13.8.2019

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 271/1

ZALECENIE EUROPEJSKIEJ RADY DS. RYZYKA SYSTEMOWEGO

z dnia 21 marca 2019 r.

zmieniające zalecenie ERRS/2016/14 w sprawie uzupełniania luk w danych dotyczących sektora nieruchomości

(ERRS/2019/3)

(2019/C 271/01)

RADA GENERALNA EUROPEJSKIEJ RADY DS. RYZYKA SYSTEMOWEGO,

uwzględniając Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej,

uwzględniając rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1092/2010 z dnia 24 listopada 2010 r. w sprawie unijnego nadzoru makroostrożnościowego nad systemem finansowym i ustanowienia Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego (1), w szczególności art. 3 ust. 2 lit. b), d) i f) oraz art. 16 i 18,

uwzględniając decyzję Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego ERRS/2011/1 z dnia 20 stycznia 2011 r. ustanawiającą regulamin Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego (2), w szczególności art. 18–20,

a także mając na uwadze, co następuje:

(1)

Wdrożenie ram monitorowania zmian na rynku nieruchomości na potrzeby stabilności finansowej wymaga regularnego gromadzenia i dalszego przekazywania na poziomie Unii porównywalnych danych krajowych, tak aby umożliwić bardziej precyzyjną ocenę ryzyka związanego z rynkiem nieruchomości w państwach członkowskich, a także porównanie wykorzystania instrumentów polityki makroostrożnościowej celem ograniczenia obszarów podatności rynku nieruchomości na ryzyka.

(2)

Zalecenie Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego ERRS/2016/14 (3) miało na celu harmonizację definicji i wskaźników wykorzystywanych do monitorowania rynków nieruchomości mieszkalnych i komercyjnych oraz usunięcie istniejących luk w dostępności i porównywalności danych dotyczących rynków nieruchomości mieszkalnych i komercyjnych w Unii.

(3)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 223/2009 (4) oraz decyzja Komisji 2012/504/UE (5) tworzą podstawowe ramy prawne dla statystyki europejskiej. W świetle doświadczeń organu statystycznego Wspólnoty, którym jest Komisja (Eurostat), w zakresie dostarczania wysokiej jakości danych dla Europy w celu umożliwienia i ułatwienia dokonywania porównań pomiędzy krajami, ERRS uznaje wkład Komisji (Eurostatu) w ramy określone w zaleceniu ERRS/2016/14 za szczególnie istotny dla ułatwienia gromadzenia przez krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego danych dotyczących wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych. Dostępność takich danych przyspieszyłaby z kolei wdrożenie ram monitorowania ryzyka przez krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego w celu skutecznego monitorowania rynku nieruchomości komercyjnych, a tym samym ułatwiłaby identyfikację zagrożeń dla stabilności finansowej wynikających z fizycznego rynku nieruchomości komercyjnych. Za kluczowe uznaje się zatem ustanowienie wspólnych minimalnych ram gromadzenia danych wymaganych przez krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego w celu skutecznego monitorowania fizycznego rynku nieruchomości komercyjnych. Po uwzględnieniu wysokiego poziomu finansowania transgranicznego w przypadku nieruchomości komercyjnych potrzeba ustanowienia takich zharmonizowanych ram staje się jeszcze wyraźniejsza. W związku z tym do zalecenia ERRS/2016/14 należy dodać nowe zalecenie mające na celu propagowanie wspólnych minimalnych ram opracowywania, tworzenia i rozpowszechniania odpowiednich zharmonizowanych wskaźników. W celu zapewnienia spójności i jakości odpowiednich danych statystycznych oraz ograniczenia obciążeń sprawozdawczych Komisja (Eurostat) powinna również zająć się opracowaniem i propagowaniem standardów, metod i procedur statystycznych służących gromadzeniu wymaganych danych statystycznych.

(4)

Zgodnie z art. 2 rozporządzenia Rady (UE) nr 1096/2010 (6) EBC ma obowiązek zapewniać ERRS sekretariat oraz udzielać jej wsparcia analitycznego, statystycznego, logistycznego i administracyjnego. Ponadto, zgodnie z art. 5 ust. 3 Statutu Europejskiego Systemu Banków Centralnych i Europejskiego Banku Centralnego, EBC przyczynia się do harmonizacji, w miarę potrzeb, reguł i praktyk rządzących gromadzeniem, tworzeniem i upowszechnianiem informacji statystycznej w dziedzinie podlegającej jego kompetencji. W tym kontekście istotne jest zapewnienie bliskiej współpracy i odpowiedniej koordynacji pomiędzy Europejskim Systemem Statystycznym (7) a Europejskim Systemem Banków Centralnych (ESBC). W związku z powyższym oraz zgodnie z art. 6 ust. 3 rozporządzenia (WE) nr 223/2009 bieżące działania konsultacyjne oraz współpracę pomiędzy Komisją (Eurostatem) a EBC uważa się za szczególnie istotne dla celów opracowania wymaganych standardów, metod i procedur statystycznych.

(5)

Prace statystyczne przeprowadzone ostatnio przez Komitet ds. Statystyki ESBC – wspierany przez jego grupę zadaniową ds. nieruchomości – w zakresie źródeł danych dotyczących wskaźników związanych z finansowaniem nieruchomości komercyjnych i mieszkalnych uwypukliły potrzebę zmiany niektórych definicji w celu ułatwienia działań monitorujących krajowych organów makroostrożnościowych. Chociaż uznaje się, że jedynie na podstawie rozporządzenia Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2016/867 (8), które dało początek projektowi AnaCredit, nie jest możliwe zaspokojenie potrzeb krajowych organów makroostrożnościowych w zakresie danych, definicje nieruchomości komercyjnych i nieruchomości mieszkalnych zawarte w zaleceniu ERRS/2016/14 powinny zostać zmienione w celu większego dostosowania ich do szerszych definicji stosowanych w rozporządzeniu (UE) 2016/867, tak aby ułatwić przeprowadzanie wymaganych analiz stabilności finansowej i umożliwić pełną porównywalność pomiędzy krajami.

(6)

Zmiany definicji zawartych w zaleceniu ERRS/2016/14 nie powinny jednak uniemożliwiać krajowym organom makroostrożnościowym korzystania z dodatkowych wskaźników i podziałów dotyczących nieruchomości, które w oparciu o definicje i wskaźniki tych krajowych organów makroostrożnościowych uwzględniają specyfikę ich krajowych rynków nieruchomości komercyjnych i nieruchomości mieszkalnych oraz są istotne z perspektywy stabilności finansowej. Zapewniłoby to również przestrzeganie przez krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego zasady proporcjonalności przewidzianej w zaleceniu ERRS/2016/14.

(7)

W zaleceniu ERRS/2016/14 nakłada się na jego adresatów obowiązek informowania ERRS oraz Rady o działaniach podjętych w celu realizacji tego zalecenia lub uzasadnienia we właściwy sposób niepodjęcia takich działań w terminach przewidzianych w tym zaleceniu. W tym zakresie adresaci dokonali postępów w zakresie implementacji zalecenia ERRS/2016/14 w zalecanych terminach. Prace niektórych krajowych organów makroostrożnościowych uległy jednak opóźnieniu z uwagi na kwestie praktyczne, takie jak potrzeba ustanowienia struktur sprawozdawczych, określenia źródeł danych i uwzględnienia zagadnień związanych z poufnością danych.

(8)

W celu zapewnienia implementacji zalecenia ERRS/2016/14 konieczne jest zatem przedłużenie niektórych terminów w nim określonych. Przedłużenie tych terminów zapewni krajowym organom makroostrożnościowym więcej czasu na rozwiązanie kwestii praktycznych, o których mowa powyżej. Brak wspólnie uzgodnionych definicji roboczych jest szczególnie niepokojący w odniesieniu do odpowiednich wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych, co, wraz z ograniczeniami operacyjnymi w zakresie dostępności danych, utrudnia dokładną ocenę i porównanie ryzyka na rynkach krajowych. W związku z powyższym terminy implementacji zalecenia ERRS/2016/14 w odniesieniu do wskaźników, w przypadku których krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego nie posiadają odpowiednich informacji, powinny zostać dodatkowo przedłużone, aby zapewnić wystarczająco dużo czasu na opracowanie niezbędnych definicji i zgromadzenie danych.

(9)	Zdaniem Rady Generalnej przedłużenie niektórych terminów określonych w zaleceniu ERRS/2016/14 nie zagrozi prawidłowemu funkcjonowaniu rynków finansowych. Ponadto w opinii Rady Generalnej przedłużenie takie nie stwarza zagrożenia braku implementacji zalecenia ERRS/2016/14 przez jego adresatów.

(10)

ERRS uznaje również, że konieczne może być sporządzenie dalszych wytycznych o charakterze technicznym oraz dopracowanie docelowych definicji i wskaźników celem uwzględnienia specyfiki rynków lub segmentów rynku oraz zapewnienia wysokiej jakości statystycznej danych. Dalsze zmiany zalecenia ERRS/2016/14 mogą być zatem konieczne w celu uwzględnienia przyszłych zmian dotyczących tych docelowych definicji i wskaźników.

(11)	Zalecenie ERRS/2016/14 powinno zatem zostać odpowiednio zmienione,

PRZYJMUJE NINIEJSZE ZALECENIE:

ZMIANY

W zaleceniu ERRS/2016/14 wprowadza się następujące zmiany:

w sekcji 1 pkt 1 zalecenia C otrzymuje brzmienie:

„1.

Zaleca się, aby krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego ustanowiły ramy monitorowania ryzyka w odniesieniu do krajowych sektorów nieruchomości komercyjnych. W tym celu, na potrzeby skutecznego monitorowania ryzyka wynikającego z rynku nieruchomości komercyjnych, zaleca się zastosowanie następującego zestawu wskaźników:

Wskaźniki na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych:

a)	indeks cen;

b)	wskaźnik najmu;

c)	wskaźnik rentowności najmu;

d)	współczynnik pustostanów;

e)	wskaźnik rozpoczętych budów;

Wskaźniki ekspozycji kredytowych systemu finansowego wobec sektora nieruchomości komercyjnych:

f)	nowe kredyty na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie);

g)	nowe kredyty zagrożone na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie);

h)	przepływy w zakresie rezerw celowych na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie);

i)	przepływy w zakresie rezerw celowych na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie (jako część kredytów na nieruchomości komercyjne);

j)	stany kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie);

k)	stany zagrożonych kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie);

l)	stany rezerw celowych na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie);

m)	stany kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie (jako część kredytów na nieruchomości komercyjne);

n)	stany zagrożonych kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie (jako część kredytów na nieruchomości komercyjne);

o)	stany rezerw celowych na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie (jako część kredytów na nieruchomości komercyjne).

Wskaźniki standardów kredytowych w odniesieniu do kredytów na nieruchomości komercyjne:

p)	średnia ważona wskaźnika LTV-O dla nowych kredytów na nieruchomości komercyjne;

q)	średnia ważona bieżącego wskaźnika wartości kredytu do wartości zabezpieczenia (LTV-C) dla stanów kredytów na nieruchomości komercyjne;

r)	średnia ważona pierwotnego wskaźnika zdolności spłaty odsetek (ICR-O) dla nowych kredytów na nieruchomości komercyjne i średnia ważona bieżącego wskaźnika zdolności spłaty odsetek (ICR-C) dla stanów kredytów na nieruchomości komercyjne;

s)	średnia ważona pierwotnego wskaźnika zdolności spłaty kosztów obsługi zadłużenia (DSCR-O) dla nowych kredytów na nieruchomości komercyjne i średnia ważona bieżącego wskaźnika zdolności spłaty kosztów obsługi zadłużenia (DSCR-C) dla stanów kredytów na nieruchomości komercyjne.

Informacje o tych wskaźnikach powinny odwoływać się do kredytodawców na zasadzie nieskonsolidowanej i powinny być wystarczająco reprezentatywne dla krajowego rynku nieruchomości komercyjnych.”;

w sekcji 1 pkt 2 zalecenia D otrzymuje brzmienie:

„2.

Zaleca się monitorowanie przez krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego ryzyka w odniesieniu do różnych wskaźników na podstawie następujących informacji określonych w formularzach A, B i C załącznika III do niniejszego zalecenia.

Dla indeksu cen, wskaźnika najmu, wskaźnika rentowności najmu, współczynnika pustostanów i wskaźnika rozpoczętych budów krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny rozważyć stosowanie podziału według:

—	rodzaju nieruchomości,

—	lokalizacji nieruchomości.

Dla korekty wyceny netto i stanów korekty wyceny inwestycji w nieruchomości komercyjne krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny rozważyć stosowanie podziału według:

—	rodzaju nieruchomości,

—	lokalizacji nieruchomości,

—	rodzaju inwestora,

—	przynależności państwowej inwestora.

Dla nowych kredytów i stanów kredytów na nieruchomości komercyjne i każdej z kategorii kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcje zagospodarowania lub w budowie) – tj. kredytów na nieruchomości przeznaczone przez ich właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejące lub w budowie, kredytów na lokale mieszkalne na wynajem, kredytów na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem), kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania i kredytów na mieszkalnictwo socjalne – krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny rozważyć dalszy podział według:

—	rodzaju nieruchomości,

—	lokalizacji nieruchomości,

—	rodzaju kredytodawcy,

—	przynależności państwowej kredytodawcy.

Dla nowych kredytów i stanów kredytów zagrożonych na nieruchomości komercyjne i każdej z kategorii zagrożonych kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcje zagospodarowania lub w budowie) – tj. kredytów na nieruchomości przeznaczone przez ich właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejące lub w budowie, kredytów na lokale mieszkalne na wynajem, kredytów na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem), kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania i kredytów na mieszkalnictwo socjalne – krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny rozważyć dalszy podział według:

—	rodzaju nieruchomości,

—	lokalizacji nieruchomości,

—	rodzaju kredytodawcy,

—	przynależności państwowej kredytodawcy.

Dla przepływów i stanów rezerw celowych na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne i każdej z kategorii rezerw celowych na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcje zagospodarowania lub w budowie) – tj. kredytów na nieruchomości przeznaczone przez ich właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejące lub w budowie, kredytów na lokale mieszkalne na wynajem, kredytów na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem), kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania i kredytów na mieszkalnictwo socjalne – krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny rozważyć dalszy podział według:

—	rodzaju nieruchomości,

—	lokalizacji nieruchomości,

—	rodzaju kredytodawcy,

—	przynależności państwowej kredytodawcy.

Podziały, o których mowa w lit. a)–e) powyżej, należy uznać za zalecane minimum. Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego mogą stosować dodatkowe podziały, które uznają za niezbędne na potrzeby stabilności finansowej.”;

w sekcji 1 dodaje się następujące zalecenie:

„Zalecenie F – Utworzenie wspólnych minimalnych ram dla fizycznego rynku nieruchomości komercyjnych

1.	Komisji (Eurostatowi) zaleca się przygotowanie projektu unijnych przepisów prawnych ustanawiających wspólne minimalne ramy opracowywania, tworzenia i rozpowszechniania bazy danych dotyczącej wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych, o których mowa w lit. a)–e) zalecenia C.1.

Komisji (Eurostatowi) zaleca się również opracowanie i propagowanie standardów, źródeł, metod i procedur statystycznych w zakresie opracowania bazy danych dotyczącej wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych, o których mowa w lit. a)–e) zalecenia C.1, w szczególności w celu zapewnienia wysokiej jakości tego zestawu wskaźników i ograniczenia obciążeń sprawozdawczych.”;

w sekcji 2 pkt 1 ppkt 1 wprowadza się następujące zmiany:

a)	ppkt 3 otrzymuje brzmienie: „»nieruchomości zakupione na wynajem« – nieruchomości mieszkalne będące bezpośrednio własnością osób fizycznych, przeznaczone przede wszystkim na wynajem;”;

ppkt 4 otrzymuje brzmienie:

„»nieruchomości komercyjne« – nieruchomości przynoszące dochód, zarówno istniejące, jak i w trakcie zagospodarowania, w tym lokale mieszkalne na wynajem, nieruchomości przeznaczone przez ich właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejące lub w budowie, niesklasyfikowane jako nieruchomości mieszkalne, włączając mieszkania socjalne.

W razie jednoczesnego użytkowania nieruchomości w celach komercyjnych i mieszkalnych nieruchomość tę uznaje się za dwie odrębne nieruchomości (w oparciu np. o powierzchnię wykorzystywaną w określony sposób), o ile dokonanie takiego podziału jest możliwe; w przeciwnym przypadku nieruchomość tę klasyfikuje się według jej przeważającego sposobu użytkowania;”;

ppkt 5 otrzymuje brzmienie:

„»kredyt na nieruchomości komercyjne« – kredyt udzielony osobie prawnej w celu nabycia nieruchomości przynoszącej dochód (lub większej liczby nieruchomości zdefiniowanych jako nieruchomości przynoszące dochód), zarówno istniejących, jak i w trakcie zagospodarowania, na nabycie nieruchomości przeznaczonej przez jej właściciela na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność (lub większej liczby takich nieruchomości), zarówno istniejących, jak i w budowie, lub też kredyt zabezpieczony nieruchomością komercyjną (lub większą liczbą takich nieruchomości);”;

dodaje się ppkt 16a) w brzmieniu:

„»nieruchomość przynosząca dochód w trakcie zagospodarowania«– każda nieruchomość znajdująca się w budowie, która jest przeznaczona do osiągnięcia przez właściciela po jej ukończeniu dochodu w formie czynszu lub zysków ze sprzedaży nieruchomości, ale z wyłączeniem budynków w trakcie rozbiórki oraz nieruchomości opróżnianych w celu możliwego ich zagospodarowania w przyszłości;”;

e)	ppkt 32 otrzymuje brzmienie: „»nieruchomość zamieszkała przez właściciela« – nieruchomość mieszkalna zajmowana przez osobę fizyczną, służąca zapewnieniu schronienia jej właścicielowi;”;

f)	skreśla się ppkt 34;

g)	dodaje się ppkt 36a) w brzmieniu: „»lokale mieszkalne na wynajem« – nieruchomości będące własnością osób prawnych przeznaczone przede wszystkim na wynajem;”

ppkt 38 otrzymuje brzmienie:

„»nieruchomości mieszkalne« – nieruchomości dostępne na cele mieszkaniowe, istniejące lub w budowie, nabyte, wybudowane lub wyremontowane przez osobę fizyczną, w tym nieruchomości zakupione na wynajem. W razie jednoczesnego użytkowania nieruchomości w różnych celach nieruchomość tę uznaje się za dwie odrębne nieruchomości (w oparciu np. o powierzchnię wykorzystywaną w dany sposób), o ile dokonanie takiego podziału jest możliwe; w przeciwnym razie nieruchomość tę klasyfikuje się według jej przeważającego sposobu użytkowania;”;

i)	ppkt 39 otrzymuje brzmienie: „»kredyt zabezpieczony na nieruchomości mieszkalnej« – kredyt udzielony osobie fizycznej zabezpieczony na nieruchomości mieszkalnej, niezależnie od celu kredytu;”;

w sekcji 2 pkt 3 otrzymuje brzmienie:

„3.

Terminy informowania o realizacji zaleceń

W terminach określonych poniżej adresaci informują ERRS oraz Radę o działaniach podjętych w celu realizacji niniejszego zalecenia lub we właściwy sposób uzasadniają niepodjęcie takich działań.

Zalecenie A

a)	W terminie do 31 grudnia 2019 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie okresowe dotyczące już dostępnych albo spodziewanych informacji dotyczących implementacji zalecenia A.

b)	W terminie do 31 grudnia 2020 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie końcowe dotyczące implementacji zalecenia A.

Zalecenie B

a)	W terminie do 31 grudnia 2019 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie okresowe dotyczące już dostępnych albo spodziewanych informacji dotyczących implementacji zalecenia B.

b)	W terminie do 31 grudnia 2020 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie końcowe dotyczące implementacji zalecenia B.

Zalecenie C

a)	W terminie do 31 grudnia 2019 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie okresowe dotyczące już dostępnych albo spodziewanych informacji dotyczących implementacji zalecenia C.

b)	W terminie do 31 grudnia 2021 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie końcowe dotyczące implementacji zalecenia C.

W przypadku gdy krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego nie posiadają odpowiednich informacji w odniesieniu do wskaźników, o których mowa w lit. a)–e) zalecenia C.1, organy te przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie końcowe z implementacji zalecenia C w odniesieniu do tych wskaźników najpóźniej do dnia 31 grudnia 2025 r.

Zalecenie D

a)	W terminie do 31 grudnia 2019 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie okresowe dotyczące już dostępnych albo spodziewanych informacji dotyczących implementacji zalecenia D.

b)	W terminie do 31 grudnia 2021 r. krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie końcowe dotyczące implementacji zalecenia D.

W przypadku gdy krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego nie posiadają odpowiednich informacji w odniesieniu do wskaźników, o których mowa w lit. a) zalecenia D.2 zgodnie z formularzem A załącznika III, organy te przekazują ERRS i Radzie sprawozdanie końcowe z implementacji zalecenia D w odniesieniu do tych wskaźników najpóźniej do dnia 31 grudnia 2025 r.

Zalecenie E

a)	W terminie do 31 grudnia 2017 r. Europejskie Organy Nadzoru określają formularz w celu publikacji danych dotyczących ekspozycji podmiotów podlegających ich nadzorowi na każdy z krajowych rynków nieruchomości komercyjnych w Unii.

b)	W terminie do 30 czerwca 2018 r. Europejskie Organy Nadzoru publikują dane, o których mowa w lit. a), według stanu na dzień 31 grudnia 2017 r.

c)	Od 31 marca 2019 r. Europejskie Organy Nadzoru publikują dane, o których mowa w lit. a), z częstotliwością roczną, według stanu na dzień 31 grudnia poprzedniego roku.

Zalecenie F

a)	Do 31 grudnia 2021 r. Komisja (Eurostat) przekazuje ERRS i Radzie sprawozdanie okresowe zawierające wstępną ocenę implementacji zalecenia F.

b)	Do 31 grudnia 2023 r. Komisja (Eurostat) przekazuje ERRS i Radzie sprawozdanie końcowe dotyczące implementacji zalecenia F.”;

6)	załącznik I otrzymuje brzmienie określone w załączniku I do niniejszego zalecenia;

7)	załącznik II otrzymuje brzmienie określone w załączniku II do niniejszego zalecenia;

8)	załącznik III otrzymuje brzmienie określone w załączniku III do niniejszego zalecenia;

9)	załącznik IV otrzymuje brzmienie określone w załączniku IV do niniejszego zalecenia;

10)	załącznik V otrzymuje brzmienie określone w załączniku V do niniejszego zalecenia.

Sporządzono we Frankfurcie nad Menem dnia 21 marca 2019 r.

Francesco MAZZAFERRO

Szef Sekretariatu ERRS,

w imieniu Rady Generalnej ERRS

(1) Dz.U. L 331 z 15.12.2010, s. 1.

(2) Dz.U. C 58 z 24.2.2011, s. 4.

(3) Zalecenie Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego ERRS/2016/14 z dnia 31 października 2016 r. w sprawie uzupełniania luk w danych dotyczących sektora nieruchomości (Dz.U. C 31 z 31.1.2017, s. 1).

(4) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 223/2009 z dnia 11 marca 2009 r. w sprawie statystyki europejskiej oraz uchylające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE, Euratom) nr 1101/2008 w sprawie przekazywania do Urzędu Statystycznego Wspólnot Europejskich danych statystycznych objętych zasadą poufności, rozporządzenie Rady (WE) nr 322/97 w sprawie statystyk Wspólnoty oraz decyzję Rady 89/382/EWG, Euratom w sprawie ustanowienia Komitetu ds. Programów Statystycznych Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 87 z 31.3.2009, s. 164).

(5) Decyzja Komisji 2012/504/UE z dnia 17 września 2012 r. w sprawie Eurostatu (Dz.U. L 251 z 18.9.2012, s. 49).

(6) Rozporządzenie Rady (UE) nr 1096/2010 z dnia 17 listopada 2010 r. w sprawie powierzenia Europejskiemu Bankowi Centralnemu szczególnych zadań w zakresie funkcjonowania Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego (Dz.U. L 331 z 15.12.2010, s. 162).

(7) Europejski System Statystyczny (ESS) jest partnerstwem pomiędzy organem statystycznym Wspólnoty, którym jest Komisja (Eurostat), a krajowymi urzędami statystycznymi (KUS) i innymi organami krajowymi odpowiedzialnymi w każdym państwie członkowskim za opracowywanie, tworzenie i rozpowszechnianie statystyki europejskiej.

(8) Rozporządzenie Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2016/867 z dnia 18 maja 2016 r. w sprawie zbierania danych granularnych dotyczących ekspozycji kredytowych i ryzyka kredytowego (EBC/2016/13) (Dz.U. L 144 z 1.6.2016, s. 44).

ZAŁĄCZNIK I

Załącznik I do zalecenia ERRS/2016/14 otrzymuje brzmienie:

„ZAŁĄCZNIK I

KRYTERIA ZGODNOŚCI Z ZALECENIAMI

1. Zalecenie A

Uznaje się, że krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przestrzegają zaleceń A.1 i A.2, jeżeli:

a)	oceniają, czy w ramach monitorowania ryzyka w sektorze nieruchomości mieszkalnych w ich jurysdykcji wzięto pod uwagę lub wprowadzono odpowiednie wskaźniki dotyczące standardów kredytowych dla kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej;

b)	oceniają postępy w stosowaniu wskaźników określonych w zaleceniu A.1 dla takiego monitorowania;

c)	oceniają zakres, w jakim już dostępne lub spodziewane w przyszłości informacje dotyczące odpowiednich wskaźników są wystarczająco reprezentatywne dla bieżących standardów kredytowych na ich rynku kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej;

d)	oceniają, czy nieruchomości zakupione na wynajem są istotnym źródłem ryzyka pochodzącego z krajowego sektora nieruchomości lub czy przypada na nie istotna część stanu wszystkich lub nowych kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej;

w przypadkach gdy nieruchomości zakupione na wynajem uznaje się za istotne źródło ryzyka pochodzącego z krajowego sektora nieruchomości lub przypada na nie istotna część stanu wszystkich lub nowych kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej, oceniają postępy w stosowaniu wskaźników monitorowania ryzyka określonych w zaleceniu A.2.

Uznaje się, że krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przestrzegają zaleceń A.3 i A.4, jeżeli:

a)	zapewniają przyjęcie metod określonych w załączniku IV dla obliczania wskaźników wymienionych w zaleceniach A.1 i A.2;

b)	w przypadkach stosowania dla obliczania odpowiednich wskaźników innej metody obok metody określonej w załączniku IV składają sprawozdania o technicznych cechach tej metody i jej skuteczności w monitorowaniu ryzyk pochodzących z sektora nieruchomości mieszkalnych;

c)	zapewniają stosowanie odpowiednich wskaźników wymienionych w zaleceniach A.1 i A.2 dla monitorowania ryzyk w sektorze nieruchomości mieszkalnych z częstotliwością co najmniej roczną.

2. Zalecenie B

Uznaje się, że krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przestrzegają zaleceń B.1 i B.2, jeżeli:

a)	oceniają postępy w monitorowaniu rozkładu jednowymiarowego i wybranych rozkładów łącznych odpowiednich wskaźników określonych w formularzu A załącznika II;

b)	oceniają postępy w stosowaniu informacji wymienionych w zaleceniu B.2 i w formularzu A załącznika II jako wytycznych dla monitorowania odpowiednich ryzyk.

W przypadkach gdy nieruchomości zakupione na wynajem uznaje się za istotne źródło ryzyka pochodzącego z krajowego sektora nieruchomości lub przypada na nie istotna część stanu wszystkich lub nowych kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej, uznaje się, że krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przestrzegają zalecenia B.3, jeżeli:

a)	oceniają postępy w odrębnym monitorowaniu odpowiednich wskaźników dla nieruchomości zakupionych na wynajem i nieruchomości zamieszkałych przez właścicieli;

b)	oceniają postępy w monitorowaniu odpowiednich danych w podziale na wymiary określone w formularzach A i B załącznika II.

3. Zalecenie C

Uznaje się, że krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przestrzegają zaleceń C.1 i C.2, jeżeli:

a)	oceniają, czy w ramach monitorowania ryzyka w sektorze nieruchomości komercyjnych w ich jurysdykcji wzięto pod uwagę lub wprowadzono odpowiednie wskaźniki dotyczące ekspozycji na krajowy rynek nieruchomości komercyjnych;

b)	zapewniają włączenie do ram monitorowania ryzyka wskaźników dotyczących fizycznego rynku nieruchomości komercyjnych, wskaźników dotyczących ekspozycji kredytowych systemu finansowego i wskaźników dotyczących standardów kredytowych;

c)	oceniają, czy inwestycje są istotnym źródłem finansowania krajowego sektora nieruchomości komercyjnych;

d)	w przypadku gdy inwestycje uznaje się za istotne źródło finansowania krajowego sektora nieruchomości komercyjnych, oceniają postępy w stosowaniu dodatkowych wskaźników monitorowania ryzyka określonych w zaleceniu C.2;

e)	oceniają postęp w stosowaniu wskaźników określonych co najmniej w zaleceniu C.1, a tam, gdzie ma to zastosowanie, również w zaleceniu C.2;

f)	oceniają, czy informacje w zakresie tych wskaźników (już dostępne lub spodziewane w przyszłości) są wystarczająco reprezentatywne dla krajowego rynku nieruchomości komercyjnych.

Uznaje się, że krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przestrzegają zaleceń C.3 i C.4, jeżeli:

a)	zapewniają przyjęcie metod obliczania wskaźników określonych zaleceniu C.1 i zalecenie C.2 zgodnie z załącznikiem V, oraz, w odpowiednich przypadkach dla nieruchomości komercyjnych, w załączniku IV;

b)	w przypadku stosowania dla obliczania odpowiednich wskaźników innej metody obok metody określonej w załączniku IV i załączniku V składają sprawozdania o technicznych cechach tej metody i jej skuteczności w monitorowaniu ryzyk pochodzących z sektora nieruchomości komercyjnych;

zapewniają stosowanie wskaźników wymienionych w zaleceniu C.1 dla monitorowania zmian w sektorze nieruchomości komercyjnych z częstotliwością co najmniej kwartalną dla fizycznego rynku nieruchomości komercyjnych, nowych transakcji (w tym kredytów zagrożonych oraz rezerw celowych na utratę wartości kredytów) oraz odpowiadających im standardów kredytowych, a także z częstotliwością co najmniej roczną dla stanów kredytów (w tym stanów zagrożonych kredytów oraz rezerw celowych na utratę wartości kredytów) oraz odpowiadających im standardów kredytowych;

w przypadku gdy inwestycje uznaje się za istotne źródło finansowania krajowego sektora nieruchomości komercyjnych, zapewniają stosowanie wskaźników wymienionych w zaleceniu C.2 w celu monitorowania zmian w sektorze nieruchomości komercyjnych z częstotliwością co najmniej kwartalną dla nowych inwestycji (w tym korekt wyceny inwestycji) oraz z częstotliwością co najmniej roczną dla stanów inwestycji (w tym korekt wyceny inwestycji).

