Wydanie tymczasowe
OPINIA RZECZNICZKI GENERALNEJ
LAILI MEDINY
przedstawiona w dniu 21 maja 2026 r.(1)
Sprawa C‑230/25
Mihail Mihaylov Stefanov
Postępowanie karne
przy udziale
Sofiyska apelativna prokuratura
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Apelativen sad – Sofia (sąd apelacyjny w Sofii, Bułgaria)]
Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Wartości i cele Unii – Państwo prawne – Zasady niezawisłości i nieusuwalności sędziów – Sąd orzekający w sprawie karnej, będący pozwanym w sprawie cywilnej dotyczącej roszczeń odszkodowawczych
I. Wprowadzenie
1. Niniejsza opinia dotyczy wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego przez Apelativen sad – Sofia (sąd apelacyjny w Sofii, Bułgaria). Sąd ten stawia Trybunałowi pytanie o zasady stosowania pomocy prawnej z urzędu, która jest uregulowana w szczególności w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania (Dz.U. 2016, L 297, s. 1). Ściślej rzecz ujmując, sąd ten zastanawia się nad przesłankami żądania przez państwo członkowskie zwrotu poniesionych przez nie kosztów pomocy prawnej z urzędu od osoby, która skorzystała z tej pomocy, a ostatecznie została skazana.
2. Jak od dawna podkreśla Europejski Trybunał Praw Człowieka(2), prawo do pomocy prawnej z urzędu jest czasem niezbędne, aby umożliwić rzeczywisty dostęp do sądu. W praktyce prawo to opiera się na dwóch komplementarnych filarach: po pierwsze, na pomocy adwokata, a po drugie, na finansowaniu tej pomocy. Mimo że na pierwszy rzut oka pomoc prawna z urzędu kojarzy się jedynie z praktycznym aspektem organizacji postępowania sądowego, w rzeczywistości stanowi ona kluczowy element konkretyzujący prawo do ochrony sądowej w danym systemie prawnym. Zapewniając możliwość korzystania z pomocy adwokata, pomoc prawna z urzędu umożliwia jednostce dostęp do sądu i chroni prawo do rzetelnego procesu sądowego. Pomoc prawna z urzędu stanowi zatem gwarancję skuteczności prawa do ochrony sądowej, zapisanego w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), które to prawo jest z kolei warunkiem wprowadzenia w życie podstawowej wartości, wyrażonej w art. 2 TUE, jaką jest zasada państwa prawnego.
3. W niniejszym przypadku rozważania nad kwestią pomocy prawnej z urzędu należy przeprowadzić w szczególnym kontekście postępowań karnych toczących się przed kilkoma bułgarskimi sądami. Trybunał ma za zadanie w szczególności ustalić, czy i w jakim zakresie dopuszczalne jest żądanie od osoby, która skorzystała z pomocy prawnej z urzędu, zwrotu związanych z tym kosztów. Aby udzielić odpowiedzi na to pytanie, trzeba będzie przede wszystkim dokonać wykładni dyrektywy 2016/1919, którą, po dłuższej refleksji prawodawcy w tym przedmiocie, ustanowiono wspólne normy minimalne, do których przestrzegania są obowiązane państwa członkowskie w zakresie prawa do pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu karnym.
II. Ramy prawne
A. Prawo Unii
4. Motywy 1, 2, 8, 17 i 30 dyrektywy 2016/1919 mają następujące brzmienie:
„(1) Celem niniejszej dyrektywy jest zapewnienie skuteczności prawa dostępu do adwokata zgodnie z dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/48/UE [z dnia 22 października 2013 r. w sprawie prawa dostępu do adwokata w postępowaniu karnym i w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania oraz w sprawie prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumiewania się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności (Dz.U. 2013, L 294, s. 1)], poprzez umożliwienie podejrzanym i oskarżonym w postępowaniu karnym […] korzystania z pomocy adwokata finansowanej przez państwa członkowskie.
(2) Poprzez ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących prawa do pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych, oskarżonych […], niniejsza dyrektywa ma na celu zwiększenie wzajemnego zaufania państw członkowskich do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, przyczyniając się tym samym do usprawnienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych.
[…]
(8) Pomoc prawna z urzędu powinna obejmować koszty obrony podejrzanych, oskarżonych […]. Przyznając pomoc prawną z urzędu, właściwe organy państw członkowskich powinny mieć możliwość wprowadzenia wymogu, aby podejrzani, oskarżeni lub osoby, których dotyczy wniosek, ponosiły część tych kosztów, w zależności od sytuacji finansowej tych osób.
[…]
(17) Zgodnie z art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC podejrzani i oskarżeni, którzy nie posiadają wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy adwokata, mają prawo do korzystania z pomocy prawnej z urzędu, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości. Ta norma minimalna umożliwia państwom członkowskim zastosowanie oceny sytuacji majątkowej, oceny zasadności lub obu tych ocen. Zastosowanie tych ocen nie powinno ograniczać lub stanowić odstępstwa od praw i gwarancji procesowych przewidzianych w Karcie i EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości i ETPC.
[…]
(30) Niniejsza dyrektywa ustanawia normy minimalne. Państwa członkowskie powinny mieć możliwość rozszerzenia zakresu praw określonych w niniejszej dyrektywie w celu zapewnienia wyższego poziomu ochrony. […] Poziom ochrony zapewniany przez państwa członkowskie nigdy nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm przewidzianych w Karcie lub EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał Sprawiedliwości i ETPC”.
5. Artykuł 2 tej dyrektywy, zatytułowany „Zakres stosowania”, stanowi:
„1. Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym, którzy mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy 2013/48/UE i którzy:
a) zostali pozbawieni wolności;
b) muszą mieć adwokata zgodnie z prawem Unii lub prawem krajowym […]
[…]”.
6. Artykuł 4 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Pomoc prawna z urzędu w postępowaniu karnym”, stanowi:
„1. Państwa członkowskie zapewniają podejrzanym i oskarżonym, którzy nie posiadają wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy adwokata, prawo do pomocy prawnej z urzędu, gdy wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości.
2. Państwa członkowskie mogą zastosować ocenę sytuacji majątkowej, ocenę zasadności lub obie te oceny, aby ustalić, czy należy przyznać pomoc prawną z urzędu zgodnie z ust. 1.
3. W przypadku gdy państwo członkowskie stosuje ocenę sytuacji majątkowej, uwzględnia wszystkie istotne i obiektywne czynniki, takie jak dochód, majątek i sytuację rodzinną danej osoby, a także koszt pomocy adwokata oraz stopę życiową w tym państwie członkowskim, w celu ustalenia, czy zgodnie z kryteriami mającymi zastosowanie w tym państwie członkowskim podejrzany lub oskarżony nie dysponuje wystarczającymi środkami, aby pokryć koszty pomocy adwokata.
4. W przypadku gdy państwo członkowskie stosuje ocenę zasadności, uwzględnia wagę czynu zabronionego, złożoność sprawy oraz surowość grożącej kary w celu ustalenia, czy interes wymiaru sprawiedliwości wymaga przyznania pomocy prawnej z urzędu. W każdym przypadku kryteria oceny zasadności uznaje się za spełnione w następujących sytuacjach:
a) w przypadku gdy podejrzany lub oskarżony jest postawiony przed właściwym sądem lub sędzią w celu podjęcia decyzji w sprawie pozbawienia wolności, na jakimkolwiek etapie postępowania w zakresie niniejszej dyrektywy; oraz
b) w czasie pozbawienia wolności.
[…]”.
7. Artykuł 9 tej samej dyrektywy, zatytułowany „Osoby wymagające szczególnego traktowania”, ma następujące brzmienie:
„Państwa członkowskie zapewniają, aby przy wdrażaniu niniejszej dyrektywy uwzględniane były szczególne potrzeby podejrzanych, oskarżonych i osób, których dotyczy wniosek, wymagających szczególnego traktowania”.
8. Artykuł 11 dyrektywy 2016/1919 stanowi:
„Żaden z przepisów niniejszej dyrektywy nie może być rozumiany jako stanowiący ograniczenie lub odstępstwo od praw i gwarancji procesowych, które są zapewnione na mocy Karty, EKPC lub innych stosownych postanowień prawa międzynarodowego lub prawa któregokolwiek z państw członkowskich zapewniającego wyższy poziom ochrony”.
B. Prawo bułgarskie
9. Artykuł 94 Nakazatelno-protsesualen kodeks (kodeksu postępowania karnego, zwanego dalej „NPK”) stanowi:
„1. Udział obrońcy w postępowaniu karnym jest obowiązkowy, jeżeli:
[…]
6) […] oskarżony jest pozbawiony wolności;
[…]
8) sprawa jest rozpoznawana pod nieobecność oskarżonego;
9) oskarżony nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia obrońcy, żąda przyznania mu obrońcy i wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości.
