, informacji, zrzeszania się, pokojowych zgromadzeń i innych powiązanych wolności.

3.1.6.

Młode pokolenie wykazuje proeuropejskie postawy, ale frekwencja młodzieży i jej aktywne uczestnictwo jako kandydatów w wyborach lokalnych, regionalnych, krajowych i europejskich tradycyjnie plasuje się na bardzo niskim poziomie. EKES z chęcią podejmie współpracę z przyszłymi trzema prezydencjami (ES-BE-HU) nad strategiami aktywizacji osób głosujących po raz pierwszy i nad zwiększeniem frekwencji wyborczej wśród młodzieży oraz jej udziału jako kandydatów w wyborach w całej Europie.

3.1.7.

Skuteczna komunikacja jest bardzo ważna, jeśli chcemy dotrzeć do młodszego pokolenia. W związku z tym EKES zaleca, by wszystkie instytucje publiczne posługiwały się dostępnym i przyjaznym młodzieży językiem oraz skuteczniej wykorzystywały media społecznościowe do przekazywania istotnych wiadomości i informowania o swoich działaniach i politykach.

3.1.8.

Komitet jest zaangażowany we wzmocnienie dialogu społecznego, zgodnie z wnioskiem Komisji Europejskiej w sprawie wzmocnienia dialogu społecznego w UE (ze stycznia 2023 r.). Należy zwiększyć wsparcie dla budowania zdolności partnerów społecznych, zwłaszcza wśród młodych członków, z myślą o dialogu społecznym i rokowaniach zbiorowych oraz wdrażaniu autonomicznych umów między partnerami społecznymi na szczeblu UE.

3.1.9.

Jednocześnie EKES uznaje rolę, jaką inne organizacje społeczeństwa obywatelskiego, takie jak izby handlowe i przemysłowe, odgrywają w rozwijaniu i aktualizowaniu umiejętności zawodowych oraz realizacji polityki kształcenia i szkolenia zawodowego, a także w innych dziedzinach. Kompetencje kluczowe dla aktywnego i skutecznego uczestnictwa w społeczeństwie obywatelskim i dialogu obywatelskim można również zdobyć w organizacjach młodzieżowych.

3.1.10.

EKES pragnie podkreślić znaczenie zacieśnienia współpracy z organizacjami społeczeństwa obywatelskiego reprezentującymi młodych ludzi z krajów, które chcą przystąpić do UE, zwłaszcza tych, które znajdują się na ścieżce akcesyjnej. Współpraca powinna również obejmować budowanie zdolności i ciągłą wymianę informacji. Młodzi ludzie mają kluczowe znaczenie w kontekście dalszej integracji europejskiej, ponieważ najsilniej popierają członkostwo w UE.

3.2.   Wpływ polityki na różne pokolenia

3.2.1.

EKES uważa za niezbędne, aby wszystkie przepisy państw członkowskich, prawnie wiążące akty, polityki, strategie, programy, środki i inwestycje publiczne podlegały konsultacjom w ramach testu wpływu polityki na młodzież, a także by były przedmiotem oceny skutków i kształtowania polityki (10) i by można było proponować środki na rzecz łagodzenia ich skutków. Jest także ważne, by zapobiegały naruszaniu praw młodych ludzi oraz przeciwdziałały ich dyskryminacji w ramach gospodarki gwałtownie starzejącego się społeczeństwa (Super-Ageing Society (11)) i globalizacji (12).

3.2.2.

W Europie przeprowadzono kilka projektów pilotażowych w tej dziedzinie, w wyniku których opracowano naukowe badania skutków, badania monitorujące (13), a nawet oceny ex post projektów ustaw na rzecz młodych ludzi. Dwa państwa europejskie – Austria i Niemcy (14) – przeprowadziły szczególnie interesujące oceny ex ante i ex post.

3.2.3.

EKES zwraca uwagę na swoją opinię w sprawie testu wpływu polityki UE na młodzież (15), w której zachęca się instytucje europejskie i krajowe do odpowiedniego angażowania organizacji młodzieżowych, do wdrożenia środków i mechanizmów uwzględniających punkt widzenia młodzieży oraz do przeprowadzania systematycznej oceny skutków polityki przez pełne wdrożenie testu wpływu polityki na młodzież.