4. Zalecenie D

Uznaje się, że krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego przestrzegają zalecenia D, jeżeli:

a)	oceniają postępy w monitorowaniu odpowiednich wskaźników określonych w formularzach A, B i C załącznika III;

b)	oceniają postępy w stosowaniu odpowiednich informacji określonych w zaleceniu D.2 i wskazanych w formularzach A, B i C załącznika III jako wytycznych dla monitorowania odpowiednich ryzyk;

c)	w przypadku gdy inwestycje uznaje się za istotne źródło finansowania krajowego sektora nieruchomości komercyjnych, oceniają postępy w stosowaniu odpowiednich informacji określonych w zaleceniu D.3 i wskazanych w formularzu B załącznika III jako wytycznych dla monitorowania odpowiednich ryzyk;

d)	w przypadkach stosowania dodatkowych wskaźników dla monitorowania zmian w sektorze nieruchomości komercyjnych składają sprawozdania dotyczące dodatkowych informacji stosowanych dla monitorowania ryzyk.

5. Zalecenie E

Uznaje się, że Europejskie Organy Nadzoru przestrzegają zalecenia E, jeżeli:

a)	określą formularz dla publikacji danych dotyczących ekspozycji podmiotów podlegających ich nadzorowi na każdy z krajowych rynków nieruchomości komercyjnych w Unii;

b)	publikują z częstotliwością co najmniej roczną zagregowane dane dotyczące ekspozycji podmiotów podlegających ich nadzorowi na każdy z krajowych rynków nieruchomości komercyjnych w Unii, zebrane w ramach istniejących wymogów sprawozdawczych.

6. Zalecenie F

Uznaje się, że Komisja (Eurostat) przestrzega zalecenia E, jeżeli:

w oparciu o stosowność definicji i podziałów odpowiednich wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych, które są obecnie stosowane w państwach członkowskich, przygotuje projekt unijnych przepisów prawnych ustanawiających wspólne minimalne ramy opracowywania, tworzenia i rozpowszechniania bazy danych dotyczącej odpowiednich wskaźników w celu zharmonizowania takich wskaźników;

b)	zapewni dostosowanie projektu unijnych przepisów prawnych do wskaźników i ich definicji stosowanych na potrzeby nadzoru lub na potrzeby stabilności finansowej, tak aby uniknąć nieuzasadnionego wzrostu obciążeń dla podmiotów sprawozdawczych;

c)	zapewni wysoką jakość odpowiednich wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych poprzez opracowanie standardów, źródeł, metod i procedur statystycznych w zakresie opracowania bazy danych dotyczącej odpowiednich wskaźników;

d)	zapewni, aby wdrożenie opracowanych standardów, źródeł, metod i procedur statystycznych odnoszących się do bazy danych dotyczącej odpowiednich wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych nie doprowadziło do nieuzasadnionego zwiększenia obciążeń dla podmiotów sprawozdawczych;

e)	będzie propagować standardy, źródła, metody i procedury statystyczne opracowane w celu utworzenia bazy danych dotyczącej odpowiednich wskaźników na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych.

”.

ZAŁĄCZNIK II

Załącznik II do zalecenia ERRS/2016/14 otrzymuje brzmienie:

„ZAŁĄCZNIK II

ORIENTACYJNE FORMULARZE DLA WSKAŹNIKÓW DOTYCZĄCYCH SEKTORA NIERUCHOMOŚCI MIESZKALNYCH

1. Formularz A: wskaźniki i związane z nimi podziały dla kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej

Formularze dla nieruchomości mieszkalnych

NOWE KREDYTY= nowe kredyty zabezpieczone na nieruchomości mieszkalnej w okresie sprawozdawczym, w rozumieniu kredytodawcy. Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego, które mają możliwość rozróżnienia pomiędzy rzeczywiście nowymi kredytami zabezpieczonymi na nieruchomości mieszkalnej a kredytami renegocjowanymi, mogą identyfikować kredyty renegocjowane jako odrębną kategorię.

STANY= dane dla stanów kredytów na nieruchomości mieszkalne w dacie sprawozdawczej (np. na koniec roku)

wartość= wartość w walucie krajowej

#= liczba umów

średnia= średnia odpowiedniego wskaźnika

ROZKŁAD JEDNOWYMIAROWY

Przegląd portfela kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej	NOWE KREDYTY	Pierwotny wskaźnik obsługi kredytu do dochodu (LSTI-O)	NOWE KREDYTY
Wypłacone kredyty	wartość, #	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w %)
w tym na nieruchomości zakupione na wynajem	wartość, #	w tym na nieruchomości zakupione na wynajem	Średnia (w %)
w tym na nieruchomości zamieszkane przez właściciela	wartość, #	w tym na nieruchomości zamieszkane przez właściciela	Średnia (w %)
w tym dla kupujących pierwszy raz	wartość, #	w tym dla kupujących pierwszy raz	Średnia (w %)
w tym kredyty w walutach obcych	wartość, #	w tym kredyty w walutach obcych	Średnia (w %)
w tym kredyty spłacane w ratach bez spłat balonowych	wartość, #	w tym kredyty spłacane w ratach bez spłat balonowych	Średnia (w %)
w tym kredyty spłacane w ratach z częściowymi spłatami balonowymi	wartość, #	w tym kredyty spłacane w ratach z częściowymi spłatami balonowymi	Średnia (w %)
w tym kredyt spłacany balonowo (*1)	wartość, #	w tym kredyt spłacany balonowo (*1)	Średnia (w %)
w tym na nieruchomości na poszczególnych terytoriach (*2)	wartość, #	w tym na nieruchomości na poszczególnych terytoriach (*2)	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania ≤ 1 roku	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania ≤ 1 roku	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania ] 1 rok-5 lat ]	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania ] 1 rok-5 lat ]	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania ] 5-10 lat]	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania ] 5-10 lat]	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania > 10 lat	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania > 10 lat	Średnia (w %)
w tym renegocjowane (opcjonalnie)	wartość, #	ROZKŁAD
		≤10 %	wartość, #
		]10 % ; 20 %]	wartość, #
Pierwotny wskaźnik wartości kredytu do wartości zabezpieczenia (LTV-O)	NOWE KREDYTY	]20 % ; 30 %]	wartość, #
ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w %)	]30 % ; 40 %]	wartość, #
w tym na nieruchomości zakupione na wynajem	Średnia (w %)	]40 % ; 50 %]	wartość, #
w tym na nieruchomości zamieszkane przez właściciela	Średnia (w %)	]50 % ; 60 %]	wartość, #
w tym dla kupujących pierwszy raz	Średnia (w %)	> 60 %	wartość, #
w tym kredyty w walutach obcych	Średnia (w %)	Brak danych	wartość, #
w tym kredyty spłacane w ratach bez spłat balonowych	Średnia (w %)
w tym kredyty spłacane w ratach z częściowymi spłatami balonowymi	Średnia (w %)
w tym kredyt spłacany balonowo (*1)	Średnia (w %)	Pierwotny wskaźnik obsługi zadłużenia do dochodu (DSTI-O) (OPCJONALNY)	NOWE KREDYTY
w tym na nieruchomości na poszczególnych terytoriach (*2)	Średnia (w %)	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w %)
ROZKŁAD		ROZKŁAD
≤ 50 %	wartość, #	≤10 %	wartość, #
]50 % ; 60 %]	wartość, #	]10 % ; 20 %]	wartość, #
]60 % ; 70 %]	wartość, #	]20 % ; 30 %]	wartość, #
]70 % ; 80 %]	wartość, #	]30 % ; 40 %]	wartość, #
]80 % ; 90 %]	wartość, #	]40 % ; 50 %]	wartość, #
]90 % ; 100 %]	wartość, #	]50 % ; 60 %]	wartość, #
]100 % ; 110 %]	wartość, #	> 60 %	wartość, #
> 110 %	wartość, #	Brak danych	wartość, #
Brak danych	wartość, #

Bieżący wskaźnik pokrycia należności zabezpieczeniem (LTV-C)	STANY	Pierwotny wskaźnik wartości kredytu do dochodu (LTI-O)	NOWE KREDYTY
ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w %)	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia
ROZKŁAD		ROZKŁAD
≤ 50 %	wartość, #	≤3	wartość, #
]50 % ; 60 %]	wartość, #	]3 ; 3,5 ]	wartość, #
]60 % ; 70 %]	wartość, #	]3,5 ; 4]	wartość, #
]70 % ; 80 %]	wartość, #	]4 ; 4,5 ]	wartość, #
]80 % ; 90 %]	wartość, #	]4,5 ; 5]	wartość, #
]90 % ; 100 %]	wartość, #	]5 ; 5,5 ]	wartość, #
]100 % ; 110 %]	wartość, #	]5,5 ; 6]	wartość, #
> 110 %	wartość, #	> 6	wartość, #
Brak danych	wartość, #	Brak danych	wartość, #

Pierwotne terminy zapadalności	NOWE KREDYTY	Pierwotny wskaźnik zadłużenia do dochodu (DTI-O)	NOWE KREDYTY
ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (lata)	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia
ROZKŁAD		ROZKŁAD
≤ 5y	wartość, #	≤3	wartość, #
]5-10 lat]	wartość, #	]3 ; 3,5 ]	wartość, #
]10-15 lat]	wartość, #	]3,5 ; 4]	wartość, #
]15-20 lat]	wartość, #	]4 ; 4,5 ]	wartość, #
]20-25 lat]	wartość, #	]4,5 ; 5]	wartość, #
]25-30 lat]	wartość, #	]5 ; 5,5 ]	wartość, #
]30-35 lat]	wartość, #	]5,5 ; 6]	wartość, #
> 35 lat	wartość, #	]6,5 ; 7]	wartość, #
Brak danych	wartość, #	> 7	wartość, #
		Brak danych	wartość, #

ROZKŁAD ŁĄCZNY

NOWE KREDYTY	Pierwotny wskaźnik obsługi kredytu do dochodu (LSTI-O)			NOWE KREDYTY	Pierwotny wskaźnik obsługi kredytu do dochodu (LSTI-O)
	≤30 %	]30 % ; 50 %]	>50 %	Termin przeszacowania	≤30 %	]30 % ; 50 %]	>50 %
LTV-O ≤ 80 %				w tym ≤ 1 rok	wartość, #	wartość, #	wartość, #
Pierwotny termin zapadalności				w tym ] 1 rok-5 lat]	wartość, #	wartość, #	wartość, #
≤ 20 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #	w tym ] 5-10 lat]	wartość, #	wartość, #	wartość, #
]20-25 lat]	wartość, #	wartość, #	wartość, #	w tym > 10 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #
> 25 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #
LTV-O ]80 %-90 %]
Pierwotny termin zapadalności				NOWE KREDYTY	Pierwotny wskaźnik zadłużenia do dochodu (DTI-O)
≤ 20 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #	Pierwotny wskaźnik wysokości kredytu do wartości zabezpieczenia (LTV-O)	≤ 4	]4 ; 6]	> 6
]20-25 lat]	wartość, #	wartość, #	wartość, #	LTV-O ≤ 80 %	wartość, #	wartość, #	wartość, #
> 25 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #	LTV-O ]80 % ; 90 %]	wartość, #	wartość, #	wartość, #
LTV-O ]90 %-110 %]				LTV-O ]90 % ; 110 %]	wartość, #	wartość, #	wartość, #
Pierwotny termin zapadalności				LTV-O >110 %	wartość, #	wartość, #	wartość, #
≤ 20 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #
]20-25 lat]	wartość, #	wartość, #	wartość, #
> 25 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #
LTV-O >110 %
Pierwotny termin zapadalności
≤ 20 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #
]20-25 lat]	wartość, #	wartość, #	wartość, #
> 25 lat	wartość, #	wartość, #	wartość, #

2. Formularz B: wskaźniki i związane z nimi podziały dla kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej zakupionej na wynajem i zamieszkałej przez właścicieli

Dodatkowe formularze dla krajów z istotnym ryzykiem wynikającym z sektora nieruchomości zakupionych na wynajem albo istotnym rynkiem takich nieruchomości

NOWE KREDYTY= nowe kredyty zabezpieczone na nieruchomości mieszkalnej w okresie sprawozdawczym, w rozumieniu kredytodawcy. Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego, które mają możliwość rozróżnienia pomiędzy rzeczywiście nowymi kredytami na nieruchomości mieszkalne a kredytami renegocjowanymi, mogą identyfikować kredyty renegocjowane jako odrębną kategorię.

STANY= dane dla stanów kredytów na nieruchomości mieszkalne w dacie sprawozdawczej (np. na koniec roku)

wartość= wartość w walucie krajowej

#= liczba umów

Średnia= średnia odpowiedniego wskaźnika

KREDYTY NA NIERUCHOMOŚCI ZAKUPIONE NA WYNAJEM

Przegląd kredytów na nieruchomości zakupione na wynajem	NOWE KREDYTY	Pierwotny wskaźnik zdolności spłaty odsetek (ICR-O)	NOWE KREDYTY
Wypłacone kredyty	wartość, #	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia
w tym dla kupujących pierwszy raz	wartość, #	ROZKŁAD
w tym kredyty w walutach obcych	wartość, #	≤ 100 %	wartość, #
w tym kredyty spłacane w ratach bez spłat balonowych	wartość, #	]100 % ; 125 %]	wartość, #
w tym kredyty spłacane w ratach z częściowymi spłatami balonowymi	wartość, #	]125 % ; 150 %]	wartość, #
w tym kredyt spłacany balonowo (*3)	wartość, #	]150 % ; 175 %]	wartość, #
w tym na nieruchomości na poszczególnych terytoriach (*4)	wartość, #	] 175 % ; 200 %]	wartość, #
w tym z terminem przeszacowania ≤ 1 roku	wartość, #	> 200 %	wartość, #
w tym z terminem przeszacowania ] 1 rok-5 lat ]	wartość, #
w tym z terminem przeszacowania ] 5-10 lat]	wartość, #
w tym z terminem przeszacowania > 10 lat	wartość, #
		Pierwotny wskaźnik zadłużenia do czynszu (LTR-O)	NOWE KREDYTY
Pierwotny wskaźnik wysokości kredytu do wartości zabezpieczenia (LTV-O)	NOWE KREDYTY	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia
ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w %)	ROZKŁAD
ROZKŁAD		≤ 5	wartość, #
≤ 50 %	wartość, #	]5 ; 10]	wartość, #
]50 % ; 60 %]	wartość, #	]10 ; 15]	wartość, #
]60 % ; 70 %]	wartość, #	]15 ; 20]	wartość, #
]70 % ; 80 %]	wartość, #	> 20	wartość, #
]80 % ; 90 %]	wartość, #
]90 % ; 100 %]	wartość, #
]100 % ; 110 %]	wartość, #
> 110 %	wartość, #
Brak danych	wartość, #

KREDYTY NA NIERUCHOMOŚCI ZAMIESZKANE PRZEZ WŁAŚCICIELA

Przegląd kredytów na nieruchomości zamieszkane przez właściciela	NOWE KREDYTY	Pierwotny wskaźnik obsługi kredytu do dochodu (LSTI-O)	NOWE KREDYTY
Wypłacone kredyty	wartość, #	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w %)
w tym dla kupujących pierwszy raz	wartość, #	w tym dla kupujących pierwszy raz	Średnia (w %)
w tym kredyty w walutach obcych	wartość, #	w tym kredyty w walutach obcych	Średnia (w %)
w tym kredyty spłacane w ratach bez spłat balonowych	wartość, #	w tym kredyty spłacane w ratach bez spłat balonowych	Średnia (w %)
w tym kredyty spłacane w ratach z częściowymi spłatami balonowymi	wartość, #	w tym kredyty spłacane w ratach z częściowymi spłatami balonowymi	Średnia (w %)
w tym kredyt spłacany balonowo (*3)	wartość, #	w tym kredyt spłacany balonowo (*3)	Średnia (w %)
w tym na nieruchomości na poszczególnych terytoriach (*4)	wartość, #	w tym na nieruchomości na poszczególnych terytoriach (*4)	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania ≤ 1 roku	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania ≤ 1 roku	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania ] 1 rok-5 lat ]	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania ] 1 rok-5 lat ]	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania ] 5-10 lat]	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania ] 5-10 lat]	Średnia (w %)
w tym z terminem przeszacowania > 10 lat	wartość, #	w tym z terminem przeszacowania > 10 lat	Średnia (w %)
		ROZKŁAD
Bieżący wskaźnik pokrycia należności zabezpieczeniem (LTV-C)	NOWE KREDYTY	≤10 %	wartość, #
ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w %)	]10 % ; 20 %]	wartość, #
w tym dla kupujących pierwszy raz	Średnia (w %)	]20 % ; 30 %]	wartość, #
w tym kredyty w walutach obcych	Średnia (w %)	]30 % ; 40 %]	wartość, #
w tym kredyty spłacane w ratach bez spłat balonowych	Średnia (w %)	]40 % ; 50 %]	wartość, #
w tym kredyty spłacane w ratach z częściowymi spłatami balonowymi	Średnia (w %)	]50 % ; 60 %]	wartość, #
w tym kredyt spłacany balonowo (*3)	Średnia (w %)	> 60 %	wartość, #
w tym na nieruchomości na poszczególnych terytoriach (*4)	wartość, #	Brak danych	wartość, #
ROZKŁAD
≤ 50 %	wartość, #
]50 % ; 60 %]	wartość, #	Pierwotny wskaźnik wartości kredytu do dochodu (LTI-O)	NOWE KREDYTY
]60 % ; 70 %]	wartość, #	ŚREDNIA WAŻONA	Średnia
]70 % ; 80 %]	wartość, #	ROZKŁAD
]80 % ; 90 %]	wartość, #	≤3	wartość, #
]90 % ; 100 %]	wartość, #	]3 ; 3,5 ]	wartość, #
]100 % ; 110 %]	wartość, #	]3,5 ; 4]	wartość, #
> 110 %	wartość, #	]4 ; 4,5 ]	wartość, #
Brak danych	wartość, #	]4,5 ; 5]	wartość, #
		]5 ; 5,5 ]	wartość, #
		]5,5 ; 6]	wartość, #
		> 6	wartość, #
		Brak danych	wartość, #

Bieżący wskaźnik pokrycia należności zabezpieczeniem (LTV-C)		STANY
ŚREDNIA WAŻONA		Średnia (w %)
ROZKŁAD
≤ 50 %		wartość, #
]50 % ; 60 %]		wartość, #
]60 % ; 70 %]		wartość, #
]70 % ; 80 %]		wartość, #
]80 % ; 90 %]		wartość, #
]90 % ; 100 %]		wartość, #
]100 % ; 110 %]		wartość, #
> 110 %		wartość, #
Brak danych		wartość, #

Pierwotne terminy zapadalności w latach	NOWE KREDYTY
ŚREDNIA WAŻONA	Średnia (w latach)
ROZKŁAD
≤ 5y	wartość, #
]5-10 lat]	wartość, #
]10-15 lat]	wartość, #
]15-20 lat]	wartość, #
]20-25 lat]	wartość, #
]25-30 lat]	wartość, #
]30-35 lat]	wartość, #
> 35 lat	wartość, #
Brak danych	wartość, #

”.

(*1) W odpowiednich przypadkach kredyty spłacane balonowo, dla których istnieją podmioty umarzające, identyfikuje się oddzielnie.

(*2) Kredyty zabezpieczone na nieruchomości mieszkalnej udzielane w ramach krajowego systemu finansowego każdego państwa członkowskiego mogą być zabezpieczone nieruchomościami mieszkalnymi znajdującymi się na terytoriach zagranicznych. Należy dodać wiersz dla każdego takiego obcego terytorium, które jest uważane za istotne na potrzeby stabilności finansowej.

(*3) W odpowiednich przypadkach kredyty spłacane balonowo, dla których istnieją podmioty umarzające, identyfikuje się oddzielnie.

(*4) Kredyty na nieruchomości mieszkalne udzielane w ramach krajowego systemu finansowego każdego państwa członkowskiego mogą być zabezpieczone nieruchomościami mieszkalnymi znajdującymi się na terytoriach zagranicznych. Należy dodać wiersz dla każdego takiego obcego terytorium, które jest uważane za istotne na potrzeby stabilności finansowej.

ZAŁĄCZNIK III

Załącznik III do zalecenia ERRS/2016/14 otrzymuje brzmienie:

„ZAŁĄCZNIK III

ORIENTACYJNE FORMULARZE DLA WSKAŹNIKÓW DOTYCZĄCYCH SEKTORA NIERUCHOMOŚCI KOMERCYJNYCH

1. Formularz A: wskaźniki dotyczące rynku fizycznego

Wskaźniki rynku fizycznego

	Wskaźnik		Podział
	Wskaźnik	Częstotliwość	Rodzaj nieruchomości (1)	Lokalizacja nieruchomości (2)
Rynek fizyczny	Indeks cen nieruchomości komercyjnych	Kwartalnie	I	I
	Indeks najmu	Kwartalnie	I	I
	Indeks rentowności najmu	Kwartalnie	I	I
	Współczynnik pustostanów	Kwartalnie	R	R
	Wskaźnik rozpoczętych budów	Kwartalnie	#	#
I= Indeks R= Wskaźnik #= Metry kwadratowe

2. Formularz B: wskaźniki dotyczące ekspozycji sektora finansowego

Wskaźniki ekspozycji

wartość= suma w walucie krajowej

Wskaźnik

Podział

Ogółem

Częstotliwość

Rodzaj nieruchomości (3)

Lokalizacja nieruchomości (4)

Rodzaj inwestora (5) (10)

Rodzaj kredytodawcy (6)

Przynależność państwowa inwestora (10) / kredytodawcy (7)

Nowe transakcje/transakcje netto (8)

Inwestycje w nieruchomości komercyjne (10)

Kwartalnie

wartość

—	w tym inwestycje bezpośrednie

Kwartalnie

wartość

—	w tym inwestycje pośrednie

Kwartalnie

wartość

Korekty wyceny inwestycji w nieruchomości komercyjne

Kwartalnie

wartość

Kredyty na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie)

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Kwartalnie

wartość

Zagrożone kredyty na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie)

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Kwartalnie

wartość

Rezerwy celowe na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie)

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Kwartalnie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Kwartalnie

wartość

Wskaźnik

Podział

Ogółem

Częstotliwość

Rodzaj nieruchomości (3)

Lokalizacja nieruchomości (4)

Rodzaj inwestora (5) (10)

Rodzaj kredytodawcy (6)

Przynależność państwowa inwestora (10) / kredytodawcy (7)

Stany (9)

Inwestycje w nieruchomości komercyjne (10)

Corocznie

wartość

—	w tym bezpośrednio utrzymywane zasoby nieruchomości komercyjnych

Corocznie

wartość

—	w tym pośrednio utrzymywane zasoby nieruchomości komercyjnych

Corocznie

wartość

Korekty wyceny inwestycji w nieruchomości komercyjne

Corocznie

wartość

Kredyty na nieruchomości komercyjne (w tym nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania lub w budowie)

Corocznie

wartość

—	w tym zagrożone kredyty na nieruchomości komercyjne

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Corocznie

wartość

Rezerwy celowe na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne

Corocznie

wartość

—	w tym zagrożone kredyty na nieruchomości komercyjne

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Corocznie

wartość

Kredyty na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania (jako część kredytów na nieruchomości komercyjne)

Corocznie

wartość

—	w tym kredyty zagrożone

Corocznie

wartość

Rezerwy celowe na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne w trakcie zagospodarowania

Corocznie

wartość

3. Formularz C: wskaźniki dotyczące standardów kredytowych

Wskaźniki standardów kredytowych (11)

R= Wskaźnik

Wskaźnik

Częstotliwość

Średnia ważona wskaźników

Nowe kredyty (12)

Pierwotny wskaźnik wysokości kredytu do wartości zabezpieczenia (LTV-O)

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Kwartalnie

—	kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Kwartalnie

Pierwotny wskaźnik zdolności spłaty odsetek (ICR-O)

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Kwartalnie

—	kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Kwartalnie

Pierwotny wskaźnik zdolności spłaty kosztów obsługi zadłużenia (DSCR-O)

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Kwartalnie

—	kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Kwartalnie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Kwartalnie

Wskaźnik

Częstotliwość

Średnia ważona wskaźników

Stany (13)

Bieżący wskaźnik pokrycia należności zabezpieczeniem (LTV-C)

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Corocznie

—	kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Corocznie

—	kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Corocznie

Bieżący wskaźnik zdolności spłaty odsetek (ICR-C)

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Corocznie

—	kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Corocznie

—	kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Corocznie

Bieżący wskaźnik zdolności spłaty kosztów obsługi zadłużenia (DSCR-C)

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejących lub w trakcie budowy

Corocznie

—	kredyty na nabycie lokali mieszkalnych na wynajem

Corocznie

—	kredyty na nieruchomości przynoszące dochód (inne niż lokale mieszkalne na wynajem)

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości komercyjnych w trakcie zagospodarowania

Corocznie

—	kredyty na nabycie nieruchomości przeznaczonych na mieszkalnictwo socjalne

Corocznie

”.

(1) Rodzaje nieruchomości są podzielone na biura, działalność detaliczną, przemysłowe, mieszkalne i inne (wszystkie odnoszą się do rynku krajowego).

(2) Lokalizacje nieruchomości są podzielone na krajowe najlepsze i krajowe gorsze.

(3) Rodzaje nieruchomości są podzielone na biura, działalność detaliczną, przemysłowe, mieszkalne i inne, tam, gdzie ma to znaczenie dla danego wskaźnika.

(4) Lokalizacje nieruchomości są podzielone na krajowe najlepsze, krajowe gorsze i zagraniczne.

(5) Rodzaj inwestora jest podzielony na banki, instytucje ubezpieczeniowe, fundusze emerytalno-rentowe, fundusze inwestycyjne, spółki z sektora nieruchomości i innych.

(6) Rodzaj kredytodawcy jest podzielony na banki, instytucje ubezpieczeniowe, fundusze emerytalno-rentowe, fundusze inwestycyjne, spółki z sektora nieruchomości i innych.

(7) Przynależność państwowa jest podzielona na krajową, Europejski Obszar Gospodarczy i resztę świata.

(8) nwestycje, kredyty i kredyty zagrożone wykazywane są w ujęciu brutto (wykazywać należy tylko nowe kredyty/inwestycje bez uwzględniania spłat lub pomniejszania istniejących wartości).

Korekty wyceny dla inwestycji i rezerwy celowe na utratę wartości kredytów wykazywane są w ujęciu netto.

(9) Dane dotyczące stanów dla stanów inwestycji w nieruchomości komercyjne, korekt wyceny inwestycji w nieruchomości komercyjne, kredytów (zagrożonych) na nieruchomości komercyjne i rezerw celowych na utratę wartości kredytów na nieruchomości komercyjne, w dacie sprawozdawczej.

(10) Wyłącznie, jeżeli inwestycje charakteryzują się znaczącym udziałem finansowania nieruchomości komercyjnych.

wartość= suma w walucie krajowej

(11) Z wyłączeniem nieruchomości w trakcie zagospodarowania, które mogą być monitorowane przy pomocy wskaźnika wysokości kredytu do kosztów (LTC).

(12) Dane dotyczące nowych kredytów na nieruchomości komercyjne w okresie sprawozdawczym.

(13) Dane dotyczące stanów dla stanów kredytów na nieruchomości komercyjne w dacie sprawozdawczej.

R= Wskaźnik

ZAŁĄCZNIK IV

Załącznik IV do zalecenia ERRS/2016/14 otrzymuje brzmienie:

„ZAŁĄCZNIK IV

WYTYCZNE DOTYCZĄCE METOD POMIARU I OBLICZANIA WSKAŹNIKÓW

Niniejszy załącznik dostarcza ogólnych wytycznych dotyczących metod obliczania wskaźników stosowanych w formularzach załącznika II, a także, gdy ma to zastosowanie, załącznika III. Jego celem nie jest dostarczanie szczegółowych technicznych instrukcji wypełniania formularzy obejmujących wszystkie możliwe przypadki. Wytyczne powinny być ponadto interpretowane jako obejmujące docelowe definicje i docelowe metody, przy czym w niektórych przypadkach uzasadnione mogą być rozbieżności służące uwzględnieniu specyfiki rynków lub segmentów rynku.

1. Pierwotny wskaźnik wysokości kredytu do wartości zabezpieczenia (LTV-O)

LTV-O definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń »L«:

a)	obejmuje wszystkie kredyty albo transze kredytu zabezpieczone przez kredytobiorcę na nieruchomościach w momencie udzielenia kredytu (niezależnie od celu kredytu), po zagregowaniu kredytów »według kredytobiorcy« i »według zabezpieczenia«;

jest mierzony w oparciu o wypłacone kwoty, nie obejmując tym samym kwot niepobranych przyznanych w ramach linii kredytowych. W przypadku nieruchomości w trakcie budowy »L« jest sumą wszystkich transz kredytu wypłaconych do daty sprawozdawczej, a LTV-O jest obliczany w dniu wypłaty każdej nowej transzy kredytu. (1) Alternatywnie, jeżeli wymieniona wyżej metoda kalkulacji nie jest dostępna lub nie odpowiada przeważającym praktykom rynkowym, LTV-O może być obliczony na podstawie całkowitej kwoty kredytów udzielonych i oczekiwanej wartości nieruchomości mieszkalnej, która jest w budowie, po zakończeniu budowy.

Nie obejmuje kredytów, które nie są zabezpieczone na nieruchomościach, chyba że sprawozdający kredytodawca uznaje niezabezpieczony kredyt za część transakcji finansującej kredyt mieszkaniowy, łączącej kredyty zabezpieczone z niezabezpieczonymi. W takim przypadku niezabezpieczone kredyty należy również zawrzeć w »L«;

d)	Nie podlega korekcie uwzględniającej obecność innych czynników ograniczających ryzyko kredytowe.

e)	Nie obejmuje kosztów i prowizji związanych z kredytem zabezpieczonym na nieruchomości mieszkalnej.

f)	Nie obejmuje dopłat do kredytów.

Na potrzeby obliczeń »V«:

jest obliczany na podstawie wartości nieruchomości w momencie udzielenia kredytu, mierzonej jako niższa z następujących:

1)	wartość transakcyjna, np. odnotowana w akcie notarialnym; albo

2)	wartość wynikająca z oszacowania przez niezależnego zewnętrznego albo wewnętrznego rzeczoznawcę.

W razie dostępności tylko jednej z tych wartości należy zastosować tę wartość.

b)	Nie uwzględnia wartości planowanych prac remontowych lub budowlanych.

W przypadku nieruchomości w budowie »V« uwzględnia całkowitą wartość nieruchomości do daty sprawozdawczej (uwzględniając wzrost wartości wynikający z postępu prac budowlanych). »V« jest oceniany w momencie wypłaty każdej nowej transzy kredytu, co pozwala na obliczenie zaktualizowanego wskaźnika LTV-O.

d)	Nie podlega korekcie uwzględniającej obecność innych czynników ograniczających ryzyko kredytowe.

e)	Nie obejmuje kosztów i prowizji związanych z kredytem zabezpieczonym na nieruchomości mieszkalnej.

Nie jest obliczana jako »wartość długoterminowa«. O ile zastosowanie wartości długoterminowej może być uzasadnione przez procykliczność »V«, LTV-O ma na celu uchwycenie standardów kredytowych w momencie udzielenia kredytu. Jeżeli zatem w momencie przyznania kredytu zabezpieczonego na nieruchomości mieszkalnej i ustalenia LTV-O »V« nie odzwierciedlałby pierwotnej wartości składnika aktywów zapisanej w dokumentacji kredytodawcy, to nie uchwyciłby odpowiednio rzeczywistej polityki kredytowej kredytodawcy w zakresie LTV-O.

Oprócz obliczania wskaźnika LTV-O zgodnie z metodą opisaną w pkt 2 i 3 powyżej krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego mogą również, jeżeli uznają to za konieczne w celu uwzględnienia specyfiki ich rynków, obliczyć wskaźnik LTV-O, odejmując od definicji »V« wskazanej w pkt 3 całkowitą kwotę wszystkich pozostających do spłaty kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej, wypłaconych lub nie, które są zabezpieczone »zabezpieczeniami mającymi pierwszeństwo« na nieruchomości, zamiast uwzględniać te kredyty przy obliczaniu »L« zgodnie z pkt 2.

