–

w imieniu Powszechnej Kasy Oszczędności Banku Polskiego S.A. – P. Haiduk, M. Romanowski oraz M. Woźniak, adwokaci,

–

w imieniu MS i MS – W. Budzewski oraz M. Chęcińska, adwokaci,

–

w imieniu rządu polskiego – B. Majczyna, w charakterze pełnomocnika,

–

w imieniu Komisji Europejskiej – P. Kienapfel oraz A. Stobiecka-Kuik, w charakterze pełnomocników,

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) oraz zasad skuteczności, proporcjonalności, pewności prawa i prawa do sądu.

2

Wniosek ten został złożony w ramach sporu pomiędzy bankiem Powszechna Kasa Oszczędności Bank Polski S.A. (zwanym dalej „Bankiem PKO BP”) a MS i MS, dwoma konsumentami, w przedmiocie dochodzenia roszczenia wynikającego z nieważności umowy kredytu z uwagi na zawarte w niej nieuczciwe warunki.

3

Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 ma następujące brzmienie:

„Państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków”.

4

Artykuł 7 ust. 1 tej dyrektywy przewiduje:

„Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców [przedsiębiorców] z konsumentami”.

5

Zgodnie z art. 58 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz.U. z 2024 r., poz. 1061), w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „kodeksem cywilnym”):

„Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy”.

6

Artykuł 117 §§1 i 21 tego kodeksu stanowi:

„1.   Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu.

[…]

21.   Po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi”.

7

Artykuł 1171 §§ 1 i 2 tego kodeksu przewiduje:

„1.   W wyjątkowych przypadkach sąd może, po rozważeniu interesów stron, nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi, jeżeli wymagają tego względy słuszności.

2.   Korzystając z uprawnienia, o którym mowa w § 1, sąd powinien rozważyć w szczególności:

8

Zgodnie z art. 118 tego kodeksu:

„Jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, termin przedawnienia wynosi sześć lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – trzy lata. Jednakże koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata”.

9

Artykuł 3851 § 1 kodeksu cywilnego ma następujące brzmienie:

„Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny”.

10

Artykuł 405 owego kodeksu stanowi:

„Kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości”.

11

Zgodnie z art. 410 §§ 1 i 2 tego kodeksu:

„1.   Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego.

2.   Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia”.

12

W listopadzie 2007 r. MS i MS zawarli z poprzednikiem prawnym Banku PKO BP umowę kredytu denominowanego we frankach szwajcarskich (CHF), na podstawie której bank wypłacił im kwotę 333000 PLN (złotych polskich) (ok. 76000 EUR).

13

W 2017 r. obaj konsumenci złożyli reklamację, a następnie wytoczyli przeciwko Bankowi PKO BP powództwo, podnosząc, że umowa jest nieważna ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki. Wyrokiem z dnia 30 czerwca 2023 r. Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska) ustalił, że umowa kredytu jest nieważna, i zasądził od Banku PKO BP zwrot kwoty odpowiadającej całości rat zapłaconych przez konsumentów, powiększonej o ustawowe odsetki za opóźnienie, a mianowicie 241416,34 PLN (około 55591 EUR).

14

W dniu 29 grudnia 2021 r. Bank PKO BP wytoczył przed Sądem Okręgowym w Warszawie, który jest sądem odsyłającym, powództwo, w ramach którego zażądał zasądzenia od konsumentów zwrotu na jego rzecz kapitału wypłaconego kredytu, powiększonego o ustawowe odsetki za opóźnienie, na wypadek gdyby w ramach toczącego się jeszcze postępowania wszczętego przez konsumentów w przedmiocie ich powództwa została stwierdzona nieważność umowy kredytu.

15

Konsumenci wnoszą o oddalenie tego powództwa, podnosząc, że roszczenie Banku PKO BP uległo przedawnieniu ze względu na upływ trzyletniego terminu przedawnienia przewidzianego w art. 118 kodeksu cywilnego. Stoją oni na stanowisku, że termin ten rozpoczyna swój bieg od dnia doręczenia Bankowi PKO BP reklamacji lub pisma wszczynającego postępowanie dotyczących nieważności umowy kredytu, w związku z czym jego roszczenie uległo przedawnieniu najpóźniej z dniem 31 grudnia 2020 r.

16

Sąd odsyłający wyjaśnia, że istnienie roszczenia Bankowi PKO BP nie budzi wątpliwości, ponieważ nieważność umowy kredytu pociąga za sobą w szczególności obowiązek wzajemnego zwrotu przez strony umowy wszystkich spełnionych świadczeń.

