Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
LAILI MEDINY
przedstawiona w dniu 15 października 2026 r.(1)
Sprawa C‑568/25
Verein für Konsumenteninformation
przeciwko
Universal Versand GmbH
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria)]
Odesłanie prejudycjalne – Ochrona danych osobowych – Sprzedaż na odległość na rzecz konsumentów – Płatność w ratach lub płatność na podstawie faktury („płatność niepewna”) – Ocena prawdopodobieństwa niedokonania płatności – Profilowanie – Zautomatyzowany proces podejmowania decyzji – Interwencja ludzka
Wprowadzenie
1. Niniejsza opinia dotyczy wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) w przedmiocie wykładni art. 22 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólnego rozporządzenia o ochronie danych) (Dz.U. 2016, L 119, s. 1, zwanego dalej „RODO”). Wniosek ten został złożony w kontekście postępowania między Verein für Konsumenteninformation, austriackim stowarzyszeniem prowadzącym powództwa przedstawicielskie (zwanym dalej „Verein”), a Universal Versand GmbH, przedsiębiorstwem zajmującym się sprzedażą wysyłkową. Konkretnie rzecz ujmując, spór dotyczy praktyki handlowej Universal Versand polegającej na odmawianiu klientom możliwości wyboru określonych „niepewnych” metod płatności, a mianowicie płatności „częściowych” i „na fakturę”, na podstawie wyłącznie zautomatyzowanej oceny prawdopodobieństwa niedokonania płatności przez tych klientów.
2. W dobie cyfryzacji gospodarki i społeczeństwa sprawa ta odnosi się szerzej do problemów związanych z rozwojem automatyzacji decyzji na jednolitym rynku. Zagrożenia związane z taką automatyzacją są od dawna znane – na przykład Stanley Kubrick zdecydował się posłużyć alegorią maszyny zagłady, aby je ukazać (Doktor Strangelove, 1964 r.). Prawodawcą Unii Europejskiej kierowało bardziej pragmatyczne podejście, gdy zajął się tą fundamentalną kwestią. W dziedzinie ochrony danych osobowych RODO ma zatem na celu ochronę osób, których dane dotyczą, przed ryzykami nieodłącznie związanymi z wyłącznie zautomatyzowanym przetwarzaniem, które wiążą się w szczególności z ewentualnym brakiem wiarygodności danych będących jego przedmiotem, oraz z nieprzejrzystością tego przetwarzania. Mogą one w szczególności urzeczywistniać się w przypadkach dyskryminacji lub w decyzjach, które czasami są trudne do zrozumienia i zakwestionowania(2).
3. W niniejszej sprawie w kontekście stosunków handlowych, takim jak w sporze w postępowaniu głównym, Trybunał będzie musiał doprecyzować przesłanki stosowania przewidzianego w art. 22 ust. 1 RODO prawa do tego, by nie podlegać indywidualnej decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, a także zakres tej ochrony w świetle jednego z odstępstw od tego prawa przewidzianych w ust. 2 tego artykułu, a mianowicie odstępstwa opartego na niezbędności podjęcia decyzji dla zawarcia lub wykonania umowy.
Ramy prawne
Prawo Unii
4. Motyw 71 RODO brzmi następująco:
„Osoba, której dane dotyczą, powinna mieć prawo do tego, by nie podlegać decyzji – mogącej obejmować określone środki – która ocenia jej czynniki osobowe, opiera się wyłącznie na przetwarzaniu zautomatyzowanym i wywołuje wobec osoby, której dane dotyczą, skutki prawne lub w podobny sposób znacząco na nią wpływa, jak na przykład automatyczne odrzucenie elektronicznego wniosku kredytowego […] bez interwencji ludzkiej. Do takiego przetwarzania zalicza się »profilowanie« – które polega na dowolnym zautomatyzowanym przetwarzaniu danych osobowych pozwalającym ocenić czynniki osobowe osoby fizycznej, a w szczególności analizować lub prognozować aspekty dotyczące […] sytuacji ekonomicznej, […] wiarygodności lub zachowania, […] – o ile wywołuje skutki prawne względem tej osoby lub w podobny sposób znacząco na nią wpływa. Niemniej podejmowanie decyzji na podstawie takiego przetwarzania, w tym profilowania, powinno być dozwolone, w przypadku gdy […] jest niezbędne do zawarcia lub wykonania umowy między osobą, której dane dotyczą, a administratorem, lub gdy osoba, której dane dotyczą, wyraziła wyraźną zgodę. Przetwarzanie takie powinno zawsze podlegać odpowiednim zabezpieczeniom, obejmującym informowanie osoby, której dane dotyczą, prawo do uzyskania interwencji człowieka, prawo do wyrażenia własnego stanowiska, prawo do uzyskania wyjaśnienia co do decyzji wynikłej z takiej oceny oraz prawo do zakwestionowania takiej decyzji.
[…]”.
5. Artykuł 4 tego rozporządzenia, zatytułowany „Definicje”, stanowi:
„Na użytek niniejszego rozporządzenia:
[…]
4) »profilowanie« oznacza dowolną formę zautomatyzowanego przetwarzania danych osobowych, które polega na wykorzystaniu danych osobowych do oceny niektórych czynników osobowych osoby fizycznej, w szczególności do analizy lub prognozy aspektów dotyczących […] jej sytuacji ekonomicznej, […]wiarygodności, zachowania, […];
[…]”.
6. Artykuł 5 wspomnianego rozporządzenia, zatytułowany „Zasady dotyczące przetwarzania danych osobowych”, stanowi:
„1. Dane osobowe muszą być:
a) przetwarzane zgodnie z prawem, rzetelnie i w sposób przejrzysty dla osoby, której dane dotyczą (»zgodność z prawem, rzetelność i przejrzystość«);
[…]
c) adekwatne, stosowne oraz ograniczone do tego, co niezbędne do celów, w których są przetwarzane (»minimalizacja danych«);
[…]
2. Administrator jest odpowiedzialny za przestrzeganie przepisów ust. 1 i musi być w stanie wykazać ich przestrzeganie (»rozliczalność«)”.
7. Artykuł 6 tego rozporządzenia, zatytułowany „Zgodność przetwarzania z prawem”, stanowi w ust. 1:
„1. Przetwarzanie jest zgodne z prawem wyłącznie w przypadkach, gdy – i w takim zakresie, w jakim – spełniony jest co najmniej jeden z poniższych warunków:
[…]
b) przetwarzanie jest niezbędne do wykonania umowy, której stroną jest osoba, której dane dotyczą, lub do podjęcia działań na żądanie osoby, której dane dotyczą, przed zawarciem umowy;
[…]”.
8. Artykuł 22 RODO zatytułowany „Zautomatyzowane podejmowanie decyzji w indywidualnych przypadkach, w tym profilowanie” stanowi:
„1. Osoba, której dane dotyczą, ma prawo do tego, by nie podlegać decyzji, która opiera się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu, i wywołuje wobec tej osoby skutki prawne lub w podobny sposób istotnie na nią wpływa.
2. Ustęp 1 nie ma zastosowania, jeżeli ta decyzja:
a) jest niezbędna do zawarcia lub wykonania umowy między osobą, której dane dotyczą, a administratorem;
[…]
c) opiera się na wyraźnej zgodzie osoby, której dane dotyczą.
3. W przypadkach, o których mowa w ust. 2 lit. a) i c), administrator wdraża właściwe środki ochrony praw, wolności i prawnie uzasadnionych interesów osoby, której dane dotyczą, a co najmniej prawa do uzyskania interwencji ludzkiej ze strony administratora, do wyrażenia własnego stanowiska i do zakwestionowania tej decyzji.
[…]”.
Prawo austriackie
9. Paragraf 28a Konsumentenschutzgesetz (ustawy o ochronie konsumentów) z dnia 30 marca 1979 r. (BGBl., 140/1979), w brzmieniu mającym zastosowanie (BGBl. I, 50/2017), stanowi:
„Przeciwko temu, kto w obrocie gospodarczym z konsumentami w związku ze […] stosunkami dotyczącymi kredytów konsumenckich […] narusza nakaz lub zakaz ustawowy, […] szkodząc przy tym każdorazowo ogólnym interesom konsumentów […] może zostać wniesione powództwo o zaniechanie”.