[…]
3. W przypadkach, w których udział obrońcy jest obowiązkowy, właściwy organ wyznacza obrońcę […]”.
10. Artykuł 189 ust. 3 NPK stanowi:
„Jeżeli oskarżony zostanie uznany za winnego, sąd obciąża go kosztami, w tym kosztami wynagrodzenia obrońcy oraz innymi kosztami obrońcy wyznaczonego z urzędu, a także kosztami poniesionymi przez oskarżyciela prywatnego i oskarżyciela posiłkowego, jeśli o to wnosili. Jeżeli jest kilku skazanych, sąd określa część przypadającą do zapłaty przez każdego z nich”.
11. Artykuł 23 Zakon za pravnata pomosht (ustawy o pomocy prawnej) stanowi:
„1. System pomocy prawnej z urzędu […] obejmuje przypadki, w których ustawa wymaga ustanowienia obrońcy, zastępcy obrońcy albo przedstawiciela.
2. System pomocy prawnej z urzędu obejmuje również przypadki, w których oskarżony lub strona postępowania karnego lub administracyjnego nie posiada niezbędnych środków na pokrycie kosztów pomocy obrońcy, chce ustanowić obrońcę i wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości. W takich przypadkach osoba ta nie ma obowiązku zwrotu kosztów przyznanej pomocy prawnej z urzędu”.
12. Artykuł 25 ust. 1 tej ustawy stanowi:
„[…] postanowienie o przyznaniu pomocy prawnej z urzędu jest wydawane […] na wniosek zainteresowanej osoby lub w sytuacjach przewidzianych ustawą i zawiera pisemne pouczenie zgodne z wzorem sporządzonym przez wydział pomocy prawnej, że w przypadku orzeczenia skazującego osoba ta jest obowiązana zwrócić koszty pomocy prawnej z urzędu, z wyjątkiem przypadków, o których mowa w art. 23 ust. 2. Odmowa przyznania pomocy prawnej z urzędu wymaga uzasadnienia i podlega zaskarżeniu zgodnie z właściwymi przepisami”.
III. Okoliczności powstania sporu, postępowanie główne, pytania prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
13. Pierwotnie, w pierwszym postępowaniu sądowym, wnoszący apelację w postępowaniu głównym, Mihail Mihaylov Stefanov, który wcześniej, w dniu 3 czerwca 2018 r., został tymczasowo aresztowany i był reprezentowany przez przyznanego mu obrońcę z urzędu, został skazany przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny, Bułgaria) na karę jednego roku i dziesięciu miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania kary na okres czterech lat, za popełnienie dwóch przestępstw określonych w Nakazatelen kodeks (bułgarskim kodeksie karnym). Wnoszący apelację w postępowaniu głównym wniósł apelację od tego wyroku do Apelativen spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanego apelacyjnego sądu karnego, Bułgaria), który uchylił wspomniany wyrok z powodu uchybienia proceduralnego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny), aby ten orzekł co do istoty, podczas gdy aresztowanie wnoszącego apelację w postępowaniu głównym dobiegło końca w dniu 14 marca 2019 r.
14. Równolegle wnoszący apelację w postępowaniu głównym wytoczył przed Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofii, Bułgaria) powództwo dotyczące odpowiedzialności cywilnej przeciwko Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanemu sądowi karnemu) i Apelativen spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanemu apelacyjnemu sądowi karnemu), wskazując na szereg szkód poniesionych w okresie tymczasowego aresztowania.
15. Następnie, w drugim postępowaniu sądowym, Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany sąd karny) wydał kolejny wyrok skazujący przeciwko wnoszącemu apelację w postępowaniu głównym, który wniósł apelację od tego wyroku do Apelativen spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanego apelacyjnego sądu karnego). Apelativen spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowany apelacyjny sąd karny) oddalił jego żądania, lecz jednocześnie uchylił w części wyrok Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanego sądu karnego), od którego to wyroku wnoszący apelację w postępowaniu głównym wniósł kasację do Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego, Bułgaria). Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny) uchylił wyrok wydany w postępowaniu apelacyjnym oraz wyrok wydany w pierwszej instancji i przekazał sprawę Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanemu sądowi karnemu) do ponownego rozpoznania.
16. Wreszcie, w trzecim postępowaniu sądowym, w wykonaniu wyroku Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego) sporządzony został nowy akt oskarżenia i sprawa została przydzielona Spetsializiran nakazatelen sad (wyspecjalizowanemu sądowi karnemu). Wnoszący apelację w postępowaniu głównym wniósł o wyłączenie sędziego rozpoznającego sprawę, a także wszystkich sędziów Spetsializiran nakazatelen sad z powodów analogicznych do tych, które powoływał w ramach poprzedniego wniosku o wyłączenie, złożonego w toku drugiego postępowania sądowego. Ponieważ jednak bułgarski ustawodawca postanowił znieść wyspecjalizowane sądy karne, w tym Spetsializiran nakazatelen sad, sprawa została przekazana do Sofiyski gradski sad (sądu dla miasta Sofii). Równolegle sprawa związana z powództwem dotyczącym odpowiedzialności cywilnej wytoczonym przed Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofii) została przekazana do rozpoznania przez Okrazhen sad – Sofia (sąd okręgowy w Sofii, Bułgaria). W tym kontekście wnoszący apelację w postępowaniu głównym wniósł o wyłączenie sędziów Sofiyski gradski sad (sądu dla miasta Sofii), podnosząc zarzut ich braku bezstronności. Wniosek ten został oddalony i wnoszący apelację w postępowaniu głównym został skazany.
17. Wnoszący apelację w postępowaniu głównym wniósł apelację od tego wyroku do sądu odsyłającego, jednocześnie wnosząc również o wyłączenie wszystkich sędziów karnych tego sądu.
18. Po pierwsze, sąd odsyłający wskazuje, że rozpatrywanie poszczególnych spraw opisanych w pkt 13–17 niniejszej opinii dotyka problematyki związanej z oceną bezstronności sędziów orzekających we wszystkich sądach, które brały udział w rozpatrywaniu tych spraw, w tym sędziów sądu odsyłającego. W tym względzie sąd odsyłający, po pierwsze, wyjaśnia, że wnoszący apelację w postępowaniu głównym kwestionuje tę bezstronność, podnosząc, iż sądy te mają status pozwanych w ramach powództw dotyczących odpowiedzialności cywilnej, które wytoczył w następstwie tymczasowego aresztowania. Po drugie, jeśli chodzi o sprawę w postępowaniu głównym, sąd ten wskazuje, że należy jedynie zbadać zasadność wniesionej przez wnoszącego apelację w postępowaniu głównym apelacji od wyroku, którym Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofii) orzekł, że jest on winny popełnienia przestępstw, o które był oskarżony. Natomiast zagadnienia związane ze zgodnością z prawem tymczasowego aresztowania oraz ocena doznania krzywdy oraz kwestia jej ewentualnego naprawienia należą do kompetencji Okrazhen sad – Sofia (sądu okręgowego w Sofii) w ramach powództwa dotyczącego odpowiedzialności cywilnej.
19. Po drugie, sąd odsyłający informuje, że w trakcie drugiego postępowania sądowego wnoszący apelację w postępowaniu głównym został powiadomiony o terminach rozpraw przed Sofiyski gradski sad (sądem dla miasta Sofii) oraz o tym, że jeżeli nie stawi się on bez uzasadnionego powodu, sprawa zostanie rozpatrzona pod jego nieobecność. Wnoszący apelację w postępowaniu głównym poinformował, że nie zamierza stawić się na te rozprawy, ponieważ jest poszukiwany w celu wykonania tymczasowego aresztowania w innej sprawie karnej. Postępowanie przed tym sądem toczyło się z udziałem obrońcy wyznaczonego z urzędu. Wnoszący apelację w postępowaniu głównym stawił się na ostatniej rozprawie i wniósł o powtórzenie wszystkich przeprowadzonych wcześniej przesłuchań świadków i biegłych, na co Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofii) nie zgodził się. W konsekwencji wnoszący apelację w postępowaniu głównym opuścił salę rozpraw. Sofiyski gradski sad (sąd dla miasta Sofii) wydał wyrok w obecności obrońcy wyznaczonego z urzędu i pod nieobecność oskarżonego. Sąd odsyłający zastanawia się nad kwalifikacją prawną takiego zachowania w szczególności w świetle motywu 35 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/343 z dnia 9 marca 2016 r. w sprawie wzmocnienia niektórych aspektów domniemania niewinności i prawa do obecności na rozprawie w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 65, s. 1).
