Wydanie tymczasowe

WYROK TRYBUNAŁU (trzecia izba)

z dnia 13 maja 2026 r.(*)

Odesłanie prejudycjalne – Przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości – Wspólne normy i procedury stosowane przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich – Dyrektywa 2008/115/WE – Artykuły 6, 8 i 9 – Nielegalnie przebywający obywatele państw trzecich odbywający karę długoterminowego lub dożywotniego pozbawienia wolności – Możliwość wydania decyzji nakazującej powrót – Gwarancje proceduralne

W sprawie C‑877/24 [Shamsi](i)

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Raad van State (radę stanu, Niderlandy) postanowieniem z dnia 18 grudnia 2024 r., które wpłynęło do Trybunału w tym samym dniu, w postępowaniu:

przeciwko

Minister van Asiel en Migratie, dawniej Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid,

TRYBUNAŁ (trzecia izba),

w składzie: C. Lycourgos (sprawozdawca), prezes izby, O. Spineanu-Matei, S. Rodin, N. Piçarra i N. Fenger, sędziowie,

rzecznik generalny: D. Spielmann,

sekretarz: A. Calot Escobar,

uwzględniając pisemny etap postępowania,

rozważywszy uwagi, które przedstawili:

– w imieniu X – M.F. Wijngaarden, advocaat,

– w imieniu Y – I.C. van Krimpen, advocaat,

– w imieniu rządu niderlandzkiego – M.K. Bulterman oraz M.H.S. Gijzen, w charakterze pełnomocników,

– w imieniu rządu belgijskiego – L. Jans oraz M. Van Regemorter, w charakterze pełnomocników,

– w imieniu rządu czeskiego – A. Edelmannová, M. Smolek i J. Vláčil, w charakterze pełnomocników,

– w imieniu rządu niemieckiego – J. Möller oraz R. Kanitz, w charakterze pełnomocników,

– w imieniu Komisji Europejskiej – F. Blanc, A. Katsimerou, F. van Schaik oraz J. Vondung, w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 22 stycznia 2026 r.,

wydaje następujący

Wyrok

1 Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 6, 8 i 9 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich (Dz.U. 2008, L 348, s. 98).

2 Wniosek ten został złożony w ramach sporu między X i Y, obywatelami państw trzecich, a minister van Asiel en Migratie (ministrem ds. azylu i migracji, Niderlandy) (zwanym dalej „ministrem”), dawniej Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, w przedmiocie zgodności z prawem wydanych wobec nich decyzji nakazujących powrót.

Ramy prawne

3 W motywie 4 dyrektywy 2008/115 wskazano:

„Należy ustalić jasne, przejrzyste i sprawiedliwe zasady, aby określić skuteczną politykę powrotów stanowiącą integralną część dobrze zarządzanej polityki migracyjnej”.

4 Artykuł 2 tej dyrektywy przewiduje:

„1. Niniejsza dyrektywa ma zastosowanie do obywateli państw trzecich nielegalnie przebywających na terytorium państwa członkowskiego.

2. Państwa członkowskie mogą postanowić, że nie będą stosować niniejszej dyrektywy do obywateli państw trzecich, którzy:

a) podlegają zakazowi wjazdu […] lub którzy zostali zatrzymani lub ujęci przez właściwe organy w związku z nielegalnym przekraczaniem lądowej, morskiej lub powietrznej zewnętrznej granicy tego państwa członkowskiego oraz którzy nie otrzymali następnie zezwolenia na pobyt lub prawa do pobytu w tym państwie członkowskim;

b) podlegają sankcji karnej, która przewiduje lub której skutkiem jest zobowiązanie do powrotu, zgodnie z prawem krajowym, lub podlegają ekstradycji.

3. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do osób korzystających ze wspólnotowego prawa do swobodnego przemieszczania się […]”.

5 Artykuł 3 pkt 3 wspomnianej dyrektywy stanowi:

„Do celów niniejszej dyrektywy stosuje się następujące definicje:

[…]

3) »powrót« oznacza powrót obywatela państwa trzeciego – wynikający z dobrowolnego lub przymusowego wykonania zobowiązania do powrotu – do:

– jego/jej państwa pochodzenia, lub

– kraju tranzytu, zgodnie ze wspólnotowymi lub dwustronnymi umowami o readmisji lub z innymi porozumieniami, lub

– innego państwa trzeciego, do którego dany obywatel państwa trzeciego zdecyduje się dobrowolnie powrócić i przez które zostanie przyjęty”.

6 Artykuł 5 tej dyrektywy przewiduje:

„Wprowadzając w życie niniejszą dyrektywę, państwa członkowskie należycie uwzględniają:

a) dobro dziecka;

b) życie rodzinne;

c) stan zdrowia danego obywatela państwa trzeciego

i przestrzegają zasady non-refoulement”.

7 Artykuł 6 ust. 1–5 dyrektywy 2008/115 stanowi:

„1. Bez uszczerbku dla wyjątków, o których mowa w ust. 2–5, państwa członkowskie wydają decyzję nakazującą powrót każdemu obywatelowi państwa trzeciego nielegalnie przebywającemu na ich terytorium.