Okoliczności faktyczne leżące u podstaw sporu, postępowanie główne i pytania prejudycjalne
10. Universal Versand prowadzi działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej na rynku austriackim, na którym otrzymuje kilkadziesiąt tysięcy zamówień miesięcznie, z czego około 90 % jest przedmiotem „niepewnej” płatności. Przed przyznaniem klientowi możliwości skorzystania z takiej metody płatności Universal Versand przeprowadza weryfikację jego zdolności kredytowej w drodze zautomatyzowanego procesu. Tak więc, może się zdarzyć, że nastąpi odmowa tej metody płatności na podstawie wewnętrznego procesu oceny prawdopodobieństwa niedokonania płatności, a w przypadku nowych klientów wniosek o weryfikację ich zdolności kredytowej jest przekazywany przedsiębiorstwu trzeciemu. W przypadku gdy przedsiębiorstwo to nie zna danego klienta, odmawia się skorzystania z niepewnej płatności. Jeżeli klient ten jest znany wspomnianemu przedsiębiorstwu, możliwe są trzy scenariusze, z których każdy jest oznaczony innym kolorem. Jeżeli kolor jest czerwony, następuje automatyczna odmowa „niepewnej” płatności, a jeżeli kolor jest żółty, pracownik Universal Versand przeprowadza weryfikację w bazie danych. W przypadku automatycznej odmowy klient może zwrócić się o ręczną kontrolę zautomatyzowanej decyzji lub zakwestionować tę decyzję.
11. Przedmiotem sporu w postępowaniu głównym jest powództwo zbiorowe wytoczone przez Verein, które uważa, że praktyka opisana w poprzednim punkcie niniejszej opinii systematycznie narusza art. 22 RODO. Universal Versand twierdzi natomiast, że art. 22 tego rozporządzenia nie ma zastosowania, ponieważ decyzja o nieumożliwieniu zainteresowanym klientom skorzystania z niepewnej płatności nie wywołuje wobec nich skutków prawnych ani nie wpływa na nich istotnie w podobny sposób. W każdym razie taka decyzja jest niezbędna do zawarcia lub wykonania umowy, zgodnie z tym, co przewiduje art. 22 ust. 2 lit. a) wspomnianego rozporządzenia.
12. Landesgericht Salzburg (sąd okręgowy w Salzburgu, Austria) oddalił powództwo Verein. Wniesiona przez nie apelacja również została oddalona przez Oberlandesgericht Linz (wyższy sąd krajowy w Linzu, Austria). Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy), do którego Verein wniosło skargę rewizyjną, zastanawia się nad wykładnią art. 22 tego rozporządzenia.
13. W pierwszej kolejności sąd odsyłający zastanawia się nad możliwością zastosowania art. 22 ust. 1 RODO, a w szczególności nad wykładnią trzeciej przesłanki przewidzianej w tym przepisie, która dotyczy wywołania skutków prawnych lub wywarcia w podobny sposób istotnego wpływu na osobę, której dane dotyczą, przez decyzję opartą na zautomatyzowanym przetwarzaniu. Sąd ten zauważa, że w okolicznościach takich jak w postępowaniu głównym można uznać, iż taka decyzja nie ma wpływu na status prawny danego klienta i że nie przesądza ona o nawiązaniu stosunku prawnego z tym klientem. Można jednak również twierdzić, po pierwsze, że ta sama decyzja określa, czy i w jaki sposób umowa może zostać zawarta lub zmieniona, a po drugie, że wybór niektórych metod płatności może mieć wpływ na interesy ekonomiczne lub osobiste tego klienta w rozumieniu wyroku SCHUFA Holding i in. (Scoring).
14. W drugiej kolejności, gdyby art. 22 ust. 1 tego rozporządzenia miał zastosowanie, sąd odsyłający zauważa, że należałoby wówczas zbadać, czy można wprowadzić w życie wyjątek przewidziany w ust. 2 lit. a) tego artykułu. Sąd ten zastanawia się, czy ustalenie niezbędnego charakteru decyzji takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym powinno zależeć od ewentualnego istnienia materialnego związku między zautomatyzowaną oceną zdolności kredytowej danego klienta a konkretnym celem umowy sprzedaży.
15. W trzeciej kolejności sąd odsyłający uważa, że brzmienie art. 22 ust. 2 lit. a) wspomnianego rozporządzenia nie jest jasne, i zastanawia się, czy należy go interpretować w ten sposób, że wykonanie rozpatrywanej umowy zależy od „zautomatyzowanego podejmowania decyzji”, czy też po prostu od decyzji, aby uzasadnić niestosowanie ust. 1 tego artykułu.
16. W tych okolicznościach Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:
„1) Czy wykładni art. 22 ust. 1 [RODO] należy dokonywać w ten sposób, że podjęta przez przedsiębiorstwo prowadzące działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej decyzja o odmówieniu klientowi możliwości skorzystania z wybranej przez niego przy składaniu zamówienia metody płatności »na raty« lub »na fakturę z odroczonym terminem płatności« przy jednoczesnym oświadczeniu klientowi gotowości do zawarcia transakcji przy zastosowaniu metod płatności takich jak »karta kredytowa« lub »PayPal«, która to decyzja opiera się wyłącznie na zautomatyzowanej ocenie prawdopodobieństwa niedokonania przez klienta płatności, wynikającej z otrzymania od biura informacji kredytowej po przesłaniu automatycznego zapytania odpowiedzi, że klient jest biuru nieznany, albo też, jeżeli klient jest znany, z faktu, że wewnętrzny scoring kredytowy świadczy o braku wystarczającej wiarygodności płatniczej klienta, »wywołuje wobec [klienta] skutki prawne« lub »w podobny sposób istotnie na [niego] wpływa«, jeżeli wskutek tej decyzji nie odmawia się przyjęcia zamówienia jako takiego, lecz jedynie ogranicza się klientowi metody płatności do tych podanych przez przedsiębiorstwo prowadzące działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej?
W wypadku udzielenia na pytanie [pierwsze] odpowiedzi twierdzącej:
2) a) Czy wykładni art. 22 ust. 2 lit. a) RODO należy dokonywać w ten sposób, że to, czy decyzja podejmowana przez przedsiębiorstwo prowadzące działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej w oparciu o zautomatyzowaną ocenę prawdopodobieństwa niedokonania przez potencjalnego klienta płatności taka jak ta opisana w pytaniu pierwszym jest »niezbędna« do zawarcia umowy między klientem a tym przedsiębiorstwem, zależy od tego, czy między celem umowy, która ma być zawarta z klientem, a oceną prawdopodobieństwa niedokonania przez klienta płatności istnieje bezpośredni związek materialny?
b) Czy, aby potwierdzić niezbędność w rozumieniu art. 22 ust. 2 lit. a) RODO, kategorie zebranych danych albo same w sobie, albo w połączeniu muszą obiektywnie nadawać się do tego, aby oprzeć na nich ocenę prawdopodobieństwa braku płatności?
Czy to przedsiębiorstwo prowadzące działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej czy też klient musi podnieść i wykazać, jakie konkretnie kategorie danych zebrano w celu oceny prawdopodobieństwa braku płatności oraz że te kategorie danych albo same w sobie, albo w połączeniu, obiektywnie nadają się do tego, aby oprzeć na nich ocenę prawdopodobieństwa braku płatności?
W wypadku udzielenia na pytanie 1 odpowiedzi twierdzącej:
3) Czy wykładni art. 22 ust. 2 lit. a) RODO należy dokonywać w ten sposób, że do zawarcia lub wykonania umowy niezbędne jest właśnie podjęcie decyzji przez administratora w sposób zautomatyzowany?
W wypadku udzielenia na [to pytanie] odpowiedzi twierdzącej:
a) Czy wykładni art. 22 ust. 2 lit. a) RODO należy dokonywać w ten sposób, że to, czy decyzja przedsiębiorstwa prowadzącego działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej taka jak ta opisana w pytaniu pierwszym, jest niezbędna do zawarcia umowy, zależy od tego, czy zautomatyzowana decyzja co do akceptacji lub odrzucenia oczekiwanej metody płatności mogłaby być przy racjonalnych nakładach podejmowana również przez ludzi? Jakie znaczenie mają w tym aspekcie liczba zamówień otrzymywanych przez przedsiębiorstwo prowadzące działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej oraz typowe oczekiwanie klienta w ramach procedury składania zamówienia drogą internetową, że zostanie niezwłocznie poinformowany o tym, czy przedsiębiorstwo prowadzące działalność w zakresie sprzedaży wysyłkowej akceptuje wybraną przez niego metodę uregulowania płatności?”.
