POSTANOWIENIE TRYBUNAŁU (ósma izba)

z dnia 28 listopada 2024 r.(*)

Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem – Dyrektywa 93/13/EWG – Nieuczciwe warunki w umowach konsumenckich – Skutki stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku – Umowa kredytu zawierająca nieuczciwe warunki – Nieważność tej umowy – Roszczenia restytucyjne – Prawo zatrzymania – Artykuł 267 WE – Pytanie prawne przedłożone sądowi najwyższemu – Brak sporu – Oczywista niedopuszczalność

W sprawie C‑49/24

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Najwyższy (Polska) postanowieniem z dnia 6 października 2023 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 25 stycznia 2024 r., w postępowaniu:

Rzecznik Finansowy,

przy udziale:

Prokuratora Generalnego,

TRYBUNAŁ (ósma izba),

w składzie: S. Rodin (sprawozdawca), prezes izby, O. Spineanu-Matei i N. Fenger, sędziowie,

rzecznik generalny: A.M. Collins,

sekretarz: A. Calot Escobar,

postanowiwszy, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, orzec w formie postanowienia z uzasadnieniem, zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem,

wydaje następujące

Postanowienie

1        Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29).

2        Wniosek ten został złożony w ramach postępowania przed Sądem Najwyższym (Polska), wszczętego przez Rzecznika Finansowego (Polska), mającego na celu położenie kresu rozbieżnościom interpretacyjnym w orzecznictwie krajowych sądów orzekających co do istoty.

 Ramy prawne

 Prawo Unii

3        Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 ma następujące brzmienie:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

4        Artykuł 7 ust. 1 rzeczonej dyrektywy stanowi:

„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewniają stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców i dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.

 Prawo polskie

 Kodeks cywilny

5        Artykuł 385¹ zdanie pierwsze ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93) w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym stanowi:

„Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne)”.

6        Artykuł 487 § 2 tego kodeksu stanowi:

„Umowa jest wzajemna, gdy obie strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej”.

7        Zgodnie z art. 488 § 1 rzeczonego kodeksu:

„Świadczenia będące przedmiotem zobowiązań z umów wzajemnych (świadczenie wzajemne) powinny być spełnione jednocześnie, chyba że z umowy, z ustawy albo z orzeczenia sądu lub decyzji innego właściwego organu wynika, iż jedna ze stron obowiązana jest do wcześniejszego świadczenia”.

8        Zgodnie z art. 496 kodeksu cywilnego w związku z jego art. 497, jeżeli w następstwie nieważności umowy wzajemnej strony mają dokonać zwrotu świadczeń wzajemnych, każdej z nich przysługuje prawo zatrzymania do czasu, dopóki druga strona nie zaoferuje zwrotu otrzymanego świadczenia albo nie zabezpieczy roszczenia o zwrot.

9        Artykuł 498 kodeksu stanowi:

„§ 1.      Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.

§ 2.      Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej”.

10      Zgodnie z art. 499 rzeczonego kodeksu:

„Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe”.

 Prawo bankowe

11      Artykuł 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz.U. nr 140, poz. 939) w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym stanowi:

„Przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu”.

 Postępowanie główne i pytanie prejudycjalne

12      We wniosku z dnia 4 lipca 2022 r. Rzecznik Finansowy zwrócił się do Sądu Najwyższego, który jest sądem odsyłającym, o podjęcie uchwały mającej na celu rozstrzygnięcie istniejących w orzecznictwie krajowych sądów powszechnych rozbieżności w wykładni w odniesieniu do kwestii wzajemnego charakteru umów kredytu bankowego.

13      Sąd ten wyjaśnia, że w doktrynie polskiej istnieją dwa stanowiska dotyczące tej kwestii. Zgodnie z pierwszym stanowiskiem istotą umowy wzajemnej jest ekwiwalentność świadczeń, przy czym decydujące znaczenie ma ich subiektywna, a nie rzeczywista wartość. Zgodnie z drugim stanowiskiem w umowie uznanej za „wzajemną” świadczenie jednej ze stron powinno być odpowiednikiem świadczenia drugiej strony, niezależnie od obiektywnej lub subiektywnej równoważności danych świadczeń.