W przypadku odrębnego monitorowania rynków kredytowych dla nieruchomości zakupionych na wynajem oraz nieruchomości zamieszkałych przez właścicieli definicję LTV-O stosuje się z następującymi wyjątkami:

dla kredytów na nieruchomości zakupione na wynajem:

—	»L« obejmuje tylko kredyty lub transze kredytów zabezpieczone przez kredytobiorcę na nieruchomości w momencie ich udzielenia, związane z kredytem na nieruchomość zakupioną na wynajem,

—	»V« obejmuje tylko wartość nieruchomości zakupionej na wynajem w momencie udzielenia kredytu.

dla kredytów na nieruchomości zamieszkałe przez właścicieli:

—	»L« obejmuje tylko kredyty lub transze kredytów zabezpieczone przez kredytobiorcę na nieruchomości w momencie ich udzielenia, związane z kredytem na nieruchomość zamieszkałą przez właściciela,

—	»V« obejmuje tylko wartość nieruchomości zamieszkałej przez właściciela w momencie udzielenia kredytu.

Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny zwracać uwagę na okoliczność, że współczynniki LTV są z natury procykliczne, a zatem powinny zachowywać ostrożność przy braniu pod uwagę takich współczynników w ramach monitorowania ryzyka. Mogą one również zbadać zasadność stosowania dodatkowych mierników, takich jak wskaźnik wysokości kredytu do wartości długoterminowej, gdzie wartość podlega korekcie zgodnie z długoterminowymi zmianami indeksu cen rynkowych.

2. Bieżący wskaźnik wysokości kredytu do wartości zabezpieczenia (LTV-C)

Wskaźnik LTV-C definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń »LC«:

a)	jest mierzony jako niespłacone saldo kredytu lub kredytów – zdefiniowane jako »L« w sekcji 1 pkt 2 – w dniu sprawozdawczym, z uwzględnieniem spłat kapitału, restrukturyzacji kredytu, nowo pobranego kapitału, naliczonych odsetek oraz, w przypadku kredytów w walutach obcych, zmian kursu walutowego;

podlega korekcie uwzględniającej oszczędności zgromadzone w inwestycyjnej spółce celowej przeznaczone na spłatę kapitału kredytu. Zgromadzone oszczędności mogą zostać odliczone od »LC« tylko w razie spełnienia następujących warunków:

1)	zgromadzone oszczędności są przedmiotem bezwarunkowego uprawnienia wierzyciela, z przewidzianym wprost celem spłaty kapitału kredytu w umownie przewidzianych terminach; i

2)	stosuje się odpowiednią redukcję wartości, określoną przez krajowy organ nadzoru makroostrożnościowego, w celu odzwierciedlenia ryzyk rynkowych związanych z inwestycją bazową lub osobą trzecią.

Na potrzeby obliczeń »VC«:

odzwierciedla zmiany wartości »V« zgodnie z definicją w sekcji 1 pkt 3, od ostatniego oszacowania nieruchomości. Bieżąca wartość nieruchomości powinna zostać oszacowana przez niezależnego zewnętrznego albo wewnętrznego rzeczoznawcę. W razie niedostępności takiego oszacowania bieżąca wartość nieruchomości może być szacowana z zastosowaniem granularnego indeksu wartości nieruchomości (np. opartego o dane transakcyjne). W razie niedostępności także takiego indeksu wartości nieruchomości dopuszczalne jest użycie granularnego indeksu cen nieruchomości po zastosowaniu odpowiednio wybranego sposobu odliczenia uwzględniającego obniżenie wartości nieruchomości. Każdy indeks wartości albo cen nieruchomości powinien być odpowiednio zróżnicowany według geograficznej lokalizacji nieruchomości oraz ich rodzaju;

b)	Uwzględnia się zmiany w zabezpieczeniach na nieruchomości posiadających pierwszeństwo zaspokojenia.

c)	Jest obliczany z częstotliwością roczną.

W przypadku odrębnego monitorowania rynków kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej dla nieruchomości zakupionych na wynajem oraz nieruchomości zamieszkałych przez właścicieli definicję LTV-C stosuje się z następującymi wyjątkami:

dla kredytów na nieruchomości zakupione na wynajem:

—	»LC« obejmuje tylko kredyty lub transze kredytów zabezpieczone przez kredytobiorcę na nieruchomości w momencie ich udzielenia, związane z kredytem na nieruchomość zakupioną na wynajem,

—	»VC« odnosi się do bieżącej wartości nieruchomości zakupionej na wynajem.

dla kredytów na nieruchomości zamieszkałe przez właścicieli:

—	»LC« obejmuje tylko kredyty lub transze kredytów zabezpieczone przez kredytobiorcę na nieruchomości w momencie ich udzielenia, związane z kredytem na nieruchomość zamieszkałą przez właściciela,

—	»VC« obejmuje tylko bieżącą wartość nieruchomości zamieszkałej przez właściciela.

3. Pierwotny wskaźnik wartości kredytu do dochodu (LTI-O)

Wskaźnik LTI-O definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń »L« ma takie samo znaczenie, jak w sekcji 1 pkt 2.

Na potrzeby obliczeń »I« to całkowity roczny dochód do dyspozycji kredytobiorcy odnotowany przez kredytodawcę w momencie udzielenia kredytu zabezpieczonego na nieruchomości mieszkalnej.

Przy ustalaniu »dochodu do dyspozycji« kredytobiorcy adresatom zaleca się przestrzeganie w jak największym stopniu definicji (1), a co najmniej definicji (2):

Definicja (1): »dochód do dyspozycji« = dochód pracowniczy + dochód z samozatrudnienia, np. dochód z zysków + dochód z rent i emerytur publicznych + dochód z rent i emerytur prywatnych oraz pracowniczych + dochód z zasiłków dla bezrobotnych + dochód z transferów społecznych innych niż zasiłki dla bezrobotnych + regularne transfery prywatne (takie jak alimenty) + dochód czynszowy brutto z nieruchomości + dochód z inwestycji finansowych + dochód z prywatnej działalności gospodarczej albo spółek osobowych + regularny dochód z innych źródeł – podatki – składki na służbę zdrowia/ubezpieczenie społeczne/ubezpieczenie zdrowotne + podatkowe ulgi odsetkowe.

Na potrzeby tej definicji:

»dochód czynszowy brutto z nieruchomości« obejmuje zarówno dochód czynszowy z posiadanej na własność nieruchomości bez aktualnego kredytu zabezpieczonego na nieruchomości mieszkalnej, jak również z nieruchomości zakupionej na wynajem. Dochód czynszowy powinien zostać ustalony na podstawie informacji dostępnych bankom albo ustalonym w inny sposób. W razie niedostępności precyzyjnych informacji instytucja składająca sprawozdanie powinna dostarczyć najlepsze szacunki, opisując metodę zastosowaną do ich otrzymania;

b)	»podatki« powinny obejmować, w kolejności według ważności, podatki od wynagrodzeń, ulgi podatkowe, składki emerytalne lub ubezpieczeniowe, jeżeli są pobierane od dochodu brutto, szczególne podatki, np. podatki majątkowe, i inne podatki niebędące podatkami od konsumpcji;

c)	»składki na służbę zdrowia/ubezpieczenie społeczne/ubezpieczenie zdrowotne« powinny obejmować sztywne obowiązkowe daniny naliczane w niektórych państwach po opodatkowaniu;

d)	»podatkowe ulgi odsetkowe« powinny obejmować zwroty od organów podatkowych w związku z odliczeniem odsetek od kredytu zabezpieczonego na nieruchomości mieszkalnej;

e)	»dopłaty do kredytów« powinny obejmować wszelkie wsparcie sektora publicznego mające na celu zmniejszenie ciężarów obsługi kredytów przez dłużników (np. wsparcie spłaty odsetek, wsparcie dotyczące spłat).

Definicja (2): »dochód do dyspozycji« = dochód pracowniczy + dochód z samozatrudnienia (np. dochód z zysków) – podatki.

dla kredytów na nieruchomości zakupione na wynajem:

—	»L« obejmuje tylko kredyty lub transze kredytów zabezpieczone przez kredytobiorcę na nieruchomości w momencie ich udzielenia, związane z kredytem na nieruchomość zakupioną na wynajem;

dla kredytów na nieruchomości zamieszkałe przez właścicieli:

—	»L« obejmuje tylko kredyty lub transze kredytów zabezpieczone przez kredytobiorcę na nieruchomości w momencie ich udzielenia, związane z kredytem na nieruchomość zamieszkałą przez właściciela,

—

w przypadku korzystania przez kredytodawcę zarówno z kredytu na nieruchomości zamieszkałe przez właściciela, jak i z kredytu na nieruchomości zakupione na wynajem, do pokrycia spłaty zadłużenia w związku z nieruchomością zamieszkałą przez właściciela może zostać użyty tylko dochód czynszowy z nieruchomości zakupionej na wynajem z odliczeniem kosztów obsługi zadłużenia w związku z zakupem nieruchomości na wynajem. W takiej sytuacji, najlepszą definicją »dochodu do dyspozycji« jest:

»dochód do dyspozycji« = dochód pracowniczy + dochód z samozatrudnienia, np. dochód z zysków + dochód z rent i emerytur publicznych + dochód z rent i emerytur prywatnych oraz pracowniczych + dochód z zasiłków dla bezrobotnych + dochód z transferów społecznych innych niż zasiłki dla bezrobotnych + regularne transfery prywatne (takie jak alimenty) + (dochód czynszowy brutto z nieruchomości – koszt obsługi zadłużenia w związku z wynajmowaną nieruchomością) + dochód z inwestycji finansowych + dochód z prywatnej działalności gospodarczej albo spółek osobowych + regularny dochód z innych źródeł + dopłaty do kredytów – podatki – składki na służbę zdrowia/ubezpieczenie społeczne/ubezpieczenie zdrowotne + podatkowe ulgi odsetkowe.

4. Pierwotny wskaźnik zadłużenia do dochodu (DTI-O)

Wskaźnik DTI-O definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń »D« obejmuje całkowite zadłużenie kredytobiorcy, niezależnie od tego, czy jest zabezpieczone na nieruchomości, w tym wszystkie niespłacone kredyty finansowe, tj. kredyty udzielone przez dostawców kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej i innych kredytodawców, w momencie udzielenia kredytu zabezpieczonego na nieruchomości mieszkalnej.

Na potrzeby obliczeń »I« ma takie samo znaczenie, jak w sekcji 3 pkt 4.

5. Pierwotny wskaźnik obsługi kredytu do dochodu (LSTI-O)

Wskaźnik LSTI-O definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń »LS« to roczny koszt obsługi kredytu zabezpieczonego na nieruchomości mieszkalnej, zdefiniowanego jako »L« w sekcji 1 pkt 2 w momencie udzielenia kredytu.

Na potrzeby obliczeń »I« ma takie samo znaczenie, jak w sekcji 3 pkt 4.

W przypadku odrębnego monitorowania rynków kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej zakupionej na wynajem oraz zamieszkałej przez właścicieli definicję LSTI-O stosuje się z następującymi wyjątkami:

dla kredytów na nieruchomości zakupione na wynajem:

—	»LS« to roczny koszt obsługi zadłużenia w związku z kredytem na nieruchomości zakupione na wynajem, w momencie udzielenia kredytu;

dla kredytów na nieruchomości zamieszkałe przez właścicieli:

—	»LS« to roczny koszt obsługi zadłużenia w związku z kredytem na nieruchomości zamieszkałe przez właściciela, w momencie udzielenia kredytu,

—

Odpowiednią najlepszą definicją »dochodu do dyspozycji« jest:

6. Pierwotny wskaźnik obsługi zadłużenia do dochodu (DSTI-O)

Wskaźnik DSTI-O definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń »DS« to roczny koszt obsługi całkowitego zadłużenia kredytobiorcy, zdefiniowanego jako »D« w sekcji 4 pkt 2 w momencie udzielenia kredytu.

Na potrzeby obliczeń »I« ma takie samo znaczenie, jak w sekcji 3 pkt 4.

DTI-O należy uznawać za wskaźnik opcjonalny, gdyż nie we wszystkich jurysdykcjach kredytodawcy mogą mieć dostęp do informacji niezbędnych dla obliczenia jego licznika. Jednakże w jurysdykcjach, w których kredytodawcy mają dostęp do takich informacji (np. przez rejestry kredytowe albo dane podatkowe), krajowym organom nadzoru makroostrożnościowego zdecydowanie zaleca się uwzględnienie także tego wskaźnika w ramach monitorowania ryzyka.

7. Wskaźnik zdolności spłaty odsetek (ICR)

Wskaźnik ICR definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń:

a)	»roczny dochód czynszowy brutto« to roczny dochód czynszowy z nieruchomości zakupionych na wynajem bez odliczenia jakichkolwiek wydatków operacyjnych mających na celu utrzymanie wartości nieruchomości lub podatków;

b)	»roczny koszt odsetek« to roczny koszt odsetek związanych z nieruchomościami zakupionymi na wynajem.

Wskaźnik może odnosić się do jego wartości w momencie udzielenia kredytu (ICR-O) albo jego wartości bieżącej (ICR-C).

8. Pierwotny wskaźnik zadłużenia do czynszu (LTR-O)

LTR-O definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczeń:

a)	»kredyt na nieruchomości zakupione na wynajem« ma takie samo znaczenie jak »L« w sekcji 1 pkt 2, ale jest ograniczone do kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej finansujących nieruchomości zakupione na wynajem;

b)	»roczny dochód czynszowy netto« to roczny dochód czynszowy z nieruchomości zakupionych na wynajem z odliczeniem jakichkolwiek wydatków operacyjnych mających na celu utrzymanie wartości nieruchomości, lecz bez odliczenia podatków;

c)	»roczny dochód czynszowy brutto« to roczny dochód czynszowy z najmu nieruchomości zakupionych na wynajem z odliczeniem jakichkolwiek wydatków operacyjnych mających na celu utrzymanie wartości nieruchomości.

Do obliczania LTR-O powinien być stosowany roczny dochód czynszowy netto. W razie niedostępności tej informacji dopuszczalne jest zastosowanie jako alternatywy rocznego dochodu czynszowego brutto.

”.

(1) W przypadku nieruchomości w budowie LTV-O w danym momencie n może być obliczony jako:

Formula

gdzie i = 1, …, n odnosi się do transz kredytu wypłaconych do momentu n, V 0 jest pierwotną wartością nieruchomości będących zabezpieczeniem (np. ziemi), a Formula odpowiada zmianie wartości nieruchomości, do jakiej doszło w okresach do wypłaty n-tej transzy kredytu.

ZAŁĄCZNIK V

Załącznik V do zalecenia ERRS/2016/14 otrzymuje brzmienie:

»ZAŁĄCZNIK V

WYTYCZNE DOTYCZĄCE DEFINICJI I WSKAŹNIKÓW

Niniejszy załącznik dostarcza wytycznych dotyczących szczególnych zagadnień związanych z definicjami wskaźników, a w szczególności dotyczących załącznika III. Jego celem nie jest dostarczanie szczegółowych technicznych instrukcji wypełniania formularzy załącznika III obejmujących wszystkie możliwe przypadki. Wytyczne powinny być ponadto interpretowane jako obejmujące docelowe definicje i docelowe metody, przy czym w niektórych przypadkach uzasadnione mogą być rozbieżności dla uwzględnienia specyfiki rynków lub segmentów rynku.

1. Definicje nieruchomości komercyjnych

Nie istnieje w chwili obecnej obejmująca całą Unię definicja nieruchomości komercyjnych, która byłaby wystarczająco precyzyjna dla celów nadzoru makroostrożnościowego.

Rozporządzenie (UE) nr 575/2013 definiuje w art. 4 ust. 1 pkt 75 nieruchomości mieszkalne, ale nie dostarcza precyzyjnej definicji nieruchomości komercyjnych innej niż opisanie ich w art. 126 jako »lokali biurowych lub innych nieruchomości komercyjnych«. Rozporządzenie to zawiera także dotyczący nieruchomości komercyjnych wymóg, aby wartość nieruchomości nie zależała od jakości kredytowej kredytobiorcy ani od przychodów generowanych przez projekt budowlany stanowiący przedmiot zabezpieczenia.

b)	Użyteczne dodatkowe kryterium zostało dostarczone przez EUNB: dominujące przeznaczenie nieruchomości »powinno być związane z działalnością gospodarczą« (1). Kryterium to jest użyteczne, ale w dalszym ciągu niewystarczająco precyzyjne dla celów nadzoru makroostrożnościowego.

Kolejnym możliwym źródłem definicji nieruchomości komercyjnych jest rozporządzenie Europejskiego Banku Centralnego (UE) nr 2016/867 (EBC/2016/13) (2). Chociaż założenie, na podstawie którego pierwotnie wydano niniejsze zalecenie, uzasadniało przyjęcie bardziej szczegółowych definicji na potrzeby stabilności finansowej, ostatnie zmiany w statystyce uwypukliły potrzebę ściślejszego dostosowania definicji nieruchomości komercyjnych do definicji zawartej w rozporządzeniu (UE) 2016/867 w celu ułatwienia działań monitorujących i analiz finansowych krajowych organów makroostrożnościowych oraz umożliwienia pełnej porównywalności między krajami.

Inicjatywa grupy G20 (3) dotycząca luk w danych jest zestawem 20 zaleceń dla wzmocnienia statystyk gospodarczych i finansowych, opracowanych w celu poprawy dostępności i porównywalności danych gospodarczych i finansowych po kryzysie finansowym w latach 2007–2008. W zaleceniach II.17 i II.18 drugiego etapu inicjatywy G-20 dotyczącej luk w danych (DGI-2) (4) podkreślono konieczność poprawy dostępności statystyk dotyczących zarówno nieruchomości mieszkalnych, jak i komercyjnych. W następstwie tej inicjatywy Komisja (Eurostat) opublikowała w 2017 r. sprawozdanie pt. »Commercial property price indicators: sources, methods and issues« (Wskaźniki cen nieruchomości komercyjnych: źródła, metody i trudności) (5), które zawiera informacje na temat danych źródłowych i metodologii w odniesieniu do wskaźników cen nieruchomości komercyjnych w celu lepszego informowania twórców statystyk oraz użytkowników o alternatywnych źródłach danych, alternatywnych metodach pomiaru i istniejących trudnościach.

Dokument konsultacyjny Bazylejskiego Komitetu Nadzoru Bankowego w sprawie zmian w standardowym podejściu do ryzyka kredytowego (6) również definiuje nieruchomości komercyjne jako przeciwieństwo nieruchomości mieszkalnych. Ekspozycja na nieruchomości mieszkalne jest zdefiniowana jako ekspozycja zabezpieczona na nieruchomościach mających charakter mieszkalny i odpowiadających wszelkim wymogom prawnym i regulacyjnym dla zajmowania nieruchomości w celach mieszkaniowych, tj. nieruchomościach mieszkalnych. Ekspozycja na nieruchomości komercyjne jest następnie zdefiniowana jako ekspozycja zabezpieczona na jakichkolwiek nieruchomościach niebędących nieruchomościami mieszkalnymi.

W świetle ograniczeń wskazanych powyżej definicji niniejsze zalecenie wprowadza roboczą definicję nieruchomości komercyjnych na szczególne potrzeby nadzoru makroostrożnościowego. Definiuje się w nim nieruchomości komercyjne jako nieruchomości przynoszące dochód, zarówno istniejące, jak i w trakcie zagospodarowania, w tym lokale mieszkalne na wynajem, nieruchomości przeznaczone przez ich właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność, istniejące lub w budowie, niesklasyfikowane jako nieruchomości mieszkalne, włączając mieszkania socjalne.

Dyskusyjne jest, czy za nieruchomości komercyjne należy uznawać nieruchomości w trakcie zagospodarowania. Praktyki krajowe w tym zakresie są rozbieżne. Doświadczenie szeregu państw członkowskich podczas niedawnego kryzysu finansowego wskazało jednak, jak ważne na potrzeby stabilności finansowej jest monitorowanie inwestycji w zakresie tego rodzaju działalności gospodarczej i ich finansowania.

Nieruchomości przynoszące dochód definiuje się jako wszystkie nieruchomości przynoszące dochód generowany przez czynsz lub zyski z ich sprzedaży. Nieruchomości zakupione na wynajem oraz lokale mieszkalne na wynajem stanowią zatem podkategorie nieruchomości przynoszących dochód.

Termin nieruchomości zakupione na wynajem odnosi się do wszelkich nieruchomości stanowiących bezpośrednio własność osób fizycznych, przeznaczonych głównie do wynajmowania najemcom. Nieruchomości zakupione na wynajem są obszarem granicznym między nieruchomościami mieszkalnymi a komercyjnymi. Ponieważ jednak działalność ta jest zazwyczaj podejmowana w niepełnym wymiarze czasowym, przez niezawodowych wynajmujących z niewielkimi zasobami nieruchomości, na potrzeby stabilności finansowej może ona być interpretowana jako należąca raczej do sektora nieruchomości mieszkalnych niż do sektora nieruchomości komercyjnych. Z tego powodu nieruchomości zakupione na wynajem klasyfikuje się jako nieruchomości mieszkalne, automatycznie wyłączając je z definicji nieruchomości komercyjnych, pomimo tego, że uważa się je za nieruchomości przynoszące dochód. Tym niemniej, z uwagi na szczególny charakter występującego ryzyka, krajowym organom nadzoru makroostrożnościowego zaleca się monitorowanie zmian w tym wyodrębnionym fragmencie rynku, jeżeli działalność ta stanowi znaczące źródło ryzyka albo znaczącą część stanu wszystkich lub nowych kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej. Z tego powodu dokonano podziału w ramach kredytów zabezpieczonych na nieruchomości mieszkalnej w celu rozróżnienia pomiędzy kredytami na nieruchomości zakupione na wynajem a kredytami na nieruchomości zamieszkałe przez właściciela. Nieruchomości zakupione na wynajem, które są w budowie, również uznaje się za nieruchomości mieszkalne. Podobnie lokale mieszkalne budowane w celu wykorzystania ich przez właścicieli do celów mieszkaniowych również uznaje się za nieruchomości mieszkalne.

Lokale mieszkalne na wynajem oznaczają nieruchomości stanowiące własność osób prawnych (np. zawodowych inwestorów) i przeznaczone do wynajmowania najemcom. Takie nieruchomości uważa się również za nieruchomości przynoszące dochód i jako takie są one klasyfikowane jako nieruchomości komercyjne. Ponadto lokale mieszkalne na wynajem w budowie również zalicza się do nieruchomości komercyjnych, konkretnie do nieruchomości przynoszących dochód w trakcie zagospodarowania. Odrębne monitorowanie finansowania lokali mieszkalnych na wynajem może mieć również znaczenie dla celów związanych ze stabilnością finansową. Z tego powodu przewidziano odrębne podziały dla tego typu kredytów.

Nieruchomości przynoszące dochód inne niż nieruchomości zakupione na wynajem oraz lokale mieszkalne na wynajem, istniejące lub w budowie, również wchodzą w zakres definicji nieruchomości komercyjnych. Przykłady takich innych rodzajów nieruchomości przynoszących dochód stanowią wynajmowane budynki biurowe i wynajmowane lokale użytkowe. W trakcie budowy takie rodzaje nieruchomości przynoszących dochód są uznawane za nieruchomości przynoszące dochód w trakcie zagospodarowania, które klasyfikuje się jako nieruchomości komercyjne.

Nieruchomości przeznaczone przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność obejmują lokale użytkowe, jak również nieruchomości o szczególnym charakterze, takie jak kościoły, uniwersytety, muzea itp. Dyskusyjne jest, czy nieruchomości przeznaczone przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność powinny być klasyfikowane jako nieruchomości komercyjne, czy też jako inny rodzaj nieruchomości. Praktyki krajowe w tym zakresie są różne, ponieważ ryzyko związane z takimi nieruchomościami może w niektórych państwach członkowskich być uznawane za inne niż ryzyko związane z nieruchomościami komercyjnymi. Uznając jednak, że ryzyko to może się różnić w poszczególnych państwach członkowskich, ważne jest także monitorowanie takiego ryzyka na potrzeby stabilności finansowej. Z tego powodu nieruchomości przeznaczone przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność zostały objęte definicją nieruchomości komercyjnych. Ponadto, w celu uwzględnienia specyfiki finansowania różnych rynków nieruchomości w poszczególnych państwach członkowskich, zastosowano również dodatkowe podziały umożliwiające odrębne monitorowanie ryzyka związanego z tymi rodzajami finansowania. Nieruchomości przeznaczone przez właścicieli na prowadzenie działalności gospodarczej, na określony cel lub określoną działalność powinno się także uznać za nieruchomości komercyjne, zarówno w fazie budowy, jak i po zakończeniu.

Mieszkalnictwo socjalne jest złożonym segmentem rynku nieruchomości, gdyż może ono przybierać różne formy w różnych państwach członkowskich, a także w ramach danego państwa członkowskiego. Biorąc pod uwagę, że mieszkania socjalne nie są zazwyczaj budowane, nabywane ani remontowane przez osoby fizyczne, nie są one klasyfikowane jako nieruchomości mieszkalne, lecz jako nieruchomości komercyjne. Jednakże w niektórych krajach, przez wzgląd na stabilność finansową, istotne jest odrębne monitorowanie ryzyka wynikającego z tego typu nieruchomości. Z tego powodu zastosowano dodatkowy podział w celu wyodrębnienia tego typu kredytów. Ponadto mieszkania socjalne stanowiące bezpośrednio własność państwa uznaje się za nieruchomości przeznaczone na realizację celów państwowych, a zatem klasyfikuje się je również jako nieruchomości komercyjne. Mieszkania socjalne w budowie również klasyfikuje się jako nieruchomości komercyjne, ponieważ uznaje się je za nieruchomości przynoszące dochód w trakcie zagospodarowania.

Wszelkie inne nieruchomości w budowie należy traktować jako nieruchomości mieszkalne lub nieruchomości komercyjne, zgodnie z ogólnymi definicjami zawartymi odpowiednio w ppkt 4) i 38) sekcji 2 pkt 1 ppkt 1.

2. Źródła danych dotyczących nieruchomości komercyjnych

2.1. Wskaźniki na fizycznym rynku nieruchomości komercyjnych

Wskaźniki dotyczące nieruchomości komercyjnych na rynku fizycznym mogą być uzyskane przez:

a)	źródła publiczne, np. narodowe agencje statystyczne albo rejestry nieruchomości; lub

b)	dostawców danych z sektora prywatnego obejmujących istotną część rynku nieruchomości komercyjnych.

Sprawozdanie ERRS w sprawie nieruchomości komercyjnych i stabilności finansowej w UE (Report on Commercial Real Estate and Financial Stability in the EU) podaje przegląd dostępnych indeksów cenowych i możliwych źródeł danych (7).

2.2. Wskaźniki ekspozycji systemu finansowego wobec sektora nieruchomości komercyjnych

Ekspozycje uczestników rynku, przynajmniej tych z sektora finansowego, mogą zostać zebrane ze sprawozdań nadzorczych. Część danych jest już zbierana przez EBC i EIOPA na poziomie krajowym. Stopień szczegółowości tych danych nie jest jednak wysoki. Nowe formularze sprawozdawczości nadzorczej dla banków, tj. pakiety sprawozdawcze FINREP i COREP, dla zakładów ubezpieczeń podlegających dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE (8) oraz dla funduszy inwestycyjnych podlegających dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/61/UE (9) mogą umożliwić bardziej granularny wgląd w ekspozycje instytucji finansowych na sektor nieruchomości komercyjnych.

Klasyfikacje przewidziane w statystycznej klasyfikacji działalności gospodarczej we Wspólnocie Europejskiej (NACE rev. 2.0) mogą być użyteczne dla przybliżenia ekspozycji instytucji finansowych na sektor nieruchomości komercyjnych, gdyż są one szeroko akceptowane przez instytucje Unii i stosowane w nadzorczych formularzach sprawozdawczych dla banków i zakładów ubezpieczeń. Istotne w związku z tym wydają się dwie sekcje:

a)	sekcja F: budownictwo, z wyłączeniem inżynierii lądowej i wodnej; i

b)	sekcja L: obsługa nieruchomości, z wyłączeniem agencji obsługi nieruchomości.

Największą wadą stosowania klasyfikacji NACE jest to, że dotyczą one sektorów gospodarki, a nie kredytów. Przykładowo, kredyt udzielony spółce z sektora nieruchomości w celu zakupu floty samochodowej będzie wykazany w sekcji L, pomimo tego, że nie jest to kredyt na nieruchomość komercyjną.

2.3. Zastosowanie danych z sektora prywatnego

W przypadku stosowania przez krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego danych od dostawcy z sektora prywatnego w celu opracowania wskaźników dotyczących nieruchomości komercyjnych, organy te powinny zidentyfikować różnice w zakresie danych i w definicjach w porównaniu z zakresem i definicjami przewidzianymi w niniejszym zaleceniu. Powinny one też być w stanie podać szczegóły dotyczące metodologii stosowanej przez dostawcę oraz zakresu próby. Dane pochodzące od dostawcy z sektora prywatnego powinny być reprezentatywne dla całego rynku i odpowiednich podziałów określonych w zaleceniu D:

a)	rodzaju nieruchomości;

b)	lokalizacji nieruchomości;

c)	rodzaju i przynależności państwowej inwestora;

d)	rodzaju i przynależności państwowej kredytodawcy.

3. Odpowiednie podziały wskaźników

W odniesieniu do odpowiednich podziałów określonych w zaleceniu D krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny być w stanie dokonać oceny odpowiedniości takich podziałów dla ich rynków nieruchomości komercyjnych, jeżeli używają ich dla celów monitorowania, uwzględniając zasadę proporcjonalności.

»Rodzaj nieruchomości« odnosi się do podstawowego sposobu użytkowania nieruchomości komercyjnej. Dla wskaźników dotyczących nieruchomości komercyjnych ten podział powinien zawierać następujące kategorie:

a)	mieszkalne, np. budynki wielorodzinne;

b)	działalność detaliczna, np. hotele, restauracje, galerie handlowe;

c)	biura, np. nieruchomości użytkowane głównie jako biura dla działalności gospodarczej lub zawodowej;

d)	przemysłowe, np. nieruchomości użytkowane dla celów produkcyjnych, dystrybucji i logistyki;

e)	inne rodzaje nieruchomości komercyjnych.

W razie jednoczesnego użytkowania nieruchomości w różnych celach nieruchomość tę uznaje się za dwie odrębne nieruchomości (w oparciu np. o powierzchnię wykorzystywaną w dany sposób), o ile dokonanie takiego podziału jest praktyczne; w przeciwnym przypadku nieruchomość tę klasyfikuje się według jej przeważającego sposobu użytkowania.

»Lokalizacja nieruchomości« odnosi się do podziału geograficznego (np. na regiony) lub do fragmentów rynku nieruchomości, przy czym podział ten powinien co najmniej uwzględniać najlepsze i gorsze lokalizacje. Najlepsza lokalizacja to lokalizacja ogólnie uważana za najlepszą na danym rynku, co znajduje odzwierciedlenie w rentowności najmu (zazwyczaj najniższa na rynku). Dla budynków biurowych może to być centralna lokalizacja w dużym mieście. Dla budynków przeznaczonych dla działalności detalicznej może to odnosić się do centrów miast z dużym ruchem pieszym albo położonych centralnie centrów handlowych. Dla budynków przeznaczonych do działalności logistycznej może to odnosić się do lokalizacji dysponującej niezbędną infrastrukturą i dostępem do usług, z doskonałym dostępem do sieci transportowych.