Ocena prawna
17. Artykuł 22 RODO zawiera ogólny zakaz zapisany w ust. 1 tego artykułu, zgodnie z którym osoba, której dane dotyczą, ma prawo do tego, by nie podlegać decyzji, która opiera się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu i która wywołuje wobec niej skutki prawne lub w podobny sposób istotnie na nią wpływa. Zakaz ten podlega wyjątkom określonym w ust. 2 wspomnianego artykułu, które mają zastosowanie w granicach określonych w ust. 3 i 4 tego artykułu. O ile główne cele realizowane w art. 22 tego rozporządzenia są łatwo zrozumiałe, o tyle sposób jego konkretnego wykonania jest mniej oczywisty, biorąc pod uwagę niedookreślenie niektórych wymienionych w nim pojęć(3).
18. Pytania sądu odsyłającego dotyczą zarówno przesłanek stosowania zakazu przewidzianego w art. 22 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia (pytanie pierwsze), jak i jednego z odstępstw od tego zakazu, a mianowicie odstępstwa związanego z niezbędnością decyzji dla zawarcia lub wykonania umowy, przewidzianego w art. 22 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia (pytania drugie i trzecie).
W przedmiocie stosowania zakazu przewidzianego w art. 22 ust. 1 RODO (pytanie pierwsze)
19. Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 22 ust. 1 RODO należy interpretować w ten sposób, że w kontekście sprzedaży wysyłkowej decyzja o wyłączeniu możliwości wyboru przez klienta określonych metod płatności, podjęta na podstawie wyłącznie zautomatyzowanej oceny prawdopodobieństwa niedokonania płatności przez tego klienta, wywołuje skutki prawne wobec wspomnianego klienta lub w podobny sposób istotnie na niego wpływa.
20. Jak już wskazałam w pkt 17 niniejszej opinii, z brzmienia art. 22 ust. 1 RODO wynika, że osoba, której dane dotyczą, ma prawo do tego, by nie podlegać decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu, która wywołuje wobec niej skutki prawne lub w podobny sposób istotnie na nią wpływa. W celu uzasadnienia wprowadzenia w życie zakazu przewidzianego w tym przepisie, muszą zatem zostać spełnione trzy kumulatywne przesłanki. Po pierwsze, osoba, której dane dotyczą, musi podlegać „decyzji”. Po drugie, decyzja ta musi „opiera[ć] się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu”, a po trzecie, musi wywoływać „skutki prawne [wobec osoby zainteresowanej]” lub „w podobny sposób istotnie na nią wpływać”.
21. Pytania sądu odsyłającego dotyczą jedynie trzeciej z tych przesłanek, w związku z czym należy ustalić okoliczności, w których decyzja taka jak rozpatrywana w postępowaniu głównym może wywierać skutki prawne wobec danej osoby lub w podobny sposób istotnie na nią wpływać. Wobec braku odesłania do prawa krajowego państw członkowskich uważam, że pojęcie to jest autonomicznym pojęciem prawa Unii, które należy interpretować w sposób jednolity na terytorium Unii zgodnie ze zwykłym znaczeniem rozpatrywanych terminów w języku potocznym i z uwzględnieniem kontekstu, w jaki się ono wpisuje, oraz celów realizowanych przez wspomniany przepis(4).
22. Co się tyczy, po pierwsze, zwykłego znaczenia użytych terminów, pragnę zauważyć, że trzecia przesłanka przewidziana w art. 22 ust. 1 RODO odnosi się do dwóch niezależnych sytuacji, rozróżnionych spójnikiem „lub”. Chodzi zatem o decyzje, które mogą wywoływać wobec danej osoby „skutki prawne” lub, alternatywnie, „w podobny sposób istotnie” na nią wpływać. Wystarczy wystąpienie jednej z tych dwóch sytuacji, aby przewidziany zakaz znalazł zastosowanie.
23. Co się tyczy pierwszej sytuacji, a mianowicie sytuacji, w której decyzja wywołuje „skutki prawne”, uważam, że chodzi o zdolność tej decyzji do zmiany istoty lub wykonywania praw lub obowiązków danej osoby.
24. Co się tyczy drugiej sytuacji, istotne jest przede wszystkim oddziaływanie na daną osobę, co oznacza konkretny, a nie tylko abstrakcyjny wpływ danej decyzji na sytuację tej osoby. Następnie należy wziąć pod uwagę „istotny” charakter tego wpływu, wykraczający poza sferę prawną. O ile znaczenie tego terminu jest niejednoznaczne w języku francuskim, o tyle jest ono jasne w innych wersjach językowych RODO, na przykład w języku angielskim (significantly), języku hiszpańskim (significativamente) lub języku łotewskim (ievērojami), w których wskazuje on na znaczący charakter pojęcia, które określa(5). Skutki danej decyzji muszą zatem osiągnąć określony próg, aby uruchomić ochronę przewidzianą w art. 22 ust. 1 tego rozporządzenia, co wyklucza jedynie skutki uboczne lub marginalne. Wreszcie, poza tym aspektem ilościowym, przyjęte sformułowanie precyzuje, że oddziaływanie na daną osobę powinno nastąpić „w podobny sposób”, wprowadzając zatem element porównywalności z kryterium „skutków prawnych” w odniesieniu do skutków takiej decyzji dla sytuacji danej osoby. Wpływ tej decyzji powinien być zatem co najmniej analogiczny do wpływu, jaki wynikałby ze zmiany lub zniesienia prawa lub obowiązku(6).
25. Co się tyczy, po drugie, kontekstu, w motywie 71 wspomnianego rozporządzenia podano konkretne przykłady sytuacji, w których należy uznać, że decyzja wywołuje skutki prawne wobec danej osoby lub że istotnie na nią wpływa, przy czym nie dokonano jednak rozróżnienia między tymi dwiema formami wpływu. Dwie wymienione sytuacje to automatyczne odrzucenie elektronicznego wniosku kredytowego i elektroniczne metody rekrutacji bez interwencji ludzkiej.
26. Wreszcie, co się tyczy, po trzecie, realizowanych celów, celem tego rozporządzenia jest w szczególności zapewnienie wysokiego poziomu ochrony podstawowych praw i wolności osób fizycznych, a zwłaszcza ich prawa do ochrony danych osobowych, zapisanego w art. 16 TFUE i zagwarantowanego jako prawo podstawowe w art. 8 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej(7). Elementy te zostały wymienione w motywie 1 RODO.
27. To w świetle całości powyższych rozważań należy ustalić, czy okoliczności takie jak opisane przez sąd odsyłający, a mianowicie odmowa możliwości skorzystania przez klienta z określonych metod płatności w następstwie zautomatyzowanej weryfikacji jego zdolności kredytowej, mogą albo bezpośrednio zmienić prawa lub obowiązki tego klienta, albo mieć wystarczająco konkretny i istotny wpływ na jego sytuację, aby wpływ ten był zbliżony do takiej zmiany. W tym względzie Trybunał wskazał już w wyroku SCHUFA Holding i in. (Scoring), że na daną osobę zostaje wywarty wpływ, przynajmniej w sposób istotny, podobny do skutków prawnych, gdy zautomatyzowane ustalenie wartości prawdopodobieństwa oparte na analizie jej danych osobowych prowadzi w sposób niemal systematyczny do odmowy udzielenia jej kredytu przez bank(8).
28. W tym kontekście należy zadać sobie pytanie, czy w niniejszej sprawie odmowa umożliwienia konsumentowi skorzystania z określonych metod płatności wywołuje wobec niego skutki analogiczne lub porównywalne do tych, które wywołuje odmowa udzielenia kredytu. Tymczasem, o ile do sądu odsyłającego należy ocena konkretnych skutków takiej odmowy w kontekście prawnym i faktycznym zawisłego przed nim sporu, o tyle do Trybunału należy dostarczenie mu wszelkich wskazówek niezbędnych do udzielenia mu pomocy przy dokonywaniu tej oceny(9).