20. Po trzecie, sąd odsyłający wyjaśnia, że w bułgarskim systemie prawa karnego art. 94 ust. 1 pkt 6 NPK stanowi, iż oskarżony, który jest pozbawiony wolności, musi mieć obrońcę. Jednocześnie art. 94 ust. 1 pkt 8 tego kodeksu stanowi, że gdy sprawa jest rozpatrywana pod nieobecność oskarżonego, również musi on mieć obrońcę. Żaden z tych dwóch przepisów nie przewiduje uprzedniego badania, czy osoba ta ma zdolność finansową, aby zapłacić wynagrodzenie obrońcy. Ponadto z art. 94 ust. 1 pkt 9 tego kodeksu wynika, że w sytuacji gdy oskarżony żąda, aby reprezentował go obrońca, lecz nie jest w stanie ponieść kosztów jego wynagrodzenia, przyznaje mu się obrońcę z urzędu, gdy wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości. W tym ostatnim przypadku pomoc prawna z urzędu jest zatem przyznawana na wniosek tej osoby oraz po stwierdzeniu, że nie ma ona możliwości finansowych, aby zapłacić wynagrodzenie obrońcy. Poza tym sąd odsyłający wyjaśnia, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy prawnej w przypadku skazania dana osoba jest obowiązana zwrócić koszty przyznanej jej pomocy prawnej z urzędu, z wyjątkiem przypadku wskazanego w art. 23 ust. 2 tej ustawy, a mianowicie przypadku, w którym pomoc prawną z urzędu przyznano, ponieważ oskarżony lub strona postępowania karnego, którzy nie posiadali niezbędnych środków, wyrazili wolę ustanowienia obrońcy i wymagał tego interes wymiaru sprawiedliwości.
21. W niniejszym przypadku sąd odsyłający zauważa, że na pewnych etapach postępowań sądowych opisanych w pkt 13–17 niniejszej opinii wnoszący apelację w postępowaniu głównym korzystał z pomocy prawnej z urzędu naprzemiennie na podstawie art. 94 ust. 1 pkt 6 i 8 NPK, które to przepisy są objęte zakresem stosowania art. 2 ust. 1 lit. a) i b) dyrektywy 2016/1919. Niemniej sąd ten wskazuje, że następnie ustalono, iż wnoszący apelację w postępowaniu głównym nie dysponuje wystarczającymi środkami, aby ustanowić obrońcę, co nie było jednak weryfikowane w czasie, gdy korzystał z pomocy prawnej z urzędu na podstawie art. 94 ust. 1 pkt 6 i 8 NPK.
22. W tym kontekście sąd odsyłający zastanawia się, czy w sytuacji gdy oskarżony korzystał z pomocy prawnej z urzędu, ponieważ był pozbawiony wolności, przy czym nie badano, czy posiada on zdolność finansową, aby zapłacić wynagrodzenie obrońcy, i gdy następnie ustalono, że jego środki są w tym względzie niewystarczające, należy odstąpić od stosowania art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy prawnej, w przypadku gdyby osoba ta została skazana. Sąd odsyłający wyjaśnia zasadniczo, że wątpliwości, jakie żywi w tym względzie biorą się w szczególności stąd, iż w bułgarskim systemie wymiaru sprawiedliwości oskarżony, który korzysta z pomocy prawnej z urzędu z powodu braku niezbędnych środków, nie może w przypadku skazania zostać zobowiązany na podstawie tego przepisu do zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu. W konsekwencji sąd odsyłający zastanawia się, czy w przypadku takim ten, którego dotyczy postępowanie główne, oskarżonego należy utożsamiać z oskarżonym, który korzystał z pomocy prawnej z urzędu, ponieważ nie miał wystarczających środków finansowych, aby zapłacić wynagrodzenie obrońcy.
23. Ponadto sąd odsyłający stawia również pytanie o zgodność art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy prawnej z motywem 8 dyrektywy 2016/1919, ponieważ w motywie tym wskazano zasadniczo, że państwa członkowskie powinny mieć możliwość wprowadzenia wymogu, aby oskarżeni sami ponosili część kosztów pomocy prawnej z urzędu, w zależności od sytuacji finansowej tych osób, podczas gdy w art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy prawnej jest mowa nie o poniesieniu części kosztów pomocy prawnej z urzędu, lecz całości tych kosztów.
24. Po czwarte, sąd odsyłający wskazuje, że w toku trzech postępowań opisanych w pkt 13–17 niniejszej opinii wnoszący apelację w postępowaniu głównym miał kolejno kilku obrońców wyznaczonych w ramach pomocy prawnej z urzędu. Wnoszący apelację w postępowaniu głównym zażądał bowiem zmiany kilku z nich, mimo że ci ostatni wypełnili swój obowiązek przyczyniania się do wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego w sposób, który byłby dla niego korzystny, starając się uwzględnić przyjętą przez niego linię obrony. W tym kontekście sąd odsyłający zastanawia się nad środkami, jakie należy przyjąć, aby zapewnić ciągłość reprezentacji podejrzanego lub oskarżonego w toku całego postępowania karnego. Ściślej rzecz ujmując, sąd ten zastanawia się, czy i w jakich okolicznościach państwa członkowskie mają obowiązek zapewnienia podejrzanemu lub oskarżonemu prawa do zmiany reprezentującego ich obrońcy przydzielonego tytułem pomocy prawnej z urzędu, gdy sytuacja to uzasadnia.
25. W tych okolicznościach Apelativen sad – Sofia (sąd apelacyjny w Sofii) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z sześcioma pytaniami prejudycjalnymi. Zgodnie z wnioskiem Trybunału przeanalizuję jednakże wyłącznie pytania czwarte i piąte, sformułowane w następujący sposób:
„[…]
4) Czy art. 2 ust. 1 lit. a) i b), art. 4 ust. 1 i 4 w związku z motywem 8 i 17 dyrektywy [2016/1919] należy interpretować w ten sposób, że aresztowani oskarżeni – niezależnie od tego, czy dysponują wystarczającymi środkami na pokrycie kosztów pomocy adwokata – są traktowani na równi z podejrzanymi i oskarżonymi, którzy nie dysponują takimi środkami i którym przyznano pomoc prawną z urzędu, ponieważ wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości?
5) Na wypadek udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie czwarte, czy zgodny z motywem 8 dyrektywy [2016/1919] jest przepis krajowy, zgodnie z którym w przypadku gdy pomoc prawna z urzędu jest przyznawana na mocy ustawy, która obligatoryjnie przewiduje obronę przez adwokata, jak ma to miejsce w przypadku gdy oskarżony jest aresztowany, oskarżony jest zobowiązany do zwrotu kosztów przyznanej pomocy prawnej z urzędu, bez konieczności badania, czy dysponował wystarczającymi środkami, aby pokryć koszty pomocy adwokata?
[…]”.
26. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został zarejestrowany w sekretariacie Trybunału w dniu 25 marca 2025 r. Uwagi na piśmie zostały złożone przez wnoszącego apelację w postępowaniu głównym, rząd czeski i Komisję Europejską w terminie określonym w art. 23 statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wszystkie te podmioty uczestniczyły w rozprawie, która odbyła się w dniu 25 lutego 2026 r.
IV. Analiza
27. Proponuję łącznie(3) przeanalizować obydwa pytania, które należy zbadać w niniejszej opinii, mimo że drugie z nich postawiono wyłącznie na wypadek udzielenia twierdzącej odpowiedzi na pierwsze. Poprzez te pytania sąd odsyłający zmierza w istocie do ustalenia, czy art. 2 ust. 1 lit. a) i b) oraz art. 4 ust. 1 i 4 dyrektywy 2016/1919 w związku z jej motywem 8 stoją na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które przewidują, że oskarżonego, który korzystał z pomocy prawnej z urzędu, ponieważ był pozbawiony wolności, można obciążyć obowiązkiem zwrotu kosztów tej pomocy prawnej bez uprzedniej weryfikacji, czy posiada on wystarczające środki finansowe, podczas gdy obowiązkiem takim nie można obciążyć oskarżonego, który skorzystał z tej pomocy właśnie z powodu braku wystarczających środków.
A. Uwagi wstępne
28. Na wstępie warto przypomnieć historyczny kontekst, w który wpisuje się niniejsza sprawa. Refleksja dotycząca problematyki związanej z gwarancją praw procesowych w postępowaniu karnym w Unii Europejskiej poprzedziła przyjęcie traktatu z Lizbony(4). Refleksja ta zainspirowała dążenie do ciągłego wzmacniania tych gwarancji, co miało ostatecznie doprowadzić do zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich, tak by umożliwić wdrożenie zasad sprzyjających wzajemnemu uznawaniu orzeczeń karnych i wzajemnemu zaufaniu. Cele te zostały w szczególności sformalizowane w rezolucji Rady dotyczącej harmonogramu działań mających na celu umocnienie praw procesowych osób podejrzanych lub oskarżonych w postępowaniu karnym(5). Rezolucja ta została włączona do wytycznych określonych w „programie sztokholmskim”, dotyczącym „przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości”, z którego to programu wynika, że „konieczne jest dalsze budowanie europejskiej przestrzeni sprawiedliwości, aby położyć kres obecnemu rozdrobnieniu”(6).