»Terytorium nieruchomości« odnosi się do terytorium, na którym położona jest nieruchomość stanowiąca zabezpieczenie kredytu udzielonego w ramach krajowego systemu finansowego któregokolwiek z państw członkowskich. Podział ten powinien obejmować następujące podkategorie:

a)	terytorium kraju;

b)	terytorium obce w podziale na poszczególne kraje, które krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego danego państwa członkowskiego uznają za istotne na potrzeby stabilności finansowej.

»Rodzaj inwestora« odnosi się do szerokich kategorii inwestorów, takich jak:

banki;

b)	zakłady ubezpieczeń;

c)	fundusze emerytalno-rentowe

d)	fundusze inwestycyjne;

e)	spółki z sektora nieruchomości;

inne.

Prawdopodobne jest, że dostępne będą tylko dane dotyczące zarejestrowanych kredytobiorców lub inwestorów. Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny być jednak świadome, że zarejestrowany kredytobiorca lub inwestor może różnić się od ostatecznego kredytobiorcy lub inwestora, będącego ostatecznym źródłem ryzyka. Organy zachęca się zatem również do monitorowania informacji dotyczących ostatecznych kredytobiorców lub inwestorów, np. przez informacje zbierane od uczestników rynku celem lepszego zrozumienia zachowań uczestników rynku i ryzyka.

»Rodzaj kredytodawcy« odnosi się do szerokich kategorii kredytodawców, takich jak:

a)	banki, w tym »złe banki«;

b)	zakłady ubezpieczeń;

c)	fundusze emerytalno-rentowe.

Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego mogą mieć potrzebę zmiany listy rodzajów inwestorów i kredytodawców dla odzwierciedlenia charakterystyki miejscowego sektora nieruchomości komercyjnych.

»Przynależność państwowa« odnosi się do kraju, w którym uczestnik rynku jest wpisany do rejestru. Przynależność państwowa inwestorów i kredytodawców powinna podlegać podziałowi przynajmniej na następujące trzy kategorie geograficzne:

krajowi;

b)	reszta Europejskiego Obszaru Gospodarczego;

c)	reszta świata.

Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny być świadome, że przynależność państwowa zarejestrowanego inwestora lub kredytodawcy może różnić się od przynależności państwowej ostatecznego inwestora lub kredytodawcy, będącego ostatecznym źródłem ryzyka. Organy zachęca się zatem również do monitorowania informacji dotyczących przynależności państwowej ostatecznego inwestora lub kredytodawcy, np. przez informacje zbierane od uczestników rynku.

Podziały, o których mowa w zaleceniu D.2 należy uznać za zalecane minimum. Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego nie są jednak pozbawione możliwości korzystania z dodatkowych podziałów, które, w oparciu o własne definicje i wskaźniki oraz przy uwzględnieniu specyfiki krajowego rynku nieruchomości komercyjnych, uznają za konieczne na potrzeby stabilności finansowej. W odniesieniu do tych dodatkowych podziałów krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego mogą zdecydować się na monitorowanie i klasyfikowanie tych segmentów rynku, zgodnie z tym, co uznają za właściwe dla swoich krajowych rynków nieruchomości komercyjnych. Ponadto w przypadku nieuznania niektórych podkategorii nieruchomości komercyjnych lub nieruchomości mieszkalnych za istotne na potrzeby stabilności finansowej, krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego mają prawo zdecydować o niemonitorowaniu ryzyka wynikającego z takich rodzajów nieruchomości lub ich finansowania. W takich przypadkach niepodejmowanie działań przez krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego zostanie uznane za uzasadnione, pod warunkiem przedstawienia odpowiedniego uzasadnienia.

4. Metody obliczania wskaźników rynku fizycznego

Cena nieruchomości komercyjnych odnosi się do wartości przy założeniu stałej jakości, tj. wartości rynkowej nieruchomości nieuwzględniającej zmian w jakości, takich jak pogorszenie (i starzenie się) albo ulepszenie (np. remont), za pomocą korekty jakości.

Zgodnie z wytycznymi wynikającymi z prac zainicjowanych przez Eurostat dane dotyczące cen powinny być zbierane na podstawie rzeczywistych transakcji. W przypadku gdy nie są one dostępne lub w pełni reprezentatywne, można opracować dane przybliżone na podstawie danych z oszacowań lub wycen, o ile dane te odzwierciedlają bieżące ceny rynkowe, a nie zrównoważone podejście do pomiaru cen.

5. Ocena ekspozycji systemu finansowego na sektor nieruchomości komercyjnych

Na ekspozycję systemu finansowego na sektor nieruchomości komercyjnych składają się zarówno kredyty, udzielane często przez banki, a niekiedy też przez zakłady ubezpieczeń, jak i inwestycje, dokonywane często przez zakłady ubezpieczeń, fundusze emerytalne i rentowe oraz fundusze inwestycyjne. Inwestycje mogą odnosić się zarówno do bezpośrednio utrzymywanych zasobów nieruchomości komercyjnych, np. dysponowania do nich tytułami prawnymi, jak również pośrednio utrzymywanych zasobów nieruchomości komercyjnych, np. za pośrednictwem papierów wartościowych i funduszy inwestycyjnych. W przypadku, gdy kredytodawca lub inwestor wykorzystuje spółkę specjalnego przeznaczenia (SPV) jako sposób finansowania zakupu nieruchomości na cele komercyjne, takie kredyty lub inwestycje powinny być uznawane za bezpośrednie kredyty lub inwestycje (zasada przełamania osobowości prawnej).

Przy ocenie tych ekspozycji dla systemu jako całości krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny być świadome ryzyka podwójnego uwzględnienia. Inwestorzy mogą inwestować w nieruchomości komercyjne bezpośrednio i pośrednio. Przykładowo, fundusze emerytalne i rentowe oraz zakłady ubezpieczeń często inwestują w nieruchomości komercyjne pośrednio.

Trudniejsze może być również uchwycenie ekspozycji zagranicznych uczestników rynku, którzy mogą stanowić istotną część rynku (10). Wskazane jest monitorowanie działalności tych uczestników rynku, gdyż są oni ważni dla funkcjonowania rynku nieruchomości komercyjnych.

Ponieważ straty z działalności związanej z nieruchomościami komercyjnymi często koncentrują się w kredytach na nieruchomości komercyjne udzielanych przez banki, krajowym organom nadzoru makroostrożnościowego zaleca się zwracanie szczególnej uwagi na tę działalność przy ich monitorowaniu.

6. Metody obliczania LTV

Załącznik IV określa metody obliczania LTV-O i LTV-C. Istnieje jednak szereg szczególnych czynników, które należy uwzględnić przy obliczaniu tych wskaźników dla nieruchomości komercyjnych.

W przypadku kredytu konsorcjalnego LTV-O należy obliczać jako stosunek pierwotnej wartości wszystkich kredytów udzielonych kredytobiorcy do wartości nieruchomości w momencie udzielenia kredytu. Jeżeli kredyt dotyczy większej liczby nieruchomości, LTV-O powinno być obliczane jako stosunek pierwotnej wartości kredytu lub kredytów do łącznej wartości nieruchomości, których dotyczą.

Z uwagi na to, że w sektorze nieruchomości komercyjnych liczba nieruchomości jest znacznie mniejsza i nieruchomości te są znacznie bardziej różnorodne niż w sektorze nieruchomości mieszkalnych, bardziej odpowiednie jest obliczanie LTV-C na podstawie oszacowania wartości poszczególnych nieruchomości niż z zastosowaniem indeksu wartości lub cen.

Wreszcie, krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny monitorować rozkład LTV ze szczególnym naciskiem na kredyty obarczone największym ryzykiem, tj. te z najwyższym LTV, gdyż straty często wynikają z takiego ryzyka zdarzeń skrajnych.

7. Metoda obliczania wskaźnika zdolności spłaty odsetek (ICR) i wskaźnika zdolności spłaty kosztów obsługi zadłużenia (DSCR)

Wskaźnik zdolności spłaty odsetek (ICR) i wskaźnik zdolności spłaty kosztów zadłużenia (DSCR) odnoszą się do dochodu czynszowego generowanego przez nieruchomość przynoszącą dochód lub większą liczbę takich nieruchomości, lub też do przepływów pieniężnych generowanych przez prowadzenie działalności gospodarczej, realizowanie określonego celu lub prowadzenie innej działalności przez właścicieli nieruchomości lub większej liczby nieruchomości, bez uwzględnienia podatków i kosztów operacyjnych, które kredytobiorca musi ponieść w celu utrzymania wartości nieruchomości oraz – w przypadku przepływu środków pieniężnych – po ich skorygowaniu o inne koszty i korzyści bezpośrednio związane z korzystaniem z nieruchomości.

ICR definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczania ICR:

»roczny dochód netto« obejmuje roczny dochód czynszowy z wynajmu nieruchomości najemcom lub roczny przepływ środków pieniężnych generowany przez prowadzenie działalności gospodarczej, realizowanie określonego celu lub prowadzenie innej działalność przez właścicieli nieruchomości, bez uwzględnienia podatków i kosztów operacyjnych mających na celu utrzymanie wartości nieruchomości oraz – w przypadku przepływu środków pieniężnych – po ich skorygowaniu o inne koszty i korzyści bezpośrednio związane z korzystaniem z nieruchomości.

b)	»roczny koszt odsetek« oznacza roczny koszt odsetek związanych z kredytem zabezpieczonym na jednej lub większej liczbie nieruchomości komercyjnych.

Celem ICR jest pomiar zakresu, w jakim dochód generowany przez nieruchomość jest wystarczający do pokrycia wydatków kredytodawcy na odsetki w związku z nabyciem tej nieruchomości. ICR powinien być zatem badany na poziomie poszczególnych nieruchomości.

DSCR definiuje się jako:

Formula

Na potrzeby obliczania DSCR:

»roczny dochód netto« oznacza roczny dochód czynszowy z wynajmu nieruchomości najemcom lub roczny przepływ środków pieniężnych generowany przez prowadzenie działalności gospodarczej, realizowanie określonego celu lub prowadzenie innej działalność przez właścicieli nieruchomości, bez uwzględnienia podatków i kosztów operacyjnych mających na celu utrzymanie wartości nieruchomości oraz – w przypadku przepływu środków pieniężnych – po ich skorygowaniu o inne koszty i korzyści bezpośrednio związane z korzystaniem z nieruchomości.

b)	»roczny koszt obsługi zadłużenia« oznacza roczny koszt obsługi zadłużenia związanego z kredytem zabezpieczonym na jednej lub większej liczbie nieruchomości komercyjnych.

Celem DSCR jest ocena całkowitego ciężaru zadłużenia, jaki kredytobiorca ponosi w związku z nieruchomością. Dlatego mianownik obejmuje nie tylko wydatki na odsetki, ale również amortyzację kredytu, czyli spłaty kapitału. Głównym problemem dla takiego wskaźnika jest kwestia, czy ma on być obliczany na poziomie nieruchomości, czy na poziomie kredytobiorcy. Finansowanie nieruchomości komercyjnych odbywa się z reguły na zasadzie ograniczonej odpowiedzialności, tj. kredytodawca jest uprawniony do spłat z dochodu z nieruchomości, ale nie z innego dochodu lub aktywów kredytobiorcy. Bardziej realistycznym i odpowiednim podejściem jest zatem obliczanie DSCR na poziomie nieruchomości. Zorientowanie się na całkowity dochód kredytobiorcy zrodziłoby ponadto istotne problemy dotyczące konsolidacji utrudniające zdefiniowanie miernika, który byłby porównywalny między państwami członkowskimi.

8. Dodatkowe wskaźniki mające znaczenie dla nieruchomości przynoszących dochód w trakcie zagospodarowania

Dla nieruchomości przynoszących dochód w trakcie zagospodarowania krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego mogą monitorować wskaźnik wysokości kredytu do kosztów (LTC) zamiast LTV. LTC odpowiada stosunkowi pierwotnej wartości wszystkich udzielonych kredytów do kosztów związanych z budową nieruchomości aż do jej zakończenia.

Krajowe organy nadzoru makroostrożnościowego powinny ponadto skoncentrować monitorowanie na inwestycjach obarczonych największym ryzykiem, np. takich mających bardzo niskie wskaźniki uprzedniej sprzedaży lub uprzedniego wynajmu. Dla każdego budynku w trakcie budowy wskaźnik uprzedniego wynajmu jest stosunkiem powierzchni już wynajętej przez dewelopera w momencie udzielenia kredytu do całkowitej powierzchni dostępnej po zakończeniu budowy; podobnie, wskaźnik uprzedniej sprzedaży jest stosunkiem powierzchni już sprzedanej przez dewelopera w momencie udzielenia kredytu do całkowitej powierzchni dostępnej po zakończeniu budowy.

9. Coroczne publikowanie ekspozycji na sektor nieruchomości komercyjnych przez Europejskie Organy Nadzoru

Zaleca się, aby Europejskie Organy Nadzoru, opierając się na informacjach dostępnych z nadzorczych formularzy sprawozdawczych, ujawniały z częstotliwością co najmniej roczną zagregowane informacje o ekspozycjach na różne krajowe rynki nieruchomości komercyjnych w Unii dla podmiotów podlegających ich nadzorowi oraz na zasadzie nieskonsolidowanej. Można się spodziewać, że podanie takich danych do wiadomości publicznej przełoży się na zwiększenie stanu wiedzy krajowych organów nadzoru makroostrożnościowego w zakresie aktywności podmiotów z innych państw członkowskich na ich lokalnych rynkach nieruchomości komercyjnych. W razie obaw dotyczących zakresu lub jakości publikowanych danych publikacja taka powinna być opatrzona stosownymi komentarzami.

Co do zasady Europejskie Organy Nadzoru powinny umożliwiać każdemu krajowemu organowi nadzoru makroostrożnościowego w Unii dokonywanie oceny ekspozycji wszystkich unijnych instytucji finansowych na jego rynek krajowy. Oznacza to, że dane zbierane dla wszystkich unijnych instytucji finansowych powinny być zagregowane na poziomie krajowym.

Ujawniając takie zagregowane informacje, Europejskie Organy Nadzoru powinny wykorzystać informacje zawarte w nadzorczych formularzach sprawozdawczych podające geograficzny podział ekspozycji kredytowych lub (bezpośrednich i pośrednich) inwestycji. Jeżeli formularze sprawozdawcze przewidują podział według kodów NACE (11), nieruchomości komercyjne mogą być określane zarówno jako sekcja »F« jak i sekcja »L«, chociaż ściśle rzecz biorąc niektóre podkategorie musiałyby zostać wykluczone zgodnie z definicją nieruchomości komercyjnych przyjętą w niniejszym zaleceniu.

«.

(1) Zob. zapytanie EUNB ID 2014_1214 z dnia 21 listopada 2014 r.

(2) Rozporządzenie Europejskiego Banku Centralnego (UE) 2016/867 z dnia 18 maja 2016 r. w sprawie zbierania danych granularnych dotyczących ekspozycji kredytowych i ryzyka kredytowego (EBC/2016/13) (Dz.U. L 144 z 1.6.2016, s. 44).

(3) Rada Stabilności Finansowej oraz Międzynarodowy Fundusz Walutowy, The financial crisis and information gaps – report to the G-20 finance ministers and central bank governors, 29 października 2009 r.

(4) Rada Stabilności Finansowej i Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Sixth Progress Report on the Implementation of the G-20 Data Gaps Initiative, wrzesień 2015 r.

(5) Commercial property price indicators: sources, methods and issues, Sprawozdania statystyczne z 2017 r., Eurostat, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, 2017 r.

(6) Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego, Revisions to the Standardised Approach to credit risk – second consultative document, grudzień 2015 r.

(7) ERRS, Report on Commercial Real Estate and Financial Stability in the EU, grudzień 2015 r., w szczególności załącznik II, sekcja 2.2.

(8) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/138/WE z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie podejmowania i prowadzenia działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej (Wypłacalność II) (Dz.U. L 335 z 17.12.2009, s. 1).

(9) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2011/61/UE z dnia 8 czerwca 2011 r. w sprawie zarządzających alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zmiany dyrektyw 2003/41/WE i 2009/65/WE oraz rozporządzeń (WE) nr 1060/2009 i (UE) nr 1095/2010 (Dz.U. L 174 z 1.7.2011, s. 1).

(10) ERRS, Sprawozdanie w sprawie nieruchomości komercyjnych i stabilności finansowej w UE, grudzień 2015, w szczególności sekcja 2.3 i ramka 1.

(11) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1893/2006 z dnia 20 grudnia 2006 r. w sprawie statystycznej klasyfikacji działalności gospodarczej NACE Rev. 2 i zmieniającego rozporządzenie Rady (EWG) nr 3037/90 oraz niektóre rozporządzenia WE w sprawie określonych dziedzin statystycznych (Dz.U. L 393 z 30.12.2006, s. 1).

13.8.2019

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 271/43

KOMUNIKAT KOMISJI

Wytyczne dotyczące udziału oferentów z państw trzecich w unijnym rynku zamówień publicznych oraz wprowadzania na ten rynek towarów z państw trzecich

(2019/C 271/02)

Spis treści

Dlaczego powstały niniejsze wytyczne?

Ramy prawne

Udział oferentów z państw trzecich w unijnym rynku zamówień publicznych oraz wprowadzanie na ten rynek towarów z państw trzecich

1.1.

Umowy dotyczące udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym oraz instrument dotyczący udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym

1.2.

Przepisy i umowy dotyczące poszczególnych sektorów i projektów

1.2.1.

Udzielanie zamówień publicznych organizowane zgodnie z umowami międzyrządowymi

1.2.2.

Środki w sektorze użyteczności publicznej

1.2.3.

Zakupy w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa

1.3.

W praktyce

Rażąco niskie oferty

2.1.

Rozpoznawanie rażąco niskich ofert

2.2.

Prowadzenie dochodzeń w sprawie rażąco niskich ofert

2.3.

Odrzucanie rażąco niskich ofert

2.4.

W praktyce

Standardy jakości – strategiczne podejście do zamówień publicznych

3.1.

Planowanie inwestycji

3.2.

Określenie kryteriów jakości w procedurze udzielania zamówień publicznych

3.3.

Monitorowanie realizacji zamówienia

3.4.

W praktyce

Praktyczna pomoc Komisji Europejskiej

W skrócie

WYKAZ SKRÓTÓW

Nazwa skrócona	Definicja
TSUE	Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej
EOG	Europejski Obszar Gospodarczy
EMAS	system ekozarządzania i audytu
UE	Unia Europejska
FTA	umowa o wolnym handlu
GPP	zielone zamówienia publiczne
GPA	Porozumienie w sprawie zamówień rządowych zawarte w ramach Światowej Organizacji Handlu
MOP	Międzynarodowa Organizacja Pracy
IPI	instrument dotyczący udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym
OECD	Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju
B+R	badania i rozwój
TFUE	Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej
WTO	Światowa Organizacja Handlu

Dlaczego powstały niniejsze wytyczne?

W marcu 2019 r. Komisja Europejska i Wysoki Przedstawiciel Unii do Spraw Zagranicznych i Polityki Bezpieczeństwa przyjęli wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej i Rady pt. „UE–Chiny – perspektywa strategiczna” (1) („komunikat”), w którym stwierdzono, że UE potrzebuje proaktywnego podejścia, aby wzmocnić swoją konkurencyjność i zapewnić równe warunki działania.

W relacjach gospodarczych UE powinna nadal dążyć do uzyskania bardziej wyrównanych warunków opartych na zasadzie wzajemności. Duże znaczenie w tej kwestii mają zamówienia publiczne, które odpowiadają za około 14 % unijnego produktu krajowego brutto.

Ustanowienie jednolitego rynku udzielania zamówień publicznych jest jednym z głównych osiągnięć rynku wewnętrznego. Ogłaszanie przetargów w całej UE zapewnia przejrzystość i tworzy możliwości dla przedsiębiorstw we wszystkich państwach Unii. Skuteczniejsze wdrażanie przepisów w przypadku oferentów zagranicznych ma zagwarantować zachowanie najwyższych standardów jakości na wszystkich etapach procedury, dobry stosunek wartości do ceny, zrównoważony charakter projektów oraz równe warunki działania dla przedsiębiorstw z UE i spoza UE, które uczestniczą w procedurach udzielania zamówień publicznych.

Komisja zobowiązała się zatem do „opublikowania wytycznych w sprawie ram prawnych dotyczących udziału zagranicznych oferentów w unijnym rynku zamówień publicznych oraz wprowadzania na ten rynek towarów zagranicznych, przy uwzględnieniu unijnych i międzynarodowych zasad regulujących udzielanie zamówień publicznych, w tym w przypadku rażąco niskich ofert, oraz przestrzegania norm bezpieczeństwa, pracy i norm środowiskowych” (działanie 7).

Rada Europejska wyraziła poparcie wobec podejścia Komisji i wezwała Unię do podjęcia działań, aby „chroniła swoje interesy w obliczu nieuczciwych praktyk państw trzecich, w pełni wykorzystując instrumenty ochrony handlu i nasze przepisy dotyczące zamówień publicznych, a także zapewniając faktyczną wzajemność z państwami trzecimi w zakresie zamówień publicznych”. Podkreśliła również, że „należy zapewnić uczciwą konkurencję w ramach jednolitego rynku i na szczeblu globalnym, zarówno w celu ochrony konsumentów, jak i na potrzeby wspierania wzrostu gospodarczego i konkurencyjności, zgodnie z długofalowymi interesami strategicznymi Unii” (2).

Ponadto Komisja zobowiązała się również do dokonania przed końcem 2019 r. wspólnie z państwami członkowskimi przeglądu wdrażania obecnych ram pod kątem ewentualnych niedociągnięć. Wszelkie niedociągnięcia wskazane w tym przeglądzie zostaną dogłębnie zbadane, w szczególności pod kątem ewentualnych luk zaburzających równe warunki działania dla przedsiębiorstw z UE i spoza UE, które uczestniczą w procedurach udzielania zamówień publicznych.

W odniesieniu do oferentów, towarów i usług z państw trzecich nie zawsze obowiązują te same lub równoważne normy środowiskowe lub społeczne lub normy pracy, które obowiązują wykonawców z UE. Oferenci z państw trzecich mogą też nie podlegać rygorystycznym zasadom pomocy państwa podobnym do tych obowiązujących w UE. Może to spowodować, że oferenci, towary i usługi z UE znajdą się w mniej korzystnej sytuacji. Unijne przepisy dotyczące zamówień publicznych należy stosować w sposób zapewniający, aby oferenci z UE i państw trzecich spełniali te same lub równoważne normy i wymogi.

Rozwiązanie problemu zakłóceń na europejskich rynkach zamówień publicznych będących wynikiem subsydiów państw trzecich lub innych form finansowania wspieranego przez państwo prawdopodobnie będzie wymagać wielowymiarowej interwencji. Stosowanie przepisów dotyczących rażąco niskich ofert jest w tym kontekście kluczowe, ale może nie wystarczyć i może istnieć konieczność przeprowadzenia dalszej analizy.

W komunikacie przywołano również zobowiązanie Komisji do zapewnienia wzajemności w dostępie do zagranicznych rynków zamówień publicznych. Na przestrzeni lat UE w znacznym stopniu otworzyła swoje rynki zamówień publicznych przed państwami trzecimi, ale unijne przedsiębiorstwa często napotykają trudności w uzyskaniu dostępu do możliwości pozyskiwania zamówień publicznych na niektórych rynkach zagranicznych. W 2016 r. Komisja przedstawiła zmieniony wniosek w sprawie instrumentu dotyczącego udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym (3), który, jeżeli zostanie przyjęty, otworzy przed naszymi przedsiębiorstwami drzwi i pozwoli im konkurować na równych warunkach z przedsiębiorstwami spoza UE.

Zobowiązując się do podjęcia działań przedstawionych w komunikacie, Komisja potwierdziła, że zależy jej na wspieraniu uczciwej konkurencji i równych warunków działania na rynku wewnętrznym w dziedzinie zamówień publicznych.

Zgodnie z założeniami komunikatu „UE–Chiny – perspektywa strategiczna” niniejsze wytyczne mają pomóc nabywcom publicznym, zwiększając ich zrozumienie pewnych praktycznych aspektów procedur udzielania zamówień publicznych określonych w stosownych przepisach UE w sytuacji, gdy w przetargu biorą udział uczestnicy z państw trzecich. Ich celem jest również propagowanie zasady polegającej na uwzględnianiu w procedurach udzielania zamówień publicznych nie tylko cen, ale również wysokich europejskich norm, w szczególności norm w dziedzinie pracy, środowiska i bezpieczeństwa. Pomagają zatem w zapewnieniu równych warunków działania dla unijnych oferentów, towarów i usług. Niniejsze wytyczne opierają się na komunikacie „Skuteczne zamówienia publiczne dla Europy” (4), w którym zawiązano szerokie partnerstwo z państwami członkowskim w celu zwiększenia skuteczności zamówień publicznych. Znajomość i wykorzystanie możliwości oferowanych przez istniejące ramy prawne pomoże wzmocnić jednolity rynek i przyczyni się do wyrównania szans na unijnym rynku zamówień publicznych.

Ramy prawne

Ramy regulujące zamówienia publiczne określono w szeregu instrumentów. Zgodnie z Traktatem o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) (5) zamówienia publiczne w UE podlegają podstawowym zasadom dotyczącym przejrzystości, równego traktowania i niedyskryminacji. W dyrektywach w sprawie zamówień publicznych określono minimalne ujednolicone przepisy dotyczące zamówień publicznych. Przepisy te regulują sposób, w jaki organy publiczne i niektóre podmioty świadczące usługi pożytku publicznego zakupują towary oraz zamawiają roboty budowlane i usługi. Przepisy te transponowano do prawodawstwa krajowego i mają one zastosowanie do ofert, których wartość pieniężna przekracza określoną kwotę. Zasady proceduralne mają zastosowanie do wszystkich zamówień, bez względu na pochodzenie oferenta.

W kontekście międzynarodowym traktaty zawarte przez UE określają, kto uzyskał dostęp do unijnego rynku zamówień publicznych. Najważniejszym w tej kwestii traktatem jest Porozumienie w sprawie zamówień rządowych (GPA) (6), które otwiera unijny rynek zamówień publicznych przed innymi stronami porozumienia. Co więcej, szereg unijnych umów o wolnym handlu (FTA) zawiera rozdziały dotyczące zamówień publicznych. Niniejsze wytyczne nie zastępują odpowiednich przepisów dotyczących zamówień publicznych i nie należy ich traktować jako poradnika na temat „przestrzegania wymogów określonych w przepisach”. Jedynie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do wydawania ostatecznej i wiążącej wykładni prawa unijnego (7). Wytyczne nie naruszają międzynarodowych zobowiązań UE w odniesieniu do jej partnerów handlowych.

1. Udział oferentów z państw trzecich w unijnym rynku zamówień publicznych oraz wprowadzanie na ten rynek towarów z państw trzecich

Art. 25 dyrektywy 2014/24/UE.

W zakresie, w jakim obejmują to załączniki 1, 2, 4 i 5 (8) oraz uwagi ogólne do dodatku I Unii Europejskiej do Porozumienia GPA, a także inne umowy międzynarodowe, którymi związana jest Unia, instytucje zamawiające przyznają robotom budowlanym, dostawom, usługom i wykonawcom sygnatariuszy wspomnianych umów i Porozumienia traktowanie nie mniej korzystne niż traktowanie przyznane robotom budowlanym, dostawom, usługom i wykonawcom Unii.

UE aktywnie dąży do otwarcia przed europejskimi przedsiębiorstwami możliwości pozyskiwania zamówień publicznych, opowiadając się za wzajemnym otwarciem rynków zamówień publicznych państw trzecich. W negocjacjach międzynarodowych UE wspiera szersze stosowanie kryteriów jakości, w tym aspektów środowiskowych, społecznych, pracowniczych i innowacyjnych, oraz ambitne otwarcie międzynarodowych rynków zamówień publicznych.

UE zobowiązała się w szeregu umów międzynarodowych (takich jak Porozumienie w sprawie zamówień rządowych i dwustronne umowy o wolnym handlu z rozdziałami dotyczącymi zamówień publicznych) do zapewnienia dostępu do swojego rynku zamówień publicznych w odniesieniu do niektórych robót budowlanych, dostaw, usług i wykonawców z kilku państw trzecich.

W związku z tym w dyrektywach w sprawie zamówień publicznych przewidziano, że nabywcy publiczni w UE przyznają robotom budowlanym, dostawom, usługom i wykonawcom sygnatariuszy wspomnianych umów i porozumienia traktowanie nie mniej korzystne niż traktowanie przyznane robotom budowlanym, dostawom, usługom i wykonawcom Unii w zakresie, w którym objęto je w tych umowach i w porozumieniu (9).

Poza tym zobowiązaniem wykonawcy z państw trzecich, którzy nie zawarli żadnej umowy przewidującej otwarcie unijnego rynku zamówień publicznych lub których towary, usługi i roboty budowlane nie są objęte taką umową, nie mają zapewnionego udziału w procedurach udzielania zamówień publicznych w UE i mogą zostać z nich wykluczeni.

1.1. Umowy dotyczące udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym oraz instrument dotyczący udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym

Porozumienie w sprawie zamówień rządowych (GPA)

Porozumienie w sprawie zamówień rządowych zawarte w ramach Światowej Organizacji Handlu (WTO) umożliwia wykonawcom z 19 innych uczestniczących partnerów WTO składanie ofert w sprawie określonych zamówień publicznych w UE, a przedsiębiorstwom z UE – składanie ofert w sprawie zamówień publicznych 19 pozostałych partnerów w ramach WTO.

Dwustronne umowy o wolnym handlu

UE zawarła z państwami z całego świata umowy o wolnym handlu (FTA), które zapewniają przedsiębiorstwom stron lepszy dostęp do rynków zamówień publicznych drugiej strony.

Tak jest na przykład w przypadku niedawnych umów handlowych z Kanadą i Japonią.

Jeżeli nabywcy publiczni otrzymują ofertę od wykonawcy spoza UE, powinni sprawdzić, czy oferta jest objęta zawartymi przez UE umowami dotyczącymi udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym, takimi jak GPA lub umowy o wolnym handlu, aby ustalić, czy oferent uzyskał dostęp do tego zamówienia.

Obecnie do GPA należy 20 stron: UE w imieniu swoich 28 państw członkowskich, Armenia, Australia, Chińskie Tajpej, Czarnogóra, Hongkong (Chiny), Islandia, Izrael, Japonia, Kanada, Korea Południowa, Liechtenstein, Mołdawia, Norwegia, Nowa Zelandia, Singapur, Stany Zjednoczone Ameryki, Szwajcaria, Ukraina oraz Niderlandy (w imieniu Aruby).

GPA oraz rozdziały FTA o zamówieniach rządowych nie mają automatycznego zastosowania do wszystkich zamówień rządowych stron. GPA i FTA składają się z dwóch części:

a)	tekst prawny zawierający przepisy dotyczące zasad i procedur oraz

b)	listy poszczególnych stron dotyczące zakresu zastosowania.

Listy dotyczące zakresu stosowania określają, które podmioty publiczne muszą przestrzegać uzgodnionych przepisów i w jakim stopniu ich zamówienia towarów i usług są otwarte na udział wykonawców (i ich towarów i usług) z pozostałych stron GPA lub partnerów w ramach FTA.

Zakresem objęte są tylko zamówienia przekraczające określone wartości progowe przedstawione na listach poszczególnych stron dotyczących zakresu stosowania.

Unijne listy dotyczące rynkowego zakresu stosowania przedstawiono w załącznikach do dodatku I do GPA oraz we właściwych załącznikach do odpowiednich FTA. Opierając się na tych źródłach, nabywca publiczny może ustalić, czy oferent (lub jego towary i usługi) uzyskał dostęp do zamówienia nabywcy.