14      Wspomniany sąd wskazuje, że w wyroku z dnia 28 czerwca 2002 r., którego przedmiotem była umowa o charakterze odpłatnym, uznał on, że ten rodzaj umowy nie jest umową wzajemną. W wyrokach z dnia 7 kwietnia 2011 r. i z dnia 7 marca 2017 r. stwierdził on jednak, że umowy o kredyt są umowami wzajemnymi.

15      Ten sam sąd zauważa, po pierwsze, że gdyby umowa kredytu nie została zakwalifikowana jako „wzajemna”, nie byłoby możliwe zastosowanie prawa krajowego w drodze analogii w celu umożliwienia powołania się na prawo zatrzymania, a po drugie, że żaden przepis polskiego prawa bankowego nie przewiduje takiego prawa zatrzymania w ramach umów o kredyt.

16      Po szczegółowym wyjaśnieniu powodów, które skłoniły go do uznania, że nie istnieje żaden wzgląd uzasadniający zakwalifikowanie jako „wzajemnych” umów, których przedmiotem jest wymiana dóbr i usług, Sąd Najwyższy stwierdził, że w prawie polskim umowy kredytu mogą również mieć taką kwalifikację.

17      Jednakże zdaniem tego sądu kwalifikacja umów kredytu jako „wzajemnych” nie rozwiązuje problematyki prawa zatrzymania w sytuacjach należących do dziedziny ochrony konsumentów. Tak więc, chociaż wspomniany sąd przyznaje, że dwa sądy polskie zwróciły się już do Trybunału z wnioskami o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w przedmiocie tego prawa, uważa on, że należy podać do jego wiadomości informacje dodatkowe w stosunku do tych wniosków.

18      W tym względzie Sąd Najwyższy podnosi, że istotą prawa zatrzymania nie jest zaspokojenie się przez zatrzymującego z zatrzymanego świadczenia, lecz jedynie wywieranie presji na przeciwną stronę, aby wykonała swoje zobowiązanie lub wykonanie to odpowiednio zabezpieczyła. Sąd ten dodaje, że prawo to ustępuje innym zabezpieczeniom i ustaje z chwilą ich dostarczenia przez stronę przeciwną.

19      Przypominając przepisy prawa Unii regulujące prawa konsumentów i dotyczące ich orzecznictwo Trybunału, sąd odsyłający stoi na stanowisku, że Trybunał nie wypowiedział się wprost na temat zakresu przewidzianego w prawie Unii prawa zatrzymania w świetle pierwszeństwa przewidzianej w prawie Unii zasady ochrony konsumenta jako słabszej strony umowy.

20      Ponadto Sąd Najwyższy uważa, że należy dopuścić prawo zatrzymania, ponieważ w następstwie unieważnienia umowy kredytu instytucje bankowe mają prawo żądać całkowitej spłaty pożyczonego kapitału, a skutki prawne skorzystania z tego prawa są mniej szkodliwe dla konsumentów niż ten zwrot.

21      Zdaniem tego sądu, w pierwszej kolejności, jeżeli świadczenia spełnione przez konsumenta na rzecz banku są równe lub niższe od kwoty, którą bank wypłacił mu w wykonaniu umowy kredytu, trudno jest mówić, że wykonanie przez bank prawa zatrzymania narusza uzasadnione interesy konsumenta, gdy ten wykorzystał tę kwotę do zakupu towarów, które pozostają w jego dyspozycji. W drugiej kolejności sąd ten uważa, że brak możliwości powołania się przez bank na prawo zatrzymania nie może wynikać z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, ponieważ stwierdzenie nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki oraz brak możliwości dochodzenia przez bank wynagrodzenia za wykorzystanie pożyczonego kapitału stanowią wystarczające sankcje.

22      Ponadto sąd odsyłający uważa, że wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną) (C‑520/21, EU:C:2023:478), chroni konsumentów w sposób nieproporcjonalny, ponieważ jego uzasadnienie ma zastosowanie do wszystkich stosunków z udziałem konsumentów. Niemniej jednak sąd ten przyznaje, że istnieją sytuacje, w których świadczenie konsumenta może „przewyższać” świadczenie banku, w związku z czym należy ograniczyć prawo zatrzymania, oraz że sądy krajowe mogą bez trudu przewidzieć takie ograniczenia w szczególnych sytuacjach.