2. Obywatele państw trzecich nielegalnie przebywający na terytorium jednego z państw członkowskich oraz posiadający ważne zezwolenie na pobyt lub inne zezwolenie upoważniające ich do pobytu wydane przez inne państwo członkowskie, mają obowiązek natychmiast udać się na terytorium tego państwa członkowskiego. Jeżeli dany obywatel państwa trzeciego nie wypełni tego obowiązku lub gdy natychmiastowy wyjazd danego obywatela państwa trzeciego jest konieczny ze względów porządku publicznego lub bezpieczeństwa narodowego, zastosowanie ma ust. 1.

3. Państwa członkowskie mogą wstrzymać się od wydania decyzji nakazującej powrót wobec obywatela państwa trzeciego nielegalnie przebywającego na nich terytorium, jeżeli dany obywatel państwa trzeciego zostanie przyjęty przez inne państwo członkowskie na podstawie dwustronnych umów lub porozumień obowiązujących w chwili wejścia w życie niniejszej dyrektywy. W takim przypadku państwo członkowskie, które przyjęło danego obywatela państwa trzeciego, stosuje ust. 1.

4. Państwa członkowskie mogą w dowolnym momencie postanowić o wydaniu obywatelowi państwa trzeciego nielegalnie przebywającego na ich terytorium, niezależnego zezwolenia na pobyt lub innego zezwolenia upoważniającego go do pobytu, ze względu na jego ciężką sytuację albo z przyczyn humanitarnych lub z innych przyczyn. W takim przypadku nie wydaje się decyzji nakazującej powrót. Jeżeli decyzja nakazująca powrót została już wydana, należy ją uchylić lub zawiesić na okres ważności wspomnianego zezwolenia na pobyt lub innego zezwolenia upoważniającego do pobytu.

5. Jeżeli wobec obywatela państwa trzeciego nielegalnie przebywającego na terytorium danego państwa członkowskiego toczy się procedura mająca na celu przedłużenie ważności zezwolenia na pobyt lub innego zezwolenia upoważniającego do pobytu, wspomniane państwo członkowskie rozważa wstrzymanie się od wydania decyzji nakazującej powrót aż do zakończenia toczącej się procedury, bez uszczerbku dla ust. 6”.

8 Artykuł 8 ust. 1 tej dyrektywy brzmi następująco:

„Państwa członkowskie podejmują wszelkie środki niezbędne do wykonania decyzji nakazującej powrót, jeżeli żaden termin dobrowolnego wyjazdu nie został wyznaczony lub jeżeli zobowiązanie do powrotu nie zostało wykonane w terminie dobrowolnego wyjazdu […]”.

9 Zgodnie z art. 9 ust. 1 i 2 wspomnianej dyrektywy:

„1. Państwa członkowskie przesuwają termin wydalenia:

a) jeżeli miałoby ono naruszać zasadę non-refoulement, lub

b) dopóki obowiązuje zawieszenie wykonania decyzji nakazującej powrót, przyznane zgodnie z art. 13 ust. 2.

2. Państwa członkowskie mogą wstrzymać wydalenie na odpowiedni okres, uwzględniając szczególne okoliczności w danym przypadku. Państwa członkowskie uwzględniają w szczególności:

a) stan fizyczny i psychiczny obywatela państwa trzeciego;

b) względy techniczne, takie jak brak możliwości transportu, niemożność wydalenia z powodu braku ustalenia jej tożsamości”.

Postępowania główne i pytania prejudycjalne

Sytuacja X

10 X posiadał zezwolenie na pobyt na czas nieokreślony w Niderlandach. W dniu 19 stycznia 2015 r. został on prawomocnie skazany przez sąd niderlandzki na karę dożywotniego pozbawienia wolności za liczne zabójstwa i zabójstwa kwalifikowane, których dopuścił się w okresie od dnia 12 maja 2011 r. do dnia 20 maja 2011 r.

11 Decyzją z dnia 20 września 2018 r. minister cofnął X zezwolenie na pobyt z mocą wsteczną od dnia 12 maja 2011 r., nakazał mu niezwłocznie opuścić terytorium Unii i wydał wobec niego zakaz wjazdu na okres dziesięciu lat. Decyzją z dnia 27 lipca 2020 r. minister oddalił środek odwoławczy wniesiony przez X od decyzji ministra z dnia 20 września 2018 r.

12 X wniósł skargę na decyzję ministra z dnia 27 lipca 2020 r. do rechtbank Den Haag, zittingsplaats ’s‑Hertogenbosch en Amsterdam (sądu rejonowego w Hadze, ośrodki zamiejscowe w ’s‑Hertogenbosch i w Amsterdamie, Niderlandy). Wyrokiem z dnia 14 stycznia 2022 r. sąd ten oddalił tę skargę, w szczególności ze względu na to, że minister był zobowiązany do wydania decyzji nakazującej powrót wobec X i że decyzja ta była konieczna do zapewnienia jego wydalenia w przypadku zwolnienia X, przy czym takie zwolnienie mogło nastąpić po 25 latach pozbawienia wolności.

13 X wniósł apelację od tego wyroku do Raad van State (rady stanu, Niderlandy), która jest sądem odsyłającym.

Sytuacja Y

14 Y wjechał na terytorium Niderlandów w dniu 31 sierpnia 2018 r. W dniu 16 listopada 2020 r. został on prawomocnie skazany przez sąd niderlandzki na karę pozbawienia wolności w wymiarze 25 lat za dwa usiłowania zabójstwa kwalifikowanego z pobudek terrorystycznych, których dopuścił się w dniu swojego wjazdu na terytorium Niderlandów.

