WYROK TRYBUNAŁU (wielka izba)

z dnia 23 września 2008 r. ( *1 )

„Równość traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy — Artykuł 13 WE — Dyrektywa 2000/78/WE — Pracowniczy program emerytalny wykluczający prawo do emerytury dla co najmniej 15 lat młodszego małżonka zmarłego pracownika — Dyskryminacja ze względu na wiek — Związek z prawem wspólnotowym”

W sprawie C-427/06

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 234 WE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Bundesarbeitsgericht (Niemcy) postanowieniem z dnia 27 czerwca 2006 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 18 października 2006 r., w postępowaniu:

Birgit Bartsch

przeciwko

Bosch und Siemens Hausgeräte (BSH) Altersfürsorge GmbH,

TRYBUNAŁ (wielka izba),

w składzie: V. Skouris, prezes, P. Jann, C.W.A. Timmermans, A. Rosas, K. Lenaerts i L. Bay Larsen, prezesi izb, J.N. Cunha Rodrigues (sprawozdawca), R. Silva de Lapuerta, K. Schiemann, J. Makarczyk, P. Lindh, J.C. Bonichot i T. von Danwitz, sędziowie,

rzecznik generalny: E. Sharpston,

sekretarz: C. Strömholm, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 10 października 2007 r.,

rozważywszy uwagi przedstawione:

w imieniu Bosch und Siemens Hausgeräte (BSH) Altersfürsorge GmbH przez J. Maslinga, Rechtsanwalt,

w imieniu rządu niemieckiego przez M. Lummę oraz C. Schulze-Bahr, działających w charakterze pełnomocników,

w imieniu rządu niderlandzkiego przez C. Wissels, działającą w charakterze pełnomocnika,

w imieniu rządu Zjednoczonego Królestwa przez E. O’Neill, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez A. Dashwooda, barrister,

w imieniu Komisji Wspólnot Europejskich przez V. Kreuschitza oraz J. Enegrena, działających w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 22 maja 2008 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 13 WE dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz.U. L 303, s. 16) i zasad ogólnych prawa wspólnotowego.

2

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy B. Bartsch i Bosch und Siemens Hausgeräte (BSH) Altersfürsorge GmbH (zwanego dalej „BSH Altersfürsorge”), który jest funduszem ubezpieczeń społecznych tego przedsiębiorstwa, i dotyczy on odmowy przez fundusz wypłaty na rzecz B. Bartsch renty rodzinnej.

Ramy prawne

Ustawodawstwo wspólnotowe

3

Zgodnie z art. 1 dyrektywy 2000/78:

„Celem niniejszej dyrektywy jest wyznaczenie ogólnych ram dla walki z dyskryminacją ze względu na religię lub przekonania, niepełnosprawność, wiek lub orientację seksualną w odniesieniu do zatrudnienia i pracy, w celu realizacji w państwach członkowskich zasady równego traktowania”.

4

Artykuł 6 tej dyrektywy stanowi:

„1.   Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2, państwa członkowskie mogą uznać, że odmienne traktowanie ze względu na wiek nie stanowi dyskryminacji, jeżeli w ramach prawa krajowego zostanie to obiektywnie i racjonalnie uzasadnione zgodnym z przepisami celem, w szczególności celami polityki zatrudnienia, rynku pracy i kształcenia zawodowego, i jeżeli środki mające służyć realizacji tego celu są właściwe i konieczne.

Takie odmienne traktowanie może polegać między innymi na:

a)

wprowadzeniu specjalnych warunków dostępu do zatrudnienia i kształcenia zawodowego, zatrudnienia i pracy, włącznie z warunkami zwalniania i wynagradzania, dla ludzi młodych, pracowników starszych i osób mających na utrzymaniu inne osoby, w celu wspierania ich integracji zawodowej lub zapewnienia im ochrony;

b)

określeniu warunków dolnej granicy wieku, doświadczenia zawodowego lub stażu pracy, wymaganego do zatrudnienia lub niektórych korzyści związanych z zatrudnieniem;

c)

określeniu górnej granicy wieku przy rekrutacji, z uwzględnieniem wykształcenia wymaganego na danym stanowisku lub potrzeby racjonalnego okresu zatrudnienia przed przejściem na emeryturę.

2.   Niezależnie od przepisów art. 2 ust. 2, państwa członkowskie mogą uznać, że nie stanowi dyskryminacji ze względu na wiek ustalanie, dla systemów zabezpieczenia społecznego pracowników, wieku przyznania lub nabycia praw do świadczeń emerytalnych lub inwalidzkich, włącznie z wyznaczaniem, w ramach tych systemów, różnych granic wieku dla pracowników lub grup bądź kategorii pracowników i wykorzystania, w ramach tych systemów, kryteriów wieku do obliczania wysokości świadczeń, pod warunkiem że nie stanowi to dyskryminacji ze względu na płeć”.