3.3.   Przełamywanie barier gospodarczych

3.3.1.

Nawet jeśli bezrobocie młodzieży spadło do poziomu niższego niż przed pandemią COVID-19 (16), zatrudnienie młodzieży jest nadal zbyt często niepewne (17) (zatrudnienie tymczasowe, praca w systemie bonów, praca za pośrednictwem platform internetowych, gospodarka fuch, praca w ramach współpracy itp.). Taka praca jest zazwyczaj nisko płatna, czas pracy jest nieregularny, a ochrona socjalna ograniczona lub nieistniejąca (płatne urlopy, świadczenia emerytalno-rentowe, zwolnienia chorobowe itp.).

3.3.2.

Priorytetem UE i państw członkowskich powinna być integracja młodych ludzi na rynku pracy dzięki wysokiej jakości miejscom pracy oraz lepsze dotarcie do młodzieży NEET. Dlatego też EKES wzywa prezydencję hiszpańską do rozważenia potrzeb młodzieży w związku z bieżącymi dossier ustawodawczymi, które są szczególnie istotne dla młodych Europejek i Europejczyków – mowa tu o wiążących środkach gwarantujących wysokiej jakości staże (18) oraz o dyrektywie w sprawie poprawy warunków pracy za pośrednictwem platform internetowych, przy poszanowaniu zasady pomocniczości i autonomii partnerów społecznych.

3.3.3.

Komitet wzywa państwa członkowskie do wykorzystania środków z krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności, EFS+ i innych istniejących funduszy na rozwój działalności gospodarczej, zwłaszcza w sektorze MŚP i innych sektorach, które mają kluczowe znaczenie dla autonomii strategicznej Europy (np. dwojaka transformacja), na propagowanie samozatrudnienia i przedsiębiorczości oraz tworzenie miejsc pracy w ramach pełnego i produktywnego zatrudnienia oraz, w razie konieczności, podnoszenie kwalifikacji młodych ludzi, ze szczególnym uwzględnieniem umów na czas nieokreślony i godnych warunków pracy, które ograniczają ryzyko niestabilnych warunków życia i pracy (19). Należy przy tym uwzględnić krajowe ramy prawne i układy zbiorowe pracy.

3.3.4.

Szybko zachodzące przemiany na rynku pracy, spowodowane częściowo transformacją ekologiczną i transformacją cyfrową, uwydatniają potrzebę zapewnienia, aby programy kształcenia i szkolenia oraz kwalifikacje pozostały aktualne i adekwatne do zmieniających się potrzeb pracodawców w zakresie umiejętności. Kluczowy jest rozwój zarówno umiejętności wymaganych do przeprowadzenia transformacji ekologicznej i transformacji cyfrowej, jak i rozwój oddolnego podejścia do aktualizacji programów nauczania. Osoby młode muszą posiadać szereg umiejętności cyfrowych, umiejętności w dziedzinie nauk przyrodniczych, technologii, inżynierii i matematyki (STEM), umiejętności przekrojowych oraz zdolności przystosowawczych. Podnoszenie umiejętności cyfrowych oraz w zakresie STEM ma zasadnicze znaczenie dla faktycznej równości płci, ponieważ więcej kobiet mogłoby konkurować o miejsca pracy w zawodach przyszłości i zmniejszyłaby się luka płacowa między kobietami a mężczyznami. Kwestię równości płci należy uwzględnić w ścieżkach edukacyjnych. Konieczne jest opracowanie i wdrożenie strategii promujących uwzględnianie aspektu płci.

3.3.5.

Należy wzmocnić ducha przedsiębiorczości w UE. Około 40–45 % osób młodych jest zainteresowanych przedsiębiorczością, ale zaledwie 7 % to osoby samozatrudnione. Młodzi ludzie stanowią 11 % „brakujących” przedsiębiorców w UE (20). Mierzą się z poważnymi przeszkodami w tworzeniu przedsiębiorstw, w tym z brakiem umiejętności w zakresie przedsiębiorczości.

3.3.6.