15 Decyzją z dnia 25 kwietnia 2023 r. minister stwierdził, iż Y nie przebywa w Niderlandach legalnie, nakazał mu niezwłocznie opuścić terytorium Unii i wydał wobec niego zakaz wjazdu przez okres 20 lat.

16 Y wniósł skargę na tę decyzję do rechtbank Den Haag, zittingsplaats ’s-Hertogenbosch en Amsterdam (sądu rejonowego w Hadze, ośrodki zamiejscowe w ’s-Hertogenbosch i w Amsterdamie). Wyrokiem z dnia 22 grudnia 2023 r. ów sąd uwzględnił ową skargę i uchylił wspomnianą decyzję, uznając, że minister nie mógł w sposób zgodny z prawem wydać decyzji nakazującej powrót w sytuacji, w której ze względu na wykonywanie kary długoterminowego pozbawienia wolności nie miał on możliwości przeprowadzenia wydalenia.

17 Minister wniósł środek zaskarżenia od tego wyroku do sądu odsyłającego.

Rozważania wspólne dla sytuacji X i Y

18 Sąd odsyłający podkreśla, że bezsporne jest, iż X i Y przebywają w Niderlandach nielegalnie, że nie powołali się na zasady wymienione w art. 5 dyrektywy 2008/115 oraz że nie podlegają wyjątkom od obowiązku wydania decyzji nakazującej powrót określonym w art. 6 ust. 2–5 tej dyrektywy.

19 Strony w postępowaniu głównym nie zgadzają się jednak co do możliwości wydania przez ministra decyzji nakazującej powrót wobec X i Y, w sytuacji gdy minister nie może wydalić tych ostatnich, a ci ostatni nie mogą zastosować się do ciążącego na nich obowiązku powrotu do końca odbywania przez nich orzeczonej wobec nich kary pozbawienia wolności.

20 W tym względzie sąd odsyłający zauważa w pierwszej kolejności, że chociaż wydaje się, iż art. 6 ust. 1 dyrektywy 2008/115 nakłada obowiązek wydania decyzji nakazującej powrót w sytuacjach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, to owa dyrektywa nie określa wyraźnie związku tego obowiązku z okolicznością, że w takich sytuacjach jakakolwiek możliwość faktycznego powrotu jest przez dłuższy czas wykluczona. Zdaniem tego sądu analiza orzecznictwa Trybunału nie pozwala na rozwiązanie trudności w wykładni wspomnianej dyrektywy, z którą ma on do czynienia.

21 W drugiej kolejności, w przypadku gdyby minister nie był uprawniony do wydania decyzji nakazującej powrót w sprawach w postępowaniu głównym, sąd odsyłający pragnie ustalić, czy minister byłby wówczas zobowiązany – na podstawie dyrektywy 2008/115 – do wydania X i Y zezwolenia na pobyt w celu uniknięcia utrzymywania się sytuacji, w której nie można byłoby przeprowadzić wobec nich procedury powrotu, mimo że nie przebywali oni legalnie na terytorium danego państwa członkowskiego.

22 W trzeciej kolejności sąd ten zastanawia się, czy możliwe jest powołanie się na zasadę proporcjonalności w celu sprzeciwienia się wydaniu decyzji nakazujących powrót takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym.

23 W tych okolicznościach Raad van State (rada stanu) postanowiła zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

„1) Czy dyrektywa [2008/115], a w szczególności jej art. 6, 8 i 9, stoją na przeszkodzie wydaniu decyzji nakazującej powrót wobec cudzoziemca, który ze względu na wykonywanie kary długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności przez dłuższy czas nie będzie mógł wypełnić ciążącego na nim zobowiązania do powrotu, a w konsekwencji nie będzie go można również wydalić z terytorium Unii?

2) W razie udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy dane państwo członkowskie ma wówczas obowiązek wydać cudzoziemcowi niezależne zezwolenie na pobyt lub inne zezwolenie upoważniające go do pobytu na podstawie art. 6 ust. 4 dyrektywy [2008/115] na czas odbywania przez niego kary długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności?

3) Czy w ramach art. 6 ust. 1 dyrektywy [2008/115] istnieje zakres swobodnego uznania, by przeprowadzić ocenę proporcjonalności w odniesieniu do indywidualnego przypadku, poza wyjątkami wymienionymi w ust. 2–5 oraz zasadami i interesami, o których mowa w art. 5 tejże dyrektywy?”.

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie pytań pierwszego i trzeciego

24 Poprzez pytania pierwsze i trzecie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 6, 8 i 9 dyrektywy 2008/115 w związku z zasadą proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wydaniu decyzji nakazującej powrót wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, jeżeli ze względu na wykonanie kary długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności, na którą został skazany, nie będzie on mógł ani dobrowolnie opuścić terytorium danego państwa członkowskiego, ani zostać wydalony przez dłuższy czas.

25 Zgodnie z art. 2 ust. 1 dyrektywy 2008/115 akt ten ma zastosowanie do obywateli państw trzecich nielegalnie przebywających na terytorium państwa członkowskiego.