29. Opisane w poprzedzającym punkcie niniejszej opinii aspiracje stopniowo konkretyzowały się poprzez przyjęcie pierwszej serii trzech dyrektyw(7). Następnie w 2016 r. uzupełniły je trzy kolejne dyrektywy(8). Te sześć dyrektyw przyjętych na podstawie art. 82 ust. 2 TFUE(9) ma w zasadniczo na celu, po pierwsze, stworzenie „wspólnotowego” modelu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, opartego na wspólnym systemie praw procesowych, a po drugie, zachowanie pewnej harmonii poprzez stworzenie przeciwwagi dla poczynionych uprzednio postępów w dziedzinie współpracy sądowej i policyjnej, jeśli chodzi o środki ułatwiające ściganie(10).
30. Na tym etapie należy wyjaśnić, że kontury wyznaczone przez sześć wspomnianych wyżej dyrektyw są jedynie ramami dla minimalnych wspólnych norm, których państwa członkowskie muszą przestrzegać w dziedzinie gwarancji procesowych. Ponadto inspiracją dla tych norm są w znacznej mierze prawa zapisane w europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej „EKPC”), w szczególności w jej art. 6. Z wyjaśnień dotyczących Karty(11) wynika w tym względzie, że odpowiednikiem tego artykułu EKPC jest art. 47 akapity drugi i trzeci oraz art. 48 Karty. W konsekwencji Trybunał powinien dbać o to, aby dokonywana przez niego wykładnia tych ostatnich postanowień zapewniała poziom ochrony, który nie narusza poziomu ochrony gwarantowanego przez art. 6 EKPC zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Europejski Trybunał Praw Człowieka(12).
31. W sprawie w postępowaniu głównym pytania sformułowane przez sąd odsyłający dotyczą zagadnienia pomocy prawnej z urzędu. Prawo to jest ze swej natury ściśle związane z prawem dostępu do adwokata, zdefiniowanym w ramach dyrektywy 2013/48, i stanowi warunek skuteczności tego ostatniego prawa(13). Niemniej pomoc prawna z urzędu została odrębnie uregulowana w dyrektywie 2016/1919. Jeszcze przed jej przyjęciem konieczność ustalenia norm minimalnych dotyczących prawa do pomocy prawnej z urzędu, a także trudności z tym związane, były szeroko dyskutowane. I tak, przykładowo, w streszczeniu oceny skutków sporządzonym w toku opracowywania wniosku dotyczącego dyrektywy z dnia 27 listopada 2013 r. służby Komisji wskazywały na niedogodności, jeśli chodzi o prawo do rzetelnego procesu sądowego, wynikające ze zróżnicowania między krajowymi systemami pomocy prawnej(14). Jednocześnie Komisja, we wniosku dotyczącym dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 listopada 2013 r. w sprawie tymczasowej pomocy prawnej dla podejrzanych lub oskarżonych, którzy zostali pozbawieni wolności, oraz w sprawie pomocy prawnej w ramach postępowania dotyczącego europejskiego nakazu aresztowania, zwracała również uwagę na skutki finansowe stosowania dyrektywy w tym obszarze(15).
32. Z powyższego wynika, że prawo do pomocy prawnej z urzędu jest jednym z głównych elementów systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, który to element państwa członkowskie są obowiązane wdrożyć, ponieważ gwarantuje on skuteczność dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Udzielając odpowiedzi na pytania postawione przez sąd odsyłający, należy pamiętać o tych rozważaniach.
B. Zakres prawa do pomocy prawnej z urzędu
33. Przyczyną powstania pytań sądu odsyłającego jest sytuacja wnoszącego apelację w postępowaniu głównym, który w postępowaniu tym skorzystał z pomocy prawnej z urzędu, przyznanej z powodu tymczasowego aresztowania, bez uprzedniego badania jego sytuacji finansowej. Aby udzielić odpowiedzi na te pytania, należy przeanalizować przepisy dyrektywy 2016/1919, w których określone są wspólne normy minimalne, których państwa członkowskie muszą przestrzegać, gdy wdrażają prawo do pomocy prawnej z urzędu.
1. Brzmienie dyrektywy 2016/1919
34. Artykuł 2 dyrektywy 2016/1919 stanowi, że dyrektywa ta ma zastosowanie do podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym, którzy mają prawo dostępu do adwokata na mocy dyrektywy 2013/48, w szczególności w sytuacji, gdy są oni pozbawieni wolności lub gdy muszą mieć adwokata zgodnie z prawem krajowym. Z wyjaśnień udzielonych przez sąd odsyłający wynika, że jest to sytuacja wnoszącego apelację w postępowaniu głównym.
35. Jeśli chodzi o przyznanie pomocy prawnej z urzędu, art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/1919 ustanawia jasny obowiązek zapewnienia przez państwa członkowskie podejrzanym i oskarżonym prawa do pomocy prawnej z urzędu, gdy spełnione są dwie kumulatywne przesłanki, a mianowicie, gdy osoby te nie posiadają wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy adwokata i gdy wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości.
36. Zasady stosowania prawa do pomocy prawnej z urzędu zostały następnie uszczegółowione w ust. 2 tego artykułu, który definiuje margines swobody przysługujący państwom członkowskim przy wdrażaniu tego prawa. Państwa te mogą bowiem uzależnić przyznanie pomocy prawnej z urzędu od spełnienia kryterium dotyczącego sytuacji majątkowej, kryterium zasadności lub od spełnienia obydwu tych kryteriów łącznie. Następnie w ust. 3 (kryterium sytuacji majątkowej) i 4 (kryterium zasadności) wskazano, w jaki sposób należy intepretować każde z tych dwu kryteriów. Kryterium sytuacji majątkowej jest zasadniczo spełnione, gdy podejrzany lub oskarżony nie dysponuje wystarczającymi środkami, aby pokryć koszty pomocy adwokata. Co się tyczy kryterium zasadności, ma ono na celu ustalenie, czy przyznanie pomocy prawnej z urzędu jest niezbędne dla ochrony interesu wymiaru sprawiedliwości. W każdym przypadku kryterium to należy uznać za spełnione, gdy sąd ma orzec o pozbawieniu wolności lub gdy orzeczenie jest wydawane w czasie pozbawienia wolności.
37. W świetle powyższego należy wskazać, że brzmienie art. 4 dyrektywy 2016/1919 nie jest zupełnie jednoznaczne, ponieważ nie wynika z niego jasno, czy te dwie kumulatywne przesłanki, ustanowione najpierw w ust. 1 tego artykułu, różnią się od obydwu kryteriów przywołanych następnie w ust. 2, 3 i 4 tego artykułu. Jednakże uważam, że Komisja słusznie wskazała podczas rozprawy, iż pojęcia „wystarczających środków” i „interesu wymiaru sprawiedliwości”, przywołane w ust. 1, są zasadniczo zbieżne ze wspomnianymi w ust. 2, 3 i 4 tego samego artykułu kryteriami „sytuacji majątkowej” oraz „zasadności”.
38. Wobec tego moim zdaniem z brzmienia art. 4 dyrektywy 2016/1919 wynika, że państwa członkowskie są obowiązane przyznać pomoc prawną z urzędu podejrzanym lub oskarżonym, w szczególności w sytuacji gdy, po pierwsze, nie posiadają oni wystarczających środków na pokrycie kosztów pomocy adwokata, a po drugie, gdy sąd ma orzec o pozbawieniu wolności lub gdy orzeczenie jest wydawane w czasie pozbawienia wolności. W przepisie tym uściślono jednakże, iż państwa członkowskie mogą postanowić, że badają tylko jedno z tych dwóch kryteriów, o ile zachowana zostanie wspólna norma minimalna, którą przypomniałam w poprzednim zdaniu (a mianowicie przyznanie pomocy prawnej, jeżeli spełnione są obydwa kryteria). Innymi słowy oznacza to w praktyce, że państwo członkowskie może postanowić o przyznaniu pomocy prawnej z urzędu każdemu, kto spełnia jedno z dwóch istotnych kryteriów, nie badając drugiego z nich, jednakże nie może ono odmówić przyznania takiej pomocy podejrzanemu lub oskarżonemu, który spełnia obydwa kryteria.
2. Kontekst dyrektywy 2016/1919
39. Z przedstawionych powyżej rozważań wynika, że dyrektywa 2016/1919 wprowadza system, w którym państwa członkowskie mają obowiązek przyznania pomocy prawnej z urzędu, gdy spełnione są obydwie przesłanki, to jest przesłanka „wystarczających środków” oraz „interesu wymiaru sprawiedliwości”. System ten konkretyzuje wprowadzanie w życie wspólnych norm minimalnych, które chciały sobie zapewnić państwa członkowskie w celu zbliżenia przepisów ustawowych i wykonawczych zgodnie z postanowieniami art. 82 ust. 2 TFUE.