Nawiązując do Europejskiego Roku Umiejętności, Komitet podkreśla znaczenie uczenia się przez całe życie oraz zapotrzebowanie na umiejętności przekrojowe (21). Wiedza finansowa i znajomość praw pracowniczych to kompetencje, które wszyscy młodzi ludzie muszą zdobyć i opanować, aby wykorzystać swój potencjał. Państwa członkowskie powinny wziąć pod uwagę wprowadzenie elastycznych ścieżek uczenia się (22) i lepsze uznawanie umiejętności nabytych w ramach kształcenia pozaformalnego i nieformalnego.

3.3.7.

Wiele młodych kobiet nadal musi wybierać między rodziną a karierą zawodową z powodu obiektywnie trudnego zadania, jakim jest osiągnięcie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym. W związku z tym młode kobiety, które mają mniejszy dostęp do zatrudnienia ze względów rodzinnych, są również bardziej narażone na ubóstwo i mają mniej narzędzi, aby się z niego podźwignąć. Inwestowanie w materialną i niematerialną infrastrukturę (23) dla placówek opieki nad dziećmi i opieki długoterminowej mogłoby przynieść znaczne korzyści pełnemu zatrudnieniu kobiet.

3.3.8.

Dla osób młodych kluczowe znaczenie ma osiągnięcie niezależności ekonomicznej, ponieważ umożliwia im ono aktywne obywatelstwo. We Włoszech wskaźnik przepaści pokoleniowej (24) mierzy skalę przeszkód, z jakimi borykają się młodzi ludzie w osiąganiu autonomii gospodarczej i społecznej, i stanowi kluczowe ramy dla przyszłego testu wpływu polityki na młodzież (25). Podobny projekt, wykorzystujący nieco inną taksonomię i wskaźniki (26), został zrealizowany w Zjednoczonym Królestwie (wskaźnik sprawiedliwości międzypokoleniowej) i przedstawia coraz bardziej przygnębiający obraz perspektyw młodych ludzi w całej Europie (27). Niemcy (28), Austria (29) i Flandria mają już doświadczenie w zakresie oceny skutków regulacji dla młodych ludzi (30). EKES uznaje znaczenie tych praktyk i zachęca wszystkie państwa członkowskie do czerpania inspiracji z tych dobrych przykładów.

3.4.   Przemoc seksualna i przemoc ze względu na płeć

3.4.1.

Chociaż w ostatnich latach poczyniono znaczne postępy, wielu młodych ludzi nadal zgłasza akty przemocy ze względu na orientację seksualną i tożsamość płciową. EKES uważa, że należy ulepszyć obiekty, np. schroniska, i projekty reintegracji społecznej, aby zapewnić dostępność narzędzi umożliwiających przepracowanie traum oraz wesprzeć ofiary przemocy i wszelkich form dyskryminacji. Zasadnicze znaczenie mają również usługi mediacji prawnej, zdrowotnej, psychologicznej i społecznej.

3.4.2.

Kampanie edukacyjne na te tematy, propagujące poszanowanie różnorodności, powinny mieć początek w szkołach i w miejscu pracy. Oprócz badania tych kwestii kampanie powinny umożliwić wysłuchanie ofiar dyskryminacji i przemocy ze względu na płeć oraz umożliwić rozmowy z nimi. EKES podkreśla znaczenie, jakie dla powodzenia tych inicjatyw ma nadanie aktywnej roli partnerom społecznym, zorganizowanemu społeczeństwu obywatelskiemu i instytucjom edukacyjnym.

3.4.3.

W UE i na świecie co trzecia kobieta doświadczyła przemocy fizycznej lub seksualnej. Jak dotąd co piąta dziewczynka jest ofiarą niegodziwego traktowania w celach seksualnych. Nasila się zjawisko cyberprzemocy: co druga osoba młoda jest ofiarą przemocy w sieci ze względu na płeć (31). Komitet wzywa państwa członkowskie, które jeszcze tego nie uczyniły, do jak najszybszego ratyfikowania konwencji stambulskiej (32).

3.5.   Ograniczenia psychologiczne i emocjonalne oraz dyskryminacja

3.5.1.

Jak jednoznacznie stwierdzono w Genewskiej Karcie Dobrostanu [Geneva Charter for Well-being], będącej owocem 10. Światowej Konferencji Promocji Zdrowia (2021 r.) (33), promowanej przez Światową Organizację Zdrowia, pozytywna wizja zdrowia łączy dobrostan fizyczny z dobrostanem psychicznym i społecznym.