UE wykorzystuje swoje FTA do propagowania podejścia opartego na wykorzystaniu kwestii środowiskowych, społecznych i dotyczących pracy, pod warunkiem że uwzględnia się je w sposób niedyskryminujący. Umowy te przyczyniają się do jeszcze większego otwarcia rynków zamówień publicznych w UE i w państwach trzecich.

W przypadku umów o wolnym handlu (FTA) instytucje zamawiające muszą przestrzegać podobnych procedur weryfikacji zakresu stosowania planowanego zamówienia. UE włączyła do wielu swoich FTA przepisy dotyczące zamówień publicznych i zobowiązania dotyczące dostępu do rynku. Większość FTA opiera się na strukturze GPA.

Instrument dotyczący udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym

Komisja przedstawiła wniosek w sprawie instrumentu dotyczącego udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym (10), aby przyczynić się do wzrostu wzajemności i wzmocnić pozycję w negocjacjach z państwami trzecimi w sprawie otwarcia ich rynków zamówień publicznych dla unijnych przedsiębiorstw. Jest jasne, że takie narzędzie nacisku jest potrzebne do przeciwdziałania środkom dyskryminującym i całkowitym zamknięciom rynku.

Dlatego właśnie w dniu 21 marca 2019 r. Rada Europejska wezwała w swoich konkluzjach do „[…] wznowienia dyskusji nad unijnym instrumentem dotyczącym udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym” (11).

1.2. Przepisy i umowy dotyczące poszczególnych sektorów i projektów

Umowy międzyrządowe

Umowy międzynarodowe z państwami trzecimi mogą zawierać szczegółowe przepisy dotyczące zamówień publicznych, jeżeli są one zgodne z określonymi w Traktacie zasadami dotyczącymi przejrzystości, równego traktowania i niedyskryminacji.

Sektor użyteczności publicznej

W sektorze użyteczności publicznej nabywcy publiczni mogą odrzucać oferty dotyczące zamówień na dostawy, jeżeli ponad 50 % produktów pochodzi z określonych państw trzecich.

Obronność i bezpieczeństwo

Jeżeli chodzi zamówienia w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa, państwa członkowskie zachowują swobodę podejmowania decyzji o zezwalaniu nabywcom publicznym na dopuszczanie oferentów zagranicznych.

1.2.1. Udzielanie zamówień publicznych organizowane zgodnie z umowami międzyrządowymi

W szczególnych sytuacjach i w przypadku określonych projektów państwa członkowskie mogą planować udzielanie zamówień w oparciu o umowy międzynarodowe z państwami trzecimi, których systemy udzielania zamówień różnią się od ram europejskich.

Procedury udzielania zamówień publicznych w ramach takich umów są wyłączone z zakresu przepisów UE dotyczących zamówień publicznych na warunkach określonych w dyrektywach oraz pod warunkiem że szczegółowe przepisy dotyczące zamówień zawarte w umowie międzynarodowej są w pełni zgodne z Traktatem UE, w szczególności z zasadami przejrzystości, równego traktowania i niedyskryminacji. Takie umowy należy zgłosić Komisji.

Zamówienia zorganizowane na podstawie takich umów międzynarodowych muszą być zgodne z zasadami zawartymi w Traktacie UE, w tym dotyczącymi odpowiedniej i otwartej publikacji, zapewniając wszystkim przedsiębiorstwom możliwość wzięcia udziału, niezależnie lokalizacji ich siedziby czy kraju pochodzenia. Udzielenie zamówienia w sposób bezpośredni, który z natury rzeczy nie zapewnia przejrzystości i konkurencji, jest niezgodne z tymi podstawowymi zasadami.

W kontekście zewnętrznym żadna umowa międzynarodowa zawarta między państwem członkowskim i co najmniej jednym państwem trzecim nie może stanowić podstawy do udzielania zamówień bezpośrednio państwom trzecim lub ich wykonawcom. Byłoby to niezgodne z wyłączną kompetencją UE w zakresie wspólnej polityki handlowej oraz z podstawowymi zasadami dotyczącymi zamówień publicznych zawartymi w traktatach UE. Również korzystne warunki finansowania projektu nie mogą stanowić podstawy do bezpośredniego udzielenia zamówienia.

1.2.2. Środki w sektorze użyteczności publicznej

Art. 85 dyrektywy 2014/25/UE – Oferty obejmujące produkty pochodzące z państw trzecich

Niniejszy artykuł ma zastosowanie do ofert obejmujących produkty pochodzące z państw trzecich, z którymi Unia nie zawarła wielostronnych ani dwustronnych umów zapewniających przedsiębiorstwom Unii porównywalny i skuteczny dostęp do rynków tych państw trzecich. Pozostaje to bez uszczerbku dla zobowiązań Unii lub jej państw członkowskich wobec państw trzecich.

Każda oferta przedłożona w kontekście udzielenia zamówienia na dostawy może zostać odrzucona, jeżeli udział produktów pochodzących z państw trzecich, zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 952/2013, przekracza 50 % całkowitej wartości produktów objętych ofertą. Do celów niniejszego artykułu oprogramowanie wykorzystywane w wyposażeniu sieci telekomunikacyjnych uważa się za produkt.

Z zastrzeżeniem akapitu drugiego niniejszego ustępu, jeżeli co najmniej dwie oferty są równoważne w świetle kryteriów udzielenia zamówienia określonych w art. 82, preferowane są oferty, które nie mogą zostać odrzucone na mocy ust. 2 niniejszego artykułu. Do celów niniejszego artykułu ceny tych ofert uważa się za równoważne, jeżeli różnica pomiędzy nimi nie przekracza 3 %. Oferta nie może być jednak preferowana w stosunku do innej oferty na mocy akapitu pierwszego, jeżeli jej przyjęcie zobowiązywałoby podmiot zamawiający do nabycia sprzętu różniącego się od już wykorzystywanego, czego rezultatem byłyby niekompatybilność, techniczne trudności w eksploatacji i utrzymaniu lub nieproporcjonalnie wysokie koszty.

Do celów niniejszego artykułu te państwa trzecie, które decyzją Rady zgodnie z ust. 1 zostały objęte korzyściami płynącymi z niniejszej dyrektywy, nie będą uwzględniane przy ustalaniu udziału produktów pochodzących z państw trzecich, o którym mowa w ust. 2.

W art. 43 dyrektywy 2014/25/UE nie przyznaje się wszystkim wykonawcom z państw trzecich gwarantowanego dostępu do unijnego rynku zamówień publicznych. Przewiduje on ponadto specjalny system w zakresie ofert obejmujących produkty pochodzące z państw trzecich. Określono to w art. 85 dyrektywy 2014/25/UE.

Nabywcy publiczni działający w sektorach gospodarki wodnej, energetyki, transportu i usług pocztowych mogą odrzucać oferty dotyczące zamówień na dostawy, jeżeli udział produktów pochodzących z państwa trzeciego przekracza 50 % całkowitej wartości produktów objętych ofertą.

Ten system stosuje się jedynie w przypadku ofert obejmujących produkty pochodzące z państw trzecich, które nie są objęte umową zapewniającą unijnym przedsiębiorstwom porównywalny i skuteczny dostęp do rynków tych państw trzecich.

Jeżeli nabywca publiczny nie odrzuci takiej oferty, ale dopuści jej udział w procedurze udzielania zamówień, jest on zobowiązany do preferowania równoważnych ofert o udziale produktów pochodzących z państw trzecich na poziomie poniżej 50 % (12). Nabywca publiczny nie ma obowiązku preferować takiej oferty, jeżeli zobowiązywałoby to podmiot zamawiający do nabycia sprzętu różniącego się od już wykorzystywanego pod względem właściwości technicznych, czego rezultatem byłyby niekompatybilność, techniczne trudności w eksploatacji i utrzymaniu lub nieproporcjonalnie wysokie koszty.

Ostatnio pewien nabywca publiczny skorzystał z przewidzianej w art. 85 dyrektywy sektorowej swobody do nałożenia na oferenta obowiązku złożenia oświadczeń dotyczących pochodzenia swoich produktów. Ponieważ ponad 50 % produktów pochodziło z państw trzecich objętych zakresem stosowania tego przepisu, nabywca odrzucił tę ofertę.

1.2.3. Zakupy w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa

Motyw 18 dyrektywy 2009/81/UE:

Zamówienia na broń, amunicję i materiały wojenne, udzielane przez instytucje/podmioty zamawiające działające w sektorze obronności, są wyłączone z zakresu stosowania Porozumienia w sprawie zamówień rządowych zawartego w ramach Światowej Organizacji Handlu. Inne zamówienia objęte niniejszą dyrektywą są również wyłączone z zakresu stosowania Porozumienia w sprawie zamówień rządowych na mocy art. XXIII (13) tego porozumienia. […]

Wyłączenie to oznacza również, że w konkretnym kontekście rynków obronności i bezpieczeństwa państwa członkowskie zachowują uprawnienia do decydowania, czy ich instytucje/podmioty zamawiające mogą pozwolić wykonawcom z krajów trzecich na uczestnictwo w procedurach udzielania zamówień. Powinny one podjąć taką decyzję na podstawie relacji wartości do ceny, uznając potrzebę konkurencyjnej na rynku światowym bazy przemysłowej i technologicznej europejskiego sektora obronnego, znaczenie otwartych i uczciwych rynków, a także czerpania wspólnych korzyści. Państwa członkowskie powinny domagać się coraz szerszego otwierania rynków. Ich partnerzy powinni również wykazać się otwartością na podstawie reguł uzgodnionych na szczeblu międzynarodowym, zwłaszcza dotyczących otwartej i uczciwej konkurencji.

Zakupy towarów i usług w sektorach obronności i bezpieczeństwa mają często charakter zakupów newralgicznych. Szczegółowe wymogi dotyczące takich zakupów określono w dyrektywie 2009/81/WE (14) w kontekście konieczności zapewnienia przez państwa członkowskie bezpieczeństwa dostaw, jak również ochrony informacji niejawnych.

W przypadku zakupów dokonanych na podstawie dyrektywy w sprawie zamówień w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa to państwa członkowskie określają w swoich przepisach krajowych (15), czy ich nabywcy publiczni mogą pozwolić wykonawcom z krajów trzecich na uczestnictwo w procedurach udzielania zamówień (16). Jeżeli nabywcy publiczni decydują o niedopuszczeniu wykonawców lub towarów z państw trzecich, mogą wskazać takie ogólne ograniczenie już w ogłoszeniu o zamówieniu i w dokumentacji przetargowej. Mogą również uznać, że będą indywidualnie odrzucać takie oferty w decyzji o udzieleniu zamówienia. W tym drugim przypadku nabywcy publiczni wskazują w dokumentacji przetargowej, że zastrzegają sobie prawo do odrzucenia ofert ze względów obronności i bezpieczeństwa.

Aby chronić swoje szczególne interesy w zakresie bezpieczeństwa, nabywcy publiczni mogą również zastosować inne środki:

—	mogą nałożyć na oferentów wymóg przedstawienia krajowych poświadczeń bezpieczeństwa i przyjmować zagraniczne poświadczenia bezpieczeństwa tylko wtedy, jeżeli uznaje się je za równoważne, w zależności od stopnia współpracy wywiadowczej między danymi państwami,

—	mogą wymagać od zagranicznych oferentów certyfikatów poświadczających, że transport wyposażenia będzie dozwolony, uwzględniając dodatkowe dostawy w sytuacjach kryzysowych,

—	mogą również wymagać od oferentów zobowiązania się w kwestii dostępu do informacji niejawnych i ich poufności,

—

mogą wymagać, aby dostawcy i rozwiązania pozostawali w zgodności z dodatkowymi wymogami wynikającymi z określonych przepisów w zakresie bezpieczeństwa. Na przykład w dziedzinie cyberbezpieczeństwa dyrektywa w sprawie bezpieczeństwa sieci i informacji (17) zawiera środki na rzecz wysokiego wspólnego poziomu bezpieczeństwa sieci i systemów informatycznych na terytorium Unii.

Nabywcy publiczni mogą wymagać od wykonawców otwarcia swojego łańcucha dostaw na przetargi konkurencyjne. Dzięki temu do łańcucha dostaw mogą dołączyć nowe podmioty (18).

W przypadku niektórych nadzwyczajnych zakupów w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa w grę wchodzą interesy bezpieczeństwa narodowego. Niektóre umowy wymagają stosowania tak surowych wymogów w zakresie bezpieczeństwa dostaw lub są tak poufne i ważne z punktu widzenia suwerenności narodowej, że szczegółowe przepisy dyrektywy 2009/81/WE mogą nie wystarczyć do zabezpieczenia istotnych interesów bezpieczeństwa państwa członkowskiego.

W przypadku takich zakupów w art. 346 TFUE przewidziano odstępstwo umożliwiające państwom członkowskim udzielanie zamówień bez stosowania zasad określonych w dyrektywie (19). Państwa członkowskie muszą indywidualnie ocenić, czy można zastosować to wyłączenie, wskazując, o które istotne interesy bezpieczeństwa chodzi, oraz oceniając konieczność zastosowania konkretnego środka przy uwzględnieniu zasady proporcjonalności i konieczności ścisłej interpretacji takiego odstępstwa (20).

1.3. W praktyce

Umowy dotyczące udzielania zamówień publicznych w kontekście międzynarodowym

—	Nabywcy publiczni powinni sprawdzić, czy oferenta z państwa trzeciego obejmuje GPA lub umowa dwustronna. Jeżeli nie obejmuje, oferenci ci nie mają zagwarantowanego dostępu do procedur udzielania zamówień publicznych w UE.

Zamówienia na podstawie umów międzyrządowych

—	Zamówienia muszą być zgodne z określonymi w Traktacie zasadami dotyczącymi przejrzystości, równego traktowania i niedyskryminacji.

—	Zamówień nie można udzielać bezpośrednio na podstawie takich umów.

Zamówienia na podstawie dyrektywy sektorowej

—	Nabywcy publiczni powinni sprawdzić, czy ponad 50 % produktów oferowanych w ramach zamówienia na dostawy pochodzi z państw trzecich.

—	Jeżeli dane państwo trzecie nie jest objęte GPA lub umową dwustronną, oferta może zostać odrzucona.

Zamówienia w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa

—	Zamówienia te nie są objęte GPA ani obowiązującymi umowami dwustronnymi.

—	Nabywcy publiczni nie muszą dopuszczać wykonawców z państw trzecich.

2. Rażąco niskie oferty

Art. 69 dyrektywy 2014/24/UE.

Instytucje zamawiające wymagają od wykonawców wyjaśnień dotyczących ceny lub kosztów zaproponowanych w ofercie, jeżeli oferta wydaje się rażąco niska w stosunku do odnośnych robót budowlanych, dostaw lub usług.

Wyjaśnienia, o których mowa w ust. 1, mogą w szczególności dotyczyć:

a)	ekonomiczności procesu produkcyjnego, świadczonych usług lub danej metody budowy;

b)	wybranych rozwiązań technicznych lub dostępnych dla oferenta wyjątkowo korzystnych warunków dostawy produktów lub usług bądź realizacji obiektu budowlanego;

c)	oryginalności obiektu budowlanego, dostaw lub usług, proponowanych przez oferenta;

d)	zgodności z obowiązkami, o których mowa w art. 18 ust. 2;

e)	zgodności z obowiązkami, o których mowa w art. 71;

f)	możliwości uzyskania przez oferenta pomocy państwa.

Instytucja zamawiająca ocenia dostarczone informacje w drodze konsultacji z oferentem. Może ona odrzucić ofertę wyłącznie w przypadku, gdy dostarczone dowody nie uzasadniają w zadowalającym stopniu niskiego poziomu proponowanej ceny lub proponowanych kosztów, biorąc pod uwagę elementy, o których mowa w ust. 2. Instytucje zamawiające odrzucają ofertę, jeżeli stwierdzą, że jest ona rażąco niska, ponieważ jest niezgodna z mającymi zastosowanie obowiązkami, o których mowa w art. 18 ust. 2.

W przypadku nabywców publicznych rozpoznawanie, prowadzenie dochodzeń w sprawie oraz odrzucanie rażąco niskich ofert służy zapewnieniu równych warunków działania.

Przy formułowaniu specyfikacji istotnych warunków zamówienia nabywcy publiczni powinni zwracać szczególną uwagę na oczekiwaną cenę lub oczekiwane koszty towarów lub usług. Nabywca publiczny będzie musiał uwzględniać w swoim oszacowaniu wszystkie kryteria określone w dokumentacji przetargowej, w tym wymogi dotyczące realizacji zamówienia, kryteria kwalifikacji i udzielenia zamówienia.

Przeprowadzenie dokładnych obliczeń przed rozpoczęciem procedury udzielania zamówień publicznych pozwoli uniknąć trudności na późniejszym etapie. Informacje zawarte w dokumentacji przetargowej dotyczące rzędu wielkości, również w kategoriach pieniężnych, którego spodziewa się nabywca publiczny, mogą stanowić dobrą wskazówkę dla oferentów w kwestii oczekiwanego poziomu jakości i pozwolą uniknąć otrzymywania nieodpowiednich ofert.

Po otrzymaniu ofert nabywca publiczny będzie musiał ocenić, czy obliczenia zawarte w ofertach wyglądają na racjonalne. Na przykład oferta może zawierać cenę lub koszty, które odbiegają od ceny lub kosztów zaproponowanych przez innych oferentów lub od własnego oszacowania nabywcy publicznego, jednocześnie nie przedstawiając w porównaniu z innymi ofertami żadnych szczególnych elementów, które jasno uzasadniałyby tę różnicę. Nabywcy publiczni mogą podawać w wątpliwość, czy oferta jest ekonomicznie zrównoważona i czy może zostać zrealizowana zgodnie z wymaganiami przetargowymi oraz mającymi zastosowanie zobowiązaniami prawnymi lub czy oferta nie jest rażąco niska.

Należy znać cenę

—	Wiedza na temat rynku jest kluczowa

—	Należy mieć na uwadze ceny wcześniejszych zamówień

—	Należy konsultować się ze specjalistami i innymi zamawiającymi

2.1. Rozpoznawanie rażąco niskich ofert

W dyrektywach nie przedstawiono definicji rażąco niskiej oferty ani konkretnej metody obliczania progu anomalii. Niektóre państwa członkowskie ustanowiły dobrowolne lub obowiązkowe metody. Państwa członkowskie mają swobodę ustanawiania krajowych zasad lub metod służących do rozpoznawania ofert, co do których istnieje podejrzenie, że są rażąco niskie, pod warunkiem że zasady te są obiektywne i niedyskryminujące (21). Mogą one stosować metody arytmetyczne oparte na ocenie odchylenia oferty od średniej ceny wszystkich ofert (22) lub od wartości zamówienia oszacowanej przez nabywcę publicznego. Można również odnieść się do różnicy między dwiema ofertami o najniższej wartości. Takie zasady mogą obejmować konkretne progi procentowe, które należy wykorzystać do rozpoznawania rażąco niskich ofert. Jeżeli w przepisach krajowych nie przewidziano konkretnej metody, nabywcy publiczni mogą samodzielnie ustanowić przejrzyste i niedyskryminujące metody.

Oferty mogą sprawiać wrażenie rażąco niskich w odniesieniu do wszystkich istotnych parametrów i kryteriów udzielenia zamówienia. Taka sytuacja może mieć na przykład miejsce, jeżeli stosunek oferowanej jakości do ceny wzbudza podejrzenia.

Jeżeli nabywca publiczny otrzyma ofertę, co do której podejrzewa, że może być rażąco niska, jest prawnie zobowiązany do wezwania danego wykonawcy do przedstawienia wyjaśnień w sprawie oferowanej ceny (23). Nabywca publiczny nie może odrzucić oferty bez zapewnienia wykonawcy możliwości przedstawienia wyjaśnień na temat swojej ceny i jej uzasadnienia. Ma to również zastosowanie do metod arytmetycznych wykorzystywanych do rozpoznawania podejrzanych ofert. Takie metody nie stanowią podstawy do natychmiastowego odrzucenia oferty bez przeprowadzenia dochodzenia.

Rozpoznawanie rażąco niskich ofert

NALEŻY PRZYJRZEĆ SIĘ WSZYSTKIM PARAMETROM OFERTY

—	Czy obliczenia zawarte w ofercie wyglądają na racjonalne?

—	Czy oferent może zrealizować to, co oferuje, za cenę, którą proponuje?

—	Czy w moim kraju istnieje metoda, która pomaga w rozpoznawaniu, ocenie i ewaluacji?

Nie ma pewności, że oferta jest solidna?

2.2. Prowadzenie dochodzeń w sprawie rażąco niskich ofert

Co do zasady nabywcy publiczni powinni wymagać od wykonawcy wykazania zasadności założeń lub praktyk technicznych, gospodarczych lub prawnych leżących u podstaw oferty. Aby móc ocenić wyjaśnienia przedstawione przez oferenta, nabywcy publiczni powinni wymagać przekazania wszystkich informacji szczegółowych, które uważają za istotne (24). W szczególności orzecznictwo wymaga, aby nabywcy publiczni zwracali się na piśmie o podanie informacji szczegółowych dotyczących tych elementów oferty, co do których istnieje podejrzenie nieprawidłowości i które w danym przypadku wzbudziły wątpliwości nabywcy publicznego (25). Nabywcy publiczni powinni zwracać szczególną uwagę na zdolność oferenta do spełnienia po zaproponowanej cenie wszystkich wymogów zawartych w dokumentacji przetargowej, w tym wymogów dotyczących społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych i zielonych zamówień publicznych.

Zasadniczo nabywcy publiczni mogą wymagać przedstawienia informacji dotyczących wszelkich kwestii, które uważają za istotne dla oceny proponowanego poziomu cen lub kosztów. Zgodnie z dyrektywą kwestie te mogą obejmować aspekty dotyczące ekonomiczności procesu produkcyjnego, w tym podstawę oferowanych kosztów w ciągu całego cyklu życia, a także rozwiązań technicznych lub oryginalności oferty (26). Wykaz tych aspektów nie jest wyczerpujący.

Nabywców publicznych zachęca się również (27) do sprawdzenia, czy oferta jest zgodna z mającymi zastosowanie obowiązkami w dziedzinie prawa ochrony środowiska, prawa socjalnego i prawa pracy, ustanowionymi w przepisach unijnych, krajowych, układach zbiorowych bądź w przepisach międzynarodowego prawa ochrony środowiska, międzynarodowego prawa socjalnego i międzynarodowego prawa pracy wymienionych w załączniku X (28). Te obowiązki mają bezpośrednie zastosowanie niezależnie od tego, czy są uwzględnione w dokumentacji przetargowej.

Wyjaśnienia wymagane od oferenta mogą również dotyczyć potencjalnie nieuczciwych praktyk handlowych, takich jak subsydia zagraniczne lub dumping zakłócający rynek wewnętrzny. Podczas zadawania pytań dotyczących nieuczciwych praktyk handlowych nabywcy publiczni powinni zwracać szczególną uwagę na oferty towarów lub usług z państw trzecich, w których ceny i koszty mogą być zniekształcone w wyniku finansowania ze strony państwa. Fakt istnienia wsparcia finansowego ze strony państwa obcego można uwzględnić w ogólnej ocenie wykonalności oferty.

Oferent będzie musiał dostarczyć wszystkie dowody niezbędne do przedstawienia wystarczającego wyjaśnienia. Może to obejmować szczegółowe informacje wraz z odpowiednią dokumentacją dotyczącą procesu produkcji, obiektów, warunków socjalnych, certyfikatów, norm środowiskowych itp. Powody przedstawione przez oferenta w celu udowodnienia, że oferta jest wykonalna, muszą być zgodne z warunkami pierwotnej oferty (29). W tym kontekście nabywcy publiczni nie powinni poprzestawać na wymaganiu od oferenta złożenia uroczystego oświadczenia, że zamierza przestrzegać tych zobowiązań.

W trakcie dochodzenia nabywca publiczny może zadawać dodatkowe pytania, szczególnie na potrzeby dokonania oceny, czy przedstawione informacje są prawdziwe. Oferent może również zostać wezwany do przedstawienia dalszych informacji szczegółowych dotyczących kwestii i aspektów, których nabywca publiczny nie określił w swoim pierwotnym wezwaniu, ale które pojawiły się dopiero w wyniku oceny dostarczonych informacji.

Prowadzenie dochodzeń w sprawie rażąco niskich ofert

WEZWANIE OFERENTA DO PRZEDSTAWIENIA INFORMACJI

Przykłady:

—	W jaki sposób oferent obliczył ogólne ceny i koszty?

—	W jaki sposób oferent ustalił określoną cenę za określony produkt?

—	Czy cena pozwala na spełnienie wszystkich wymogów prawnych i umownych?

—	Czy cena pozwala na spełnienie wszystkich wymaganych norm dotyczących pracy i środowiska?

—	W jaki sposób oferta jest finansowana? Czy obliczenia są prawidłowe?

—	Nie należy się wahać z wezwaniem do przekazania wszelkich informacji uznawanych za istotne.

—	Należy wymagać konkretnych dowodów.

Wyjaśnienia oferenta są nieprzekonujące?

2.3. Odrzucanie rażąco niskich ofert

Nabywca publiczny może odrzucić ofertę, jeżeli pomimo zebranych dowodów nie jest przekonany – przy czym nie musi tego uzasadniać – że oferent będzie w stanie wykonać zamówienie po zaoferowanej cenie lub koszcie oraz zgodnie z dokumentacją przetargową i wszystkimi mającymi zastosowanie zobowiązaniami prawnymi.

Decyzja może być oparta na jednym elemencie lub na połączeniu różnych czynników, m.in. na tym, czy przestrzegane są normy dotyczące pracy i środowiska oraz czy przyznano pomoc państwa, co prowadzi do ostatecznej oceny nabywcy publicznego.

Zgodnie z art. 69 ust. 3 dyrektywy 2014/24/UE nabywcy publiczni mają obowiązek odrzucić ofertę, jeżeli stwierdzą, że oferowane rażąco niska cena lub rażąco niskie koszty wynikają z nieprzestrzegania przez oferenta bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa unijnego lub krajowego, układów zbiorowych lub przepisów międzynarodowych w dziedzinie prawa socjalnego, prawa pracy lub prawa ochrony środowiska (art. 18 ust. 2 dyrektywy 2014/24/UE w związku z załącznikiem X do dyrektywy – zob. wcześniejsze odniesienie w sekcji 2 powyżej).

Odrzucanie rażąco niskich ofert

ARGUMENTY MUSZĄ BYĆ PRZEKONUJĄCE

—	Oferent musi udowodnić, że jego oferta jest zasadna.

—	Czy oferent uczynił to w odniesieniu do wszystkich aspektów, o które został zapytany?

—	Czy można uznać, że oferent jest w stanie wypełnić WSZYSTKIE WYMOGI UMOWNE, mieszcząc się w proponowanej cenie?

—	Jeżeli wciąż istnieją uzasadnione wątpliwości, ofertę można odrzucić.

—	W przypadku ustalenia, że oferta jest rażąco niska, ponieważ jest niezgodna ze zobowiązaniami prawnymi określonymi w art. 18 ust. 2 dyrektywy 2014/24 – należy ją odrzucić.

2.4. W praktyce

Rażąco niskie oferty

—	Nabywcy publiczni muszą sprawdzić, czy oferta jest rozsądna finansowo, czy też jest rażąco niska.

—	Nabywcy publiczni muszą skontaktować się z oferentem. Mogą mu zadać dowolne pytania, które uważają za stosowne.

—	Jeżeli nie są przekonani co do finansowej wykonalności oferty, mogą ją odrzucić.

3. Standardy jakości – strategiczne podejście do zamówień publicznych

Komisja uznała znaczenie zamówień publicznych jako potężnego narzędzia służącego do wydawania środków publicznych w sposób efektywny, zrównoważony i strategiczny. W komunikacie „Skuteczne zamówienia publiczne dla Europy” (30) Komisja podkreśliła, że stosowanie wysokich standardów jakości ma zasadnicze znaczenie dla organów rządowych centralnego i lokalnego szczebla, aby mogły reagować na wyzwania społeczne, środowiskowe i gospodarcze. Podkreślając znaczenie strategicznych zamówień publicznych, Komisja ma na celu podnieść w państwach członkowskich świadomość znaczenia strategicznych zamówień publicznych, zarówno wewnątrz Unii, jak i podczas rozpatrywania ofert wykonawców z państw trzecich.

Strategiczne zamówienia publiczne umożliwiają wydawanie pieniędzy publicznych w sposób bardziej odpowiedzialny i strategiczny, wspierają inwestycje w UE i mogą pomóc w stworzeniu równych warunków działania dzięki zapewnieniu, aby wszyscy oferenci przestrzegali tych samych standardów, niezależnie od ich pochodzenia.

Możliwości, jakie stwarzają strategiczne zamówienia publiczne, nie są obecnie wystarczająco wykorzystywane. W ponad połowie procedur udzielania zamówień publicznych nadal stosuje się najniższą cenę jako jedyne kryterium udzielenia zamówień, mimo że dyrektywy w sprawie zamówień publicznych pozostawiają nabywcom publicznym całkowitą swobodę wyboru zakupów w oparciu o kryteria efektywności pod względem opłacalności i jakości.

Dzięki uwzględnieniu kwestii dotyczących jakości w zamówieniach publicznych nabywcy publiczni mogą zamawiać produkty i usługi, które są bardziej zrównoważone i innowacyjne. Kwestie dotyczące jakości mogą również zagwarantować, że wykonawcy zarówno z UE, jak i z państw trzecich, będą przestrzegać norm środowiskowych, społecznych i norm dotyczących pracy, a towary będą z nimi zgodne.

Oferenci, towary i usługi z państw trzecich nie zawsze muszą spełniać te same wysokie standardy, co ich unijni odpowiednicy. Obecne unijne ramy regulujące zamówienia publiczne zawierają jednak zasady, które można i należy stosować w celu utrzymania oferentów, towarów i usług z państw trzecich na poziomie równie wysokim jak ten, który muszą utrzymać oferenci unijni. Podejście strategiczne do zamówień publicznych powoduje zmianę w zachowaniu rynku, zainteresowanych stron z sektora publicznego oraz całego społeczeństwa.

Jasne standardy jakości powinny umożliwiać uczestnictwo na równych warunkach możliwie największej liczbie oferentów. Wszyscy oferenci i wszystkie towary powinny podlegać jednakowym standardom jakości, kryteriom i wymogom, niezależnie od miejsca ich pochodzenia. Jasno określone standardy jakości pomagają nabywcom publicznym w tworzeniu właściwych warunków dla wszystkich oferentów, by umożliwić im otwartą i sprawiedliwą konkurencję.

Społecznie odpowiedzialne zamówienia publiczne, zielone zamówienia publiczne oraz zamówienia publiczne na innowacje pomagają nabywcom publicznym włączyć kwestie zrównoważoności i innowacji do głównego nurtu ich procedur przetargowych.

Celem społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych jest wywarcie wpływu społecznego na społeczności poprzez uwzględnianie względów społecznych w postępowaniach o udzielenie zamówień publicznych. Mogą one wspierać zrównoważony rozwój, stanowić uzupełnienie wysiłków rządu na rzecz osiągnięcia międzynarodowych celów w zakresie zrównoważonego rozwoju (31), promować etyczne rynki i łańcuchy dostaw oraz wspierać korzystne efekty społeczne na poziomie krajowym i lokalnym. W 2020 r. Komisja opublikuje kompleksowy poradnik dotyczący uwzględniania względów społecznych w zamówieniach publicznych oraz rozpowszechni zbiór dobrych praktyk w zakresie społecznie odpowiedzialnych zamówień publicznych.