17

Sąd ten zastanawia się jednak nad tym, czy w niniejszej sprawie okoliczności sporu w postępowaniu głównym mogą uzasadniać nieuwzględnienie upływu terminu przedawnienia roszczenia Bank PKO BP, zgodnie z zasadą słuszności zawartą w art. 1171 kodeksu cywilnego.

18

Zdaniem tego sądu bardzo ogólne sformułowanie tego przepisu, przyznające sądowi daleko idącą swobodę w zakresie decyzji, czy można uwzględnić powództwo przedsiębiorcy oparte na przedawnionym roszczeniu, rodzi, po pierwsze, wątpliwości co do zgodności tego przepisu z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 interpretowanym w świetle zasad skuteczności i pewności prawa. Konsumenci zostają bowiem postawieni w sytuacji niepewności co do tego, czy roszczenie przedsiębiorcy zostanie uznane przez sąd krajowy za przedawnione, czy też – jeśli nie ma to miejsca – czy można obciążyć ich odsetkami za opóźnienie i kosztami postępowania. Konsumenci ci mogliby zostać zatem skłonieni do zrezygnowania z dochodzenia praw przyznanych im przez dyrektywę 93/13.

19

Po drugie, brak możliwości odzyskania przez przedsiębiorcę całości kapitału wypłaconego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu ze względu na istnienie nieuczciwych warunków oznaczałby dla niego nadmierną i nieproporcjonalną stratę w stosunku do celu ochrony konsumenta i mógłby zostać uznany za naruszenie prawa tego przedsiębiorcy do sądu przewidzianego w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej.

20

Co się tyczy okoliczności, które mogą być uwzględnione w celu rozstrzygnięcia, czy nie należy uwzględniać upływu terminu przedawnienia na podstawie art. 1171 § 2 kodeksu cywilnego, sąd odsyłający podkreśla, że postępowanie sądowe wszczęte przez konsumentów trwało kilka lat, a mianowicie od 2017 r. do 2024 r., stawiając w ten sposób Bank PKO BP w sytuacji niepewności co do jego zakończenia. Ponadto do 2019 r. Bank PKO BP mógł spodziewać się, że rozpatrywana w postępowaniu głównym umowa kredytu pozostanie w mocy po usunięciu nieuczciwego warunku, ponieważ dopiero po wydaniu wyroku Trybunału z dnia 3 października 2019 r., Dziubak, (C‑260/18, EU:C:2019:819), w orzecznictwie krajowym przyjęto, że warunek dotyczący ryzyka kursowego zawarty w umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej określa jej główny przedmiot, w związku z czym jego usunięcie pociąga za sobą nieważność całej umowy kredytu.

21

W tych okolicznościach Sąd Okręgowy w Warszawie postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującym pytaniem prejudycjalnym:

„Czy art. 7 ust. 1 dyrektywy [93/13] oraz zasady skuteczności, proporcjonalności, pewności prawa i prawa do sądu należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisom krajowym, które pozwalają sądowi krajowemu na uwzględnienie przedawnionego roszczenia przedsiębiorcy przeciwko konsumentowi o zwrot świadczeń nienależnych spełnionych na podstawie umowy, która stała się nieważna na skutek zawarcia w niej nieuczciwych warunków umownych, jeżeli wymagają tego względy słuszności lub zasady współżycia społecznego[?]”.

22

Poprzez swoje pytanie sąd odsyłający dąży zasadniczo do ustalenia, czy art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 i zasadę skuteczności, przy uwzględnieniu prawa do sądu, a także zasad proporcjonalności i pewności prawa, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który zezwala sądowi krajowemu, w wyjątkowych okolicznościach i gdy wymagają tego względy słuszności, na uwzględnienie powództwa przedsiębiorcy o zwrot od konsumenta świadczeń wypłaconych mu na podstawie umowy kredytu nieważnej ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, nawet jeśli upłynął termin przedawnienia roszczenia tego przedsiębiorcy o zwrot tych świadczeń.

23

Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 nakłada na państwa członkowskie obowiązek zapewnienia w ich krajowych porządkach prawnych stosownych i skutecznych środków mających na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami.