3.5.2.

Na dobrostan i zdrowie psychiczne młodych ludzi wpływa wiele czynników. Wykluczenie, stygmatyzacja, niestabilne środowisko rodzinne i niepewne miejsca pracy to czynniki, które mogą zwiększyć ryzyko rozwoju problemów ze zdrowiem psychicznym. Brak leczenia może prowadzić do konsekwencji w okresie dojrzewania, które trwają w dorosłym i dalszym życiu, zagrażając zdrowiu fizycznemu i psychicznemu oraz ograniczając możliwości prowadzenia satysfakcjonującego życia.

3.5.3.

EKES podkreśla wagę nabywania umiejętności społeczno-emocjonalnych przez nastolatków oraz bezpłatnego wsparcia psychologicznego i społecznego w szkołach i innych dużych grupach z myślą o promowaniu zdrowia psychicznego oraz zwalczaniu przemocy i nękania, które mogą występować wszędzie i w dowolny sposób (także w sieci).

3.5.4.

Osoby młode często wspominają o zbiorowej samotności. Obecnie ludzie czują się samotni w tłumie. Kryje się w tym jednak inny problem: bierność spowodowana izolacją obronną. Jest to szybko narastająca fobia społeczna, a często towarzyszą jej mniej lub bardziej ostre formy depresji, które nasilają się z czasem. Komitet z zadowoleniem przyjmuje konkluzje zamykającej Europejski Rok Młodzieży konferencji zorganizowanej 6 grudnia 2022 r. pod hasłem „Claim the Future”, w których zaapelowano o położenie większego nacisku na profilaktyczną opiekę zdrowotną, walkę z chorobami psychicznymi i samotnością.

3.5.5.

Zdrowie psychiczne może również wpływać na zdolność organizmu do właściwego odżywiania się, co w poważnych przypadkach może oddziaływać na zdrowie fizyczne. W ostatnich latach nastąpił wzrost niekontrolowanego jedzenia, tzw. napadów gwałtownego objadania się, często powiązanych z otyłością i zespołem metabolicznym, lecz także spowodowanych zaburzeniami nastrojów oraz zwiększonym stresem i lękiem społecznym.

3.5.6.

Wybór zdrowego stylu życia pomaga zapobiegać niektórym przewlekłym chorobom niezakaźnym, takim jak cukrzyca, chorobom układu krążenia i niektórym nowotworom. Możliwość uprawiania sportu oraz uczestniczenie w życiu społecznym i kulturalnym nie tylko są niezwykle cennym aspektem procesu rozwoju osobistego, lecz także są ściśle powiązane z lepszym zdrowiem psychicznym i fizycznym: wszyscy młodzi ludzie muszą mieć takie możliwości.

3.6.   Wyzwania społeczne

3.6.1.

Osoby młode często nie mają możliwości osiągnięcia pewnych kluczowych etapów życia, takich jak zakup lub wynajem domu czy też założenie rodziny, ze względu na brak godnej lub co najmniej odpowiedniej płacy. Prowadzi to do nieodwracalnej destabilizacji równowagi demograficznej kontynentu, ponieważ coraz więcej młodych ludzi rezygnuje z założenia rodziny.

3.6.2.

Sytuację pogarsza kryzys mieszkaniowy, zwłaszcza w dużych miastach, w których ceny są znacznie wyższe niż płace, a młodzi ludzie mają trudności z uzyskaniem finansowania z banków, chyba że mogą zaoferować jakąś formę gwarancji. EKES uważa, że kluczowe znaczenie ma pomoc młodym ludziom w ponoszeniu kosztów mieszkaniowych oraz wspieranie polityki mieszkalnictwa publicznego gwarantującej dostęp do godziwych warunków mieszkaniowych, zachęcającej ich do samodzielnego życia i wspierającej ich przy planowaniu życia rodzinnego.

3.6.3.

Z drugiej strony nie wolno nam zapominać, że rodziny – w najbardziej zróżnicowanych formach, jakie możemy sobie wyobrazić – są podstawą nowoczesnego społeczeństwa: rodziny i postęp demograficzny (a przynajmniej stabilność demograficzna) stanowią podstawę naszego modelu gospodarczego i modelu rozwoju. Jeśli nie będziemy w stanie odpowiednio wspierać młodych rodzin, konieczne będzie ponowne przemyślenie całego naszego systemu opieki społecznej – by wymienić choćby tę jedną kwestię.