40. Kontekst tej dyrektywy potwierdza tę wykładnię.
41. W motywie 17 wspomnianej dyrektywy ustawodawca wyjaśnia bowiem, po pierwsze, że prawo do pomocy prawnej z urzędu stanowi rozwinięcie art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, a po drugie, że chodzi o normę minimalną, a zatem stosowanie kumulatywne lub rozłączne dwóch istotnych kryteriów nie powinno ograniczać lub stanowić odstępstwa od praw i gwarancji procesowych przewidzianych w Karcie i EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał i Europejski Trybunał Praw Człowieka.
42. O minimalnym charakterze norm przewidzianych w dyrektywie 2016/1919 przypomniano zresztą w motywach 30 i 31 oraz w art. 1 tej dyrektywy, podczas gdy z kolei w motywie 30 rzeczonej dyrektywy zwrócono również uwagę na konieczność przestrzegania prawa podstawowego do pomocy prawnej z urzędu, przewidzianego w Karcie i EKPC.
43. Według mnie wszystkie te elementy pozwalają zagwarantować pewną spójność, jeśli chodzi o powiązanie dyrektywy 2016/1919 z wcześniejszą od niej dyrektywą 2013/48, której skuteczność ma ona zapewnić(16), ponieważ art. 11 tej ostatniej dyrektywy, zatytułowany „Pomoc prawna z urzędu”, stanowi, że należy ją interpretować bez uszczerbku dla prawa krajowego dotyczącego pomocy prawnej z urzędu, stosowanego zgodnie z Kartą oraz EKPC.
44. W tym kontekście należy również przypomnieć, że jak wskazałam w pkt 30 niniejszej opinii, prawo do pomocy prawnej z urzędu jest częścią prawa podstawowego do skutecznego środka prawnego, które to prawo jest wyrażone w art. 47 Karty, będącym z kolei odpowiednikiem art. 6 EKPC. I tak, w sposób spójny z poprzedzającymi rozważaniami, z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika w szczególności, że w systemie EKPC prawo oskarżonego do nieodpłatnej pomocy adwokata z urzędu stanowi element pojęcia „rzetelnego procesu karnego”, przy czym prawo to jest uwarunkowane dwiema przesłankami: brakiem „wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony” i „dobrem wymiaru sprawiedliwości”(17).
3. Cele dyrektywy 2016/1919
45. Celem dyrektywy 2016/1919 jest, w myśl jej motywu 1, zapewnienie skuteczności prawa dostępu do adwokata zgodnie z dyrektywą 2013/48. Poprzez swoje łączne działanie obie te dyrektywy przyczyniają się zatem do realizacji prawa do skutecznego środka prawnego ustanowionego w art. 47 akapit pierwszy Karty, ponieważ przyznanie pomocy prawnej stanowi ułatwienie prawa dostępu do adwokata(18).
46. W motywie 2 dyrektywy 2016/1919 wskazano metodę zastosowaną do osiągnięcia tych zamierzeń, a mianowicie ustanowienie wspólnych norm minimalnych w celu zwiększenia wzajemnego zaufania państw członkowskich do swoich systemów wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych, a tym samym przyczynienia się do usprawnienia wzajemnego uznawania orzeczeń w sprawach karnych, o czym jest mowa również w motywie 31 tej dyrektywy.
47. Tak określone cele są zgodne z problematyką poruszoną w rezolucji Rady z dnia 30 listopada 2009 r., w której, w części zatytułowanej „Środek C”, wskazano, że „prawo do pomocy prawnej powinno zapewnić skuteczny dostęp do […] prawa do porady prawnej”.
48. Równolegle z art. 1 dyrektywy 2016/1919 wynika, że jej przedmiotem jest ustanowienie wspólnych norm minimalnych dotyczących prawa do pomocy prawnej z urzędu w szczególności dla oskarżonych w postępowaniu karnym. Celem tej dyrektywy nie jest zatem wyczerpująca harmonizacja prawa karnego w tym obszarze(19) i nie stawia ona sobie za zadanie określenia wszystkich przesłanek przyznawania podejrzanemu lub oskarżonemu pomocy prawnej z urzędu(20).
C. Możliwość żądania zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu
49. Z powyższego wynika, że prawo do pomocy prawnej z urzędu jest solidnie ugruntowane wewnątrz Unii. Pytania skierowane do Trybunału przez sąd odsyłający dotyczą jednakże szczególnego aspektu wdrażania tego prawa, a mianowicie ewentualnego zwrotu kosztów tej pomocy, po jej przyznaniu, przez osobę, która z niej skorzystała.
1. Motyw 8 dyrektywy 2016/1919
50. Żaden artykuł dyrektywy 2016/1919 nie dotyczy zwrotu kosztów poniesionych przez państwo członkowskie z tytułu pomocy prawnej z urzędu. Niemniej problematyka ta została poruszona w motywie 8 tej dyrektywy, zgodnie z którym „[p]rzyznając pomoc prawną z urzędu, właściwe organy państw członkowskich powinny mieć możliwość wprowadzenia wymogu, aby podejrzani, oskarżeni lub osoby, których dotyczy wniosek, ponosiły część tych kosztów, w zależności od sytuacji finansowej tych osób”. Można w tym względzie sformułować następujące uwagi.
51. Przede wszystkim należy przypomnieć, że mimo iż motyw dyrektywy może uściślić treść przepisu tej dyrektywy i stanowi istotny element wykładni, który może rzucić światło na wolę autora tego aktu(21), nie ma on jednakże wiążącej mocy prawnej i nie może być samodzielnie powoływany jako podstawa praw lub obowiązków, jeżeli w części normatywnej dyrektywy brak jest przepisów odpowiadających temu motywowi lub potwierdzających go(22).
52. W tych okolicznościach, mimo że z brzmienia motywu 8 dyrektywy 2016/1919 wynika, po pierwsze, iż państwa członkowskie mogą żądać, aby osoby, które skorzystały z pomocy prawnej z urzędu, ponosiły część jej kosztów, a po drugie, że przy wykonywaniu tego uprawnienia należy brać pod uwagę sytuację finansową tych osób, okoliczności te nie mogą same w sobie stanowić bezpośrednio podstawy jakiegokolwiek obowiązku po stronie państw członkowskich.
53. Następnie należy stwierdzić, że brak w części normatywnej dyrektywy 2016/1919 przepisu, który odnosiłby się wyraźnie do zwrotu kosztów związanych z pomocą prawną z urzędu, jest wynikiem wyboru dokonanego przez prawodawcę. Z wniosku Komisji dotyczącego dyrektywy wynika bowiem, że pierwotnie w dyrektywie znajdował się art. 4 ust. 5 poświęcony właśnie problematyce ewentualnego zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu(23) i że był on przedmiotem dyskusji oraz propozycji poprawek w toku procedury ustawodawczej, po czym został wykreślony z ostatecznej wersji tej dyrektywy. W tych okolicznościach brak takiego przepisu bezsprzecznie wynika z konkretyzacji kompromisowego rozwiązania znalezionego w trakcie prac nad dyrektywą 2016/1919, nie z zaniedbania. Należy zatem niewątpliwie wnioskować z tego, że prawodawca nie chciał, aby kwestia ewentualnych zasad zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu była przedmiotem harmonizacji w państwach członkowskich.
54. Wreszcie z powyższego wynika, że w opisanym w pkt 48 niniejszej opinii kontekście harmonizacji minimalnej oraz w braku przepisu mającego na celu uregulowanie kwestii zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu, państwa członkowskie mają swobodę wyboru co do wdrożenia systemu zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu przez beneficjentów tej pomocy.
55. Jednakże, jak wskazałam w pkt 21, 41 i 44 niniejszej opinii, przewidziane w dyrektywie 2016/1919 prawo do pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu karnym stanowi rozwinięcie art. 47 akapit trzeci Karty, który jest z kolei odpowiednikiem art. 6 EKPC(24). Prawodawca Unii wskazał zresztą jasno w motywach 17 i 30 tej dyrektywy, że jego wolą jest dokonywanie wykładni tej ostatniej i ustanowionych w niej praw zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczącym tych dwóch postanowień. W tych okolicznościach należy dbać o to, aby wykładnia dyrektywy 2016/2019 i art. 47 akapit trzeci Karty zapewniała poziom ochrony, który nie narusza poziomu ochrony gwarantowanego przez art. 6 EKPC zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Europejski Trybunał Praw Człowieka(25). Wobec tego państwa członkowskie powinny korzystać z przysługującego im uprawnienia do wprowadzenia w życie systemu zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu z poszanowaniem praw ustanowionych wyraźnie w dyrektywie 2016/1919.
2. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka
56. O ile Trybunał nie rozpoznawał jeszcze nigdy sprawy dotyczącej zgodności z dyrektywą 2016/1919 lub Kartą praktyki polegającej na żądaniu zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu od beneficjenta tej pomocy, o tyle Europejski Trybunał Praw Człowieka niejednokrotnie zajmował się podobną problematyką.
57. W orzeczeniu z dnia 6 maja 1982 r. w sprawie X przeciwko Republice Federalnej Niemiec(26), dawna Europejska Komisja Praw Człowieka uznała zasadniczo, że wymóg, aby skazany zwrócił koszty pomocy prawnej z urzędu, z której korzystał, nie narusza art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, o ile posiada on niezbędne środki.
58. W wyroku z dnia 25 września 1992 r. w sprawie Croissant przeciwko Niemcom(27) Europejski Trybunał Praw Człowieka przypomniał, że art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC nie ustanawia prawa bezwzględnego, ponieważ nieodpłatna pomoc adwokata z urzędu jest wymagana wyłącznie w sytuacji, gdy oskarżony nie posiada środków na zapłatę jego wynagrodzenia. W tym kontekście Europejski Trybunał Praw Człowieka, po pierwsze, orzekł, że krajowy system przyznawania pomocy prawnej z urzędu nie dałby się pogodzić z tym postanowieniem, w sytuacji gdyby wywierał negatywny wpływ na rzetelność postępowania. Po drugie, Europejski Trybunał Praw Człowieka wyjaśnił, że jego rolą nie jest rozstrzyganie kwestii, czy państwo, którego dotyczyła tamta sprawa, mogłoby żądać zwrotu spornych kosztów, w sytuacji gdyby wnoszący apelację wykazał w toku postępowania, iż jego zasoby finansowe nie pozwalają na ich zapłatę. Niemniej Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazał, że w tym przypadku żądane kwoty nie były nadmierne oraz że w praktyce koszty te są zazwyczaj obniżane, a nawet umarzane na etapie wykonania wyroku. W takiej sytuacji nie jest nieracjonalny wymóg, aby zainteresowana osoba przedstawiła dowód braku wystarczających środków finansowych na dokonanie żądanego zwrotu.
59. W wyroku z dnia 26 lutego 2002 r. w sprawie Morris przeciwko Zjednoczonemu Królestwu(28) Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że nie dochodzi do naruszenia art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, w sytuacji gdy dana osoba musi zapłacić część kosztów pomocy prawnej z urzędu i posiada na to środki. W tym kontekście Europejski Trybunał Praw Człowieka wyjaśnił również, że żądana kwota nie wydawała się ani arbitralna, ani nieracjonalna w stosunku do środków skarżącego. Wskazuje to na to, że pośrednio można z tego wywnioskować, iż inaczej byłoby w przypadku, gdyby dana osoba nie miała środków na zapłatę części tych kosztów. Co do zasady podobne wnioski można wyciągnąć z analizy wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 17 lutego 2011 r. w sprawie Ognyan Asenov przeciwko Bułgarii(29).
60. W świetle powyższych rozważań stwierdzam, że przysługujące państwom stronom EKPC uprawnienie do żądania zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu jest jasno określone przez orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Przede wszystkim wykonanie tego uprawnienia nie może zagrozić rzetelnemu charakterowi postępowania sądowego. Następnie żądanie takiego zwrotu samo w sobie nie jest niezgodne z art. 6 ust. 3 EKPC, jednakże działanie takie należy oceniać w konkretnym przypadku, biorąc pod uwagę wysokość żądanej kwoty i środki finansowe zainteresowanego. Wreszcie w takiej sytuacji zasadne jest, aby ciężar dowodu co do braku materialnych możliwości tego zwrotu spoczywał na osobie, która powołuje się na tę okoliczność.
D. Zastosowanie w niniejszej sprawie
61. Obawy sądu odsyłającego wpisują się w specyficzne ramy faktyczne i prawne bułgarskiego systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Sąd ten wyjaśnia, że w tym państwie pomoc prawna z urzędu może być przyznawana w różnych trybach. Po pierwsze, może ona być przyznana z urzędu i bez uprzedniej weryfikacji sytuacji majątkowej osoby, która z niej korzysta, gdy powstaje kwestia pozbawienia wolności, w którym to przypadku reprezentacja przez adwokata jest obligatoryjna. Po drugie, może być ona przyznana, gdy dana osoba spełnia dwa kryteria, które są co do zasady odpowiednikami kryteriów sytuacji majątkowej i zasadności przewidzianych w art. 4 dyrektywy 2016/1919. Wymaga to w szczególności uprzedniego badania sytuacji majątkowej tej osoby.
62. Sąd odsyłający wyjaśnia w tym względzie, że oskarżonego lub podejrzanego, który korzysta z pomocy prawnej z urzędu z powodu braku wystarczających środków, nie można obciążyć a posteriori obowiązkiem zwrotu kosztów. Z kolei osoba, która znajduje się w sytuacji wnoszącego apelację w postępowaniu głównym, a mianowicie korzysta z pomocy prawnej z urzędu w szczególności na podstawie art. 94 ust. 1 pkt 6 lub 8 NPK, z którego wynika obligatoryjna reprezentacja przez adwokata bez uprzedniego badania sytuacji finansowej, jest obowiązana na podstawie art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy prawnej w związku z jej art. 23 ust. 1 zwrócić w całości koszty przyznanej jej pomocy prawnej z urzędu.
63. W pierwszej kolejności z wyjaśnień udzielonych przez sąd odsyłający, streszczonych w pkt 61 i 62 niniejszej opinii, bardzo wyraźnie wynika, że w bułgarskim systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych oskarżony lub podejrzany może korzystać z pomocy prawnej z urzędu zasadniczo z tego powodu, że wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości, ponieważ osoba ta jest pozbawiona wolności lub jest nieobecna podczas rozpatrywania jej sprawy, a udział adwokata jest obligatoryjny.
64. W takiej sytuacji Republika Bułgarii, jak się wydaje, wybrała jedną z możliwości przewidzianych w art. 4 ust. 2 dyrektywy 2016/1919, a mianowicie zastosowanie, w celu ustalenia, czy należy przyznać pomoc prawną z urzędu, wyłącznie kryterium zasadności. Jak wskazałam w pkt 38 niniejszej opinii, wybór taki jest w pełni zgodny z tym przepisem, o ile pomoc prawna z urzędu jest przyznawana również podejrzanym i oskarżonym znajdującym się w sytuacji, w której spełnione są obydwa kryteria przewidziane w tym przepisie. Zresztą zgodnie z wyjaśnieniami sądu odsyłającego wydaje się, że tak właśnie jest.
65. W każdym razie z powyższych rozważań wynika, że skoro państwo członkowskie, aby ustalić, czy należy przyznać pomoc prawną z urzędu, może według swego wyboru stosować kryterium sytuacji majątkowej, kryterium zasadności lub obydwa te kryteria, te dwa kryteria są niewątpliwie rozłączne i nie można ich ze sobą mylić. Gdy państwo członkowskie postanawia, że będzie stosowało tylko jedno z tych dwu kryteriów, pomoc prawna z urzędu może wówczas być przyznana danej osobie bez badania, czy spełnia ona drugie kryterium, co jednakże nie oznacza, że osoba ta nie spełniłaby obydwu tych kryteriów, gdyby owo państwa członkowskie postanowiło stosować je łącznie.
66. W drugiej kolejności, ponieważ obie wymienione przeze mnie kategorie beneficjentów pomocy prawnej z urzędu nie są tożsame, należy ustalić, czy wprowadzone między nimi rozróżnienie, jeśli chodzi o ewentualne obciążenie obowiązkiem zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu, jest zgodne z prawem Unii.
67. Przypomnę w tym względzie, że zasada równości wobec prawa jest zagwarantowana w art. 20 Karty oraz że wymaga ona, aby porównywalne sytuacje nie były traktowane odmiennie i aby odmienne sytuacje nie były traktowane w taki sam sposób, chyba że takie traktowanie jest obiektywnie uzasadnione. Zgodnie z art. 51 ust. 1 Karty państwa członkowskie obowiązane są przestrzegać postanowienia jej art. 20, gdy stosują prawo Unii. Obowiązujący dla celów ustalenia, czy ma miejsce naruszenie zasady równego traktowania, wymóg występowania porównywalnych sytuacji należy ocenić z uwzględnieniem całościowej charakterystyki tych sytuacji, w szczególności w świetle przedmiotu i celu aktu prawnego ustanawiającego dane rozróżnienie, mając na uwadze, że w tym celu należy uwzględnić zasady i cele obowiązujące w dziedzinie, do której dany akt prawny należy(30).