24

W tym względzie należy przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem w braku stosownych uregulowań unijnych w tej dziedzinie właściwymi procedurami służącymi zapewnieniu ochrony konsumentów przewidzianej w dyrektywie 93/13 są – zgodnie z zasadą autonomii proceduralnej państw członkowskich – procedury ustanowione w wewnętrznym porządku prawnym tych państw. Jednocześnie owe krajowe przepisy nie mogą być mniej korzystne od procedur dotyczących podobnych sytuacji o charakterze wewnętrznym (zasada równoważności) ani zorganizowane w taki sposób, by czyniły wykonywanie uprawnień przyznanych przez prawo Unii nadmiernie utrudnionym lub praktycznie niemożliwym (zasada skuteczności) [wyrok z dnia 14 grudnia 2023 r., Getin Noble Bank (Termin przedawnienia roszczeń restytucyjnych), C‑28/22, EU:C:2023:992, pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo].

25

Zgodnie z również utrwalonym orzecznictwem uznany za nieuczciwy warunek umowny należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno co do zasady skutkować przywróceniem sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w braku takiego warunku, uzasadniając w szczególności prawo do zwrotu korzyści nienależnie nabytych przez przedsiębiorcę, ze szkodą dla konsumenta, w oparciu o wspomniany nieuczciwy warunek [wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 65 i przytoczone tam orzecznictwo]. To samo dotyczy sytuacji, gdy nieuczciwy charakter warunków umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem powoduje nie tylko nieważność tych warunków, lecz również nieważność tej umowy w całości [zob. podobnie wyrok z dnia 15 czerwca 2023 r., Bank M. (Skutki uznania umowy za nieważną), C‑520/21, EU:C:2023:478, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo].

26

Ten cel, polegający na przywróceniu sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta w braku nieuczciwego warunku, powinien być realizowany z poszanowaniem zasady proporcjonalności stanowiącej ogólną zasadę prawa Unii, która wymaga, aby uregulowanie krajowe wprowadzające w życie to prawo nie wykraczało poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu (wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Provident Polska, C‑321/22, EU:C:2023:911, pkt 85 i przytoczone tam orzecznictwo).

27

Tymczasem owa zasada proporcjonalności zostałaby naruszona, gdyby restitutio in integrum zostało wykluczone w odniesieniu do przedsiębiorcy. Tak więc obowiązek zwrotu, wynikający ze stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, powinien być wzajemny, przy czym jednak bank nie może żądać od konsumenta rekompensaty wykraczającej poza zwrot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tejże umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę liczonych od dnia wezwania do zapłaty [zob. podobnie wyrok z dnia 7 grudnia 2023 r., mBank (Oświadczenie konsumenta), C‑140/22, EU:C:2023:965, pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo].

28

Ponadto skutek restytucyjny związany ze stwierdzeniem nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, który uzasadnia żądanie banku wspomniane w pkt 27 niniejszego wyroku, pozwala na zapewnienie tego, żeby ochrona praw zagwarantowanych przez porządek prawny Unii nie prowadziła do bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta (zob. analogicznie wyrok z dnia 13 lipca 2006 r., Manfredi i in., od C‑295/04 do C‑298/04, EU:C:2006:461, pkt 94).

29

W niniejszej sprawie sąd odsyłający zauważa, że długi czas trwania postępowania wszczętego przez konsumentów w celu ustalenia nieważności umowy kredytu oraz zwrot w orzecznictwie krajowym w odniesieniu do wpływu usunięcia nieuczciwego warunku dotyczącego ryzyka kursowego w umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej na ważność tej umowy w całości mogą prowadzić do naruszenia przysługującego przedsiębiorcy prawa do sądu, a zatem mogą stanowić, zgodnie z zasadą słuszności zawartą w art. 1171 kodeksu cywilnego, wyjątkowe okoliczności pozwalające sądowi na uwzględnienie skierowanego przez Bank PKO BP powództwa o zwrot bez brania pod uwagę upływu terminu przedawnienia roszczenia banku.

30

W tym kontekście i w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 25-28 niniejszego wyroku zasada słuszności zawarta w art. 1171 kodeksu cywilnego, w zakresie, w jakim pozwala uniknąć bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta, nie może jako taka zostać uznana za niezgodną z prawem Unii.

31

Prawdą jest, że a priori zastosowanie tej zasady słuszności mogłoby wpływać negatywnie na przewidywalność sytuacji i stosunków prawnych, ponieważ dłużnik pozostaje w niepewności co do tego, czy roszczenie przedsiębiorcy może, mimo upływu terminu przedawnienia, zostać wyjątkowo uznane za nieprzedawnione.