29. W konsekwencji powstaje w szczególności pytanie, czy okoliczności prawne niniejszej sprawy są podobne do tych, które doprowadziły do wydania wyroku SCHUFA Holding i in. (Scoring), co uzasadniałoby zastosowanie wniosków, jakie można z niego wyciągnąć w odniesieniu do umów takich jak te będące przedmiotem postępowania głównego. W tym względzie w ramach Unii dyrektywa 2008/48/WE(10) dotyczy właśnie umów o kredyt konsumencki. Jednakże zgodnie z jej art. 2 ust. 2 lit. f)(11) i w świetle informacji zawartych w aktach sprawy, którymi dysponuje Trybunał, umowy takie jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym mogłyby być wyłączone z zakresu stosowania tej dyrektywy, uniemożliwiając w ten sposób stworzenie bezpośredniej analogii między rozpatrywanymi umowami a umowami o kredyt konsumencki podobnymi do umów, o których mowa w wyroku SCHUFA Holding i in. (Scoring).
30. Należy jednak jeszcze podkreślić, że w motywie 15 dyrektywy (UE) 2023/2225(12), która nie ma zastosowania ratione temporis do sporu w postępowaniu głównym(13), uściślono, iż pod rządami dyrektywy 2008/48 szereg państw członkowskich zdecydowało się na stosowanie tej dyrektywy do dziedzin nieobjętych jej zakresem stosowania w celu podniesienia poziomu ochrony konsumentów. Republika Austrii mogła zatem uznać w rozpatrywanym okresie, że umowy takie jak te będące przedmiotem postępowania głównego były objęte zakresem stosowania dyrektywy 2008/48 i były podobne do umów o kredyt takich jak te będące przedmiotem wyroku SCHUFA Holding i in. (Scoring). W każdym razie nic nie stało na przeszkodzie temu, by Republika Austrii definiowała umowy zawierające niepewne płatności jako umowy o kredyt. Wnioski płynące z wyroku SCHUFA Holding i in. (Scoring) miałyby zatem zastosowanie mutatis mutandis.
31. Nawet gdyby tak nie było, niemożność skorzystania z określonych metod płatności, wynikająca z decyzji opartej na w pełni zautomatyzowanej ocenie zdolności kredytowej potencjalnych klientów, może pozbawić ich możliwości zawarcia umowy sprzedaży, jeżeli nie są oni w stanie zapłacić ceny sprzedaży w chwili zawarcia umowy przy użyciu narzuconych im w rzeczywistości metod płatności. W takim przypadku klienci ci znajdowaliby się zatem w sytuacji analogicznej do sytuacji w sprawie, w której zapadł wyrok SCHUFA Holding i in. (Scoring), ponieważ jest ona podobna do odrzucenia wniosku o kredyt i może skutkować niemożnością zawarcia umowy.
32. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne odpowiedzieć, iż art. 22 ust. 1 RODO należy interpretować w ten sposób, że w kontekście sprzedaży wysyłkowej decyzja o wyłączeniu możliwości wyboru przez klienta określonych metod płatności, podjęta wyłącznie na podstawie zautomatyzowanej oceny prawdopodobieństwa niedokonania płatności przez tego klienta, wywołuje skutki prawne wobec wspomnianego klienta lub przynajmniej w podobny sposób istotnie na niego wpływa, jeżeli może uniemożliwić zawarcie danej umowy sprzedaży.
W przedmiocie stosowania wyjątku przewidzianego w art. 22 ust. 2 lit. a) RODO (pytania drugie i trzecie)
33. Pytania drugie i trzecie dotyczą warunków, na jakich możliwe jest podjęcie indywidualnej decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu na podstawie odstępstwa przewidzianego w art. 22 ust. 2 lit. a) RODO, które wiąże się z niezbędnym charakterem dla zawarcia lub wykonania umowy. Dokładniej rzecz ujmując, pytanie drugie dotyczy oceny „niezbędnego” charakteru takiej decyzji, a pytanie trzecie zmierza do ustalenia, czy ten „niezbędny” charakter należy ustalić w odniesieniu do podjęcia decyzji jako takiej, czy też wyłącznie decyzji opartej na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych osobowych.
34. Na wstępie warto przypomnieć w pierwszej kolejności kontekst, w jaki wpisują się te pytania. Zakaz przewidziany w art. 22 ust. 1 tego rozporządzenia przyczynia się do realizacji ogólnego celu wspomnianego rozporządzenia, jakim jest ochrona danych osobowych jednostek, który to cel przypomniałam już w pkt 26 niniejszej opinii. Wynikająca z art. 22 ust. 2 tego rozporządzenia możliwość ewentualnego podjęcia takiej decyzji stanowi w istocie odstępstwo od tego zakazu, a zatem, podobnie jak każde odstępstwo, należy ją interpretować ściśle(14).
35. W drugiej kolejności, Universal Versand utrzymuje, że w niniejszym przypadku posłużenie się zautomatyzowanym podejmowaniem decyzji przynosi korzyść przede wszystkim konsumentom, którzy mogą w ten sposób uzyskać niemal natychmiastową odpowiedź co do dostępnych dla nich metod płatności, mogących ewentualnie obejmować niepewne metody płatności. Chociaż dostrzegam korzyść wynikającą z decyzji pozytywnej, to jednak ta korzyść jest mniej oczywista, gdy decyzja jest negatywna. Niniejsza sprawa dotyczy zatem kwestii pogodzenia interesów handlowych przedsiębiorstw, a nawet niektórych konsumentów, z ochroną danych osobowych.
Pytanie drugie
36. Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 22 ust. 2 lit. a) RODO należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy spółka zajmująca się sprzedażą wysyłkową zawiera umowę z klientem, po pierwsze, należy ustalić istnienie materialnego związku między celem tej umowy a zautomatyzowaną oceną prawdopodobieństwa niedokonania płatności przez klienta, aby móc stwierdzić, że taka zautomatyzowana ocena jest niezbędna do wykonania wspomnianej umowy, a po drugie, zebrane dane powinny być obiektywnie odpowiednie do przeprowadzenia tej oceny, a także należy wyjaśnić, jakie to dane i dlaczego zostały zebrane. W tym względzie sąd odsyłający zastanawia się, czy ciężar dowodu spoczywa na spółce zajmującej się sprzedażą wysyłkową, czy na kliencie.
– W przedmiocie „niezbędnego do wykonania umowy” charakteru zautomatyzowanego przetwarzania danych
37. Artykuł 22 ust. 2 lit. a) RODO ustanawia jedno z odstępstw od stosowania ust. 1 tego artykułu, z których może wynikać możliwość podjęcia indywidualnej decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych osobowych. To właśnie niezbędność podjęcia decyzji w celu zawarcia lub wykonania umowy uzasadnia to wyłączenie, a sąd odsyłający zastanawia się, czy ocena takiej niezbędności zależy od istnienia materialnego związku między tą decyzją a celem danej umowy.
38. Pojęcie „niezbędnego do zawarcia lub wykonania umowy” charakteru zautomatyzowanej decyzji nie jest przedmiotem żadnego odesłania do prawa krajowego państw członkowskich w celu zdefiniowania go w tym rozporządzeniu. W konsekwencji zgodnie z orzecznictwem przytoczonym w pkt 21 niniejszej opinii należy, po pierwsze, uznać, że pojęcie to jest autonomicznym pojęciem prawa Unii, a po drugie, określić jego znaczenie przy zastosowaniu tej samej metody.
39. Po pierwsze, co się tyczy zwykłego znaczenia wspomnianego pojęcia, Trybunał zauważył już, że przymiotnik „niezbędny” odsyła do tego, co jest wymagane lub konieczne do osiągnięcia założonego celu(15).
40. Po drugie, co się tyczy kontekstu, rozdział II RODO, zatytułowany „Zasady”, przewiduje obowiązki, których muszą przestrzegać wszyscy adresaci tego rozporządzenia. Rozdział ten zawiera art. 6, zatytułowany „Zgodność przetwarzania z prawem”, którego ust. 1 lit. b) stanowi, że przetwarzanie danych osobowych jest zgodne z prawem, jeżeli jest „niezbędne do wykonania umowy, której stroną jest osoba, której dane dotyczą”. Trybunał uznał, że aby warunek ten został spełniony, rozpatrywane przetwarzanie danych musi być obiektywnie konieczne do osiągnięcia celu, który stanowi integralną część świadczenia umownego na rzecz osoby, której te dane dotyczą, co oznacza, że administrator musi być w stanie wykazać, dlaczego główny cel umowy nie mógłby zostać osiągnięty bez rozpatrywanego przetwarzania. Trybunał wyjaśnił, że przetwarzanie danych osobowych musi mieć istotne znaczenie dla prawidłowego wykonania umowy i, co za tym idzie, że nie istnieją inne dające się zastosować mniej inwazyjne rozwiązania(16).