68. W niniejszym przypadku, jak zresztą wskazuje sąd odsyłający, rozpatrywany w postępowaniu głównym przepis krajowy jest objęty zakresem stosowania dyrektywy 2016/1919. Należy zatem ocenić, czy w świetle przedmiotu i celu, jakiemu służy zwrot kosztów pomocy prawnej z urzędu, sytuacja osoby, która z niej korzysta, ponieważ jest pozbawiona wolności i reprezentacja przez adwokata jest obligatoryjna, bez weryfikacji jej sytuacji finansowej, jest porównywalna z sytuacją osoby, która korzystała z tej pomocy na swój wniosek, ponieważ nie ma środków na zapłatę wynagrodzenia adwokata i uzasadnia to interes wymiaru sprawiedliwości.
69. Stwierdzam w tym względzie, że w obydwu sytuacjach celem udzielonej pomocy prawnej z urzędu jest umożliwienie reprezentowania zainteresowanych osób przez adwokata opłacanego przez państwa członkowskie, aby zagwarantować prawo do skutecznej ochrony sądowej. Jedyna różnica między tymi dwiema sytuacjami dotyczy okoliczności, że w przypadku pierwszej z tych kategorii badana jest sytuacja finansowa, natomiast nie bada się jej w przypadku drugiej kategorii. W bułgarskim systemie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych wymóg zwrotu kosztów tej pomocy jest zdaniem sądu odsyłającego bezpośrednią konsekwencją skazania w wyniku tego postępowania. W tym kontekście obydwie sytuacje wydają mi się zatem porównywalne, ponieważ różnią się wyłącznie pod względem procedury, uregulowanej w całości przepisami krajowymi, nie zaś pod względem faktycznej sytuacji zainteresowanych osób.
70. W tych okolicznościach oraz z zastrzeżeniem weryfikacji, której powinien dokonać sąd odsyłający, jeśli chodzi o zwrot kosztów pomocy prawnej z urzędu, nie dostrzegam, w jaki sposób można byłoby uzasadnić odmienne traktowanie osób, którym przyznano tę pomoc, ponieważ nie dysponowały wystarczającymi środkami, aby zapłacić wynagrodzenie adwokata, oraz osób, które skorzystały z tej pomocy, ponieważ były pozbawione wolności, lecz także nie dysponowały takimi środkami.
71. W trzeciej kolejności należy według mnie pamiętać o rozważaniach przedstawionych w pkt 34 i 55 niniejszej opinii, których główne wnioski można podsumować następująco:
– państwa członkowskie są obowiązane przestrzegać wspólnej normy minimalnej, która polega na przyznawaniu pomocy prawnej z urzędu podejrzanym lub oskarżonym, którzy spełniają obydwie przewidziane w art. 4 ust. 1 dyrektywy 2016/1919 przesłanki, jakimi są brak wystarczających środków na reprezentację przez adwokata oraz okoliczność, że wymaga tego interes wymiaru sprawiedliwości;
– to prawo do pomocy prawnej z urzędu jest częścią zapisanego w art. 47 Karty prawa podstawowego do skutecznego środka prawnego, które z kolei wywodzi się bezpośrednio z przewidzianego w art. 6 EKPC prawa do rzetelnego procesu sądowego. Ogólnie rzecz ujmując, poziom ochrony zapewniany przez państwa członkowskie nie powinien być niższy niż poziom wynikający z norm przewidzianych w Karcie lub EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Trybunał i Europejski Trybunał Praw Człowieka;
– dyrektywa 2016/1919 nie ustanawia ani obowiązku, ani zakazu, jeśli chodzi o zwrot kosztów pomocy prawnej z urzędu. Państwa członkowskie mają zatem swobodę co do wprowadzenia w życie takiego mechanizmu zwrotu, o ile nie zagraża on prawom ustanowionym w dyrektywie 2016/1919, w art. 47 Karty lub w art. 6 EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną, odpowiednio, przez Trybunał i przez Europejski Trybunał Praw Człowieka.
72. Po pierwsze, co się tyczy zgodności mechanizmu zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu takiego jak rozpatrywany w postępowaniu głównym z art. 47 Karty, pragnę zauważyć, że artykuł ten odnosi się wyraźnie do „[osób], które nie posiadają wystarczających środków”. Ponadto Trybunał podkreślił, że włączenie postanowienia dotyczącego udzielenia pomocy prawnej do postanowienia Karty dotyczącego prawa do skutecznego środka prawnego wskazuje, że punktem wyjścia oceny konieczności przyznania tej pomocy są prawa danej osoby, której prawa i wolności gwarantowane prawem Unii zostały naruszone, a nie ogólny interes społeczny, nawet jeśli może on być jednym z czynników oceny konieczności udzielenia pomocy(31).
73. Z powyższego wynika, po pierwsze, że kwestia środków finansowych zainteresowanej osoby jest niewątpliwie kluczowa, jeśli chodzi o pomoc prawną z urzędu, a po drugie, że konkretna sytuacja tej osoby ma podstawowe znaczenie dla realizacji tego prawa. Można z tego wywnioskować, że żądanie od osoby, której sytuacja finansowa nie pozwala na korzystanie z pomocy adwokata, który by ją reprezentował, zwrotu kosztów tej pomocy, mimo że jej sytuacja finansowa nie uległa poprawie, jest sprzeczne z samą istotą art. 47 Karty.
74. Po drugie, co się tyczy art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC, jak wskazałam w pkt 57–59 niniejszej opinii, orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dostarcza jasnych wskazówek w tym przedmiocie. Ponadto jest ono spójne z analizą przedstawioną w poprzedzającym punkcie niniejszej opinii, dotyczącą art. 47 Karty. Z jednej strony mechanizm zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu przyznanej skazanemu nie może bowiem szkodzić ani rzetelności postępowania sądowego, ani prawu dostępu tej osoby do sądu. W tym sensie Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazuje na wyraźny związek między kwestią zwrotu kosztów pomocy i kwestią samej skuteczności prawa do tej pomocy. Z drugiej strony zgodność tego mechanizmu z art. 6 ust. 3 lit. c) EKPC należy w szczególności oceniać w świetle racjonalności żądanej kwoty oraz środków finansowych, jakie posiada ta osoba w momencie, w którym nakładany jest na nią obowiązek jej uiszczenia, co wymaga także i w tym przypadku skonkretyzowanego badania jej sytuacji finansowej.
75. Wydaje mi się, że w niniejszym przypadku nie można pomijać ryzyka, iż mechanizm zwrotu taki jak rozpatrywany w postępowaniu głównym negatywnie wpłynie na decyzję podejrzanego lub oskarżonego o skorzystaniu z przysługującego mu prawa do apelacji, wywołując u tej osoby obawę, że będzie musiała zwrócić dodatkowe koszty, nie mając na ten cel środków finansowych.
76. Poza tym z wyjaśnień udzielonych przez sąd odsyłający wynika, że jeśli chodzi o rozpatrywany w postępowaniu głównym mechanizm zwrotu kosztów, sytuacja finansowa podejrzanego lub oskarżonego nie jest nigdy badana przed wystąpieniem z żądaniem zwrotu kosztów pomocy prawnej z urzędu w przypadku skazania. Otóż, jak wskazałam w pkt 60 i 74 niniejszej opinii, z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wynika jednoznacznie, że przed wystąpieniem z żądaniem takiego zwrotu organy mają obowiązek dokonania oceny racjonalnego charakteru żądanej kwoty, a jednocześnie możliwości finansowych jej uiszczenia przez zainteresowaną osobę.
77. Wydaje mi się to także spójne z celami dyrektywy 2016/1919. Jej celem jest nie tylko umożliwienie danej osobie korzystania z pomocy adwokata, lecz również to, aby koszty tej pomocy były finansowane przez państwa członkowskie. W tych okolicznościach o ile żądanie, aby osoba, której środki finansowe na to pozwalają, uczestniczyła w tym finansowaniu, nie jawi się jako nieracjonalne, o tyle państwa członkowskie powinny korzystać z tego uprawnienia w sposób proporcjonalny i z uwzględnieniem ograniczeń, które opisałam w pkt 71–74 niniejszej opinii.
78. Ponadto, jeśli chodzi o podniesiony przez Komisję podczas rozprawy argument, zgodnie z którym osobę, która nie posiada środków na sfinansowanie pomocy adwokata, można utożsamić z osobą wymagającą szczególnego traktowania w rozumieniu art. 9 dyrektywy 2016/1919, nie wydaje mi się, aby był on trafny. Nie przemawia za tym bowiem żaden element w treści tej dyrektywy, a poza tym z orzecznictwa wynika jasno, że nie istnieje domniemanie szczególnie trudnej sytuacji oskarżonych oraz że zdolność danej osoby do zapłaty wynagrodzenia adwokata i szczególnie trudna sytuacja to dwie odrębne kwestie(32).