23      W tych okolicznościach Sąd Najwyższy postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy [93/13] należy interpretować w ten sposób, że w razie niemożności dalszego obowiązywania umowy kredytu jako umowy wzajemnej, po wyeliminowaniu z niej nieuczciwych warunków, nie stoją one na przeszkodzie stosowaniu, względnie nie ograniczają stosowania przepisów prawa krajowego, takich jak art. 496 w związku z art. 497 k.c. (prawo zatrzymania – ius retentionis), zezwalających sądowi – na skutek podniesienia zarzutu przez pozwaną instytucję kredytową w postępowaniu z powództwa konsumenta – na zastrzeżenie w wyroku uwzględniającym roszczenie restytucyjne konsumenta o zwrot kwoty zapłaconej w wykonaniu nieważnej umowy kredytu, że spełnienie tego świadczenia przez instytucję kredytową nastąpi wtedy, gdy konsument zaofiaruje zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy albo zabezpieczy spełnienie tego świadczenia?”.

 W przedmiocie dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym

24      Zgodnie z art. 53 § 2 regulaminu postępowania przed Trybunałem, jeżeli wniosek lub skarga są oczywiście niedopuszczalne, Trybunał, po zapoznaniu się ze stanowiskiem rzecznika generalnego, może w każdej chwili wydać postanowienie z uzasadnieniem, bez dalszych czynności procesowych.

25      Powyższy przepis należy zastosować w niniejszej sprawie.

26      W tym zakresie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału procedura ustanowiona w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy między Trybunałem a sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są im niezbędne do rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów. Odesłanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii w przedmiocie kwestii ogólnych i hipotetycznych, lecz ma być podyktowane potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporu (postanowienie z dnia 9 stycznia 2024 r., Sąd Najwyższy, C‑658/22, EU:C:2024:38, pkt 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

27      Jak wynika z samego brzmienia art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie (postanowienie z dnia 9 stycznia 2024 r., Sąd Najwyższy, C‑658/22, EU:C:2024:38, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

28      Trybunał wielokrotnie przypominał, że zarówno z brzmienia, jak i z systematyki art. 267 TFUE wynika, iż warunkiem zastosowania procedury prejudycjalnej jest w szczególności rzeczywiste istnienie przed sądem krajowym sporu, w którym sąd ten ma wydać orzeczenie pozwalające na uwzględnienie orzeczenia prejudycjalnego (postanowienie z dnia 9 stycznia 2024 r. Sąd Najwyższy, C‑658/22, EU:C:2024:38, pkt 34 i przytoczone tam orzecznictwo).

29      W niniejszej sprawie z postanowienia odsyłającego wynika, że postępowanie przed Sądem Najwyższym, w ramach którego został złożony niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, nie dotyczy żadnego sporu, który byłby zawisły przed tym sądem lub jakimkolwiek innym sądem. Jak bowiem wynika z tego postanowienia, w przypadku gdy Rzecznik Finansowy rozpatruje kwestie prawne mające na celu położenie kresu rozbieżnościom w wykładni w orzecznictwie krajowych sądów orzekających co do istoty, Sąd Najwyższy orzeka bez konieczności rozstrzygania jakiegokolwiek sporu między stronami.

30      O ile bowiem wspomniany sąd wskazał w postanowieniu odsyłającym, że odpowiedź Trybunału będzie miała wpływ na rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego w zwykłych składach oraz na orzeczenia sądów krajowych w indywidualnych sprawach z udziałem konsumentów, o tyle sąd ten uściślił w tym postanowieniu, że w odpowiedzi na wniosek Rzecznika Finansowego w postępowaniu głównym wypowie się on w kwestii abstrakcyjnej, która nie jest związana z konkretną sprawą.

31      W tych okolicznościach należy stwierdzić, że niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie jest podyktowany potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia rzeczywistego sporu między stronami.

32      Wynika stąd, że wniosek ten jest oczywiście niedopuszczalny.

 W przedmiocie kosztów

33      Niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (ósma izba) orzeka:

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Najwyższy (Polska) postanowieniem z dnia 6 października 2023 r. jest oczywiście niedopuszczalny.

Sporządzono w Luksemburgu w dniu 28 listopada 2024 r.

*      Język postępowania: polski.