Zielone zamówienia publiczne umożliwiają nabywcom publicznym włączenie wymogów środowiskowych do wszystkich etapów procedury udzielania zamówień. Zielone zamówienia publiczne stanowią zachętę do zakupu towarów, usług i robót budowlanych, które cechują się obniżonym wpływem na środowisko przez cały cykl życia. W związku z tym wspierają one rozwój zielonych technologii i produktów. Stosując zielone zamówienia publiczne, nabywcy publiczni mogą przyczynić się do osiągania celów polityki ochrony środowiska związanych ze zmianą klimatu, efektywnym wykorzystaniem zasobów, zrównoważoną konsumpcją i gospodarką o obiegu zamkniętym. Zielone zamówienia publiczne stanowią także zachętę do uwzględnienia pełnego kosztu cyklu życia zamówienia, a nie tylko ceny zakupu.

Zgodnie z dyrektywą w sprawie czystych ekologicznie pojazdów państwa członkowskie muszą osiągnąć minimalne cele dotyczące zamówień na czyste ekologicznie pojazdy, aby promować i stymulować rynek ekologicznie czystych i energooszczędnych pojazdów. W dyrektywie wymaga się od państw członkowskich zapewnienia, aby przy udzielaniu zamówień na niektóre pojazdy transportu drogowego nabywcy publiczni uwzględnili czynnik energetyczny i oddziaływanie na środowisko podczas całego cyklu użytkowania pojazdu, w tym zużycie energii oraz emisje CO2 i niektórych zanieczyszczeń (32).

Komisja oferuje obecnie zestawy kryteriów dotyczących zielonych zamówień publicznych obejmujących 19 grup produktów (33), które można bezpośrednio dołączyć do dokumentacji przetargowej. Ponadto Komisja opracowała podręcznik (34) dotyczący zielonych zamówień publicznych oraz zestaw narzędzi szkoleniowych w zakresie zielonych zamówień publicznych (35) dla nabywców publicznych, który jest przeznaczony do stosowania na kursach szkoleniowych i warsztatach. Komisja organizuje programy szkoleniowe w zakresie zielonych zamówień publicznych dla nabywców publicznych w UE oraz opracowuje szereg narzędzi obliczeniowych służących do szacowania kosztów cyklu życia na potrzeby konkretnych sektorów, a także stworzyła bazę danych obejmujących doświadczenia ze stosowania dobrych praktyk w odniesieniu do zielonych zamówień publicznych (36).

Zamówienia publiczne na innowacje mogą odnosić się albo do zamówień publicznych na procesy innowacji (zamówień publicznych na badania i rozwój), albo do zamówień publicznych na wyniki innowacji (zamówień publicznych na innowacyjne rozwiązania). Projektując procedury udzielania zamówień publicznych w taki sposób, by zachęcić do rozwoju innowacji, nabywcy publiczni zwiększają szanse na otrzymanie nowocześniejszych, lepiej dostosowanych lub bardziej uniwersalnych rozwiązań, które często są także tańsze, bardziej przyjazne dla środowiska lub bardziej społecznie odpowiedzialne. W 2018 r. Komisja opublikowała wytyczne dotyczące zamówień publicznych na innowacje skierowane do nabywców publicznych (37).

SPOŁECZNIE ODPOWIEDZIALNE ZAMÓWIENIA PUBLICZNE

Szwedzkie rady regionów – analiza due diligence w łańcuchu dostaw na narzędzia chirurgiczne

Organizacja pozarządowa Swedwatch zgłosiła istnienie pracy dzieci, niebezpiecznych środowisk pracy oraz naruszeń międzynarodowych zobowiązań związanych z prawem pracy w procesie produkcji narzędzi chirurgicznych w państwach trzecich. Na tej podstawie szwedzkie rady regionów postanowiły wprowadzić do swoich zamówień konkretne warunki realizacji zamówienia. Wymagają one od każdego dostawcy wyrażenia zgody na wprowadzenie analizy due diligence do swojego łańcucha dostaw oraz prowadzenia działań w kierunku zachowania zgodności z międzynarodowymi zobowiązaniami społecznymi i związanymi z prawem pracy. Stosując kwestionariusze, kontrole i budując bliskie relacje z dostawcami, rady regionów zapewniają skuteczne sprawdzanie spełnienia warunków. Przyczynia się to także do zapewnienia równych warunków działania wykonawcom z UE i z państw trzecich.

ZIELONE ZAMÓWIENIA PUBLICZNE

Miasto Hamburg – wysokiej jakości asfalt drogowy pochodzący z recyklingu

Miasto Hamburg, dążąc do recyklingu 100 % pierwotnych materiałów budowlanych podczas modernizacji i wymiany nawierzchni dróg, umożliwiło grupie prywatnych przedsiębiorstw, które opracowały technologię recyklingu, zbadanie działania tego produktu na drogach publicznych. Kontrole potwierdziły wysoką jakość technologii, a miasto przystąpiło do przeprowadzenia ograniczonej procedury udzielania zamówień publicznych. Przedsiębiorstwa uczestniczące w przetargu były zobowiązane do przestrzegania pewnych etapów produkcji i dostarczania asfaltu pochodzącego z recyklingu. Hamburg zaoszczędził 30 % kosztów w porównaniu z kosztami konwencjonalnej wymiany nawierzchni dróg, a realizacja przebiegała szybciej. Ekologiczny asfalt posiada takie same właściwości jak asfalt konwencjonalny i jest tak samo wytrzymały.

ZAMÓWIENIA PUBLICZNE NA INNOWACJE

Współpraca strategiczna w zakresie zamówień publicznych w UE na rzecz bardziej energooszczędnych obliczeń

Obliczenia wielkiej skali (HPC) mają w Europie znaczenie strategiczne w szeregu dziedzin sektora publicznego, m.in. w obszarze cyberbezpieczeństwa, energii, zmiany klimatu i zdrowia. Zapewniają one możliwość opracowywania, testowania i wdrażania szczególnie złożonych aplikacji. W 2014 r. czołowe ośrodki obliczeń superkomputerowych z Niemiec, Francji, Włoch, Zjednoczonego Królestwa i Finlandii połączyły siły w ramach przedkomercyjnego zamówienia publicznego PRACE3IP, by dokonać wspólnego zamówienia na badania i rozwój bardziej energooszczędnych superkomputerów. Zastosowanie warunków miejsca realizacji zapewniło wykonanie przez dostawców całego zakresu prac badawczo-rozwojowych w Europie. W 2017 r. ośrodki obliczeń superkomputerowych rozpoczęły realizację zamówień publicznych na innowacyjne rozwiązania, opierając się na wcześniejszych badaniach naukowych.

Określenie celów dotyczących jakości na potrzeby zapewnienia wysokich standardów jakości w odniesieniu do kwestii społecznych, środowiskowych i dotyczących nowoczesnych technologii ma kluczowe znaczenie dla maksymalizacji wpływu procedury udzielania zamówień publicznych. Decyzje strategiczne podjęte przez nabywców publicznych na początku procesu wpływają na kolejne etapy, a wszystkie z nich muszą odpowiadać szerszej strategii nabywcy publicznego w zakresie zakupów.

Nabywcy publiczni mają do dyspozycji cały szereg narzędzi umożliwiających uwzględnienie w zamówieniach publicznych zagadnień społecznych, związanych z innowacjami oraz środowiskowych. Mogą oni korzystać z różnych rozwiązań w celu znalezienia najlepszego połączenia specyfikacji technicznych, kryteriów kwalifikacji, kryteriów udzielania zamówień i klauzul dotyczących realizacji.

3.1. Planowanie inwestycji

—	Określenie potrzeb i potencjalnych rozwiązań

—	Otwarte, przejrzyste zaangażowanie rynkowe

—	Ocena kosztów i korzyści oraz ocena ryzyka

—	Budowanie zdolności i zasobów

Przed podjęciem decyzji dotyczącej zamówienia publicznego nabywcy publiczni powinni przeprowadzić rygorystyczną ocenę kosztów i korzyści oraz zapewnić niezbędną zdolność i zasoby w celu zarządzania zamówieniem. Wczesne zaangażowanie rynkowe jest kluczowe przy określaniu potencjalnych rozwiązań, które może zaoferować rynek, a także przy informowaniu potencjalnych oferentów o projektowaniu procedury udzielania zamówień publicznych. Takie konsultacje mogą stanowić szansę na zbliżenie potrzeb nabywców publicznych i rozwiązań, które mogą zaoferować potencjalni dostawcy, m.in. mniejsi usługodawcy lub przedsiębiorstwa społeczne. Dialog z potencjalnymi dostawcami może wykazać, że istnieją innowacyjne możliwości, które są przyjazne dla środowiska lub łatwe do zastosowania. Ponadto może pomóc nabywcom publicznym zweryfikować wykonalność niektórych rozwiązań technicznych i proceduralnych oraz dostępność na rynku towarów, robót budowlanych i usług o pożądanych cechach. Nabywcy publiczni mogą prowadzić wstępne działania związane z zaangażowaniem rynkowym, o ile nie stanowią one zakłócenia konkurencji, są otwarte, przejrzyste, niedyskryminacyjne, a wszystkich zainteresowanych wykonawców traktuje się równo (38).

Wskazane jest także skonsultowanie się z innymi nabywcami publicznymi, aby zasięgnąć informacji o podobnych projektach i zakupach.

Na wczesnym etapie procesu nabywcy publiczni powinni wykryć potencjalne rodzaje ryzyka obecne w łańcuchu dostaw, m.in. kwestie etyczne w procesie produkcji. Czynniki ryzyka mogą znacznie różnić się w zależności od lokalizacji geograficznej dostawców, zwłaszcza w głównych państwach wywozu. Mogą się one odnosić do wielu elementów, takich jak:

—

sektor i kategoria zakupu oraz, w związku z tym, rodzaj zastosowanego procesu produkcji (np. roboty budowlane mogą wiązać się z określonym ryzykiem dla zdrowia i bezpieczeństwa; produkcja wyrobów włókienniczych może wiązać się z naruszeniem przepisów prawa pracy, narażeniem pracowników na działanie substancji stwarzających zagrożenie itd.),

—	lokalizacja geograficzna procesu produkcji (warunki pracy pracowników w głównych państwach wywozu na rynku mogą się znacznie różnić),

—	złożoność łańcucha dostaw (im bardziej łańcuch dostaw jest złożony i rozdrobniony geograficznie, a jednocześnie mniej przejrzysty, tym większe prawdopodobieństwo wystąpienia zaniedbania obowiązków i naruszeń praw człowieka),

—	poszanowanie prywatności, ochrony danych osobowych, poufności, praw własności intelektualnej (w tym praw autorskich) oraz obowiązków w zakresie swobodnego dostępu.

Wybór właściwej procedury ma kluczowe znaczenia dla powodzenia zamówienia publicznego. Nabywcy publiczni powinni ostrożnie rozważyć wszystkie warianty proceduralne ram prawnych.

Przykładowo procesy innowacyjne najczęściej zamawia się w ramach usług badawczych i rozwojowych. Usługi badawcze i rozwojowe można zamawiać oddzielnie lub łącznie z komercyjnym rozpowszechnianiem końcowego rozwiązania wdrożonego w praktyce.

UE wyłączyła z zakresu stosowania dyrektyw zamówienia publiczne na usługi badawcze i rozwojowe, w przypadku których nabywca publiczny nie zastrzega wszystkich korzyści wynikających z prac B+R wyłącznie na potrzeby własnej działalności (39). Unijne zobowiązania międzynarodowe na poziomie dwustronnym i wielostronnym zasadniczo nie obejmują tych usług. W przypadku gdy usługi badawcze i rozwojowe zamawia się osobno, a własność praw własności intelektualnej wynikających z B+R przypada dostawcom – jak ma to miejsce w przypadku przedkomercyjnych zamówień publicznych – wykonawcy z państw trzecich nie mają zagwarantowanego dostępu. Mogą oni podlegać warunkom miejsca realizacji.

W przypadku zamawiania wyników innowacji nabywcy publiczni muszą zapewnić, aby ich procedury zakupowe były zaprojektowane w sposób umożliwiający konkurowanie na równych warunkach rozwiązań zarówno innowacyjnych, jak i tradycyjnych. Optymalne wykorzystywanie specyfikacji funkcjonalnych i opartych na właściwościach użytkowych oraz umożliwienie dostawcom składania ofert wariantowych może pomóc w osiągnięciu tego celu.

Dobra praktyka

—	Znajomość rynku i zasięganie informacji na jego temat

—	Otwarte i przejrzyste angażowanie

—	Zapewnienie wsparcia decydentom

—	Współpraca z innymi nabywcami publicznymi

—	Wybór odpowiedniej procedury udzielania zamówień publicznych

3.2. Określenie kryteriów jakości w procedurze udzielania zamówień publicznych

—	Jasne określenie kryteriów jakości w dokumentacji przetargowej

—	Określenie standardów jakości poprzez kryteria wykluczenia, kwalifikacji i udzielenia zamówienia

—	Określenie ścisłych wymogów w celu weryfikacji zgodności z kryteriami jakości (zastosowanie norm i etykiet)

—	Wdrożenie wymogów jakościowych w klauzulach dotyczących realizacji zamówienia

Należy pamiętać, że specyfikacje techniczne, wymogi i kryteria na etapie kwalifikacji i udzielania zamówienia, a także klauzule dotyczące realizacji zamówienia zawsze muszą być powiązane z przedmiotem zamówienia.

Specyfikacje techniczne powinny jasno określać przedmiot zamówienia, uwzględniając wszystkie wymogi jakościowe stwierdzone w procesie planowania. Specyfikacje techniczne mogą obejmować konkretny proces produkcji lub realizacji wymaganych robót budowlanych, dostaw lub usług na wszystkich etapach ich cyklu życia (40). Przyszłościowy projekt specyfikacji technicznych uwzględnia już wymagane środki dowodowe.

Nabywcy publiczni mogą przykładowo wymagać, aby nabywane towary były wytworzone z konkretnego materiału lub zawierały pewien odsetek materiałów pochodzących z recyklingu lub materiałów wykorzystanych ponownie. Można także uwzględnić wymogi dotyczące ograniczania w produkcie zawartości substancji stwarzających zagrożenie. Prawo Unii nakłada na nabywców publicznych szczególny obowiązek uwzględniania w specyfikacjach technicznych minimalnych wymogów dostępności zamawianych przez nich produktów, usług i środowiska zbudowanego, które są przeznaczone do użytku przez osoby fizyczne (41).

Art. 18 dyrektywy 2014/24/UE

[…] 2. Państwa członkowskie podejmują stosowne środki służące zapewnieniu, by przy realizacji zamówień publicznych wykonawcy przestrzegali mających zastosowanie obowiązków w dziedzinie prawa ochrony środowiska, prawa socjalnego i prawa pracy, ustanowionych w przepisach unijnych, krajowych, układach zbiorowych bądź w przepisach międzynarodowego prawa ochrony środowiska, międzynarodowego prawa socjalnego i międzynarodowego prawa pracy wymienionych w załączniku X.

Art. 57 dyrektywy 2014/24/UE

[…] 4. Instytucje zamawiające mogą wykluczyć lub zostać zobowiązane przez państwa członkowskie do wykluczenia z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia każdego wykonawcy znajdującego się w którejkolwiek z poniższych sytuacji: a) gdy instytucja zamawiająca za pomocą dowolnych stosownych środków może wykazać naruszenie mających zastosowanie obowiązków, o których mowa w art. 18 ust. 2.

Kryteria wykluczenia zapewniają, aby nabywca publiczny mógł polegać na wiarygodnych wykonawcach. W dyrektywach znajduje się wykaz podstaw wykluczenia. Korupcja, oszustwa, pranie pieniędzy, praca dzieci lub handel dziećmi, przestępstwa kryminalne lub terrorystyczne lub wiążąca decyzja stwierdzająca niepłacenie podatków lub składek na ubezpieczenie społeczne muszą prowadzić do wykluczenia z postępowania (42).

W innych przypadkach nabywcy publiczni mogą postanowić o wyłączeniu oferenta w sytuacji, która naraża na szwank jego wiarygodność, lub zostać do tego wezwani przez swoje państwo członkowskie (43). Dzieje się tak na przykład w przypadku naruszenia zobowiązań społecznych, pracowniczych i środowiskowych, o których mowa w art. 18 ust. 2 dyrektywy 2014/24/UE. W dyrektywie znajduje się wykaz obowiązkowych międzynarodowych norm środowiskowych i norm pracy, których należy przestrzegać, w szczególności tych zawartych w „podstawowych” konwencjach MOP (44). W art. 71 ust. 1 dyrektywy 2014/24/UE rozszerzono ten wymóg na podwykonawców. Przepisy krajowe wielu państw członkowskich wyraźnie przewidują obowiązek wykluczenia oferentów niespełniających mających zastosowanie zobowiązań w zakresie środowiska, społeczeństwa i pracy.

W przypadku gdy nabywca publiczny ma wątpliwości co do ważności lub autentyczności wymaganego dokumentu dotyczącego weryfikacji podstaw wykluczenia, może on poprosić o dodatkowe wyjaśnienia. Powinien on wymagać przedstawienia przez państwa trzecie dokumentacji w języku urzędowym Unii Europejskiej z poświadczonym tłumaczeniem. Może wymagać innych środków uwierzytelniania.

Zapewnienie przestrzegania zobowiązań wynikających z prawa ochrony środowiska, prawa socjalnego i prawa pracy

—	Wykluczenie oferentów z powodu wcześniejszego naruszenia – dobrowolne lub obowiązkowe

—	Obowiązek odrzucenia oferentów, jeżeli naruszenie prowadzi do rażąco niskiej oferty

—	Obowiązek zapewnienia zgodności w trakcie realizacji zamówienia, w tym zapewnienia zgodności przez podwykonawców

Ustanawianie i egzekwowanie wysokich standardów społecznych, środowiskowych i pracowniczych

—	Określenie kryteriów kwalifikacji

—	Określenie wymogów realizacji zamówienia (np. zakaz stosowania niektórych chemikaliów)

—	Określenie odpowiednich mechanizmów w zakresie sprawozdawczości i monitorowania

—	Ustanowienie kar lub innych konsekwencji naruszenia

—	Rozszerzenie obowiązków na podwykonawców i dostawców

—	Współpraca na rzecz budowania zrównoważonych i odpowiedzialnych łańcuchów dostaw i zobowiązań związanych z prawem pracy powinna być wymagana i dokładnie sprawdzana w całym łańcuchu dostaw, w tym na poziomie podwykonawców.

Ustanowienie odpowiednich kryteriów kwalifikacji ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia oferentom możliwości realizacji zamówienia. W procedurach ograniczonych i negocjacyjnych, a także w dialogach konkurencyjnych, stosuje się je do sporządzenia krótkiego wykazu kandydatów zaproszonych do składania ofert. W dyrektywach (45) znajduje się wyczerpujący wykaz kategorii kryteriów, które mogą być wymagane, odnoszących się do zdolności finansowej oferenta, a także jego kwalifikacji zawodowych, możliwości technicznych i doświadczenia.

Kryteria kwalifikacji mogą obejmować specjalne wyszkolenie lub umiejętności zespołu wykonującego zamówienie (np. obchodzenie się z materiałami niebezpiecznymi lub instalowanie złożonej technologii), kwalifikacje zawodowe lub dostępność niezbędnego sprzętu. Nabywcy publiczni mogą również wymagać potwierdzenia doświadczenia oferenta w realizacji podobnych lub powiązanych projektów. Kryteria kwalifikacji, które muszą być ściśle i konkretnie dostosowane do cech koniecznych, aby zrealizować zamówienie, mogą w bardzo skuteczny sposób chronić interes nabywcy publicznego, o ile mają charakter niedyskryminacyjny.

W ponad połowie procedur udzielania zamówień publicznych nadal stosuje się najniższą cenę jako jedyne kryterium udzielenia zamówienia. Kryteria jakościowe są w dalszym ciągu niedostatecznie wykorzystywane, choć dyrektywy w sprawie zamówień publicznych dają nabywcom publicznym dużą elastyczność, aby nabywać na podstawie opłacalności i kryteriów jakościowych. Nabywcy publiczni mogą i są zachęcani do tego, aby uwzględnić najlepszą relację jakości do ceny przy ocenianiu oferty najkorzystniejszej ekonomicznie.

Jeżeli nabywcy publiczni zdecydują się wykorzystać najlepszą relację jakości do ceny zamiast najniższej ceny lub kosztów, ocena oferty uwzględni różne kryteria, w tym aspekty społeczne i środowiskowe, jakość i cenę lub koszt.

Przykładowo nabywcy publiczni mogą preferować oferentów, którzy:

—	oferują lepsze warunki pracy przy realizacji zamówienia,

—	sprzyjają integracji pracowników niepełnosprawnych oraz pracowników znajdujących się w szczególnie niekorzystnej sytuacji,

—	mądrze korzystają z innowacji, aby zaoferować rozwiązania o wyższej jakości lub po niższych kosztach, oraz

—	oferują dobra produkowane w zrównoważony sposób.

Jest to niezależne od istnienia zobowiązań prawnych, aby oferować takie warunki pracy lub spełniać kryteria zrównoważoności.

Rachunek kosztów cyklu życia pozwala także na ocenę wpływu produktów na środowisko. Udzielone zamówienia, które opierają się wyłącznie na kryterium ceny, nie pozwalają nabywcom publicznym na uwzględnienie długoterminowych kosztów i korzyści z projektów, a zatem prowadzą do niższego stosunku jakości do ceny. Obliczenie całkowitego kosztu cyklu życia zamówienia jest szczególnie ważne dla długoterminowych projektów infrastrukturalnych, które cechują się wysokim kapitałem i kosztami operacyjnymi. W tym kontekście już w 2013 r. (46) Komisja zaleciła państwom członkowskim korzystanie z metody odnoszącej się do śladu środowiskowego produktu lub metody odnoszącej się do śladu środowiskowego organizacji do mierzenia cyklu życia. Rachunek kosztów cyklu życia może przykładowo obejmować wydobycie i rafinację surowców, wytwarzanie i inne etapy produkcji, aż po etap użytkowania i unieszkodliwiania.

Nabywcy publiczni powinni wybierać kryteria udzielania zamówienia, które najlepiej umożliwiają im pozyskiwanie robót budowlanych, dostaw i usług dopasowanych do ich potrzeb (47). Mądre określenie kryteriów udzielenia zamówienia, nagradzających jednocześnie jakość i cenę, stanowi ważny potencjał dla nabywców publicznych, jeżeli chodzi o stymulowanie konkurencji między oferentami oraz uzyskiwanie najlepszego stosunku wartości do ceny, przy jednoczesnym dążeniu do strategicznych celów politycznych.

Korzystanie z norm, etykiet lub certyfikacji w zamówieniach publicznych to dla nabywców publicznych praktyczny i wiarygodny sposób na zweryfikowanie przestrzegania przez oferentów poszczególnych wymogów sektorowych i jakościowych. Normy lub etykiety używane w procedurach udzielania zamówień publicznych zazwyczaj nawiązują do zapewnienia jakości, certyfikacji środowiskowej, oznakowania ekologicznego, systemów zarządzania środowiskowego oraz produktów sprawiedliwego handlu. Etykiety oraz wymogi dotyczące etykiet można stosować do wyznaczania minimalnych standardów jakości w specyfikacjach technicznych lub aby nagradzać ambitniejsze oferty poprzez kryteria udzielenia zamówienia. Kandydaci, którzy spełniają wymogi dotyczące etykiety, ale nie uzyskali etykiety, muszą mieć alternatywny sposób udowodnienia zgodności.

Nabywcy publiczni powinni odnosić się jedynie do norm opracowanych przez organy niezależne, najlepiej na szczeblu UE lub międzynarodowym, takich jak oznakowanie ekologiczne UE (48), system ekozarządzania i audytu (EMAS), ślad środowiskowy produktu/ślad środowiskowy organizacji lub certyfikacje na poziomie UE, takie jak oznakowanie CE lub od Międzynarodowej Organizacji Normalizacyjnej (ISO). Korzystanie z europejskich norm, etykiet lub certyfikacji zapewnia zgodność rozwiązań z prawodawstwem europejskim w zakresie bezpieczeństwa, ochrony zdrowia publicznego, środowiska itp. Gdy nabywcy publiczni wymagają krajowej lub regionalnej certyfikacji, mają obowiązek akceptowania analogicznych certyfikacji od innych państw członkowskich UE lub innych dowodów na to, że wymóg został spełniony. Przejrzyste i jednoznaczne wymogi dotyczące przedstawiania dowodów równoważności pod względem standardów jakości oraz norm bezpieczeństwa i ochrony zdrowia publicznego mogą skutecznie przyczynić się do zagwarantowania wysokich norm środowiskowych i innych.

Często skutecznym i odpowiednim sposobem promowania wysokich standardów jakości jest wprowadzanie klauzul dotyczących realizacji zamówienia. Mogą one odnosić się do aspektów jakościowych realizacji zamówienia, w tym elementów gospodarczych, społecznych, środowiskowych, zatrudnieniowych lub innowacyjnych. Klauzule dotyczące realizacji zamówienia muszą być związane z przedmiotem zamówienia i nie mogą zawierać wymogów w zakresie ogólnych polityk przedsiębiorstwa.

Od wykonawców można wymagać zapewnienia, aby wszystkie oferowane towary, niezależnie od ich pochodzenia, spełniały wysokie standardy jakości oraz rygorystyczne normy społeczne i środowiskowe, które muszą być wyraźnie zdefiniowane w dokumentacji przetargowej.

Na przykład od wykonawcy można wymagać:

—	zatrudniania pracowników z określonych środowisk znajdujących się w niekorzystnej sytuacji,

—	zapewnienia pracownikom szkoleń zawodowych lub w zakresie bezpieczeństwa, związanych z konkretną realizacją zamówienia,

—	przedkładania sprawozdań na temat emisji lub na temat środków służących identyfikacji naruszeń praw człowieka oraz zapobiegania im,

—	przyjęcia konkretnych środków w zakresie unieszkodliwiania odpadów.

W zamówieniu można uwzględnić specjalne klauzule dotyczące realizacji, aby zobowiązać wykonawców do zachowania zgodności z kodeksem postępowania, zgodnie z którym mają obowiązek ujawniać informacje dotyczące swoich dostawców oraz przestrzegania przez nich warunków pracy, jak również identyfikować ryzyko naruszenia praw człowieka, zapobiegać mu oraz ograniczać je, zgodnie z Wytycznymi ONZ dotyczącymi biznesu i praw człowieka oraz wytycznymi OECD dotyczącymi należytej staranności w celu odpowiedzialnego prowadzenia działalności gospodarczej. Nabywcy publiczni mogą również wymagać od oferentów zapewnienia zgodności z podstawowymi fundamentalnymi międzynarodowymi normami pracy podczas realizacji zamówienia, niezależnie od zobowiązań prawnych obowiązujących w państwie oferenta lub w miejscu produkcji. W przypadku wykrycia naruszeń od wykonawców można wymagać podjęcia działań w zakresie egzekwowania przepisów oraz nałożenia na dostawcę sankcji, aż do poziomu zawieszenia działań związanych z dostawami.

Wykonawcy mogą zostać wyraźnie zobowiązani do zachowania zgodności z normami środowiskowymi i społecznymi, które nie są zobowiązaniami prawnymi nałożonymi przez prawo unijne lub krajowe. Od zagranicznych wykonawców można w równym stopniu wymagać przestrzegania zobowiązań prawnych spoczywających na wykonawcach z UE podczas realizacji zamówienia, niezależnie od tego, czy podlegają tym samym zobowiązaniom prawnym, czy też nie. Takie wymagania można zastosować również w przypadku produkcji towarów będących przedmiotem zamówienia.

Niespełnienie tych warunków w ofercie prowadzi do odrzucenia oferty przetargowej. Takie wymogi pomagają wyrównać szanse, które mogą nie być równe z uwagi na różne wymogi prawne w państwach pochodzenia oferenta, usług lub towarów, które proponuje.

Dobra praktyka

—	Korzystanie z pełnego wachlarza narzędzi – wykluczenia, kwalifikacji, udzielenia zamówienia i realizacji zamówienia

—	Dostosowanie kryteriów do poszczególnych zamówień

—	Zadbanie o to, aby wszyscy oferenci i dostawcy mieli obowiązek spełnić te same wymagania

3.3. Monitorowanie realizacji zamówienia

—	Egzekwowanie standardów jakości na szczeblu realizacji

—	Wymogi sprawozdawcze

—	Jasno określone sankcje

Korzystanie z kryteriów jakości w zamówieniach publicznych jest skuteczne jedynie wówczas, gdy nabywca publiczny zapewnia wysoki poziom wiedzy fachowej przy przygotowywaniu ofert i procedurze kwalifikacji oraz podczas monitorowania realizacji zamówienia w sposób ciągły i skuteczny oraz zapewnia, aby podczas realizacji zamówienia wykonawca zachował zgodność z wymaganiami przetargowymi.

Monitorowanie zamówienia może przybierać różne formy oraz może wymagać różnego stopnia zaangażowania ze strony nabywcy publicznego. Tym warunkom zamówienia mogą towarzyszyć wymogi, aby:

—	okresowo przedkładać informacje na temat niektórych aspektów realizacji,

—	wypełniać kwestionariusze dotyczące przestrzegania klauzul umownych,

—	przedstawić pisemne dowody zgodności lub

—	pozwalać na audyty i inspekcje na miejscu.

Należy zawsze dokładnie sprawdzać mające zastosowanie zobowiązania w zakresie środowiska, społeczeństwa i pracy, w tym na szczeblu podwykonawców oraz, w stosownych przypadkach, w całym łańcuchu dostaw. Włączanie sankcji i systemów stopniowego egzekwowania warunków również daje nabywcom publicznym możliwość wywierania wpływu na wykonawcę na etapie realizacji zamówienia w celu zapewnienia zgodności z warunkami zamówienia.

Przewidywanie sposobów kontaktowania się z wykonawcą, np. poprzez wymaganie wyjaśnień, wyznaczanie terminów na naprawę sytuacji lub wydawanie ostrzeżeń, znacznie zwiększa siłę przetargową nabywcy publicznego.

Realistyczne warunki zamówienia oraz metody monitorowania zwiększają szansę właściwej realizacji zamówienia oraz zapewniają, aby równe szanse stworzone w chwili rozpoczęcia procedury udzielania zamówienia utrzymywały się przez całą realizację zamówienia.

Dobra praktyka

—	Jedynie monitorowanie gwarantuje przestrzeganie przez wykonawców TWOICH wymogów

—	Opracowanie skutecznych i prostych mechanizmów monitorowania

—	Wykorzystanie pełnego wachlarza współczesnych narzędzi komunikacyjnych do monitorowania na odległość

—	Współpraca z organizacjami pozarządowymi lub wyspecjalizowanymi organami, aby zapewnić niezależne monitorowanie zamówienia

3.4. W praktyce

Osiąganie wysokich standardów jakości i zapewnianie równych szans

—	Nabywców publicznych zachęca się do stosowania zamówień jako narzędzia strategicznego do wspierania celów związanych ze społeczeństwem, takich jak cele społeczne, ekologiczne i innowacyjne.

—	Nabywcy publiczni powinni zapewnić, aby przy projektowaniu zamówień publicznych oferenci z UE i z państw trzecich przestrzegali tych samych norm, co pomoże zapewnić równe szanse.

—	Określając wymagania przetargowe, nabywcy powinni stosować kryteria specyfikacji technicznych, wykluczenia, kwalifikacji oraz udzielenia zamówienia, by określić wysokie standardy jakości w odniesieniu do wszystkich oferentów, niezależnie od ich pochodzenia.

—	Powinni korzystać z klauzul dotyczących realizacji zamówienia w celu zapewnienia skutecznego wdrażania standardów jakości przez wszystkich wykonawców realizujących zamówienie, niezależnie od miejsca produkcji.