41. Tym samym test prawny mający zastosowanie do ustalenia, czy przetwarzanie danych jest niezbędne do zawarcia lub wykonania umowy, polega na sprawdzeniu, czy to przetwarzanie danych jest konieczne do realizacji głównego celu świadczenia umownego, w tym znaczeniu, że przewidziane zobowiązania nie mogą zostać wykonane bez tego przetwarzania. Wymaga to upewnienia się, że nie istnieją inne dające się zastosować rozwiązania, mniej inwazyjne w zakresie ochrony danych, które mogłyby umożliwić taką realizację.
42. Uważam, że rozważania te można przenieść na grunt wykładni art. 22 ust. 2 lit. a) RODO, ponieważ jego brzmienie, niemal identyczne z brzmieniem art. 6 ust. 1 lit. b) tego rozporządzenia, uzasadnia podobną wykładnię pojęcia „niezbędności do wykonania umowy”, o którym mowa w każdym z nich. W braku jakichkolwiek wskazówek w tym zakresie we wspomnianym rozporządzeniu byłoby bowiem sprzeczne z systematyką tego rozporządzenia dokonywanie odmiennej wykładni pojęć, które zostały w nim wyrażone w identycznym brzmieniu(17). Logika RODO potwierdza zresztą tę wykładnię, ponieważ kryterium „niezbędności do wykonania umowy” nie może być oceniane w oparciu o inny próg wymogów w zależności od tego, czy ma ono na celu uzasadnienie zgodności z prawem przetwarzania danych osobowych [art. 6 ust. 1 lit. b) RODO], czy też zautomatyzowanego podejmowania decyzji w indywidualnych przypadkach [art. 22 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia], nawet jeśli problem związany z takim podjęciem decyzji w świetle wspomnianego rozporządzenia polega właśnie na tym, że opiera się ono wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych osobowych(18).
43. Po trzecie, cele realizowane przez to rozporządzenie, przypomniane już w pkt 26 niniejszej opinii, potwierdzają wspomnianą wykładnię, która pozwala na ścisłe ograniczenie możliwości odstąpienia od zakazu podejmowania zautomatyzowanej decyzji w indywidualnych przypadkach przewidzianego w art. 22 ust. 1 RODO.
44. W świetle rozważań przedstawionych w pkt 38–43 niniejszej opinii podjęcie decyzji indywidualnej opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych może być uzasadnione na podstawie art. 22 ust. 2 lit. a) RODO tylko wtedy, gdy spełnia ono test prawny podobny do testu opisanego w pkt 41 tej opinii. Tymczasem pierwszy etap tego testu polega na ustaleniu, czy podjęcie takiej decyzji jest obiektywnie niezbędne do osiągnięcia głównego celu tej umowy. Etap ten polega zatem właśnie na ustaleniu istnienia relacji „niezbędności” między tą decyzją a osiągnięciem celu wspomnianej umowy. W konsekwencji wykazanie istnienia bezpośredniego materialnego związku między celem umowy, która ma zostać zawarta, a podjęciem zautomatyzowanej decyzji w indywidualnych przypadkach jest warunkiem koniecznym do stwierdzenia, że decyzja ta jest niezbędna do zawarcia lub wykonania tej umowy. Ten konieczny warunek nie jest jednak wystarczający, ponieważ należy również spełnić drugi etap odpowiedniego testu, polegający na ustaleniu, że inne mniej inwazyjne rozwiązanie nie może prowadzić do osiągnięcia tego samego rezultatu.
45. W niniejszej sprawie z wyjaśnień przedstawionych przez sąd odsyłający wynika, że celem umów rozpatrywanych w postępowaniu głównym jest przeniesienie własności towarów konsumpcyjnych przez przedsiębiorstwo prowadzące sprzedaż wysyłkową na klientów w zamian za zapłatę ceny rozpatrywanych towarów. Posłużenie się decyzją opartą wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych osobowych ma na celu upewnienie się co do zdolności kredytowej tych klientów, aby zaoferować im odpowiednią metodę płatności.
46. W świetle całości powyższych rozważań można uznać, że podjęcie decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych osobowych ma na celu osiągnięcie celu umów takich jak rozpatrywana w postępowaniu głównym. Aby to jednak zweryfikować, należy ustalić, że udostępnienie odpowiedniej metody płatności ma na celu zapewnienie prawidłowego wykonania tego świadczenia umownego(19) i że ocena tego odpowiedniego charakteru zależy rzeczywiście od zautomatyzowanej oceny zdolności kredytowej danego klienta, która nie mogłaby zostać przeprowadzona za pomocą mniej inwazyjnego rozwiązania. Wynika z tego bowiem, że zawarcie lub wykonanie takiej umowy, a zatem osiągnięcie jej celu, zależy konkretnie od tej oceny. Jednakże to do sądu odsyłającego należy zbadanie, po pierwsze, czy rzeczywiście tak jest, a po drugie, czy takie zautomatyzowane przetwarzanie jest środkiem odpowiednim do osiągnięcia tego celu. Sąd ten będzie musiał w szczególności oprzeć swoją ocenę na elementach, które są przedmiotem drugiej części drugiego pytania prejudycjalnego.
– W przedmiocie charakteru zebranych danych i rozkładu ciężaru dowodu
47. Sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy przy podejmowaniu decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych osobowych na podstawie art. 22 ust. 2 lit. a) RODO to przetwarzanie powinno być ograniczone do danych obiektywnie odpowiednich do osiągnięcia celu umowy i czy ciężar dowodu tego odpowiedniego charakteru spoczywa na administratorze, czy na osobie, której dane dotyczą.
48. W pierwszej kolejności, jeśli chodzi o odpowiedni charakter danych wybranych do automatycznego przetwarzania w celu zawarcia lub wykonania umowy, wydaje się, że pytanie przedstawione przez sąd odsyłający można interpretować na dwa sposoby w świetle rozważań leżących u jego podstaw. Z jednej strony, sąd ten wydaje się zastanawiać nad zakresem ilościowym danych, które mogą być przedmiotem takiego przetwarzania. Z drugiej strony, wątpliwości wspomnianego sądu można również rozumieć bardziej co do istoty jako dotyczące zdolności tych danych do osiągnięcia celu realizowanego przez to przetwarzanie.
49. Po pierwsze, co się tyczy zakresu ilościowego danych, które mogą zostać uwzględnione w ramach podejmowania zautomatyzowanych decyzji, takich jak decyzje będące przedmiotem postępowania głównego, należy podkreślić, że decyzje te muszą być zgodne z zasadami regulującymi przetwarzanie danych osobowych przewidzianymi w art. 5 RODO, które stosuje się kumulatywnie. Wśród tych zasad znajduje się tzw. „zasada minimalizacji danych”, z której wynika, że dane osobowe muszą być „adekwatne, stosowne oraz ograniczone do tego, co niezbędne do celów, w których są przetwarzane”(20). Tak więc „administrator nie może zbierać danych osobowych w sposób ogólny i niezróżnicowany oraz […] powinien on powstrzymać się od zbierania danych, które nie są absolutnie niezbędne z punktu widzenia celów przetwarzania”. Ponadto z art. 25 tego rozporządzenia wynika, że administrator musi podjąć odpowiednie środki w celu zapewnienia, by domyślnie przetwarzane były wyłącznie te dane osobowe, które są niezbędne dla osiągnięcia każdego konkretnego celu przetwarzania(21).
50. Z orzecznictwa Trybunału można zatem wywnioskować, że administrator powinien zbierać i wykorzystywać wyłącznie dane osobowe, które są obiektywnie odpowiednie i ściśle niezbędne do realizacji celu ich przetwarzania. W konsekwencji w sprawie w postępowaniu głównym do sądu odsyłającego będzie należało zbadanie, czy wszystkie dane, które są zbierane i przetwarzane, są niezbędne do oceny zdolności kredytowej zainteresowanych klientów.
51. Po drugie, co się tyczy zdolności danych przetwarzanych w sposób zautomatyzowany do realizacji celu zamierzonego przez to przetwarzanie, może pojawić się pytanie, czy pominięcie danych lub odwołanie się do jednych danych, a nie do innych danych, może mieć decydujący i potencjalnie problematyczny wpływ na ocenę opartą na tym przetwarzaniu. Odpowiedź na to pytanie wynika również z wykładni zasady „minimalizacji danych”, ponieważ ma ona wymiar jakościowy związany z adekwatnym i stosownym charakterem przetwarzanych danych, czyli właśnie z ich przydatnością do realizacji celów, które uzasadniały to przetwarzanie.