26 O ile art. 2 ust. 2 i 3 tej dyrektywy przewiduje pewne ograniczenia, obligatoryjne lub fakultatywne, jeśli chodzi o zakres jej stosowania, przy czym art. 2 ust. 2 lit. b) wspomnianej dyrektywy zezwala w szczególności państwom członkowskim na podjęcie decyzji o niestosowaniu jej do obywateli państw trzecich podlegających sankcji karnej przewidującej ich powrót lub skutkującej ich powrotem, o tyle należy stwierdzić, że przepisy te w żaden sposób nie wykluczają stosowania tej dyrektywy do obywateli państw trzecich skazanych na karę pozbawienia wolności lub odbywających taką karę.

27 Z art. 6 ust. 1 dyrektywy 2008/115 wynika, że po stwierdzeniu nielegalnego charakteru pobytu wobec każdego obywatela państwa trzeciego należy, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w tym art. 6 ust. 2–5 i przy ścisłym przestrzeganiu wymogów określonych w art. 5 tej dyrektywy, wydać decyzję nakazującą powrót, w której trzeba wyznaczyć, spośród państw trzecich wskazanych w art. 3 pkt 3 wspomnianej dyrektywy, to państwo, do którego powinien on zostać wydalony [wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 53 i przytoczone tam orzecznictwo).

28 W tym względzie należy podkreślić, że żaden z wyjątków określonych w art. 6 ust. 2–5 tej dyrektywy nie dotyczy, bezpośrednio lub pośrednio, obywateli państw trzecich skazanych na karę pozbawienia wolności lub odbywających taką karę.

29 Podobnie z wymogów art. 5 dyrektywy 2008/115, który zobowiązuje państwa członkowskie do należytego uwzględnienia określonych interesów i do przestrzegania zasady non-refoulement, nie wynika, że państwo członkowskie powinno co do zasady powstrzymać się od wydania decyzji nakazującej powrót wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, jeżeli został on skazany na karę pozbawienia wolności lub odbywa taką karę.

30 Należy jednak zauważyć, że po wydaniu decyzji nakazującej powrót, z poszanowaniem gwarancji materialnych i proceduralnych ustanowionych w dyrektywie 2008/115 oraz, w stosownym przypadku, gdy zobowiązanie do powrotu nie zostało wykonane w terminie dobrowolnego wyjazdu, dane państwo członkowskie jest zobowiązane do przeprowadzenia wydalenia danego obywatela państwa trzeciego zgodnie z art. 8 tej dyrektywy (zob. podobnie wyrok z dnia 12 września 2024 r., Changu, C‑352/23, EU:C:2024:748, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo). Zarówno z obowiązku lojalnej współpracy państw członkowskich, jak i z wymogów skuteczności przypomnianych w szczególności w motywie 4 wspomnianej dyrektywy wynika, że ów obowiązek przeprowadzenia wydalenia tego obywatela państwa trzeciego powinien zostać spełniony w możliwie najkrótszym możliwym terminie (zob. podobnie wyroki: z dnia 23 kwietnia 2015 r., Zaizoune, C‑38/14, EU:C:2015:260, pkt 34; z dnia 15 lutego 2016 r., N., C‑601/15 PPU, EU:C:2016:84, pkt 76).

31 Tymczasem, jak wskazuje sąd odsyłający, państwo członkowskie, które przed zakończeniem procedury powrotu przeprowadza wykonanie kary długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności orzeczonej wobec obywatela państwa trzeciego, nie wywiązuje się z ciążącego na nim obowiązku wydalenia go przez kilka lat, a nawet kilkadziesiąt lat, podczas gdy ów obywatel państwa trzeciego również nie będzie mógł dobrowolnie opuścić terytorium tego państwa członkowskiego w tym czasie.

32 Jednakże taka przeszkoda dla szybkiego zakończenia procedury powrotu nie stoi na przeszkodzie temu, by właściwe organy państwa członkowskiego wymierzyły karę długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego i wyegzekwowały jej wykonanie.

33 Prawdą jest, że Trybunał zauważył już, że o ile co do zasady ustawodawstwo karne i normy postępowania karnego mieszczą się w kompetencji państw członkowskich, o tyle prawo Unii powinno jednak mieć wpływ na ten obszar prawa. Trybunał wywiódł z tego, że państwa członkowskie nie mogą stosować uregulowań z zakresu prawa karnego mogących zagrozić realizacji celów wytyczonych przez dyrektywę 2008/115, a tym samym pozbawiać ją skuteczności (effet utile) (zob. podobnie wyrok z dnia 6 grudnia 2011 r., Achughbabian, C‑329/11, EU:C:2011:807, pkt 33).

34 Jednakże z orzecznictwa Trybunału wynika również, że dyrektywa ta nie wyklucza możliwości stosowania przez państwa członkowskie sankcji w postaci kary pozbawienia wolności za popełnienie przez nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego innych występków niż występki związane z samym tylko faktem nielegalnego pobytu lub wjazdu, również w sytuacjach, gdy procedura powrotu nie została jeszcze zakończona (zob. podobnie wyrok z dnia 7 czerwca 2016 r., Affum, C‑47/15, EU:C:2016:408, pkt 65).

35 Jak zauważył zaś rzecznik generalny w pkt 39 opinii, możliwość stosowania przez państwa członkowskie sankcji w postaci kary pozbawienia wolności za popełnienie takich przestępstw obejmuje nie tylko możliwość wymierzenia takiej kary, lecz również możliwość wykonania orzeczonej kary.