5

Zgodnie z art. 18 akapit pierwszy tej dyrektywy, jej transpozycja do porządku prawnego państw członkowskich miała nastąpić najpóźniej w dniu 2 grudnia 2003 r. Jednak akapit drugi tego artykułu stanowi:

„W celu uwzględnienia szczególnych warunków, państwa członkowskie mogą, o ile zaistnieje taka potrzeba, dysponować dodatkowym terminem trzech lat, licząc od dnia 2 grudnia 2003 r., to znaczy w sumie sześć lat na wprowadzenie w życie przepisów niniejszej dyrektywy dotyczących dyskryminacji ze względu na wiek i niepełnosprawność. W tym wypadku niezwłocznie powiadamiają o tym Komisję […]”.

6

Republika Federalna Niemiec skorzystała z tej możliwości w ten sposób, że transpozycja przepisów dyrektywy 2000/78 dotyczących dyskryminacji ze względu na wiek i niepełnosprawność w tym państwie członkowskim miała nastąpić najpóźniej w dniu 2 grudnia 2006 r.

Wytyczne BSH Altersfürsorge

7

Artykuł 6 ust. 4 wytycznych BSH Altersfürsorge z dnia 1 stycznia 1984 r., w brzmieniu obowiązującym w dniu 1 kwietnia 1992 r. (zwanych dalej „wytycznymi”), stanowi:

Warunki wypłaty renty

[…]

4.   Rentę (§ 5 ust. 1b) wypłaca się wdowie/wdowcowi pracownika zmarłego w czasie trwania stosunku zatrudnienia […], w stosunku do którego upłynął okres oczekiwania (§ 2), jeżeli i tak długo jak istnieje roszczenie o rentę rodzinną (renta wdowia) z tytułu ustawowego ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Ma to zastosowanie odpowiednio do wdów/wdowców po osobie uprawnionej do poboru emerytury.

Wypłata świadczeń nie następuje w przypadku, gdy:

a)

wdowa/wdowiec jest co najmniej piętnaście lat młodszy od zmarłego pracownika i

[…]”.

Postępowanie przed sądem krajowym i pytania prejudycjalne

8

Z postanowienia odsyłającego wynika, że urodzona w roku 1965 B. Bartsch od 1986 r. była małżonką urodzonego w 1944 r. M. Bartscha, który zmarł w dniu 5 maja 2004 r. W dniu 23 lutego 1988 r. M. Bartsch zawarł umowę o pracę ze spółką Bosch-Siemens Hausgeräte GmbH (zwaną dalej „BSH”), w której był zatrudniony jako sprzedawca od dnia 1 marca 1988 r. aż do śmierci.

9

BSH Altersfürsorge, która została założona przez BSH, zobowiązała się wobec B. Bartsch do realizacji ewentualnych zobowiązań, które spółka ta podjęła na rzecz zmarłego M. Bartscha, wynikających z pracowniczego programu emerytalnego.

10

Ponadto z postanowienia odsyłającego wynika, że stosunek pracy pomiędzy M. Bartsch i BSH był regulowany przez wytyczne, a w szczególności art. 6 tych wytycznych. Sytuacja, która jest przedmiotem postępowania przed sądem krajowym, podlega art. 6 ust. 4 akapit drugi lit. a) ww. wytycznych, ponieważ B. Bartsch jest co najmniej 15 lat młodsza od swojego zmarłego małżonka.

11

Po śmierci małżonka, B. Bartsch złożyła do BSH Altersfürsorge wniosek o wypłatę renty rodzinnej w oparciu o omawiane wytyczne.

12

W następstwie oddalenia ww. wniosku przez BSH Altersfürsorge, B. Bartsch zwróciła się do Arbeitsgericht o stwierdzenie, że wskazany fundusz ubezpieczeń społecznych był zobowiązany do wypłacenia jej renty zgodnie z wytycznymi. Arbeitsgericht nie uwzględnił jej pozwu i skarżąca zwróciła się do Landesarbeitsgericht, który utrzymał w mocy wyrok sądu pierwszej instancji.