3.6.4.

W Europie, gdzie starzejące się społeczeństwo i brak wymiany pokoleń powodują odwrócenie tendencji demograficznych, należy skupić się na rodzinach i na godzeniu pracy z rodzicielstwem. Wydłużenie urlopów rodzicielskich i przyspieszenie rozwoju dostępnych placówek opieki nad dziećmi w państwach członkowskich, w których nie są one dostępne, to pierwszoplanowe narzędzia wzmacniania i promowania równości płci, ponieważ zapewniają obojgu rodzicom możliwość spędzenia więcej czasu z dziećmi i zachęcają do równego uczestnictwa w rynku pracy.

3.7.   Wyzwania ekologiczne i środowiskowe

3.7.1.

Młodzi ludzie są kluczowymi inicjatorami zmian i innowacji oraz istotnymi partnerami we wdrażaniu Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 oraz innych wielostronnych umów i instrumentów, w tym porozumienia klimatycznego z Paryża i Europejskiego Zielonego Ładu. EKES wzywa do bardziej znaczącego zaangażowania młodych ludzi w działania w dziedzinie klimatu i w kwestie środowiskowe.

3.7.2.

Edukacja ma kluczowe znaczenie dla osiągnięcia zrównoważonego rozwoju. W związku z tym należy uwzględnić znaczenie rozwoju umiejętności młodych ludzi w dziedzinie łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej, a także w odniesieniu do gospodarki o obiegu zamkniętym. Uczenie się przez całe życie rodziców i edukacja obywatelska powinny wspierać edukację dzieci w zakresie zrównoważonego rozwoju (34).

3.7.3.

Obszary wiejskie są obecnie zagrożone wyludnieniem z powodu braku lub niedoboru usług i infrastruktury. Ukierunkowane inwestycje w tych obszarach mogą prowadzić do zwiększenia konkurencyjności, tworzenia miejsc pracy i poprawy jakości życia, odwracając tę tendencję i zachęcając młodych ludzi do przenoszenia się na te obszary. Ponadto rozwój inteligentnych synergii między zrównoważonym rozwojem, lokalną produkcją żywności i turystyką mógłby zapewnić młodym ludziom nowe możliwości podejmowania satysfakcjonującej i konstruktywnej pracy na obszarach wiejskich, przyczyniając się do wzrostu gospodarczego i żywotności tych regionów.

3.7.4.

Młodzi ludzie należą do tych grup, które najsilniej odczuwają środowiskowe konsekwencje zmiany klimatu i są na nie najbardziej wyczulone (35). Jeżeli nie uda się powstrzymać dalszego globalnego ocieplenia, to będzie to miało katastrofalne skutki zdrowotne dla dzieci i młodzieży wskutek podnoszenia się poziomu mórz, fali upałów, chorób, niedożywienia itd. Prawie 70 % osób poniżej 18 roku życia jest najbardziej skłonne uważać, że zmiana klimatu jest kryzysem w skali globalnej (36), i tego rodzaju obawy negatywnie wpływają na dobrostan emocjonalny i psychiczny młodych ludzi. Badanie z 2021 r., w którym wzięło udział 10 000 młodych ludzi z całego świata, wykazało, że ponad 50 % badanych odczuwało smutek, niepokój, gniew, bezsilność i bezradność lub miało poczucie winy wobec zmiany klimatu, a 45 % stwierdziło, że ich uczucia związane ze zmianą klimatu negatywnie wpływają na ich codzienne życie i funkcjonowanie (37). EKEES wzywa UE i jej państwa członkowskie do należytego uwzględnienia tej korelacji oraz do zwiększenia badań naukowych w dziedzinie klimatu. Wnosi także o lepsze reagowanie rządów na podejmowane w tej dziedzinie działania.

3.7.5.

Komitet przypomina swoją opinię w sprawie roli młodych ludzi w zielonej transformacji (38), w której opowiada się za szeregiem działań zmierzających do zapewnienia wiodącej roli młodych pokoleń w transformacji klimatycznej i ekologicznej.

---

(1)  OECD (2020), Survey on COVID-19 and Youth [Badanie na temat COVID-19 i młodzieży], Paryż.