36 W tym kontekście w celu udzielenia odpowiedzi na pytania pierwsze i trzecie wydaje się konieczne ustalenie, czy przypomniany w pkt 30 niniejszego wyroku ciążący na danym państwie członkowskim obowiązek przeprowadzenia wydalenia w możliwie najszybszym terminie obywatela państwa trzeciego, wobec którego wydano decyzję nakazującą powrót, stoi na przeszkodzie wydaniu takiej decyzji w sytuacji, w której w następstwie orzeczenia i wykonania kary długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności jest już oczywiste, że zobowiązanie do powrotu nie zostanie w żadnym razie wykonane przez dłuższy czas.

37 W tym względzie należy zauważyć w pierwszej kolejności, że z orzecznictwa Trybunału wynika, iż wydanie decyzji nakazującej powrót w chwili, gdy właściwe organy nie są jeszcze pewne co do możliwości jej wykonania, niekoniecznie jest wykluczone.

38 I tak, Trybunał orzekł, że państwo członkowskie może wydać decyzję nakazującą powrót w tym samym czasie co decyzję oddalającą w pierwszej instancji wniosek o udzielenie ochrony międzynarodowej, mimo że ewentualne wniesienie odwołania od tej decyzji oddalającej wymagałoby co do zasady dla zainteresowanej osoby zezwolenia na pozostanie na terytorium danego państwa członkowskiego w oczekiwaniu na rozpatrzenie tego odwołania, które to zezwolenie wykluczałoby wszelką możliwość przeprowadzenia wydalenia tej osoby (zob. podobnie wyrok z dnia 19 czerwca 2018 r., Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, pkt 59).

39 Wydanie decyzji nakazującej powrót od chwili stwierdzenia nielegalnego charakteru pobytu może zresztą sprzyjać realizacji głównego celu dyrektywy 2008/115, jakim jest ustanowienie skutecznej polityki wydalania i powrotu, z pełnym poszanowaniem praw podstawowych, a także godności osób, których to dotyczy [zob. podobnie wyroki: z dnia 19 czerwca 2018 r., Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, pkt 48; z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 88], w szczególności poprzez zagwarantowanie, aby ewentualne zarzuty dotyczące zgodności z prawem takiej decyzji mogły zostać rozpatrzone bez nadmiernego opóźniania wykonania zobowiązania do powrotu, oraz poprzez umożliwienie właściwym organom dysponowania czasem niezbędnym do podjęcia środków umożliwiających w praktyce przeprowadzenie wydalenia.

40 W drugiej kolejności należy jednak zauważyć, że nawet jeśli obywatel państwa trzeciego przebywa nielegalnie na terytorium państwa członkowskiego, to przewidywalna niemożność wykonania zobowiązania do powrotu może w niektórych szczególnych przypadkach stanowić przeszkodę dla wydania decyzji nakazującej powrót wobec tego obywatela państwa trzeciego.

41 Trybunał uznał zatem, że decyzja nakazująca powrót nie może zostać wydana wobec małoletniego bez opieki bez uprzedniego sprawdzenia, czy w planowanym państwie docelowym zostały spełnione odpowiednie warunki przyjmowania umożliwiające faktyczne wykonanie zobowiązania do powrotu [zob. podobnie wyrok z dnia 14 stycznia 2021 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Powrót małoletniego bez opieki), C‑441/19, EU:C:2021:9, pkt 55, 59, 60].

42 Ogólniej rzecz ujmując, Trybunał orzekł, że art. 5 dyrektywy 2008/115, który stanowi ogólną zasadę obowiązującą państwa członkowskie od chwili, gdy wprowadzają one w życie tę dyrektywę, zobowiązuje właściwy organ krajowy do przestrzegania na wszystkich etapach postępowania w sprawie powrotu zasady non-refoulement, zagwarantowanej jako prawo podstawowe w art. 18 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”) w związku z art. 33 Konwencji dotyczącej statusu uchodźców, podpisanej w Genewie w dniu 28 lipca 1951 r. [Recueil des traités des Nations unies, vol. 189, s. 150, nr 2545 (1954)], a także w art. 19 ust. 2 Karty. Jest tak w szczególności, gdy organ ten zamierza, po wysłuchaniu odnośnej osoby, wydać wobec niej decyzję nakazującą powrót [zob. podobnie wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 55; z dnia 6 lipca 2023 r., Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (Uchodźca, który popełnił poważne przestępstwo), C‑663/21, EU:C:2023:540, pkt 49].

43 Trybunał wywiódł z tego, że art. 5 dyrektywy 2008/115 stoi na przeszkodzie temu, by wobec obywatela państwa trzeciego wydano decyzję nakazującą powrót, jeżeli decyzja ta wskazuje jako państwo docelowe państwo, w którym istnieją poważne i potwierdzone podstawy, aby uznać, że w przypadku wykonania wspomnianej decyzji obywatel ten byłby narażony na rzeczywiste ryzyko traktowania sprzecznego z art. 18 lub art. 19 ust. 2 Karty [wyroki: z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 56; z dnia 6 lipca 2023 r., Bundesamt für Fremdenwesen und Asyl (Uchodźca, który popełnił poważne przestępstwo), C‑663/21, EU:C:2023:540, pkt 50].