52. Poza tymi ogólnymi rozważaniami pragnę jednak zauważyć, że RODO nie zawiera wskazówek co do kryteriów oceny „adekwatnego” i „stosownego” charakteru danych. W tym względzie Trybunał wyjaśnił jedynie, że jeżeli dane spełniają te dwa wymogi, mogą one realizować cele danego przetwarzania i tym bardziej realizować cel tego przetwarzania(22). Moim zdaniem wynika to logicznie z bardzo dużej różnorodności objętych nimi sytuacji oraz z niezbędnego zakresu swobody, z którego państwa członkowskie powinny korzystać w celu stosowania tych zasad. Ponadto, o ile to rozporządzenie ma regulować kwestie bezpośrednio związane z przetwarzaniem danych, o tyle kontrola wymogów adekwatności i stosowności w odniesieniu do celu przetwarzania zależy od analizy innych przepisów sektorowych, które mogą wyjaśnić lub doprecyzować związek między przetwarzanymi danymi a realizowanym celem.
53. Tak więc w przypadku takim jak rozpatrywany w postępowaniu głównym kwestia oceny zdolności kredytowej klienta i okoliczności, które powinny – lub nie powinny – być brane pod uwagę w celu jej ustalenia, mogłaby na przykład podlegać albo przepisom Unii dotyczącym umów o kredyt konsumencki, albo prawu krajowemu, podczas gdy ogólna ocena zgodności z prawem powołania się na ten cel podlegałaby kontroli proporcjonalności na podstawie wspomnianego rozporządzenia z uwzględnieniem właściwych przepisów szczególnych(23). W niniejszej sprawie to do sądu odsyłającego należy, w świetle okoliczności faktycznych sporu w postępowaniu głównym, ustalenie, czy dane, które były przedmiotem zautomatyzowanej oceny, były rzeczywiście odpowiednie i zdolne do wykazania zdolności kredytowej danych klientów(24), badając w tym celu uregulowanie krajowe mające zastosowanie do rozpatrywanych umów oraz do ochrony konsumentów.
54. W drugiej kolejności, co się tyczy ciężaru dowodu, z bardzo jasnego brzmienia art. 5 ust. 2 tego rozporządzenia wynika, że administrator jest odpowiedzialny za przestrzeganie zasad przewidzianych w formie obowiązków w ust. 1 tego artykułu i że musi on być w stanie wykazać, iż zasady te są przestrzegane. Ponadto w kontekście stosowania art. 6 ust. 1 lit. b) RODO, którego podobieństwo do art. 22 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia wskazałam w pkt 42 niniejszej opinii, Trybunał orzekł już, że to administrator musi być w stanie wykazać, dlaczego główny cel rozpatrywanej umowy nie mógłby zostać osiągnięty bez spornego przetwarzania danych osobowych(25).
55. Do administratora danych należy zatem wskazanie, które dane zostały zebrane i przetworzone, a także wykazanie ich niezbędności do osiągnięcia celu realizowanego przez sporne przetwarzanie.
56. W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na drugie pytanie prejudycjalne w następujący sposób: artykuł 22 ust. 2 lit. a) RODO należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy spółka zajmująca się sprzedażą wysyłkową zawiera umowę z klientem, po pierwsze, należy ustalić istnienie materialnego związku między celem tej umowy a zautomatyzowaną oceną prawdopodobieństwa niedokonania płatności przez klienta, aby móc stwierdzić, że taka zautomatyzowana ocena jest niezbędna do wykonania wspomnianej umowy, a po drugie, dane zebrane w tym celu powinny być obiektywnie odpowiednie do przeprowadzenia tej oceny, a także należy wyjaśnić, jakie dane i dlaczego zostały zebrane. W tym względzie ciężar dowodu spoczywa na spółce zajmującej się sprzedażą wysyłkową.
Pytanie trzecie
57. Poprzez pytanie trzecie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, po pierwsze, czy dla zastosowania przewidzianego w art. 22 ust. 2 lit. a) RODO odstępstwa od zakazu podjęcia decyzji opartej wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych to „decyzja” czy też „zautomatyzowana decyzja” jest niezbędna do zawarcia lub wykonania umowy między osobą, której dane dotyczą, a administratorem danych, a po drugie, czy elementy takie jak oszczędność czasu dla klientów i oszczędności osiągane przez przedsiębiorstwo, które korzysta z takiego automatycznego przetwarzania, są istotne dla oceny niezbędności tego przetwarzania, podobnie jak możliwość zastąpienia go przetwarzaniem dokonywanym przez osobę fizyczną przy zastosowaniu racjonalnych nakładów.
58. W pierwszej kolejności wątpliwości sądu odsyłającego są związane głównie z brzmieniem tego przepisu, który odnosi się jedynie do „decyzji” niezbędnej do zawarcia lub wykonania umowy. Z powodów analogicznych do tych, które zostały już wyjaśnione w pkt 21 i 38 niniejszej opinii, należy przeanalizować zwykłe znaczenie tego pojęcia, biorąc pod uwagę kontekst, w jaki się ono wpisuje, oraz cele realizowane przez ten przepis.
59. Po pierwsze, brzmienie art. 22 ust. 2 lit. a) RODO odnosi się jedynie do terminu „decyzja”, nie precyzując, że musi ona być zautomatyzowana, co mogłoby sugerować, że tak nie jest. Termin ten jest jednak poprzedzony rodzajnikiem określonym [w języku francuskim] „la”, a nie rodzajnikiem nieokreślonym „une”, co oznacza, że decyzja, o której mowa w tym przepisie, została już zidentyfikowana. W związku z tym wyrażenie rzeczownikowe „[ta] decyzja” może tutaj odnosić się wyłącznie do „decyzji, która opiera się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, w tym profilowaniu”, o której mowa w ust. 1 tego artykułu. Z brzmienia art. 22 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia wynika zatem, że przepis ten dotyczy zautomatyzowanych decyzji(26).
60. Po drugie, kontekst wspomnianego przepisu potwierdza tę wykładnię. Zgodnie bowiem z brzmieniem motywu 71 wspomnianego rozporządzenia, który zasadniczo pozwala na wyjaśnienie wykładni art. 22 tego rozporządzenia(27), to właśnie „podejmowanie decyzji na podstawie takiego przetwarzania, w tym profilowania”, „powinno być dozwolone, w przypadku gdy […] jest niezbędne do zawarcia lub wykonania umowy między osobą, której dane dotyczą, a administratorem […]”(28).
61. Po trzecie, co się tyczy celów realizowanych przez RODO, które zostały już przypomniane w pkt 26 i 43 niniejszej opinii, pragnę zauważyć, że proponowana przeze mnie wykładnia pojęcia „decyzji” w kontekście wykładni art. 22 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia prowadzi do ograniczenia zakresu ustanowionego w tym przepisie odstępstwa od zakazu podejmowania zautomatyzowanych decyzji w indywidualnych przypadkach. W przeciwnym razie dla umożliwienia oparcia tej decyzji na zautomatyzowanym przetwarzaniu danych wystarczyłoby, aby podjęcie decyzji (zautomatyzowanej lub nie) było niezbędne do zawarcia lub wykonania umowy. Powyższe rozważania są moim zdaniem tym bardziej istotne w kontekście przypomnianym w pkt 34 niniejszej opinii, z którego wynika, że odstępstwo przewidziane w art. 22 ust. 2 lit. a) wspomnianego rozporządzenia może być interpretowane jedynie w sposób ścisły.
62. Ponadto Komisja Europejska wskazuje, że przedłożyła Parlamentowi Europejskiemu i Radzie Unii Europejskiej wniosek dotyczący rozporządzenia mającego w szczególności na celu zmianę RODO(29), który pozwalałby rozwiać wszelkie wątpliwości co do wykładni pojęcia „decyzji” w rozumieniu art. 22 ust. 2 lit. a) tego rozporządzenia, ponieważ wynika z niego wyraźnie, że nie jest wymagane, aby decyzja mogła zostać podjęta jedynie na podstawie przetwarzania wyłącznie zautomatyzowanego, aby móc powołać się na przewidziane w nim odstępstwo. Jednakże ze względu na to, że ten wniosek nie wszedł w życie, a nawet nie został zatwierdzony w obecnym brzmieniu przez Parlament i Radę, nie może on mieć żadnego znaczenia dla wykładni rozpatrywanego pojęcia.