(2)  ŚWIATOWE FORUM EKONOMICZNE (2017), The Inclusive Growth and Development Report [Sprawozdanie na temat wzrostu i rozwoju sprzyjającego włączeniu społecznemu], Genewa, styczeń 2017 r.

(3)  Rezolucja Rady z dnia 27 listopada 2009 r. w sprawie odnowionych ram europejskiej współpracy na rzecz młodzieży (2010–2018) (Dz.U. C 311 z 19.12.2009, s. 1). Rezolucja Rady Unii Europejskiej i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie dnia 27 czerwca 2022 r. w sprawie ram europejskiej współpracy na rzecz młodzieży (Dz.U. C 168 z 13.7.2002, s. 2).

(4)  Rezolucja Rady Unii Europejskiej i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie w sprawie ram europejskiej współpracy na rzecz młodzieży. Strategia Unii Europejskiej na rzecz młodzieży na lata 2019–2027 (Dz.U. C 456 z 18.12.2018, s. 1).

(5)  Rezolucja Rady Unii Europejskiej i przedstawicieli rządów państw członkowskich zebranych w Radzie w sprawie ram europejskiej współpracy na rzecz młodzieży. Strategia Unii Europejskiej na rzecz młodzieży na lata 2019–2027 (Dz.U. C 456 z 18.12.2018, s. 1), zob. pkt 2 w części „Uznają, że”.

(6)  https://youth.europa.eu/eu-youth-dialogue_pl

(7)  OECD (2020), Governance for Youth, Trust and Intergenerational Justice: Fit for All Generations? [Zarządzanie służące młodzieży, zaufaniu i sprawiedliwości międzypokoleniowej: dostosowane do potrzeb wszystkich pokoleń?], OECD Public Governance Reviews, OECD Publishing, Paryż, https://doi.org/10.1787/c3e5cb8a-en.

(8)  Podejście to zostało niedawno przyjęte we Włoszech przez włoską prezydencję Rady Ministrów – Departament Młodzieży. Zob. Linee guida per la valutazione dell’impatto generazionale delle politiche pubbliche [Wskazówki dotyczące oceny wpływu polityki publicznej na różne pokolenia], lipiec 2022 r. W celu zapoznania się z przeglądem literatury przedmiotu, zob.: Monti L, „ The NRRP and the generational divide. From measuring to the impact assessment of youth policies ” [Krajowy plan odbudowy i zwiększania odporności a przepaść pokoleniowa. Od pomiaru po ocenę wpływu polityki młodzieżowej], Social Policies, Year IX, 1/2022 Jan-Apr. p. 113; CHEVALIER, T., – LONCLE, P. (2021). Introduction: the Development of Youth Policies in Europe in Past Decades, Youth and Globalization [Wprowadzenie: rozwój polityki młodzieżowej w Europie w ostatnich dekadach, młodzież a globalizacja], 3(1), 1-11.; WALTHER, A. (2021). et al. Regimes of youth participation? Comparative analysis of youth policies and participation across European cities [Systemy uczestnictwa młodzieży. Analiza porównawcza polityki i uczestnictwa młodzieży w miastach europejskich]. Young, 2021, 29.2: 191-209.WALLACE C. – BENDIT R. (2009) Youth Policies in Europe: Towards a Classification of Different Tendencies in Youth Policies in the European Union, Perspectives on European Politics and Society [Polityki młodzieżowe w Europie: W kierunku klasyfikacji różnych tendencji w polityce młodzieżowej w Unii Europejskiej, Różne punkty widzenia na temat europejskiej polityki i europejskiego społeczeństwa], 10:3, 441–458.

(9)  ROSOLIA A., TORRINI R. (2016), The generation gap: a cohort analysis of earnings levels, dispersion and initial labor market conditions in Italy [Luka pokoleniowa: analiza kohortowa poziomów zarobków, rozproszenia i początkowych warunków na rynku pracy we Włoszech], 1974–2014, Occasional paper, nr 366, Banca D’Italia, Rzym (tytuł oryginalny Il divario generazionale: un’analisi di coorte su livelli retributivi, dispersione e condizioni iniziali del mercato del lavoro in Italia, 1974–2014); MONTI L. (2022). The Italian Puzzle of the European Youth Guarantee. International Development Policy, vol. July 2022 [Włoski puzzle europejskiej gwarancji dla młodzieży] tom lipiec 2022.