44 Jednakże okoliczności charakteryzujące sprawy, w których zapadły wyroki wymienione w pkt 41–43 niniejszego wyroku, różnią się znacznie od sytuacji takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym.

45 Wyroki te odnoszą się bowiem do przypadków, w których w dniu wydania decyzji nakazującej powrót albo nie zostało ustalone, że powrót danego obywatela państwa trzeciego do państwa docelowego może odbyć się bez naruszenia praw podstawowych tego obywatela państwa trzeciego, albo zostało wykazane, że taki powrót wiązałby się z poważnym ryzykiem naruszenia tych praw podstawowych.

46 Natomiast w niniejszej sprawie sąd odsyłający nie wskazuje, że podniesiono lub ustalono, iż powrót do państwa docelowego mógłby naruszać prawa podstawowe zainteresowanych obywateli państw trzecich. W takich sytuacjach nałożenie zobowiązania do powrotu i przewidywalne warunki wykonania tego zobowiązania nie wydają się – w dniu, w którym rozważa się wydanie decyzji nakazującej powrót – stwarzać ryzyka naruszenia praw podstawowych tych obywateli państw trzecich, w związku z czym powody, które uzasadniały w wyrokach wymienionych w pkt 41–43 niniejszego wyroku wykluczenie wydania takiej decyzji, nie mogą prowadzić do takiego samego rozwiązania w niniejszej sprawie.

47 W trzeciej kolejności należy podkreślić, że prawodawca Unii wyraźnie przewidział, iż w niektórych sytuacjach decyzja nakazująca powrót nie może zostać wykonana natychmiast, i określił system prawny mający zastosowanie do tych sytuacji.

48 W szczególności art. 9 ust. 2 dyrektywy 2008/115 przewiduje, że państwa członkowskie mogą wstrzymać wydalenie na odpowiedni okres, uwzględniając szczególne okoliczności w danym przypadku. Przepis ten stanowi, że państwa członkowskie biorą pod uwagę w szczególności stan fizyczny i psychiczny danego obywatela państwa trzeciego oraz względy techniczne, takie jak brak możliwości transportu lub niemożność wydalenia z powodu braku ustalenia tożsamości.

49 Przepis ten zezwala zatem na wstrzymanie wydalenia na podstawie szczególnych okoliczności, przy czym wskazano w nim pewne przykłady, bez wymienienia jednak w sposób wyczerpujący przypadków, w których takie wstrzymanie może zostać zarządzone.

50 Tymczasem orzeczenie kary pozbawienia wolności w następstwie popełnienia przestępstwa innego niż te, które dotyczą wyłącznie nielegalnego pobytu lub wjazdu, z jednej strony oraz jej wykonanie z drugiej strony należy uznać za stanowiące taką okoliczność, ponieważ z pkt 34 i 35 niniejszego wyroku wynika, że takie środki wchodzą w zakres wykonywania kompetencji karnej państwa członkowskiego, czemu dyrektywa 2008/115 nie stoi na przeszkodzie.

51 Prawdą jest, że Trybunał orzekł, iż prowadzenie postępowania karnego, po którym następuje, w danym wypadku, wymierzenie kary pozbawienia wolności, nie znajduje się wśród motywów uzasadniających wstrzymanie wydalenia, o którym mowa w art. 9 dyrektywy 2008/115 (zob. podobnie wyrok z dnia 6 grudnia 2011 r., Achughbabian, C‑329/11, EU:C:2011:807, pkt 45). Stwierdzenie to odnosiło się jednak do szczególnej sytuacji, a mianowicie do postępowania karnego wszczętego za czyny związane z okolicznością nielegalnego pobytu przed wszczęciem procedury powrotu.

52 Ponadto ustanowionego w art. 9 ust. 2 dyrektywy 2008/115 wymogu, zgodnie z którym wstrzymanie wydalenia należy zarządzić na odpowiedni okres, nie można interpretować w ten sposób, że oznacza on, iż takie wstrzymanie może zostać wykonane jedynie w celu zapewnienia wykonania kary krótkoterminowego pozbawienia wolności.

53 W rzeczywistości decyzja prawodawcy Unii, by nie określać a priori maksymalnego okresu, w którym wydalenie może zostać wstrzymane, i po prostu odwoływać się do „odpowiedniego” okresu, wskazuje bowiem, że prawodawca ów zamierzał dopuścić pewną elastyczność we wdrażaniu art. 9 ust. 2 dyrektywy 2008/115, wykluczając jednak możliwość, by wstrzymanie wydalenia mogło trwać dłużej, niż wymagają tego okoliczności, które je uzasadniają.

54 Wynika z tego, że w sytuacji gdy w następstwie orzeczenia i wykonania kary długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności za przestępstwo inne niż związane z samą okolicznością nielegalnego pobytu lub wjazdu zobowiązanie do powrotu nie będzie wykonywane przez dłuższy okres, art. 9 ust. 2 dyrektywy 2008/115 zezwala właściwym organom na wstrzymanie wydalenia w oczekiwaniu na wykonanie tej kary.

55 W świetle wszystkich tych okoliczności należy uznać, że w takiej sytuacji obowiązek przeprowadzenia wydalenia w możliwie najszybszym terminie obywatela państwa trzeciego, wobec którego wydano decyzję nakazującą powrót, o którym mowa w pkt 30 niniejszego wyroku, nie może być postrzegany jako przeszkoda dla wydania takiej decyzji.