63. W drugiej kolejności, co się tyczy wskazówek, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie niezbędności posłużenia się zautomatyzowaną decyzją, a w szczególności, w niniejszym przypadku, liczby zamówień, którymi przedsiębiorstwa takie jak Universal Versand muszą zarządzać, oraz oczekiwań klientów co do szybkości świadczonej usługi, to właśnie w świetle testu prawnego opisanego w pkt 41 oraz rozważań przypomnianych w pkt 49–55 niniejszej opinii sąd odsyłający będzie musiał zbadać, czy takie okoliczności faktyczne mogą wykazać, że posłużenie się zautomatyzowaną decyzją jest niezbędne, w tym sensie, po pierwsze, że zautomatyzowana ocena zdolności kredytowej klientów jest niezbędna do zapewnienia prawidłowego wykonania rozpatrywanych umów, a po drugie, że nie mogłaby ona zostać zastąpiona interwencją ludzką, która byłaby mniej inwazyjną alternatywą w rozumieniu drugiego etapu tego testu i zgodnie w szczególności z motywem 39 wspomnianego rozporządzenia.
64. Moim zdaniem w wytycznych w sprawie zautomatyzowanego podejmowania decyzji w indywidualnych przypadkach i profilowania do celów rozporządzenia (UE) 2016/679, przyjętych w dniu 3 października 2017 r., słusznie wskazano, że sąd krajowy mógłby na przykład dojść do takiego wniosku, gdy stwierdzi, że interwencja ludzka byłaby nierealna pod względem praktycznym lub niemożliwa ze względu na ilość przetwarzanych danych. Oznaczałoby to, że posłużenie się zautomatyzowaną decyzją jest niezbędne, ponieważ spełniony jest drugi etap testu prawnego opisanego w pkt 41 niniejszej opinii. Jednakże to do zainteresowanego przedsiębiorstwa należy wykazanie tego, a okoliczność, że takie przetwarzanie jest jedynie użyteczne dla wykonania danej umowy, nie jest w tym względzie wystarczająca(30).
65. Konkretnie, co się tyczy, po pierwsze, liczby przetwarzanych zamówień i szybkości odpowiedzi udzielonej klientowi co do metody płatności, z której będzie mógł skorzystać, należy wykazać, opierając się na obiektywnych dowodach(31), z jednej strony, dlaczego ilość przetwarzanych danych wynikająca z liczby tych zamówień prowadzi do tego, że nie mogą one być przetwarzane w inny sposób niż automatycznie, poprzez posłużenie się mniej inwazyjną alternatywą, a z drugiej strony, że uzyskanie natychmiastowej odpowiedzi co do metody płatności jest czynnikiem warunkującym wybór klienta dotyczący zawarcia danej umowy z danym przedsiębiorstwem.
66. Po drugie, pragnę również zauważyć, że w przypadku gdyby sąd odsyłający uznał, że metody płatności rozpatrywane w postępowaniu głównym są objęte zakresem stosowania dyrektywy 2008/48 na mocy przepisów austriackich, zdolność kredytową klientów należałoby ocenić przed zawarciem spornych umów na podstawie art. 8 tej dyrektywy. Podobnie jak w odniesieniu do problematyki, o której mowa w poprzednim punkcie niniejszej opinii, do danego przedsiębiorstwa należałoby zatem wykazanie, w oparciu o obiektywne dowody, dlaczego zautomatyzowane przetwarzanie nie może zostać zastąpione innym dającym się zastosować mniej inwazyjnym rozwiązaniem w celu wypełnienia tego obowiązku.
67. W świetle całości powyższych rozważań uważam, że na trzecie pytanie prejudycjalne należy odpowiedzieć, iż art. 22 ust. 2 lit. a) RODO należy interpretować w ten sposób, po pierwsze, że aby przewidziane w nim odstępstwo od zakazu podejmowania decyzji, która opiera się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, miało zastosowanie, zautomatyzowana decyzja musi być niezbędna do zawarcia lub wykonania umowy między osobą, której dane dotyczą, a administratorem, w tym znaczeniu w szczególności, że nie można posłużyć się mniej inwazyjną alternatywą, a po drugie, że elementy takie jak oszczędność czasu dla klientów i oszczędności osiągane przez przedsiębiorstwo, które korzysta z tego automatycznego przetwarzania, mogą mieć znaczenie dla oceny niezbędności rzeczonego automatycznego przetwarzania, jeżeli w szczególnych okolicznościach danej sprawy pozwalają one obiektywnie wykazać tę niezbędność, w szczególności w tym znaczeniu, że nie można posłużyć się mniej inwazyjną alternatywą.
Wnioski
68. W świetle analizy przedstawionej w niniejszej opinii proponuję Trybunałowi, aby odpowiedział na pytania prejudycjalne przedstawione przez Oberster Gerichtshof (sąd najwyższy, Austria) w następujący sposób:
1) Artykuł 22 ust. 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólnego rozporządzenia o ochronie danych)
należy interpretować w ten sposób, że:
w kontekście sprzedaży wysyłkowej decyzja o wyłączeniu możliwości wyboru przez klienta określonych metod płatności, podjęta wyłącznie na podstawie zautomatyzowanej oceny prawdopodobieństwa niedokonania płatności przez tego klienta, wywołuje skutki prawne wobec wspomnianego klienta lub przynajmniej w podobny sposób istotnie na niego wpływa, jeżeli może uniemożliwić zawarcie danej umowy sprzedaży.
2) Artykuł 22 ust. 2 lit. a) rozporządzenia 2016/679
należy interpretować w ten sposób, że:
w przypadku gdy spółka zajmująca się sprzedażą wysyłkową zawiera umowę z klientem, po pierwsze, należy ustalić istnienie materialnego związku między celem tej umowy a zautomatyzowaną oceną prawdopodobieństwa niedokonania płatności przez klienta, aby móc stwierdzić, że taka zautomatyzowana ocena jest niezbędna do wykonania wspomnianej umowy, a po drugie, dane zebrane w tym celu powinny być obiektywnie odpowiednie do przeprowadzenia tej oceny, a także należy wyjaśnić, jakie dane i dlaczego zostały zebrane. W tym względzie ciężar dowodu spoczywa na spółce zajmującej się sprzedażą wysyłkową.
3) Artykuł 22 ust. 2 lit. a) rozporządzenia 2016/679
należy interpretować w ten sposób, że:
po pierwsze, aby przewidziane w nim odstępstwo od zakazu podejmowania decyzji, która opiera się wyłącznie na zautomatyzowanym przetwarzaniu, miało zastosowanie, zautomatyzowana decyzja musi być niezbędna do zawarcia lub wykonania umowy między osobą, której dane dotyczą, a administratorem, w tym znaczeniu w szczególności, że nie można posłużyć się mniej inwazyjną alternatywą, a po drugie, elementy takie jak oszczędność czasu dla klientów i oszczędności osiągane przez przedsiębiorstwo, które korzysta z takiego automatycznego przetwarzania, mogą mieć znaczenie dla oceny niezbędności tego automatycznego przetwarzania, jeżeli w szczególnych okolicznościach danej sprawy pozwalają one obiektywnie wykazać tę niezbędność, w szczególności w tym znaczeniu, że nie można posłużyć się mniej inwazyjną alternatywą.
1 Język oryginału: francuski.
2 Zobacz w tym względzie wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., SCHUFA Holding i in. (Scoring) [C‑634/21, zwany dalej „wyrokiem SCHUFA Holding i in. (Scoring)” EU:C:2023:957, pkt 57–59].
3 Zobacz na ten temat, Y. Poullet, Cinq ans après: le RGPD et les défis du profilage à l’heure de l’intelligence artificielle, Revue des affaires européennes, 2021/1, s. 97, 98.
4 Zobacz wyrok z dnia 14 kwietnia 2026 r., Pelham (Pojęcie „pastiche”) (C‑590/23, EU:C:2026:290, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).