(10)  ATKINSON A.B (2011). Prosperity and fairness [Dobrobyt i sprawiedliwość], zmieniona wersja dokumentu przedstawiona na dorocznej konferencji naukowej ECFIN, listopad 2011 r.

(11)  ŚWIATOWE FORUM EKONOMICZNE (2023), The Economy of a Super-Ageing Society, Longevity Economy Initiative [Gospodarka gwałtownie starzejącego się społeczeństwa, inicjatywa na rzecz gospodarki długowieczności, doroczne posiedzenie, Davos, 18 stycznia 2023 r., https://www.weforum.org/events/world-economic-forum-annual-meeting-2023/sessions/the-economy-of-a-super-ageing-society.

(12)  JOSEFSSON J., WALL J. (2020) Empowered inclusion: theorizing global justice for children and youth [Upodmiotowione włączenie: teoretyzowanie na temat globalnej sprawiedliwości dla dzieci i młodzieży], Globalizations, 17:6, 1043-1060, DOI: 10.1080/14747731.2020. 1736853.

(13)  Zob. Martinelli and L. Monti, Misurare l’impatto generazionale delle politiche pubbliche: una sfida, un metodo [Pomiar wpływu polityki publicznej na różne pokolenia: wyzwanie, metoda], w: Amministrazione in Cammino, 29.03.21; L. Monti, La valutazione di impatto generazionale delle politiche pubbliche: dalle linee guida del COVIGE al possibile Youth-check in Italia [Ocena wpływu polityk publicznych na różne pokolenia: od wytycznych COVIGE do ewentualnej oceny przez młodzież we Włoszech], w: Amministrazione in Cammino, 30 grudnia 2022 r.

(14)  Cioffi C., Pierattini S., „Contrastare il divario generazionale attraverso la valutazione delle politiche pubbliche rivolte ai giovani” [Zmniejszanie luki pokoleniowej przez ocenę polityki młodzieżowej], Amministrazione in Cammino, 2023.

(15)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Test wpływu polityki UE na młodzież” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 486 z 21.12.2022, s. 46).

(16)  Rocznik Eurofoundu 2022 Living and working in Europe [Życie i praca w Europie], 4 maja 2023 r., https://www.eurofound.europa.eu/publications/annual-report/2023/living-and-working-in-europe-2022.

(17)  https://www.cedefop.europa.eu/en/tools/skills-intelligence/involuntary-part-time-employment?year=2020&country=EU#2; https://www.youthforum.org/topics/platform-work#:~:text=Young%20workers%20who%20are%20at,any%20policies%20on%20this%20topic

(18)  https://www.eesc.europa.eu/pl/documents/resolution/long-lasting-legacy-european-year-youth-youth-mainstreaming-and-empowerment „Bezpłatne lub niezapewniające innej rekompensaty staże mogą mieć bardzo negatywny wpływ na doświadczenia osób młodych związane z rynkiem pracy i trzeba ich zakazać”.

(19)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Jak zagwarantować młodym ludziom godną pracę i zapewnić włączenie młodzieży NEET poprzez odpowiednie opracowanie krajowych planów odbudowy” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 152 z 6.4.2022, s. 27).

(20)  OECD/Komisja Europejska (2021), „The Missing Entrepreneurs 2021: Policies for Inclusive Entrepreneurship and Self-employment”.

(21)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wniosek dotyczący decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie Europejskiego Roku Umiejętności 2023” (COM(2022) 526 final – (2022)0326 (COD)) (Dz.U. C 100 z 16.3.2023, s. 123).

(22)  https://www.iiep.unesco.org/en/international-policy-forum-flexible-learning-pathways-higher-education-13759#:~:text=What%20are%20flexible%20learning%20pathways,the%20needs%20of%20diverse%20students

(23)  Odnosimy się tu zarówno do infrastruktury fizycznej (żłobki przyzakładowe, żłobki itp.), jak i do konkretnych usług (wsparcie ekonomiczne, usługi cyfrowe i inne), w które można inwestować bezpośrednio lub „pośrednio” przez zaangażowanie i uznanie trzeciego sektora i pracy opiekuńczej.