56 Niemniej jednak w tym kontekście występuje siłą rzeczy znaczny odstęp czasu między momentem, w którym właściwe organy oceniły, przy okazji wydania tej decyzji nakazującej powrót, możliwość nałożenia zobowiązania do powrotu z poszanowaniem art. 5 dyrektywy 2008/115 i praw podstawowych danego obywatela państwa trzeciego, a momentem, w którym obowiązek ten będzie mógł rzeczywiście zostać wykonany.

57 W związku z tym istnieje ryzyko, że w dniu, w którym wspomniany obowiązek będzie mógł rzeczywiście zostać wykonany, jego wykonanie stałoby się niezgodne z tym art. 5 lub z tymi prawami podstawowymi, mimo że decyzja nakazująca powrót była w dniu jej wydania w pełni zgodna ze wspomnianym art. 5 i ze wspomnianymi prawami podstawowymi.

58 W celu zapobieżenia temu ryzyku, po pierwsze, państwa członkowskie są zobowiązane do umożliwienia zainteresowanym obywatelom państw trzecich powołania się na każdą zmianę okoliczności, która nastąpiła po wydaniu decyzji nakazującej powrót i która mogłaby mieć znaczący wpływ na ocenę sytuacji danego obywatela państwa trzeciego, w szczególności w świetle art. 5 dyrektywy 2008/115 (zob. podobnie wyroki: z dnia 19 czerwca 2018 r., Gnandi, C‑181/16, EU:C:2018:465, pkt 64; z dnia 4 września 2025 r., Adrar, C‑313/25 PPU, EU:C:2025:647, pkt 65).

59 Po drugie, właściwe organy są zobowiązane do przeprowadzenia, przed wykonaniem decyzji nakazującej powrót, zaktualizowanej oceny ryzyka narażenia danego obywatela państwa trzeciego na traktowanie sprzeczne z zasadą non-refoulement. Ta ocena, która powinna być odrębna i niezależna w stosunku do oceny przeprowadzonej w chwili wydania owej decyzji, winna pozwolić organom krajowym na upewnienie się, z uwzględnieniem wszelkich zaistniałych zmian okoliczności oraz wszelkich nowych okoliczności podniesionych w stosownym przypadku przez tego obywatela państwa trzeciego, że nie istnieją poważne i potwierdzone podstawy, aby uznać, iż w przypadku powrotu do państwa trzeciego wspomniany obywatel państwa trzeciego byłby narażony na takie ryzyko (zob. podobnie wyrok z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 38).

60 Ta zaktualizowana ocena powinna również należycie uwzględniać wszystkie interesy określone w art. 5 dyrektywy 2008/115 w celu upewnienia się, że nie stoją one na przeszkodzie wykonaniu decyzji nakazującej powrót [zob. podobnie wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 91; a także z dnia 4 września 2025 r., Adrar, C‑313/25 PPU, EU:C:2025:647, pkt 79, 80].

61 Obowiązki przypomniane w pkt 58–60 niniejszego wyroku mają zastosowanie nawet wówczas, gdy wobec danego obywatela państwa trzeciego wydano decyzję nakazującą powrót, która stała się ostateczna, w tym również w przypadku, gdy nie zaskarżył on tej decyzji w odpowiednim terminie (zob. podobnie wyrok z dnia 4 września 2025 r., Adrar, C‑313/25 PPU, EU:C:2025:647, pkt 63).

62 W razie gdyby właściwe organy krajowe po przeprowadzeniu zaktualizowanej oceny doszły do wniosku, że wydalenie danego obywatela państwa trzeciego naraża go na poważne ryzyko naruszenia zasady non-refoulement, organy te powinny przynajmniej wstrzymać to wydalenie dopóty, dopóki takie ryzyko się utrzymuje, zgodnie z art. 9 ust. 1 lit. a) dyrektywy 2008/115 (zob. podobnie wyrok z dnia 17 października 2024 r., Ararat, C‑156/23, EU:C:2024:892, pkt 39). W każdym razie wspomniane organy nie mogą przeprowadzić wydalenia tego obywatela państwa trzeciego, jeżeli okaże się, że wydalenie to byłoby niezgodne z art. 5 tej dyrektywy lub z prawem podstawowym zagwarantowanym w Karcie.

63 Ponadto zgodnie z art. 47 Karty dany obywatel państwa trzeciego powinien mieć możliwość skorzystania ze skutecznego środka prawnego umożliwiającego mu zakwestionowanie ustaleń dokonanych przez właściwe organy po przeprowadzeniu zaktualizowanej oceny [zob. analogicznie wyrok z dnia 15 kwietnia 2021 r., État belge (Okoliczności zaistniałe po wydaniu decyzji o przekazaniu), C‑194/19, EU:C:2021:270, pkt 35].

64 Ponadto, o ile przestrzeganie zasady proporcjonalności powinno być zapewnione na każdym etapie procedury powrotu, w tym również na etapie decyzji nakazującej powrót (zob. podobnie wyrok z dnia 11 czerwca 2015 r., Zh. i O., C‑554/13, EU:C:2015:377, pkt 49), o tyle wczesnego charakteru wydania decyzji nakazującej powrót w sytuacjach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym nie można uznać za sprzeczne z tą zasadą, pod warunkiem że gwarancje określone w pkt 56–63 niniejszego wyroku są rzeczywiście oferowane zainteresowanym obywatelom państw trzecich.