—	Powinni wprowadzić i wdrożyć skuteczne mechanizmy monitorowania w celu zapewnienia spełnienia standardów.

—	Nabywców publicznych w integrowaniu wymogów jakościowych wspiera szereg wytycznych Komisji.

4. Praktyczna pomoc Komisji Europejskiej

Komisja Europejska udziela praktycznego wsparcia nabywcom publicznym i państwom członkowskim w kilku formach (49). Jest to część partnerstwa stworzona w ramach komunikatu Komisji pt. „Skuteczne zamówienia publiczne dla Europy”. W ten sposób Komisja wspiera wymianę informacji, wiedzy i doświadczenia. Ten komunikat stanowi podstawę szerokiego dialogu merytorycznego, a także prowadzonej przez Komisję współpracy z organami krajowymi i samorządami terytorialnymi, instytucjami Unii i innymi zainteresowanymi stronami.

Komisja zapewnia wsparcie w odniesieniu do poszczególnych dużych projektów infrastrukturalnych poprzez punkt informacyjny i mechanizm powiadamiania w kontekście „oceny ex ante aspektów dotyczących procedury udzielania zamówień publicznych w przypadku dużych projektów infrastrukturalnych” (50). W przypadku takich projektów nabywcy publiczni narażają się na wyższe ryzyko, że projekty infrastrukturalne nie zostaną ukończone na czas i oddane do użytku zgodnie z planem, że koszty wzrosną z różnych powodów na etapie realizacji lub że ryzyko to zostanie przeniesione na nabywców publicznych. Fundusze publiczne mogą zostać wydane w sposób, który nie zawsze zapewnia wytworzenie maksymalnej możliwej wartości dodanej dla obywateli i społeczeństwa. W związku z tym zachęca się nabywców publicznych do korzystania z każdego dostępnego wsparcia.

Przegląd różnych mechanizmów zapewniających wyjaśnienie i wsparcie można znaleźć poniżej (51).

Przegląd praktycznego wsparcia

—	Punkt informacyjny i proces powiadamiania w odniesieniu do dużych projektów infrastrukturalnych

—	Sieci zainteresowanych stron, w tym warsztaty, w szczególności z zakresu ekologicznych i społecznych zamówień oraz profesjonalizacji

—

Regularne konferencje wysokiego szczebla dotyczące różnych kwestii tematycznych, m.in. kryteriów udzielania zamówień, strategicznych zamówień publicznych, przejrzystości, profesjonalizacji i dużej infrastruktury, poprawy dostępu do zamówień publicznych, transformacji cyfrowej oraz nowych projektów i wyzwań

—	Centrum e-kompetencji „narzędzia wsparcia dla nabywców publicznych”

—	Wydawanie wytycznych, w tym dotyczących zamówień publicznych na innowacje, zielonych zamówień publicznych, zamówień społecznych, zamówień w dziedzinie obronności oraz dla praktyków zajmujących się funduszami europejskimi

5. W skrócie

Ramy prawne i ich możliwości

Obecne ramy legislacyjne UE dotyczące zamówień publicznych obejmują dyrektywy regulujące zamówienia publiczne, usługi użyteczności publicznej, koncesje oraz zamówienia w dziedzinie obrony i bezpieczeństwa. Zasady ustanowione w tych instrumentach prawnych oferują nabywcom publicznym w całej UE dużą elastyczność, jeżeli chodzi o nabywanie towarów, usług i robót budowlanych:

—	oferują możliwość wykorzystania kryteriów jakości oraz udzielania zamówień na podstawie najlepszej relacji jakości do ceny i rachunku kosztów cyklu życia,

—	pozwalają im na wybranie najbardziej odpowiedniej i skutecznej procedury udzielania zamówień publicznych,

—	pozwalają im również wybrać, które wymogi jakościowe zawrzeć w dokumentach przetargowych,

—	oferują im mechanizmy zapewnienia zgodności z zobowiązaniami w zakresie środowiska, społeczeństwa i pracy,

—	oferują im dużą swobodę w przygotowywaniu procedury udzielania zamówień publicznych poprzez kontakty z rynkiem oraz zainteresowanymi stronami,

—	wyposażają ich w instrumenty do rozpatrywania ofert o rażąco niskich cenach,

—	pomagają ustalić, którzy oferenci z państw trzecich korzystają z zagwarantowanego dostępu do rynku zamówień publicznych UE.

Ogółem dyrektywy oferują nabywcom publicznym dużą elastyczność w dostosowywaniu zamówień do swoich potrzeb.

Pytania i odpowiedzi

—

Czy nabywca publiczny może wymagać przestrzegania norm pracy oraz norm społecznych i środowiskowych, które wykraczają poza wymogi prawne obowiązujące w miejscu realizacji zamówienia?

Tak, nabywca publiczny może ustanowić dowolne wymogi tego typu, o ile mają one charakter niedyskryminacyjny, są powiązane z przedmiotem zamówienia oraz są zgodne z prawem Unii.

—

Czy wymaganie od oferentów przestrzegania norm pracy oraz norm społecznych i środowiskowych, które w znacznym stopniu wychodzą poza ich zobowiązania prawne, nie jest niesprawiedliwe?

Nie, zobowiązania prawne mogą się bardzo różnić w zależności od miejsca prowadzenia działalności oferenta lub miejsca produkcji dóbr. Wymaganie przestrzegania wyłącznie przepisów prawa lokalnego może zakłócać konkurencję. Dostosowane wymogi odnoszące się do wszystkich oferentów i towarów pomagają zapewnić równe szanse.

—

W jaki sposób nabywca publiczny powinien przygotować się do przetargu, w którym planuje wykorzystać kryteria jakości?

Nabywcy publiczni powinni zacząć od oceny własnych potrzeb oraz potencjalnych rozwiązań. Mogą skonsultować się z uczestnikami rynku oraz wszelkimi innymi zainteresowanymi stronami. Można wykorzystać wszelkie przydatne narzędzia, o ile nabywca publiczny będzie działał w sposób przejrzysty i traktował wszystkich potencjalnych oferentów jednakowo.

—

Czy wyznaczanie licznych kryteriów jakościowych i stosowanie ich do wszystkich oferentów prowadzi jedynie do obciążenia administracyjnego?

Wyznaczanie wymogów jakościowych umożliwia nabywcy inwestowanie w bardziej zrównoważone, odpowiedzialne społecznie i innowacyjne produkty oraz usługi, jak również zapewnianie uczciwej konkurencji z korzyścią dla obywateli. Do każdego nabywcy publicznego należy decyzja co do tego, jaki jest najbardziej skuteczny sposób wydawania publicznych pieniędzy, aby osiągnąć pożądany efekt. Z tą elastycznością są związane pewne zobowiązania, jak zapewnienie właściwego monitorowania.

—

W jaki sposób można zintegrować kryteria jakości i zrównoważonego charakteru w dokumentacji przetargowej?

Nabywcy publiczni mają dużą elastyczność. Mogą zintegrować takie aspekty w kryteriach kwalifikacji, specyfikacjach technicznych, kryteriach udzielania zamówienia oraz klauzulach dotyczących realizacji zamówienia, o ile mają one związek z przedmiotem umowy. Muszą być one jasno określone, obiektywne i nie mogą dyskryminować potencjalnych oferentów, co przyczynia się do zapewnienia równych szans, pozwalających oferentom konkurować na podstawie tych samych, wysokich standardów jakości.

—	Czy naruszenie zobowiązań w zakresie środowiska, społeczeństwa i pracy może prowadzić do wykluczenia oferenta? Tak, nabywcy publiczni mają możliwość wykluczenia oferenta, który nie spełnia mających zastosowanie zobowiązań w zakresie środowiska, społeczeństwa i pracy.

—

Czy nabywca publiczny może zweryfikować zgodność z warunkami prawnymi oraz dostosowanymi warunkami w przypadku oferentów i towarów?

Nabywca publiczny ma liczne możliwości zweryfikowania takich warunków. Może na przykład zażądać sprawozdań od oferentów, niezależnych organów zajmujących się kontrolą jakości lub organizacji pozarządowych.

—	Czy wszyscy wykonawcy z całego świata mają prawo dostępu do rynku zamówień publicznych UE? Nie, tylko wykonawcy, których dotyczą wielostronne i dwustronne umowy handlowe, mają zagwarantowany dostęp do rynku zamówień publicznych UE.

—

Co powinien zrobić nabywca publiczny, jeżeli podejrzewa, że cena oferowana przez oferenta z państwa trzeciego jest zbyt niska? Czy istnieje możliwość wystąpienia o dodatkowe wyjaśnienia?

Tak, jest to nie tylko możliwe, ale wręcz zalecane, aby wystąpić o dodatkowe wyjaśnienia, tak aby nabywca publiczny mógł upewnić się co do wiarygodności oferty oraz równych szans między wszystkimi uczestnikami przetargu.

—	O jakiego rodzaju informacje można się zwrócić, aby sprawdzić, czy cena jest rażąco niska? Wszelkie informacje, które mogą pomóc nabywcy publicznemu ocenić wykonalność oferty.

—	Kiedy należy odrzucić ofertę jako rażąco niską? Ofertę można odrzucić w przypadku, gdy nabywcy publicznego nie przekonuje wyjaśnienie oferenta.

Narzędzia wsparcia i wytyczne Komisji dotyczące zamówień publicznych

—	Komunikat Komisji: Skuteczne zamówienia publiczne dla Europy: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=COM%3A2017%3A572%3AFIN

—	Strona internetowa Komisji zawierająca informacje na temat zamówień publicznych: https://ec.europa.eu/growth/single-market/public-procurement_pl

—	Centrum e-kompetencji – „narzędzia przydatne dla nabywców publicznych” https://ec.europa.eu/info/policies/public-procurement/support-tools-public-buyers_pl

—	Zalecenie Komisji (UE) 2017/1805 w sprawie profesjonalizacji zamówień publicznych – Budowanie struktur na potrzeby profesjonalizacji zamówień publicznych (Dz.U. L 259 z 7.10.2017, s. 28).

—	Komunikat Komisji: „Zamknięcie obiegu – plan działania UE dotyczący gospodarki o obiegu zamkniętym”: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:52015DC0614

—	Zamówienia publiczne na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym (wskazówki i dobre praktyki): http://ec.europa.eu/environment/gpp/pdf/cp_european_commission_brochure_pl.pdf

—	Ekologiczne zakupy! – Podręcznik dotyczący zielonych zamówień publicznych: http://ec.europa.eu/environment/gpp/pdf/Buying-Green-Handbook-3rd-Edition.pdf

—	Unijne kryteria dotyczące zielonych zamówień publicznych: http://ec.europa.eu/environment/gpp/eu_gpp_criteria_en.htm

—	Dobre praktyki w zakresie zielonych zamówień publicznych: http://ec.europa.eu/environment/gpp/case_group_en.htm

—	Helpdesk dla GPP – zielonych zamówień publicznych: http://ec.europa.eu/environment/gpp/helpdesk.htm

—	Zestaw narzędzi szkoleniowych w zakresie zielonych zamówień publicznych dla nabywców publicznych: http://ec.europa.eu/environment/gpp/toolkit_en.htm

—	Programy szkoleniowe w zakresie zielonych zamówień publicznych: http://ec.europa.eu/environment/gpp/index_en.htm

—	Narzędzia szacowania kosztu cyklu życia zielonych zamówień publicznych: http://ec.europa.eu/environment/gpp/lcc.htm

—	Metoda odnosząca się do śladu środowiskowego produktu/organizacji: http://ec.europa.eu/environment/eussd/smgp/policy_footprint.htm

—	Warsztaty nt. kupowania z myślą o wpływie społecznym: https://www.aeidl.eu/en/projects/social-development/bsi-buying-for-social-impact.html

—	Kwestie społeczne w zakupach. Podręcznik dotyczący uwzględniania aspektów społecznych w zamówieniach publicznych: https://publications.europa.eu/pl/publication-detail/-/publication/cb70c481-0e29-4040-9be2-c408cddf081f

—	Wytyczne Komisji dotyczące zamówień publicznych na innowacje: https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/?fuseaction=list&coteId=3&year=2018&number=3051&version=F

—	Zestaw narzędzi w zakresie zamówień publicznych na innowacje, europejska pomoc na rzecz zamówień publicznych na innowacje: http://www.eafip.eu/

—	Europejska sieć centrów kompetencji na rzecz zamówień publicznych na innowacje: http://www.procure2innovate.eu/

—	Porady dla osób odpowiedzialnych za udzielanie zamówień publicznych: https://ec.europa.eu/regional_policy/pl/information/publications/guidelines/2015/public-procurement-guidance-for-practitioners

—	Wytyczne Komisji dotyczące wspólnych zamówień w dziedzinach obronności i bezpieczeństwa: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=uriserv:OJ.C_.2019.157.01.0001.01.POL&toc=OJ:C:2019:157:TOC

—	Wytyczne dotyczące udzielania zamówień międzyrządowych w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?qid=1564695406637&uri=CELEX:52016XC1202(01)

—	Zalecenie Komisji (UE) 2018/624 z dnia 20 kwietnia 2018 r. w sprawie transgranicznego dostępu do rynku dla poddostawców i MŚP w sektorze obronnym (Dz.U. L 102 z 23.4.2018, s. 87)

(1) JOIN(2019) 5.

(2) Posiedzenie Rady Europejskiej w dniach 21 i 22 marca 2019 r., EUCO 1/19.

(3) Zmieniony wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie dostępu towarów i usług z państw trzecich do rynku wewnętrznego Unii w zakresie zamówień publicznych oraz procedur wspierających negocjacje dotyczące dostępu unijnych towarów i usług do rynków zamówień publicznych państw trzecich, COM(2016) 34 final.

(4) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Skuteczne zamówienia publiczne dla Europy”, COM(2017) 572 final.

(5) Wersja skonsolidowana Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. C 326 z 26.10.2012, s. 1).

(6) https://www.wto.org/english/tratop_e/gproc_e/gp_gpa_e.htm

(7) Niniejszy dokument nie jest prawnie wiążący. Choć niniejszy dokument odnosi się niekiedy do przepisów UE, jego celem nie jest rozszerzenie ani ograniczenie praw i obowiązków ustanowionych w tych przepisach. W zakresie, w jakim dokument można by uznać za stanowiący wykładnię przepisów UE, należy podkreślić, że dokonywanie prawnie wiążącej wykładni prawa Unii stanowi wyłączną kompetencję Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Przykłady przedstawione w niniejszym dokumencie nie zostały zweryfikowane pod kątem zgodności z prawem Unii.

(8) Zgodnie z obecnym brzmieniem GPA właściwe załączniki wymienione w art. 25 odpowiadają obecnie załącznikom 1, 2, 4, 5, 6 i 7.

(9) Zob. w tej kwestii art. 25 dyrektywy 2014/24/UE i art. 43 dyrektywy 2014/25/UE.

(10) Zmieniony wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie dostępu towarów i usług z państw trzecich do rynku wewnętrznego Unii w zakresie zamówień publicznych oraz procedur wspierających negocjacje dotyczące dostępu unijnych towarów i usług do rynków zamówień publicznych państw trzecich, COM(2016) 34 final.

(11) Posiedzenie Rady Europejskiej w dniach 21 i 22 marca 2019 r., EUCO 1/19.

(12) Łączna interpretacja art. 85 ust. 1 i 2 dyrektywy 2014/25/UE.

(13) Zgodnie z obecnym brzmieniem GPA stosowne przepisy nie znajdują się już w art. XXIII, lecz w art. III.

(14) Dz.U. L 216 z 20.8.2009, s. 76.

(15) Państwa członkowskie powinny podjąć taką decyzję na podstawie relacji wartości do ceny, uznając potrzebę konkurencyjnej na rynku światowym bazy technologiczno-przemysłowej europejskiego sektora obronnego, znaczenie otwartych i uczciwych rynków, a także czerpania wspólnych korzyści. Decyzja ta może być również selektywna, tj. może dopuszczać tylko wykonawców ze wszystkich lub z niektórych krajów będących stronami GPA, ale nie z innych państw trzecich (państw nienależących do EOG, które nie są stronami GPA i z którymi UE nie zawarła żadnych dwustronnych umów w sprawie otwarcia rynków zamówień publicznych).

(16) Por. motyw 18 akapit drugi dyrektywy 2009/81/WE.

(17) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2016/1148/UE z dnia 6 lipca 2016 r. w sprawie środków na rzecz wysokiego wspólnego poziomu bezpieczeństwa sieci i systemów informatycznych na terytorium Unii.

(18) Art. 21 dyrektywy 2009/81/WE.

(19) Zgodnie z motywem 16 dyrektywy określenie istotnych interesów bezpieczeństwa należy wyłącznie do kompetencji państw członkowskich (zob. również wyrok z dnia 30 września 2003 r. w sprawie T-26/01).

(20) Zob. wyrok TSUE z dnia 13 grudnia 2007 r. w sprawie C-337/06, Bayerischer Rundfunk, pkt 64.

(21) Zob. pkt 68 wyroku w sprawach połączonych C-285/99 i C-286/99, Impresa Lombardini SpA.

(22) Takie „względne” porównanie (obejmujące wszystkie złożone oferty) może być wskazane w przypadkach, w których otrzymano wystarczającą liczbę ofert, ponieważ jest prawdopodobne, że najlepiej odzwierciedli ono warunki rynkowe.

(23) TSUE, sprawy połączone C-285/99 i C-286/99, pkt 43 i 73.

(24) TSUE, sprawy połączone C-285/99 i C-286/99, pkt 43 i 55.

(25) TSUE, sprawy połączone C-285/99 i C-286/99, pkt 51.

(26) Art. 69 ust. 2 dyrektywy 2014/24/UE.

(27) Art. 69 ust. 2 lit. d) i art. 69 ust. 3.

(28) Art. 18 ust. 2 dyrektywy 2014/24/UE.

(29) Wyrok Sądu w sprawie T-422/11, Computer Resources International, pkt 87.

(30) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Skuteczne zamówienia publiczne dla Europy”, COM(2017) 572 final.

(31) Na przykład celów zrównoważonego rozwoju ONZ, a w szczególności celu zrównoważonego rozwoju 12.7 („Promować praktyki w zakresie zrównoważonych zamówień publicznych, zgodne z polityką i priorytetami krajowymi”). W rezolucji z marca 2019 r. Zgromadzenia ONZ ds. Ochrony Środowiska wzywa się wszystkie państwa członkowskie do podjęcia działań na rzecz osiągnięcia zrównoważonej konsumpcji i produkcji i do opracowania zrównoważonych strategii politycznych oraz aktualizacji ram prawnych zamówień publicznych zgodnie z ich zobowiązaniem do osiągnięcia celu zrównoważonego rozwoju 12.7; zob. rezolucja:

http://wedocs.unep.org/bitstream/handle/20.500.11822/28517/English.pdf?sequence=3&isAllowed=y

(32) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/1161 z dnia 20 czerwca 2019 r. zmieniająca dyrektywę 2009/33/WE w sprawie promowania ekologicznie czystych i energooszczędnych pojazdów transportu drogowego (Dz.U. L 188 z 12.7.2019, s. 116).

(33) http://ec.europa.eu/environment/gpp/eu_gpp_criteria_en.htm

W kontekście międzynarodowym szczególnie istotne są następujące grupy produktów: komputery i monitory pochodzące z zielonych zamówień publicznych (2016), transport drogowy (2019), wyposażenie elektryczne i elektroniczne wykorzystywane w sektorze opieki zdrowotnej (2014). W odniesieniu do każdego z kryteriów zestaw unijnych kryteriów dotyczących zielonych zamówień publicznych określa, czy należy je stosować jako kryterium kwalifikacji, specyfikację techniczną, kryterium udzielenia zamówienia lub klauzulę dotyczącą realizacji zamówienia. Kryteria dotyczące zielonych zamówień publicznych oparte są na danych pochodzących z bazy dowodowej, na obowiązujących kryteriach dotyczących oznakowania ekologicznego i na informacjach zebranych od zainteresowanych podmiotów z sektora przemysłu, społeczeństwa obywatelskiego i państw członkowskich. W bazie dowodowej wykorzystuje się dostępne informacje i dane naukowe, przyjmuje się podejście oparte na cyklu życia i angażuje zainteresowane podmioty, które spotykają się w celu omówienia zagadnień i wypracowania porozumienia.

(34) http://ec.europa.eu/environment/gpp/pdf/Buying-Green-Handbook-3rd-Edition.pdf

(35) http://ec.europa.eu/environment/gpp/toolkit_en.htm

(36) http://ec.europa.eu/environment/gpp/case_group_en.htm

(37) Dodatkowe informacje: Wytyczne dotyczące zamówień publicznych na innowacje, C(2018) 3051 final, opublikowane dnia 15.5.2018 r. https://ec.europa.eu/docsroom/documents/29261

(38) Art. 40 dyrektywy 2014/24/UE i art. 58 dyrektywy 2014/25/UE zawierają przepisy dotyczące wstępnych konsultacji rynkowych.

(39) COM(2007) 799 final i związany z nim dokument roboczy służb Komisji SEC(2007) 1668 „Zamówienia przedkomercyjne: wspieranie innowacyjności w celu zapewnienia trwałości i wysokiej jakości usług publicznych w Europie”.

(40) Art. 42 dyrektywy 2014/24/UE.

(41) W dniu 13 marca 2019 r. Parlament Europejski przyjął europejski akt prawny w sprawie dostępności (dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/882 z dnia 17 kwietnia 2019 r. w sprawie wymogów dostępności produktów i usług). W akcie określono obowiązkowe europejskie wymogi dotyczące niektórych produktów i usług, m.in. udzielania zamówień publicznych.

(42) Art. 57 ust. 1 i 2 dyrektywy 2014/24/UE. Zob. również art. 80 ust. 1 dyrektywy 2014/25/UE.

(43) W art. 57 ust. 4 dyrektywy 2014/24/UE znajduje się wyczerpujący wykaz kategorii.

(44) Konwencja MOP (nr 87) dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych; (nr 98) dotycząca stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych; (nr 29) dotycząca pracy przymusowej; (nr 105) dotycząca zniesienia pracy przymusowej; (nr 138) dotycząca najniższego wieku dopuszczenia do zatrudnienia; (nr 111) dotycząca dyskryminacji w zakresie zatrudnienia i wykonywania zawodu; (nr 100) dotycząca jednakowego wynagrodzenia; (nr 182) dotycząca zakazu i natychmiastowych działań na rzecz eliminowania najgorszych form pracy dzieci.

(45) Art. 58 dyrektywy 2014/24/UE. Zob. również art. 80 ust. 2 dyrektywy 2014/25/UE.

(46) Zalecenie Komisji 2013/179/UE z dnia 9 kwietnia 2013 r. w sprawie stosowania wspólnych metod pomiaru efektywności środowiskowej w cyklu życia produktów i organizacji oraz informowania o niej (Dz.U. L 124 z 4.5.2013, s. 1). Zob. również postępy w ramach unijnego etapu pilotażowego oraz etapu przejściowego: http://ec.europa.eu/environment/eussd/smgp/index.htm

(47) Por. motyw 92 dyrektywy 2014/24/UE.

(48) www.ecolabel.eu

(49) https://ec.europa.eu/growth/single-market/public-procurement_pl

(50) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów „Wspieranie inwestycji poprzez dobrowolny mechanizm oceny ex ante aspektów dotyczących procedury udzielania zamówień publicznych w przypadku dużych projektów infrastrukturalnych”, COM(2017) 573.

(51) Wszystkie stosowne odniesienia i odsyłacze znajdują się w sekcji „5. W skrócie”.

13.8.2019

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

C 271/75

Publikacja wniosku o zatwierdzenie zmiany w specyfikacji produktu, która nie jest zmianą nieznaczną, zgodnie z art. 50 ust. 2 lit. a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1151/2012 w sprawie systemów jakości produktów rolnych i środków spożywczych

(2019/C 271/06)

Niniejsza publikacja uprawnia do zgłoszenia sprzeciwu wobec wniosku w sprawie zmian zgodnie z art. 51 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1151/2012 (1) w terminie trzech miesięcy od daty niniejszej publikacji.

WNIOSEK O ZATWIERDZENIE ZMIANY W SPECYFIKACJI PRODUKTU OZNACZONEGO CHRONIONĄ NAZWĄ POCHODZENIA/CHRONIONYM OZNACZENIEM GEOGRAFICZNYM, GDY ZMIANA TA NIE JEST NIEZNACZNA

Wniosek o zatwierdzenie zmiany zgodnie z art. 53 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia (UE) nr 1151/2012.

„RISO DEL DELTA DEL PO”

Nr UE: PGI-IT-0712-AM01 – 21.6.2017

ChNP ( ) ChOG ( X )

1. Grupa składająca wniosek i mająca uzasadniony interes

Consorzio di Tutela del Riso del Delta del Po IGP

Via J.F. Kennedy, 134

45019 Taglio di Po (Ro)

Tel. +39 5321716402

E-mail: info@consorziorisodeltapoigp.it

Consorzio di Tutela del Riso del Delta del Po IGP jest uprawnione do złożenia wniosku o zatwierdzenie zmiany zgodnie z art. 13 ust. 1 dekretu nr 12511 Ministerstwa Polityki Rolnej, Żywnościowej i Leśnej z dnia 14 października 2013 r.

2. Państwo członkowskie lub państwo trzecie

Włochy

3. Punkt w specyfikacji produktu, którego dotyczą zmiany

—	☐	Nazwa produktu
—	☒	Opis produktu
—	☐	Obszar geograficzny
—	☒	Dowód pochodzenia
—	☒	Metoda produkcji
—	☐	Związek
—	☒	Etykietowanie
—	☒	Inne [pakowanie, logo produktu, zaktualizowane odniesienia do aktów prawnych]

4. Rodzaj zmian

—	☒	Zmiana specyfikacji zarejestrowanego produktu oznaczonego ChNP lub ChOG niekwalifikująca się do uznania za nieznaczną zgodnie z art. 53 ust. 2 akapit trzeci rozporządzenia (UE) nr 1151/2012.
—	☐	Zmiana specyfikacji zarejestrowanego produktu oznaczonego ChNP lub ChOG, dla których jednolity dokument (lub dokument mu równoważny) nie został opublikowany, niekwalifikująca się do uznania za nieznaczną zgodnie z art. 53 ust. 2 akapit trzeci rozporządzenia (UE) nr 1151/2012.

5. Zmiany

Opis produktu

— Następujące zdanie w art. 1 specyfikacji produktu:

„Chronione oznaczenie geograficzne »Riso del Delta del Po« jest zastrzeżone dla ryżu, który spełnia wymogi i warunki określone w niniejszej specyfikacji produktu.”,

otrzymuje brzmienie:

„Chronione oznaczenie geograficzne »Riso del Delta del Po« jest zastrzeżone dla ryżu, który spełnia wymogi i warunki określone w niniejszej specyfikacji produktu.”.

Termin [uwaga tłumacza: po włosku] „frutti di riso” zastąpiono terminem „riso”.

Zmiana ta pozwala zidentyfikować ChOG „Riso del Delta del Po” jako ryż w różnych formach gotowy do zaoferowania do sprzedaży konsumentom, tj. po poddaniu ziarna przetwarzaniu przemysłowemu i obróbce przemysłowej dozwolonym zgodnie z obowiązującym prawodawstwem oraz zgodnie z wymogami określonymi w specyfikacji produktu.

— Następujące zdanie w art. 2 specyfikacji i pkt 3.2 jednolitego dokumentu:

„Nazwa »Riso del Delta del Po« oznacza wyłącznie ziarna ryżu należącego do gatunku »Japonica«, wprowadzanego do obrotu z określeniem »superfino«, występującego w odmianach Carnaroli, Volano, Baldo i Arborio.”,

otrzymuje brzmienie:

Wniosek dotyczy uwzględnienia nowych odmian ryżu, a mianowicie: Cammeo, Karnak, Telemaco, Caravaggio i Keope.

Potrzeba wprowadzenia zamienników odmian małych rozmiarów oprócz odmian przewidzianych pierwotnie wynika z tego, że tradycyjne odmiany powstały wiele lat temu (najstarsze: Arborio i Carnaroli pod koniec lat czterdziestych XX w.) i posiadają cechy agronomiczne (szczególnie wysoką podatność na grzybice i wyleganie), które sprawiają, że są one trudne w uprawie bez powtarzanego stosowania środków ochrony roślin, co szkodzi jakości zdrowotnej produktu końcowego oraz zaburza zrównoważony charakter upraw.

Z kolei nowo stworzone odmiany są bardziej odporne na grzybice oraz wyleganie i lepiej je znoszą, co pozwala uzyskać zdrowy i jednolity produkt o właściwościach organoleptycznych podobnych do produktów istniejących.

— Zdanie:

„Ryż »Riso del Delta del Po« charakteryzuje się dużym, krystalicznym, spoistym ziarnem o wysokiej zawartości białka i może być biały lub pełnoziarnisty.”,

otrzymuje brzmienie:

„Ryż »Riso del Delta del Po« charakteryzuje się dużym, krystalicznym/perłowym, spoistym ziarnem o wysokiej zawartości białka i może podlegać przetwarzaniu przemysłowemu oraz obróbce przemysłowej dozwolonym zgodnie z obowiązującym prawodawstwem.”.

Termin „krystaliczny” odnosi się do wszystkich odmian wymienionych w specyfikacji i dlatego nie jest precyzyjny. Z obecnych odmian jedynie Baldo posiada krystaliczne ziarno, a odmiany Arborio, Carnaroli i Volano mają ziarno perłowe. Proponujemy zatem, aby zmienić termin „krystaliczny” na „krystaliczny/perłowy”.

Określenie „biały lub pełnoziarnisty” usunięto i zastąpiono je wyrażeniem „podlegać przetwarzaniu przemysłowemu oraz obróbce przemysłowej dozwolonym zgodnie z obowiązującym prawodawstwem”, aby uwzględnić szybkie następowanie po sobie sposobów przetwarzania przemysłowego zgodne ze zmieniającymi się preferencjami konsumentów.

— Następujący akapit:

„W momencie dopuszczenia do spożycia ryż objęty ChOG »Riso del Delta del Po« musi posiadać następujące właściwości ziarna:

Odmiana	Wskaźnik kleistości ryżu po ugotowaniu, w g/cm	Białko (%) (*1)
Baldo	> 4,5	> 6,60
Carnaroli	> 1,5	> 6,60
Volano	> 3,0	> 6,60
Arborio	> 3,5	> 6,60

otrzymuje brzmienie:

„Ryż objęty ChOG »Riso del Delta del Po« musi posiadać następujące właściwości ziarna:

Odmiana	Odporność na rozgniatanie kg/cm2	Białko (% suchej masy)
Odmiana	nie mniej niż	nie mniej niż
Arborio, Volano, Telemaco	0,65	6,60
Baldo, Cammeo	0,60	6,60
Carnaroli, Karnak, Caravaggio, Keope	0,85	6,60

Właściwości te należy określić na suchych polach ryżowych reprezentatywnych dla wszystkich pól w gospodarstwie przed rozpoczęciem przetwarzania przemysłowego.”.

Wskaźnik kleistości zastąpiono wskaźnikiem odporności na rozgniatanie. Oba wskaźniki są odwrotnie skorelowane i określają jakość produktu spożywczego po ugotowaniu. Uściślając, im bardziej kleisty jest ryż, tym mniej jest odporny na rozgniatanie i vice versa. Nie istnieje żadna uznana metoda analizy kleistości; do tej pory UNI oraz ISO nie udało się określić wiarygodnej i odtwarzalnej metody innej niż parametr odporności na rozgniatanie, w odniesieniu do którego dostępna jest metoda uznana na szczeblu międzynarodowym (norma UNI EN ISO 11747:2012).

Wartości zaproponowane dla parametru odporności na rozgniatanie to te, które krajowa rada ds. ryżu opracowała w oparciu o wyniki szeregu analiz przeprowadzonych przez jej laboratorium badawcze.