13

B. Bartsch wniosła zatem skargę w trybie kasacji względem wyroku Landesarbeitsgericht przed Bundesarbeitsgericht, który zdecydował się zawiesić postępowanie i zwrócił się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1)

a)

Czy prawo pierwotne Wspólnot Europejskich zawiera zasadę niedyskryminacji za względu na wiek, której przestrzeganie sądy krajowe muszą zagwarantować wtedy, gdy ewentualnie dyskryminujące traktowanie nie ma związku z prawem wspólnotowym?

b)

W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie 1a):

 

Czy taki związek z prawem wspólnotowym powstanie na mocy art. 13 WE lub — także przed upływem terminu transpozycji — na mocy dyrektywy Rady 2000/78/WE […]?

2)

Czy wspólnotową zasadę niedyskryminacji ze względu na wiek, wynikającą z udzielenia odpowiedzi w przedmiocie pytania pierwszego, należy stosować także w stosunkach między prywatnymi pracodawcami z jednej strony a ich pracownikami, emerytami lub osobami najbliższymi zmarłym pracownikom z drugiej strony?

3)

W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na drugie pytanie:

a)

Czy taką zasadę niedyskryminacji ze względu na wiek stosuje się w stosunku do przepisu pracowniczego programu emerytalnego, zgodnie z którym małżonkowi zmarłego pracownika nie zapewnia się renty przysługującej osobie najbliższej zmarłemu pracownikowi, jeżeli jest on co najmniej piętnaście lat młodszy od zmarłego byłego pracownika?

b)

W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie 3a):

 

Czy okoliczność, że pracodawca ma interes w ograniczeniu ryzyk wywodzących się z pracowniczego programu emerytalnego, może być czynnikiem uzasadniającym taki przepis?

c)

W razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie 3b):

 

Czy ewentualna zasada niedyskryminacji ze względu na wiek działa wstecz w sposób nieograniczony w prawie pracowniczych programów emerytalnych, czy też jej działanie wstecz jest ograniczone i jeżeli tak, to w jaki sposób?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytania pierwszego

14

Poprzez dwie części pytania pierwszego, których analizy należy dokonać łącznie, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy prawo wspólnotowe zawiera zasadę niedyskryminacji za względu na wiek, której przestrzeganie sądy krajowe muszą zagwarantować także wtedy, gdy ewentualnie dyskryminujące traktowanie nie ma związku z prawem wspólnotowym. W przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej sąd odsyłający chciałby się dowiedzieć, czy w okolicznościach takich jak w postępowaniu przed sądem krajowym taki związek z prawem wspólnotowym powstanie na mocy art. 13 WE lub — także przed upływem terminu transpozycji przewidzianego dla danego państwa członkowskiego — na mocy dyrektywy 2000/78/WE.

15

Z orzecznictwa Trybunału wynika, że w sytuacji gdy przepis krajowy wchodzi w zakres stosowania prawa wspólnotowego, Trybunał, do którego wniesiony został wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, powinien wskazać sądowi krajowemu wszystkie elementy wykładni konieczne dla dokonania przez ten sąd oceny zgodności uregulowania krajowego z zasadami ogólnymi prawa wspólnotowego (zob. podobnie i w szczególności wyrok z dnia 22 listopada 2005 r. w sprawie C-144/04 Mangold, Zb.Orz. s. I-9981, pkt 75).

16

Jednakże ani dyrektywa 2000/78, ani art. 13 WE nie pozwalają na objęcie zakresem stosowania prawa wspólnotowego sytuacji, która zaistniała w postępowaniu przed sądem krajowym.

17

Po pierwsze wytyczne nie stanowią środka wdrażającego dyrektywę 2000/78, a po drugie zgon M. Bartscha nastąpił przed upłynięciem czasu przeznaczonego na transpozycję tej dyrektywy w odniesieniu do danego państwa członkowskiego.

18

Artykuł 13 WE, który pozwala Radzie Unii Europejskiej, w ramach uprawnień przyznanych w traktacie WE, na podjęcie środków niezbędnych w celu zwalczania wszelkiej dyskryminacji ze względu na wiek, nie może sam w sobie włączyć w zakres stosowania prawa wspólnotowego — do celów zakazu wszelkiej dyskryminacji ze względu na wiek — sytuacji, które, tak jak w sprawie przed sądem krajowym, nie mieszczą się w ramach środków przyjętych na podstawie tego artykułu, a w szczególności dyrektywy 2000/78 przed upływem okresu przeznaczonego dla jej transpozycji.

19

Wbrew stanowisku Komisji, sprawa C-122/96 Saldanha i MTS zakończona wyrokiem z dnia 2 października 1997 r., Rec. s. I-5325 nie dostarcza argumentów na poparcie wniosku odmiennego od tego, który został przedstawiony w punkcie powyżej.