65 W świetle całości powyższych rozważań odpowiedź na pytania pierwsze i trzecie powinna brzmieć następująco: art. 6, 8 i 9 dyrektywy 2008/115 w związku z zasadą proporcjonalności należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wydaniu decyzji nakazującej powrót wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, jeżeli ze względu na karę długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności, na którą został skazany, nie będzie on mógł ani dobrowolnie opuścić terytorium danego państwa członkowskiego, ani zostać wydalony przez dłuższy czas, pod warunkiem że uregulowania krajowe przewidują wystarczające gwarancje zapewniające przestrzeganie art. 5 tej dyrektywy oraz Karty podczas wykonywania tej decyzji.

W przedmiocie pytania drugiego

66 Z postanowienia odsyłającego wynika, że na pytanie drugie należy odpowiedzieć tylko wtedy, gdy z odpowiedzi na pytanie pierwsze wynika, że dyrektywa 2008/115 stoi na przeszkodzie wydaniu decyzji nakazującej powrót w sytuacjach takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym.

67 Ponieważ z odpowiedzi tej wynika, że możliwość wydania takiej decyzji jest uzależniona od warunku, którego spełnienie będzie musiało zostać zweryfikowane przez sąd odsyłający, udzielenie odpowiedzi na pytanie drugie wydaje się konieczne.

68 Poprzez to pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy dyrektywę 2008/115 należy interpretować w ten sposób, że nakłada ona na państwo członkowskie obowiązek wydania zezwolenia na pobyt obywatelowi państwa trzeciego nielegalnie przebywającemu na jego terytorium, w sytuacji gdy powinien on odbyć tam karę długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności.

69 Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału wynika, że dyrektywa 2008/115 nie ma na celu harmonizacji ogółu norm państw członkowskich dotyczących pobytu cudzoziemców. Wspólne normy i procedury wprowadzone mocą tej dyrektywy dotyczą bowiem jedynie wydawania decyzji nakazujących powrót oraz wykonywania tych decyzji [wyrok z dnia 24 lutego 2021 r., M i in. (Przekazanie do państwa członkowskiego), C‑673/19, EU:C:2021:127, pkt 43 i przytoczone tam orzecznictwo].

70 Wspomniana dyrektywa nie ma w szczególności na celu określenia skutków nielegalnego pobytu na terytorium jednego z państw członkowskich obywateli państw trzecich, wobec których nie można wydać decyzji nakazującej powrót [wyrok z dnia 24 lutego 2021 r., M i in. (Przekazanie do państwa członkowskiego), C‑673/19, EU:C:2021:127, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo].

71 Co się tyczy w szczególności art. 6 ust. 4 owej dyrektywy, do którego odnosi się sąd odsyłający, przepis ten ogranicza się do umożliwienia państwom członkowskim przyznania – ze względu na ciężką sytuację lub z przyczyn humanitarnych – prawa pobytu na podstawie ich prawa krajowego, a nie prawa Unii, obywatelom państw trzecich nielegalnie przebywającym na ich terytorium [wyrok z dnia 22 listopada 2022 r., Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid (Wydalenie – Marihuana lecznicza), C‑69/21, EU:C:2022:913, pkt 86].

72 W związku z tym odpowiedź na pytanie drugie powinna brzmieć następująco: dyrektywę 2008/115 należy interpretować w ten sposób, że nie nakłada ona na państwo członkowskie obowiązku wydania zezwolenia na pobyt obywatelowi państwa trzeciego nielegalnie przebywającemu na jego terytorium, w sytuacji gdy powinien on odbyć tam karę długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności.

W przedmiocie kosztów

73 Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (trzecia izba) orzeka, co następuje:

1) Artykuły 6, 8 i 9 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/115/WE z dnia 16 grudnia 2008 r. w sprawie wspólnych norm i procedur stosowanych przez państwa członkowskie w odniesieniu do powrotów nielegalnie przebywających obywateli państw trzecich w związku z zasadą proporcjonalności

należy interpretować w ten sposób, że:

nie stoją one na przeszkodzie wydaniu decyzji nakazującej powrót wobec nielegalnie przebywającego obywatela państwa trzeciego, jeżeli ze względu na wykonanie kary długoterminowego lub dożywotniego pozbawienia wolności, na którą został skazany, nie będzie on mógł ani dobrowolnie opuścić terytorium danego państwa członkowskiego, ani zostać wydalony przez dłuższy czas, pod warunkiem że uregulowania krajowe przewidują wystarczające gwarancje zapewniające przestrzeganie art. 5 tej dyrektywy oraz Karty praw podstawowych Unii Europejskiej podczas wykonywania tej decyzji.

2) Dyrektywę 2008/115 należy interpretować w ten sposób, że nie nakłada ona na państwo członkowskie obowiązku wydania zezwolenia na pobyt obywatelowi państwa trzeciego nielegalnie przebywającemu na jego terytorium, w sytuacji gdy powinien on odbyć tam karę długotrwałego lub dożywotniego pozbawienia wolności.

Podpisy

* Język postępowania: niderlandzki.

i Niniejszej sprawie została nadana fikcyjna nazwa. Nie odpowiada ona rzeczywistej nazwie ani rzeczywistemu nazwisku żadnej ze stron postępowania.