Uznano zatem za zasadne wskazanie, aby odporność ryżu na rozgniatanie i zawartość w nim białka była badana przed przetworzeniem.

Dowód pochodzenia

Art. 4 specyfikacji produktu

Artykuł ten całkowicie przeredagowano, przenosząc informacje na temat historii uprawy ryżu na obszarze geograficznym, które obejmowały pierwszych pięć akapitów art. 4, do odpowiedniego artykułu dotyczącego związku pomiędzy obszarem a produktem. Art. 4 otrzymuje następujące brzmienie:

„Pochodzenie produktu potwierdzają także wpisy producentów, przetwórców i pakujących we właściwych rejestrach prowadzonych i aktualizowanych przez jednostkę certyfikującą, o której mowa w art. 7 niniejszej specyfikacji.”.

Metoda produkcji

Art. 5 specyfikacji produktu

Artykuł ten przeredagowano w celu uwzględnienia zarówno zmian w technikach przetwarzania i produkcji, jak i wyników praktycznych osiągniętych od wejścia w życie tej specyfikacji.

Orka

— Następujące zdanie:

„Należy zaorać na głębokość 25–30 cm, a później zabronować co najmniej raz; następnie należy wyrównać glebę, aby umożliwić optymalną gospodarkę wodną.”,

otrzymuje brzmienie:

„Należy zaorać na głębokość 25–30 cm, a później zabronować co najmniej raz; zezwala się jednak także na techniki upraw zapewniające odpowiednie przygotowanie łoża siewnego.”.

Tradycyjne czynności związane z orką (zaorywanie, bronowanie) można obecnie zastąpić czynnościami alternatywnymi (oczyszczaniem, wertykulacją), dzięki którym można osiągnąć ten sam cel w sposób mniej energochłonny i przy większym poszanowaniu środowiska. W szczególności obok zaorywania pojawiły się inne, nowocześniejsze techniki obróbki gleby, które obecnie postrzega się jako bardziej zrównoważone środowiskowo.

Badanie gleby

— Zdanie:

„Gospodarstwa produkujące »Riso del Delta del Po« muszą co najmniej co 5 lat przeprowadzać badania gleby w zakresie: struktury, pH, materii organicznej, aktywnego wapienia, przyswajalnego fosforu, potasu wymiennego, całkowitego azotu, wskaźnika C/N, wymiennego wapnia, magnezu i sodu, a także wskaźnika Mg/K w celu przygotowania i realizowania w gospodarstwie prawidłowego planu nawożenia sporządzanego przez eksperta ds. rolnictwa.”,

otrzymuje brzmienie:

„Gospodarstwa produkujące »Riso del Delta del Po« muszą co najmniej co 5 lat przeprowadzać badania gleby w zakresie: struktury, pH, materii organicznej, aktywnego wapienia, przyswajalnego fosforu, potasu wymiennego, całkowitego azotu, wskaźnika C/N, wymiennego wapnia, magnezu i sodu, a także wskaźnika Mg/K w celu sporządzenia i przechowywania w gospodarstwie prawidłowego planu nawożenia odpowiadającego faktycznym potrzebom.”.

Usunięto obowiązek przygotowania planu nawożenia przez „eksperta ds. rolnictwa”, ponieważ, dzięki umiejętnościom nabytym wraz z doświadczeniem, rolnik może również sam sporządzić taki plan w swoim gospodarstwie, pomimo braku zasadniczych kwalifikacji eksperta ds. rolnictwa.

— Skreśla się następujące zdania:

„Odmiana Carnaroli, wymagająca terenów z przewagą gleb gliniastych, może być uprawiana tylko na glebach o wskaźniku pH wyższym niż 7,5. Pozostałe trzy odmiany można uprawiać na całym obszarze określonym w art. 3 niniejszej specyfikacji.”.

Uznano, że można usunąć odniesienie do pH gleby (parametr stosowany jedynie do odmiany Carnaroli), ponieważ odnotowano, że pH na obszarze upraw znacząco się waha, także w ramach poszczególnych gospodarstw lub nawet poszczególnych działek, i nie wpływa na jakość przedmiotowej odmiany. Ponadto obecność wody na tych terenach od kwietnia do sierpnia działa jako bariera dla środowiska kwaśnego, zwiększając pH.

Zmiana ta ma również zastosowanie do pkt 3.5 jednolitego dokumentu.

Nawozy

— Maksymalną zawartość azotu (N) w nawozach zwiększono ze 130 kg/ha do 160 kg/ha.

Obszar produkcji obejmuje gleby torfowe i gliniaste, a w celu uzyskania jednorodnego i jednolitego produktu do wprowadzenia na rynek konieczne jest stosowanie różnych nawozów w zależności od gleby. Uznano zatem za właściwe, aby zwiększyć maksymalną ilość azotu w celu uzyskania takiej zawartości białka w ziarnach, która jest równa tej otrzymywanej na innych glebach.

Siew

— Zdanie:

„Maksymalna użytkowa ilość ziaren na hektar wynosi 240 kg. Siewu można dokonywać w wodzie przez swobodne rozrzucanie lub na suchej spulchnionej glebie, która niezwłocznie powinna zostać nawodniona.”,

otrzymuje brzmienie:

„Maksymalna użytkowa ilość ziaren na hektar wynosi 300 kg. Siewu można dokonywać w wodzie przez swobodne rozrzucanie lub sadzenie lub na suchej spulchnionej glebie, która niezwłocznie powinna zostać nawodniona.”.

Maksymalna ilość ziaren została zwiększona, ponieważ na niektórych obszarach zasianie w wodzie 240 kg/ha nie wystarcza, aby zapewnić odpowiednie pokrycie gruntu. Zbyt rzadkie sadzenie nie pozwala roślinie ryżu bronić się przez chwastami, co prowadzi do konieczności powtarzanego pielenia. Co więcej, dodano możliwość suchego siewu, aby ograniczyć ilość zużywanej wody.

Kontrola agrofagów i chwastów

— Zdanie:

„Obróbka ziaren jest obowiązkowa, aby zwalczać rośliny zarodnikowe charakterystyczne dla ryżu (fusariosis, elmintosporiosis i pyricularia (zaraza ryżowa)).”,

otrzymuje brzmienie:

„Obróbka ziaren jest dozwolona, aby zwalczać rośliny zarodnikowe charakterystyczne dla ryżu (fusariosis, elmintosporiosis i pyricularia).”.

Aby zmniejszyć wpływ upraw ryżu na środowisko, obróbka ziaren jest obecnie opcjonalna, ponieważ nie jest konieczna do uzyskania ziaren wolnych od patogenów.

— Skreśla się następujące zdanie:

„W przypadku problemów wywołanych przez fitofagi żerujące na ryżu (skorupiaki, owady i robaki), należy obowiązkowo osuszyć pole ryżowe i wystawić je na działanie promieni słonecznych.”.

Usunięto obowiązek odprowadzania wody z pola ryżowego, aby zwiększyć zrównoważenie środowiskowe i ograniczyć ilość zużywanej wody.

— Zdanie:

otrzymuje brzmienie:

„Chwasty można zwalczać przy użyciu dopuszczonych środków ochrony roślin oraz – w celu uniknięcia nadmiernego wysiewu chwastów – poprzez koszenie wałów, a także poprzez gospodarkę wodną oraz punktową obróbkę gleby przed siewem, a ponadto możliwe tymczasowe odprowadzenie wody zgodnie z dobrymi praktykami w zakresie obróbki w celu wyeliminowania fitofagów.”.

Uznano za stosowne, aby dla zwiększenia jasności w sekcji dotyczącej ochrony roślin odnieść się zarówno do fitofagów, jak i chwastów, tak jak to zrobiono w aktualnym brzmieniu. Stwierdzono także, że właściwe będzie uzupełnienie specyfikacji poprzez dodanie możliwości tymczasowego odprowadzenia wody. Doświadczenia zdobyte przy uprawie ryżu pokazują, że ukierunkowane odprowadzanie wody z pól ryżowych eliminuje problemy z fitofagami bez stosowania dodatkowych środków.

Zbiory, osuszanie, przechowywanie i przetwarzanie

— Poniższe maksymalne wartości produkcji jednostkowej dla suchego ryżu niełuskanego:

„Carnaroli	:	6,0 t/ha
Volano	:	8,0 t/ha
Baldo	:	8,0 t/ha
Arborio	:	7,5 t/ha”

zmienia się w następujący sposób:

„Odmiana	T/ha
Arborio	7,5
Baldo	8,0
Cammeo	8,5
Carnaroli	6,5
Telemaco	8,5
Karnak	8,5
Volano	8,0
Caravaggio	8,5
Keope	8,5”

Dodano wielkości plonów dla nowych odmian, a maksymalna produkcja ryżu Carnaroli nieznacznie wzrosła dzięki niedawnym postępom.

— Zdanie:

„Przetwarzanie przemysłowe powinno odbywać się w zakładach i zgodnie z procedurami, które zapewniają zachowanie cech charakterystycznych »Riso del Delta del Po«.”,

otrzymuje brzmienie:

„Przetwarzanie przemysłowe ryżu niełuskanego na ryż (obłuskiwanie i polerowanie) powinno odbywać się w zakładach na obszarze ChOG i zgodnie z procedurami, które zapewniają zachowanie cech charakterystycznych »Riso del Delta del Po« określonych w pkt 3.2. Szczególne cechy obszaru produkcji pozwalają na zachowanie cech charakterystycznych produktu podczas etapów obłuskiwania i polerowania oraz ograniczają pękanie/łamanie się ziaren, co jest konieczne do uzyskania jednolitości podczas gotowania.”.

Doświadczenie zdobyte z biegiem lat pokazało, że miejsce obłuskiwania i polerowania ryżu ma wpływ na jakość produktu końcowego. Podczas tych etapów jednym z głównych czynników służących zachowaniu najlepszych cech produktu, zapewnieniu minimalnego nacisku na ziarna i ich jak najmniejszej łamliwości, a co za tym idzie jednolitości podczas gotowania, jest szczególny charakter obszaru produkcji.

Wyjątkowo sprzyjający mikroklimat, temperatury i cechy środowiska obszaru produkcji, takiego jak obszar ChOG „Riso del Delta del Po”, wiążą się ze szczególną średnią względną wilgotnością powietrza, która stwarza optymalne warunki do spełnienia wymogów jakości „Riso del Delta del Po”.

W celu przedstawienia pełnego obrazu sytuacji należy podkreślić, że specyfika obszaru produkcji „Riso del Delta del Po” jest znana wszystkim podmiotom w sektorze i potwierdzona również w publikacjach. Na obszarach produkcji produktów objętych ChOG, które to obszary położone są na wysokości średnio 3 m n.p.m., prawidłowy poziom wilgotności występuje w sposób naturalny, co stanowi wyjątkowy czynnik w tej części Włoch.

Zmiana ta ma również zastosowanie do pkt 3.6 jednolitego dokumentu.

— Z pkt 3.6 wykreślono następujące zdania:

„Suszenie powinno odbywać się w suszarniach, które nie powodują zanieczyszczenia plewki pozostałościami spalania i obcymi zapachami. Dopuszcza się suszenie na ogniu niebezpośrednim lub bezpośrednim, ale pod warunkiem że suszarnie zasilane są metanem bądź LPG.

Stopień wilgotności suszonego ryżu niełuskanego nie może przekraczać 14 %.”.

Zmiana ma znaczenie czysto redakcyjne, ponieważ powyższe zdania dotyczą metody produkcji, a nie szczegółowych zasad dotyczących krojenia, tarcia, pakowania itp. Należy zwrócić uwagę, że zmiana nie oznacza żadnej modyfikacji w specyfikacji produktu, ponieważ dwa postanowienia w art. 5 „Metoda produkcji” pozostają niezmienione i nadal obowiązują.

Etykietowanie i pakowanie

Art. 8 specyfikacji produktu

— Następujące zdanie:

„Ryż pakowany jest do pudełek lub torebek dostosowanych do przechowywania żywności, o pojemności 0,5 kg, 1 kg, 2 kg, 5 kg; może być również pakowany próżniowo lub w kontrolowanej atmosferze.”,

otrzymuje brzmienie:

„Ryż pakowany jest do pudełek lub torebek dostosowanych do przechowywania żywności i może być również pakowany próżniowo lub w kontrolowanej atmosferze.”.

Usunięto wymóg dotyczący masy i cech charakterystycznych opakowania, aby pozwolić pakującym na większą swobodę wyboru rodzajów opakowań.

— Informacje zawarte w następujących akapitach:

„Na opakowaniach należy obowiązkowo umieścić logo ChOG z nazwą o wymiarach nie mniejszych niż 40 × 30 mm oraz czcionką o odpowiedniej wielkości (minimalna wysokość 5 mm) napis »Riso del Delta del Po«, a po nim »Indicazione Geografica Protetta« (Chronione Oznaczenie Geograficzne) lub w formie skrótowej »I.G.P.« (ChOG).

Na opakowaniu należy podać nazwę odmiany (»Arborio«, »Carnaroli«, »Volano«, »Baldo«) i w miarę możliwości rodzaj: »ryż pełnoziarnisty«.

Na tym samym opakowaniu należy również umieścić nazwisko lub nazwę handlową oraz adres pakującego.

Napisy inne niż »Riso del delta del Po – Indicazione Geografica Protetta« powinny mieć wymiary nie większe niż 1/3 wielkości czcionek użytych dla napisu »Riso del Delta del Po«.”,

otrzymują brzmienie:

„Opakowania, oprócz spełnienia wymogów prawnych, muszą być opatrzone następującymi elementami:

1)	napis »Riso del Delta del Po«, a po nim »Indicazione Geografica Protetta« (Chronione Oznaczenie Geograficzne) (lub w formie skrótowej »I.G.P.« (ChOG)), wykonany odpowiednio dużą czcionką (minimum rozmiar 7);

logo ChOG o wymiarach nie mniejszych niż 40 mm × 25 mm. W przypadku gdy rozmiar logo jest większy, należy zachować proporcje; na opakowaniu musi znaleźć się informacja o pojedynczej odmianie wymienionej w art. 2, tj. Carnaroli, Volano, Baldo, Arborio, Cammeo, Karnak, Telemaco, Caravaggio lub Keope; można także uwzględnić rodzaj obróbki przewidzianej w obowiązującym prawodawstwie;

3)	symbol ChOG Unii Europejskiej.”.

Usunięto wskazania regulujące minimalny rozmiar napisu „Riso del Delta del Po” oraz te, które już są wymagane zgodnie z obowiązującym prawodawstwem (nazwisko lub nazwa handlowa oraz adres pakującego). Ponadto uznano za właściwe, aby nie określać przepisów szczegółowych dotyczących pakowania i etykietowania z uwagi na to, że nie istnieją żadne tradycyjne rodzaje opakowań dla ChOG „Riso del Delta del Po”, oraz aby dodać informację o rodzaju obróbki przemysłowej wymaganej na podstawie obowiązującego prawodawstwa.

Logo produktu

Aby umożliwić dokładne odtworzenie logo produktu na opakowaniu, wyjaśniono i poprawiono odniesienia do rozmiaru logo (zob. pkt 2 poprzedniej zmiany) oraz kodów kolorów: zielonego „Pantone 557C” i żółtego „Pantone 117C”. Do specyfikacji dodaje się akapit w brzmieniu:

„Dokładne kody kolorów przedstawiono poniżej:

Pantone Solid (powlekane)

kremowy:	1 205 C
zielony:	557 C
żółty:	117 C

Czterokolorowa skala CMYK:

kremowy:	C 0	M 3	Y 43	K 0
zielony:	C 48	M 4	Y 35	K 10
żółty:	C 7	M 28	Y 100	K 12”.

Wyjaśnienie koloru Pantone i jego kodu jest niezbędne ze względów technicznych, aby drukujący byli w stanie dokładnie odtworzyć logo.

Zmiany w obowiązującym prawodawstwie i kontrole prawne

Art. 7 specyfikacji produktu

Zaktualizowano odniesienia do istniejącego prawodawstwa oraz podano nazwę i adres organu kontrolnego.

JEDNOLITY DOKUMENT

„RISO DEL DELTA DEL PO”

Nr UE: PGI-IT-0712-AM01 – 21.6.2017

ChNP ( ) ChOG ( X )

1. Nazwa

„Riso del Delta del Po”

2. Państwo członkowskie lub państwo trzecie

Włochy

3. Opis produktu rolnego lub środka spożywczego

3.1. Typ produktu

Klasa 1.6. Owoce, warzywa i zboża, świeże lub przetworzone

3.2. Opis produktu, do którego odnosi się nazwa podana w pkt 1

Nazwa „Riso del Delta del Po” oznacza wyłącznie ziarna ryżu należącego do gatunku „Japonica”, wprowadzanego do obrotu z określeniem „superfino”, występującego w odmianach Carnaroli, Volano, Baldo, Arborio, Cammeo, Karnak, Telemaco, Caravaggio i Keope.

Ryż „Riso del Delta del Po” charakteryzuje się dużym, krystalicznym/perłowym, spoistym ziarnem o wysokiej zawartości białka i może podlegać przetwarzaniu przemysłowemu oraz obróbce przemysłowej dozwolonym zgodnie z obowiązującym prawodawstwem.

Duża zdolność wchłaniania, niski wskaźnik utraty skrobi i wysoka odporność podczas gotowania oraz cechy organoleptyczne, takie jak szczególny aromat i smak, powodują, że jest gatunkiem najchętniej stosowanym do przygotowywania najszlachetniejszych dań typu risotto.

ChOG „Riso del Delta del Po” musi posiadać następujące właściwości ziarna:

Odmiana	Odporność na rozgniatanie kg/cm2	Białko (% suchej masy)
Odmiana	nie mniej niż	nie mniej niż
Arborio, Volano, Telemaco	0,65	6,60
Baldo, Cammeo	0,60	6,60
Carnaroli, Karnak, Caravaggio, Keope	0,85	6,60

3.3. Pasza (wyłącznie w odniesieniu do produktów pochodzenia zwierzęcego) i surowce (wyłącznie w odniesieniu do produktów przetworzonych)

—

3.4. Poszczególne etapy produkcji, które muszą odbywać się na wyznaczonym obszarze geograficznym

Ze względu na szczególne warunki charakterystyczne dla upraw ryżu etap produkcji odbywa się na obszarze geograficznym wskazanym w punkcie 4.

Siewu można dokonywać w wodzie przez swobodne rozrzucanie lub sadzenie lub na suchej spulchnionej glebie, która niezwłocznie powinna zostać nawodniona.

Przetwarzanie przemysłowe ryżu niełuskanego na ryż (obłuskiwanie i polerowanie) powinno odbywać się w zakładach na obszarze ChOG i zgodnie z procedurami, które zapewniają zachowanie cech charakterystycznych „Riso del Delta del Po” określonych w pkt 3.2. Szczególne cechy obszaru produkcji pozwalają na zachowanie cech charakterystycznych produktu podczas etapów obłuskiwania i polerowania oraz ograniczają pękanie/łamanie się ziaren, co jest konieczne do uzyskania jednolitości podczas gotowania.

3.5. Szczegółowe zasady dotyczące krojenia, tarcia, pakowania itp. produktu, do którego odnosi się zarejestrowana nazwa

Ryż pakowany jest do pudełek lub torebek dostosowanych do przechowywania żywności i może być również pakowany próżniowo lub w kontrolowanej atmosferze.

Opakowania muszą być zamknięte w taki sposób, by niemożliwe było wyjęcie zawartości bez ich zniszczenia.

3.6. Szczegółowe zasady dotyczące etykietowania produktu, do którego odnosi się zarejestrowana nazwa

Opakowania, oprócz spełnienia wymogów prawnych, muszą być opatrzone następującymi elementami:

1)	napis „Riso del Delta del Po”, a po nim „Indicazione Geografica Protetta” (Chronione Oznaczenie Geograficzne) (lub w formie skrótowej „I.G.P.” (ChOG)), wykonany odpowiednio dużą czcionką (minimum rozmiar 7);

logo ChOG o wymiarach nie mniejszych niż 40 mm × 25 mm. W przypadku gdy rozmiar logo jest większy, należy zachować proporcje; na opakowaniu musi się znaleźć informacja o pojedynczej odmianie, tj. Carnaroli, Volano, Baldo, Arborio, Cammeo, Karnak, Telemaco, Caravaggio lub Keope; można także uwzględnić rodzaj obróbki przewidzianej w obowiązującym prawodawstwie;

3)	symbol ChOG Unii Europejskiej.

Oficjalne logo produktu „Riso del Delta del Po” składa się z ułożonego w owal pasa w kolorze kremowym, obramowanego kolorem zielonym. W środku owalu w jego górnej połowie znajduje się napis „RISO DEL DELTA DEL PO”, a w dolnej połowie napis „INDICAZIONE GEOGRAFICA PROTETTA” – obydwa napisy wykonane są wielkimi literami kolorem zielonym.

W środku owalu na zielonym polu po prawej i po lewej stronie znajdują się rysunki typowych dla Delty Padu elementów (trzcina pospolita i stylizowane kształty ptaków) w kolorze kremowym, w środku znajduje się stylizowany rysunek kobiety z pękiem kłosów ryżu w kolorze żółtym.

4. Zwięzłe określenie obszaru geograficznego

Typowy obszar upraw „Riso del Delta del Po” rozciąga się w położonej najbardziej na wschód części Niziny Padańskiej, między regionami Veneto i Emilia-Romagna, na terenach utworzonych z gleb naniesionych przez rzekę Pad. Granicę obszaru wyznacza od wschodu Morze Adriatyckie, od północy — rzeka Adyga, a od południa — kanał żeglowny Ferrara/Porto Garibaldi.

„Riso del Delta del Po” uprawiany jest w regionie Veneto w prowincji Rovigo, w gminach Ariano nel Polesine, Porto Viro, Taglio di Po, Porto Tolle, Corbola, Papozze, Rosolina i Loreo.

W regionie Emilia-Romania uprawy zlokalizowane są w prowincji Ferrara w gminach Comacchio, Goro, Codigoro, Lagosanto, Massa Fiscaglia, Migliaro, Migliarino, Ostellato, Mesola, Jolanda di Savoia i Berra.

5. Związek z obszarem geograficznym

Czynniki środowiskowe

Cechy terenu, umiarkowany klimat i bliskość morza są głównymi czynnikami warunkującymi i charakteryzującymi produkcję „Riso del Delta del Po” na tym obszarze. Panujące tutaj warunki są idealne dla upraw ryżu, które są jedynymi możliwymi uprawami na terenach stale na wpół zalanych wodą.

Obszary zalewowe Delty Padu, utworzone z osadów naniesionych przez rzekę na końcu jej biegu, są szczególnie żyzne, ponieważ są bogate w minerały, zwłaszcza w potas, do tego stopnia, że niepotrzebne jest dodawanie jakichkolwiek nawozów zawierających potas.

Ponadto tereny te, choć mają różną strukturę, charakteryzują się wysokim stopniem zasolenia (przewodność elektryczna powyżej 1 mS/cm), co jest wynikiem wysokiego poziomu zwierciadła wody.

Specyficzne położenie geograficzne obszaru graniczącego z morzem decyduje ponadto o tym, że panuje tu mikroklimat szczególnie sprzyjający uprawom ryżu, dzięki takim czynnikom jak: stała obecność bryz, a w związku z tym niższa wilgotność względna; ograniczone wahania temperatur zarówno zimą (kiedy rzadko spadają poniżej 0 °C), jak i latem (w ciągu ostatnich trzydziestu lat nigdy nie przekroczyły 32 °C); poziom opadów na ogół równomiernie rozłożony na przestrzeni miesięcy i nieosiągający więcej niż 700 mm/rok. Te szczególne warunki klimatyczne ograniczają rozmnażanie się grzybów chorobotwórczych, a w związku z tym konieczność stosowania fungicydów.

Czynniki historyczne i ludzkie

Kilkadziesiąt lat po tym, jak ryż rozpowszechnił się na Nizinie Padańskiej (1450 r.), pojawiły się pierwsze dokumenty świadczące o obecności upraw tej rośliny na obszarze Polesine (na obszarze Rovigo), w szczególności na terenie Delty Padu. Uprawy te były ściśle związane z melioracją, ponieważ umożliwiały przyspieszenie procesu wykorzystywania terenów zasolonych, przeznaczanych następnie pod płodozmian, o czym świadczy zapis w jednej z ustaw Republiki Weneckiej z 1594 r. Pod koniec XVIII w. dzięki pracom kilku patrycjuszy weneckich rozpoczęła się systematyczna uprawa ryżu na terenach meliorowanych.

Dzisiaj „Riso del delta del Po” uprawiany jest na około 9 tys. ha pól ryżowych. Wpływ tych upraw widać wyraźnie w kulturze lokalnej i w rozwoju społecznym tych obszarów; od wielu lat ryż jest pakowany i wprowadzany na rynek pod nazwą „Riso del Delta del Po” przez wiele przedsiębiorstw i dzięki swoim szczególnym cechom organoleptycznym, które odróżniają go od innych gatunków ryżu we Włoszech, jest rozpoznawany i ceniony przez konsumentów w całym kraju. Jego renoma związana jest wreszcie z tradycyjnymi targami i festynami, które odbywają się na tym obszarze, jak na przykład słynne Giornate del Riso del Delta del Po (Dni Ryżu Delty Padu), które odbywają się w miejscowości Jolanda di Savoia (w prowincji Ferrara) oraz Fiera di Porto Tolle (Jarmark w Porto Tolle).

Szczególne właściwości produktu „Riso del Delta del Po” związane są z wysoką zawartością białka, wielkością ziarna, wysoką zdolnością wchłaniania, niskim wskaźnikiem utraty skrobi i z wysoką jakością; decydują one o wysokiej odporności ziarna podczas gotowania.

Ponadto ryż ten odznacza się szczególnym smakiem i aromatem, co pozwala odróżnić go od ryżu uprawianego na obszarach niezasolonych.

Osady słonej gleby znajdujące się na tych meliorowanych terenach, a także szczególne właściwości wody stosowanej do upraw oraz wysoki poziom zwierciadła wody słonej nadają temu produktowi charakterystyczne cechy organoleptyczne i handlowe, które powodują, że wyróżnia się on pośród innych produktów i jest bardzo ceniony na rynku.

Bogactwo minerałów na terenach zalewowych, w szczególności potasu, powoduje, że ryż cechuje się wysoką zawartością białka i większą odpornością ziarna podczas gotowania.

Ponadto tereny te, choć mają różną strukturę, charakteryzują się wysokim stopniem zasolenia (przewodność elektryczna powyżej 1 mS/cm), dzięki czemu ryż ma szczególny aromat i smak.

Ciągła obecność bryzy morskiej, powodująca znaczne obniżenie wilgotności w mikroklimacie pól ryżowych, zdecydowanie ogranicza konieczność stosowania fungicydów i pozwala uzyskać ryż wysokiej jakości.

Odesłanie do publikacji specyfikacji

(art. 6 ust. 1 akapit drugi niniejszego rozporządzenia)

Ministerstwo wszczęło krajową procedurę sprzeciwu, publikując wniosek w sprawie zmiany specyfikacji produktu ChOG „Riso del Delta del Po” w Dzienniku Urzędowym Republiki Włoskiej nr 100 z dnia 2 maja 2017 r.

Skonsolidowany tekst specyfikacji produktu jest dostępny na następującej stronie internetowej:

http://www.politicheagricole.it/flex/cm/pages/ServeBLOB.php/L/IT/IDPagina/3335

lub:

bezpośrednio na stronie głównej Ministerstwa Polityki Rolnej, Żywnościowej i Leśnej (www.politicheagricole.it) po otwarciu zakładki „Qualità” (na górze po prawej stronie ekranu), kliknięciu „Prodotti DOP IGP e STG” (po lewej stronie ekranu), a następnie odnośnika „Disciplinari di Produzione all’esame dell’UE”.

(1) Dz.U. L 343 z 14.12.2012, s. 1.

(*1) Wartości dotyczące suchej masy.”

		ISSN 1977-1002
Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej		C 271

Wydanie polskie	Informacje i zawiadomienia	Rocznik 62 13 sierpnia 2019

Spis treśći		Strona
	I Rezolucje, zalecenia i opinie
	ZALECENIA
	Europejska Rada ds. Ryzyka Systemowego
2019/C 271/01 ERRS/2019/3	Zalecenie Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego z dnia 21 marca 2019 r. zmieniające zalecenie ERRS/2016/14 w sprawie uzupełniania luk w danych dotyczących sektora nieruchomości (ERRS/2019/3)	1

	IV Informacje
	INFORMACJE INSTYTUCJI, ORGANÓW I JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH UNII EUROPEJSKIEJ
	Komisja Europejska
2019/C 271/03	Kursy walutowe euro	67
2019/C 271/04	Decyzja wykonawcza Komisji z dnia 8 sierpnia 2019 r. w sprawie publikacji w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej wniosku o rejestrację nazwy zgodnie z art. 49 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1151/2012 – Αρσενικό Νάξου (Arseniko Naxou) (ChNP)	68

	Waluta	Kurs wymiany
USD	Dolar amerykański	1,1194
JPY	Jen	117,69
DKK	Korona duńska	7,4633
GBP	Funt szterling	0,92615
SEK	Korona szwedzka	10,7315
CHF	Frank szwajcarski	1,0876
ISK	Korona islandzka	137,50
NOK	Korona norweska	10,0003
BGN	Lew	1,9558
CZK	Korona czeska	25,831
HUF	Forint węgierski	324,65
PLN	Złoty polski	4,3275
RON	Lej rumuński	4,7250
TRY	Lir turecki	6,2161
AUD	Dolar australijski	1,6589
CAD	Dolar kanadyjski	1,4807
HKD	Dolar Hongkongu	8,7825
NZD	Dolar nowozelandzki	1,7352
SGD	Dolar singapurski	1,5520
KRW	Won	1 364,55
ZAR	Rand	17,2164
CNY	Yuan renminbi	7,9014
HRK	Kuna chorwacka	7,3908
IDR	Rupia indonezyjska	15 951,00
MYR	Ringgit malezyjski	4,7022
PHP	Peso filipińskie	58,424
RUB	Rubel rosyjski	73,4092
THB	Bat tajlandzki	34,506
BRL	Real	4,4660
MXN	Peso meksykańskie	21,9971
INR	Rupia indyjska	79,7460

	II Komunikaty
	KOMUNIKATY INSTYTUCJI, ORGANÓW I JEDNOSTEK ORGANIZACYJNYCH UNII EUROPEJSKIEJ
	Komisja Europejska
2019/C 271/02	Komunikat Komisji – Wytyczne dotyczące udziału oferentów z państw trzecich w unijnym rynku zamówień publicznych oraz wprowadzania na ten rynek towarów z państw trzecich	43

	V Ogłoszenia
	POSTĘPOWANIA ZWIĄZANE Z REALIZACJĄ POLITYKI KONKURENCJI
	Komisja Europejska
2019/C 271/05	Zgłoszenie zamiaru koncentracji (Sprawa M.9354 – AXA/NN Group/JV) – Sprawa, która może kwalifikować się do rozpatrzenia w ramach procedury uproszczonej ( 1 )	73
	INNE AKTY
	Komisja Europejska
2019/C 271/06	Publikacja wniosku o zatwierdzenie zmiany w specyfikacji produktu, która nie jest zmianą nieznaczną, zgodnie z art. 50 ust. 2 lit. a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1151/2012 w sprawie systemów jakości produktów rolnych i środków spożywczych	75
2019/C 271/07	Publikacja wniosku o rejestrację nazwy zgodnie z art. 50 ust. 2 lit. a) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1151/2012 w sprawie systemów jakości produktów rolnych i środków spożywczych	86


	(1) Tekst mający znaczenie dla EOG.