V. Wnioski
79. Mając na względzie powyższe rozważania, proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na czwarte i piąte pytanie prejudycjalne przedstawione przez Apelativen sad – Sofia (sąd apelacyjny w Sofii, Bułgaria):
Artykuł 2 ust. 1 lit. a) i b) oraz art. 4 ust. 1 i 4 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1919 z dnia 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym oraz dla osób, których dotyczy wniosek w postępowaniu dotyczącym europejskiego nakazu aresztowania, w związku z motywem 8 tej dyrektywy,
należy interpretować w ten sposób, że:
stoją one na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, które przewidują, że oskarżonego, który skorzystał z pomocy prawnej z urzędu, ponieważ był pozbawiony wolności, można obciążyć obowiązkiem zwrotu kosztów tej pomocy prawnej bez uprzedniej weryfikacji posiadanych przez niego środków finansowych. Taka praktyka może być ponadto dyskryminująca, w sytuacji gdyby obowiązkiem takim nie można było obciążyć oskarżonego, który skorzystał z tej pomocy właśnie z powodu braku wystarczających środków.
1 Język oryginału: francuski.
2 Wyrok ETPC z dnia 9 października 1979 r. w sprawie Airey przeciwko Irlandii (CE:ECHR:1979:1009JUD000628973, § 26).
3 Zobacz wyroki: z dnia 17 lipca 1997 r., Krüger (C‑334/95, EU:C:1997:378, pkt 22, 23); z dnia 28 listopada 2000 r., Roquette Frères (C‑88/99, EU:C:2000:652, pkt 18); z dnia 3 czerwca 2025 r., Kinsa (C‑460/23, EU:C:2025:392, pkt 34, i przytoczone tam orzecznictwo).
4 Zobacz w szczególności zielona księga Komisji z dnia 19 lutego 2003 r. w sprawie gwarancji procesowych dla podejrzanych i oskarżonych w postępowaniu karnym w Unii Europejskiej [COM(2003) 75 wersja ostateczna], a także propozycja decyzji ramowej Rady z dnia 28 kwietnia 2004 r. w sprawie niektórych praw proceduralnych w postępowaniu karnym w Unii Europejskiej [COM(2004) 328 wersja ostateczna].
5 Rezolucja Rady z dnia 30 listopada 2009 r. (Dz.U. 2009, C 295, s. 1, zwana dalej „rezolucją Rady z dnia 30 listopada 2009 r.”).
6 Program sztokholmski – otwarta i bezpieczna Europa dla dobra i ochrony obywateli (Dz.U. 2010, C 115, s. 1).
7 Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/64/UE z dnia 20 października 2010 r. w sprawie prawa do tłumaczenia ustnego i tłumaczenia pisemnego w postępowaniu karnym (Dz.U. 2010, L 280, s. 1); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/13/UE z dnia 22 maja 2012 r. w sprawie prawa do informacji w postępowaniu karnym (Dz.U. 2012, L 142, s. 1) oraz dyrektywa 2013/48.
8 Dyrektywa 2016/343; dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/800 z dnia 11 maja 2016 r. w sprawie gwarancji procesowych dla dzieci będących podejrzanymi lub oskarżonymi w postępowaniu karnym (Dz.U. 2016, L 132, s. 1) oraz dyrektywa 2016/1919.
9 Jeśli chodzi o bardziej szczegółowe wyjaśnienia, zob. opinia rzeczniczki generalnej T. Ćapety w sprawie M.S. i in. (Prawa procesowe osoby małoletniej) (C‑603/22, EU:C:2024:157, pkt 26–31).
10 Zobacz na ten temat motyw 10 rezolucji Rady z dnia 30 listopada 2009 r.
11 Dz.U. 2007, C 303, s. 17.
12 Zobacz podobnie wyrok z dnia 15 września 2022 r., HN (Proces oskarżonego wydalonego z terytorium) (C‑420/20, EU:C:2022:679, pkt 54 i 55, i przytoczone tam orzecznictwo). Przypomnę ponadto, że z utrwalonego orzecznictwa wynika, iż zgodnie z art. 52 ust. 3 Karty prawa zawarte w Karcie mają takie samo znaczenie i taki sam zakres jak odpowiadające im prawa zagwarantowane w EKPC, co nie stoi na przeszkodzie temu, aby prawo Unii przyznawało szerszą ochronę. Przykładowo, dokonując wykładni praw zagwarantowanych w art. 47 akapit drugi oraz w art. 48 ust. 2 Karty, Trybunał musi uwzględnić odpowiadające im prawa zagwarantowane w art. 6 i 13 EKPC, zgodnie z ich wykładnią dokonaną przez Europejski Trybunał Praw Człowieka – jako próg minimalnej ochrony. Zobacz wyrok z dnia 22 czerwca 2023 r., K.B. i F.S. (Uwzględnianie z urzędu w sprawach karnych) (C‑660/21, EU:C:2023:498, pkt 41).
13 Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, pkt 58, 59 i przytoczone tam orzecznictwo).
14 Dokument roboczy służb Komisji, Streszczenie oceny skutków, towarzyszący dokumentowi Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie tymczasowej pomocy prawnej dla podejrzanych lub oskarżonych, którzy zostali pozbawieni wolności, oraz w sprawie pomocy prawnej w ramach postępowania dotyczącego europejskiego nakazu aresztowania [SWD(2013) 477 final].
15 COM(2013) 824 final.
16 Zobacz motyw 1 dyrektywy 2016/1919.
17 Wyrok ETPC z dnia 25 września 1992 r. w sprawie Pham Hoang przeciwko Francji (CE:ECHR:1992:0925JUD 001319187, § 39).
18 Wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, pkt 97 i przytoczone tam orzecznictwo).
19 Zobacz analogicznie wyrok z dnia 15 września 2022 r., HN (Proces oskarżonego wydalonego z terytorium) (C‑420/20, EU:C:2022:679, pkt 41 i przytoczone tam orzecznictwo).
20 Zobacz analogicznie postanowienie z dnia 12 lutego 2019 r., RH (C‑8/19 PPU, EU:C:2019:110, pkt 59 i przytoczone tam orzecznictwo).
21 Zobacz wyrok z dnia 19 grudnia 2019 r., Puppinck i in./Komisja (C‑418/18 P, EU:C:2019:1113, pkt 75 i przytoczone tam orzecznictwo).
22 Zobacz wyrok z dnia 21 marca 2024 r., LEA (C‑10/22, EU:C:2024:254, pkt 51 i przytoczone tam orzecznictwo).
23 Wniosek z dnia 27 listopada 2013 r. dotyczący dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie tymczasowej pomocy prawnej dla podejrzanych lub oskarżonych, którzy zostali pozbawieni wolności, oraz w sprawie pomocy prawnej w ramach postępowania dotyczącego europejskiego nakazu aresztowania, COM(2013) 0824 final.
24 Zobacz podobnie wyrok z dnia 15 września 2022 r., HN (Proces oskarżonego wydalonego z terytorium) (C‑420/20, EU:C:2022:679, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).
25 Zobacz podobnie wyrok z dnia 15 września 2022 r., HN (Proces oskarżonego wydalonego z terytorium) (C‑420/20, EU:C:2022:679, pkt 55 i przytoczone tam orzecznictwo).
26 Orzeczenie ETPC z dnia 6 maja 1982 r. w sprawie X przeciwko Republice Federalnej Niemiec (CE:ECHR:1982:0506DEC000936581).
27 Wyrok ETPC z dnia 25 września 1992 r. w sprawie Croissant przeciwko Niemcom, (CE:ECHR:1992:0925JUD001361188).
28 Wyrok ETPC z dnia 26 lutego 2002 r. w sprawie Morris przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (CE:ECHR:2002:0226JUD003878497).
29 Wyrok ETPC z dnia 17 lutego 2011 r. w sprawie Ognyan Asenov przeciwko Bułgarii (CE:ECHR:2011:0217JUD003815704). Dość podobny tok rozumowania przyjęto również w wyroku ETPC z dnia 21 czerwca 2011 r. w sprawie Orlov przeciwko Rosji (CE:ECHR:2011:0621JUD002965204).
30 Zobacz podobnie wyrok z dnia 6 czerwca 2023 r., O.G. (Europejski nakaz aresztowania przeciwko obywatelowi państwa trzeciego) (C‑700/21, EU:C:2023:444, pkt 40–43 i przytoczone tam orzecznictwo).
31 Wyrok z dnia 22 grudnia 2010 r., DEB (C‑279/09, EU:C:2010:811, pkt 42).
32 Zobacz podobnie wyrok z dnia 8 maja 2025 r., Barało (C‑530/23, EU:C:2025:322, pkt 61–71 i przytoczone tam orzecznictwo).