5 W tym względzie wydaje się natomiast, że rozważania te niekoniecznie oznaczają, iż skutki spornej decyzji są dotkliwe, wbrew wnioskom przedstawionym przez grupę roboczą ds. ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych, ustanowioną na mocy art. 29 dyrektywy 95/46/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 24 października 1995 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w zakresie przetwarzania danych osobowych i swobodnego przepływu tych danych (Dz.U. 1995, L 281, s. 31) w wytycznych w sprawie zautomatyzowanego podejmowania decyzji w indywidualnych przypadkach i profilowania do celów rozporządzenia (UE) 2016/679, przyjętych w dniu 3 października 2017 r., w wersji zmienionej i przyjętej w dniu 6 lutego 2018 r. (zob. s. 23). Skutki decyzji można uznać za istotne w tym sensie, że mają one pewne znaczenie dla osoby, której ona dotyczy (gospodarcze, społeczne, zawodowe itp.), nie posiadając przy tym przymiotu „wagi”, przy czym to ostatnie pojęcie charakteryzuje się negatywną konotacją i sugeruje niekorzystne konsekwencje lub formę krzywdy (szkoda, ryzyko, itp.).
6 Moim zdaniem z tego sformułowania wynika, że drugi przypadek przewidziany w art. 22 ust. 1 RODO mógłby obejmować sytuacje takie jak ocena wniosku o kredyt, ustalenie wysokości składki ubezpieczeniowej czy pokrycie lub odmowa pokrycia kosztów opieki medycznej itp.
7 Zobacz wyrok z dnia 27 lutego 2025 r., Dun & Bradstreet Austria i in. (C‑203/22, EU:C:2025:117, pkt 51).
8 Zobacz w tym zakresie wyrok w sprawie SCHUFA Holding i in. (Scoring) (pkt 48,49).
9 Zobacz podobnie wyrok z dnia 29 lipca 2024 r., Perle (C‑14/23, EU:C:2024:647, pkt 49 i przytoczone tam orzecznictwo).
10 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG (Dz.U. 2008, L 133, s. 66; sprostowania: Dz.U. 2009, L 207, s. 14; Dz.U. 2010, L 199, s. 40, Dz.U. 2011, L 234, s. 46; Dz.U. 2015, L 36, s. 15).
11 „Niniejszej dyrektywy nie stosuje się do: […]umów o kredyt nieoprocentowany i wolny od wszelkich opłat oraz umów o kredyt zawartych na warunkach przewidujących jego spłatę w terminie trzech miesięcy i wymóg uiszczenia jedynie nieznacznych opłat”.
12 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę 2008/48/WE (Dz.U. L, 2023/2225).
13 Dyrektywa ta zawiera przepisy mogące mieć istotny wpływ na stosowanie zautomatyzowanych decyzji, które uregulowano właśnie w kontekście obowiązkowej oceny zdolności kredytowej konsumentów w art. 18, a w szczególności w ust. 8 tego artykułu. Jednakże z art. 2 ust. 2 lit. h) wspomnianej dyrektywy wynika, że może ona nie mieć zastosowania do umów takich jak te, które są przedmiotem sporu w postępowaniu głównym.
14 Zobacz podobnie w kontekście ochrony danych osobowych i odstępstw od niej, które powinny mieć zastosowanie w granicach tego, co absolutnie konieczne, wyroki: z dnia 6 października 2020 r., La Quadrature du Net i in. (C‑511/18, C‑512/18 i C‑520/18, EU:C:2020:791, pkt 210 i przytoczone tam orzecznictwo); a także z dnia 4 lipca 2023 r., Meta Platforms i in. (Ogólne warunki korzystania z sieci społecznościowej) (C‑252/21, EU:C:2023:537, pkt 93 i przytoczone tam orzecznictwo).
15 Wyrok z dnia 14 grudnia 2017 r., EBMA/Giant (China) (C‑61/16 P, EU:C:2017:968, pkt 47). W wyroku tym Trybunał orzekł zasadniczo, że jedynie informacje, bez których dochodzenie antydumpingowe nie może zostać zakończone, mogą zostać uznane za „niezbędne” w rozumieniu art. 18 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1225/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. w sprawie ochrony przed przywozem produktów po cenach dumpingowych z krajów niebędących członkami Wspólnoty Europejskiej (Dz.U. 2009, L 343, s. 51; sprostowanie Dz.U. 2010, L 7, s. 22).
16 Wyrok z dnia 4 lipca 2023 r., Meta Platforms i in. (Ogólne warunki korzystania z sieci społecznościowej) (C‑252/21, EU:C:2023:537, pkt 98 i 99).
17 Biorąc pod uwagę wymogi jedności i spójności porządku prawnego Unii, pojęcia używane w aktach przyjętych w tej samej dziedzinie muszą mieć to samo znaczenie, jeżeli prawodawca Unii nie wyraził odmiennej woli [(zob. analogicznie wyrok z dnia 17 marca 2021 r., Wellcome Trust Ltd (C‑459/19, EU:C:2021:209, pkt 35 i przytoczone tam orzecznictwo)].
18 Do tego stopnia, że można uznać, iż decyzja ta obejmuje wspomniane przetwarzanie danych.
19 W przeciwieństwie na przykład do rozumowania przedstawionego w pkt 39–42 wyroku z dnia 9 stycznia 2025 r., Mousse (C‑394/23, EU:C:2025:2), w których Trybunał uznał w istocie, że personalizacja komunikacji handlowej w zależności od tożsamości płciowej danego klienta nie była konieczna do świadczenia temu klientowi usługi transportu kolejowego, ponieważ dane przedsiębiorstwo mogło na przykład zdecydować się na komunikację opartą na ogólnych zwrotach grzecznościowych. Natomiast w niniejszej sprawie zdolność klienta do dokonania płatności, które stanowią integralną część rozpatrywanego świadczenia umownego, może mieć bezpośredni wpływ na jego prawidłowe wykonanie.
20 Wyrok z dnia 4 października 2024 r., Schrems (Przekazywanie danych ogółowi społeczeństwa) (C‑446/21, EU:C:2024:834, pkt 47–49 i przytoczone tam orzecznictwo).
21 Wyrok z dnia 4 października 2024 r., Schrems (Przekazywanie danych ogółowi społeczeństwa) (C‑446/21, EU:C:2024:834, pkt 59 i 60 oraz przytoczone tam orzecznictwo).
22 Wyrok z dnia 18 czerwca 2026 r., NTH Haustechnik (C‑484/24, EU:C:2026:496, pkt 97).
23 Zobacz analogicznie wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., SCHUFA Holding (Zwolnienie z pozostałej części długu) (C‑26/22 i C‑64/22, EU:C:2023:958, pkt 82–86).
24 Do celów tej oceny istotne jest w szczególności ustalenie, czy rozpatrywane dane mają bezpośredni i materialny związek z oceną zdolności kredytowej danego klienta i czy są one niezbędne – samodzielnie lub w połączeniu z innymi danymi – do przeprowadzenia tej oceny, jednocześnie biorąc pod uwagę ryzyko, jakie stanowi ona dla osoby, której dane dotyczą.
25 Wyrok z dnia 4 lipca 2023 r., Meta Platforms i in. (Ogólne warunki korzystania z sieci społecznościowej) (C‑252/21, EU:C:2023:537, pkt 98).
26 Wykładnię tę potwierdzają zresztą inne wersje językowe tego przepisu. I tak w niemieckiej wersji językowej wskazano „die Entscheidung”, podczas gdy w angielskiej wersji językowejmowa o „the decision”.
27 Zobacz analogicznie wyrok z dnia 5 marca 2024 r., Kočner/Europol (C‑755/21 P, EU:C:2024:202, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).
28 Wyróżnienie moje.
29 Wniosek Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie zmiany rozporządzeń (UE) 2016/679, (UE) 2018/1724, (UE) 2018/1725, (UE) 2023/2854 oraz dyrektyw 2002/58/WE, (UE) 2022/2555 i (UE) 2022/2557 w odniesieniu do uproszczenia cyfrowych ram prawnych oraz uchylenia rozporządzeń (UE) 2018/1807, (UE) 2019/1150, (UE) 2022/868 i dyrektywy (UE) 2019/1024.
30 Zobacz analogicznie wyrok z dnia 4 lipca 2023 r., Meta Platforms i in. (Ogólne warunki korzystania z sieci społecznościowej) (C‑252/21, EU:C:2023:537, pkt 99).
31 Mam ma myśli w szczególności analizy rachunkowe kosztów i korzyści, a także analizy wpływu finansowego różnych możliwych środków na dane przedsiębiorstwo, oraz na przykład badania statystyczne.