(24)  Fondazione Bruno Visentini, Il Divario generazionale. La Generazione Z e la permacrisi, V Rapporto 2022 [Przepaść pokoleniowa. Pokolenie Z i permakryzys]. https://www.osservatoriopolitichegiovanili.it/v-rapporto-2022; MONTI L., MARTINELLI V (2021), Misurare l’impatto generazionale delle politiche pubbliche: una sfida, un metodo [Pomiar wpływu polityki publicznej na różne pokolenia: wyzwanie, metoda], Amministrazione in Cammino, 29.03.21.

(25)  Cioffi C., PIERATTINI S. (2023), Contrastare il divario generazionale attraverso la valutazione delle politiche pubbliche rivolte ai giovani [Zmniejszanie luki pokoleniowej poprzez ocenę strategii politycznych ukierunkowanych na młodzież], Amministrazione In Cammino, Rzym.

(26)  MONTI L (2017). „ Diminishing prospects for young people: A comparison of the intergenerational fairness index and generational divide index in addressing the problem.” [Kurczące się perspektywy dla młodych ludzi. Zestawienie wskaźnika sprawiedliwości międzypokoleniowej i wskaźnika przepaści pokoleniowej w rozwiązywaniu problemu.] Review of European Studies, tom 9, nr 4, grudzień 2017 r., s. 160–164, ISSN: 1918-7173.

(27)  LEACH J-BROCKS M., OSTENSVIK K, KLINGMAN D. (2016), European Intergenerational Fairness Index: A crisis for the young, Intergenerational Foundation, Londyn https://www.if.org.uk/wp-content/uploads/2016/03/European-Intergenerational-Fairness-Index_Final-2016.pdf; LEACH J-HANTON A. (2014), The IF Intergenerational Fairness Index, 2014, Londyn, The Intergenerational Foundation.

(28)  Kompentenzzentrum Jugend- Check (2022 r.), The Youth-Check in German Regulatory Impact Assessment for the Young Generation [Kontrola młodzieży w niemieckiej ocenie skutków regulacji prawnych dla młodego pokolenia]. The Youth-Check in Germany [Test wpływu polityki na młodzież]. Kwiecień 2022 r.

(29)  https://www.bundeskanzleramt.gv.at/agenda/jugend/jugendpolitik/jugend-check.html. Zob. również Bundesrecht konsolidiert: Gesamte Rechtsvorschrift für WFA-Grundsatz-Verordnung, 1.5.2023.

(30)  Kompentenzzentrum Jugend- Check (2022), International Conference on Regulatory Impact Assessment for the Young Generation [Międzynarodowa konferencja na temat oceny skutków regulacji dla młodego pokolenia], 9 maja 2022 r. w Berlinie, czerwiec 2022 r.

(31)  https://italy.representation.ec.europa.eu/notizie-ed-eventi/notizie/violenza-contro-le-donne-lue-istituisce-un-numero-di-assistenza-telefonica-livello-di-unione-e-2022-11-24_it#:~:text=%E2%80%9CLa%20violenza%20contro%20le%20donne,di%20violenza%20di%20genere%20online

(32)  W konwencji stambulskiej przemoc wobec kobiet uznaje się za naruszenie praw człowieka; konwencja ta pomaga stworzyć na szczeblu europejskim ramy służące ochronie kobiet przed przemocą oraz zapobieganiu, ściganiu i eliminowaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej.

(33)  Światowa Konferencja Promocji Zdrowia – Światowa Organizacja Zdrowia, Genewa, 13–15 grudnia 2021 r.

(34)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Wzmocnienie pozycji młodzieży w celu osiągnięcia zrównoważonego rozwoju poprzez edukację” (opinia z inicjatywy własnej) (Dz.U. C 100 z 16.3.2023. s. 38).

(35)  https://www.undp.org/publications/aiming-higher-elevating-meaningful-youth-engagement-climate-action

(36)  UNDP i Uniwersytet Oksfordzki, 2021 r.

(37)  Marks i in., 2021 r.

(38)  Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego „Rola młodych ludzi w zielonej transformacji” (opinia rozpoznawcza na wniosek prezydencji szwedzkiej) (Dz.U. C 184 z 25.5.2023, s. 13).