20

Wskazany wyrok dotyczy stosowania art. 6 traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 12 WE), który przyznaje bezpośrednio prawo do niedyskryminacji ze względu na przynależność państwową (zob. w szczególności wyrok z dnia 20 października 1993 r. w sprawach połączonych C-92/92 i C-326/92 Phil Collins i in., Rec. s. I-5145, pkt 34) w zakresie stosowania traktatu.

21

W tym względzie Trybunał stwierdził w pkt 22 ww. wyroku w sprawie Saldanha i MTS, że spór przed sądem krajowym dotyczył ochrony interesów wspólnika, obywatela państwa członkowskiego, względem spółki mającej siedzibę w innym państwie członkowskim. W pkt 23 tego samego wyroku Trybunał wskazał, że art. 54 ust. 3 lit. g) traktatu WE [obecnie, po zmianie, art. 44 ust. 2 lit. g) WE] przyznawał Radzie i Komisji, w celu realizacji swobody przedsiębiorczości, uprawnienia do koordynacji gwarancji wymaganych w państwach członkowskich od spółek w rozumieniu art. 58 akapit drugi traktatu WE (obecnie, po zmianie, art. 48 akapit drugi WE) dla potrzeb ochrony interesów wspólników i osób trzecich — w miarę potrzeby i w celu uzyskania równoważności tych gwarancji.

22

Trybunał z tego wywnioskował w ww. pkt 23, że zasady z dziedziny prawa spółek, które mają na celu ochronę praw wspólników, stanowią część „zakresu zastosowania traktatu” w rozumieniu art. 6 zdanie pierwsze traktatu i w związku z tym podlegają one zakazowi wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową.

23

Możliwość zastosowania prawa wspólnotowego w sprawie Saldanha i MTS, zakończonej ww. wyrokiem, nie wynikała jedynie z okoliczności, że jej przedmiot stanowiła dyskryminacja ze względu na przynależność państwową, lecz była uzależniona od stwierdzenia, że mające zastosowanie przepisy krajowe wchodziły w zakres zastosowania traktatu.

24

Ten ostatni element odróżnia także niniejszą sprawę przed sądem krajowym od sprawy Mangold zakończonej ww. wyrokiem. W ww. sprawie omawiane uregulowanie krajowe stanowiło środek wykonania dyrektywy Rady 1999/70/WE z dnia 28 czerwca 1999 r. dotyczącej porozumienia ramowego w sprawie pracy na czas określony, zawartego przez Europejską Unię Konfederacji Przemysłowych i Pracodawców (UNICE), Europejskie Centrum Przedsiębiorstw Publicznych (CEEP) oraz Europejską Konfederację Związków Zawodowych (ETUC) (Dz.U. L 175, s. 43), dzięki czemu rzeczone uregulowanie weszło w zakres stosowania prawa wspólnotowego (zob. ww. wyrok w sprawie Mangold, pkt 75). Natomiast wytyczne będące przedmiotem postępowania przed sądem krajowym nie stanowią środków transponujących przepisy wspólnotowe.

25

Mając na względzie powyższe rozważania, na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć w taki sposób, że prawo wspólnotowe nie zawiera zakazu wszelkiej dyskryminacji za względu na wiek, której przestrzeganie sądy krajowe muszą zagwarantować wtedy, gdy ewentualnie dyskryminujące traktowanie nie ma związku z prawem wspólnotowym. Ponadto taki związek z prawem wspólnotowym nie powstaje na mocy art. 13 WE ani także — w sytuacji, która miała miejsce w sprawie przed sądem krajowym — na mocy dyrektywy 2000/78/WE przed upływem terminu transpozycji wyznaczonego danemu państwu członkowskiemu.

W przedmiocie pytań drugiego i trzeciego

26

Ze względu na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze, nie ma potrzeby udzielenia odpowiedzi na pytania drugie i trzecie.

W przedmiocie kosztów

27

Dla stron postępowania przed sądem krajowym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed tym sądem, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż poniesione przez strony postępowania przed sądem krajowym, nie podlegają zwrotowi.

 

Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:

 

Prawo wspólnotowe nie zawiera zakazu wszelkiej dyskryminacji ze względu na wiek, której przestrzeganie sądy krajowe muszą zagwarantować wtedy, gdy ewentualnie dyskryminujące traktowanie nie ma związku z prawem wspólnotowym. Ponadto taki związek z prawem wspólnotowym nie powstaje na mocy art. 13 WE ani także — w sytuacji, która miała miejsce w sprawie przed sądem krajowym — na mocy dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy przed upływem terminu transpozycji tej dyrektywy wyznaczonego danemu państwu członkowskiemu.

 

Podpisy


( *1 ) Język postępowania: niemiecki.