32

Jednakże zasady pewności prawa nie można interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, zgodnie z którym do sądu krajowego należy wyważenie interesów stron postępowania w celu podjęcia decyzji, w wyjątkowych okolicznościach i gdy wymagają tego względy słuszności, w przedmiocie nieuwzględnienia upływu terminu przedawnienia, pod warunkiem że wyważenie to zostanie dokonane na podstawie obiektywnych kryteriów przewidzianych w ustawie, które sąd krajowy jest zobowiązany wziąć pod uwagę, takich jak w niniejszej sprawie długość terminu przedawnienia, długość okresu, jaki minął od upływu terminu przedawnienia do chwili dochodzenia roszczenia, oraz charakter okoliczności, które spowodowały niedochodzenie roszczenia przez uprawnionego, w tym wpływ zachowania zobowiązanego na opóźnienie uprawnionego w dochodzeniu roszczenia.

33

Należy jednak uściślić, że stosowanie przez właściwy sąd krajowy owej zasady słuszności w dziedzinie nieuczciwych warunków umownych powinno być wykonywane z poszanowaniem zasady skuteczności, tak aby korzystanie z praw przyznanych konsumentowi przez dyrektywę 93/13 nie stało się nadmiernie utrudnione lub praktycznie niemożliwe.

34

W tym względzie Trybunał orzekł już, że przepisy proceduralne, które powodują zbyt wysokie koszty dla konsumenta, mogłyby prowadzić do tego, że ów konsument zostałby zniechęcony do wzięcia udziału w postępowaniu mającym umożliwić mu skuteczną obronę jego praw przed sądem, przed którym powództwo przeciwko niemu wytoczył przedsiębiorca (zob. podobnie wyrok z dnia 7 kwietnia 2022 r., Caixabank, C‑385/20, EU:C:2022:278, pkt 54).

35

Jest tak w szczególności w przypadku, gdy w ramach dochodzenia przez przedsiębiorcę roszczenia, które uległo już przedawnieniu, konsument jest zmuszony ponieść koszty, takie jak koszty sądowe lub honoraria adwokata, w zakresie, który mógłby uniemożliwić lub nadmiernie utrudnić skuteczne wykonywanie praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.

36

W tym kontekście należy przypomnieć, że zasada wykładni zgodnej prawa krajowego z prawem Unii wymaga, by sądy krajowe czyniły wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, z uwzględnieniem wszystkich przepisów prawa krajowego i przy zastosowaniu uznanych w porządku krajowym metod wykładni, by zapewnić pełną skuteczność rozpatrywanej dyrektywy i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami (wyrok z dnia 27 listopada 2025 r., Gryczara, C‑746/24, EU:C:2025:925, pkt 60).

37

W świetle całości powyższych rozważań na zadane pytanie należy odpowiedzieć, że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz zasadę skuteczności, przy uwzględnieniu prawa do sądu oraz zasad proporcjonalności i pewności prawa, należy interpretować w ten sposób, że nie stoją one co do zasady na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który zezwala sądowi krajowemu, w wyjątkowych okolicznościach i gdy wymagają tego względy słuszności, na uwzględnienie powództwa przedsiębiorcy o zwrot od konsumenta świadczeń wypłaconych mu na podstawie umowy kredytu nieważnej ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, nawet jeśli upłynął termin przedawnienia roszczenia tego przedsiębiorcy o zwrot tych świadczeń, pod warunkiem że przy stosowaniu tego przepisu sąd ten podejmie wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia, by wykonywanie praw przyznanych konsumentowi przez tę dyrektywę nie było nadmiernie utrudnione lub praktycznie niemożliwe.

38

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (dziewiąta izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich oraz zasadę skuteczności, przy uwzględnieniu prawa do sądu, a także zasad proporcjonalności i pewności prawa,

należy interpretować w ten sposób, że:

nie stoją one co do zasady na przeszkodzie przepisowi prawa krajowego, który zezwala sądowi krajowemu, w wyjątkowych okolicznościach i gdy wymagają tego względy słuszności, na uwzględnienie powództwa przedsiębiorcy o zwrot od konsumenta świadczeń wypłaconych mu na podstawie umowy kredytu nieważnej ze względu na zawarte w niej nieuczciwe warunki, nawet jeśli upłynął termin przedawnienia roszczenia tego przedsiębiorcy o zwrot tych świadczeń, pod warunkiem że przy stosowaniu tego przepisu sąd ten podejmie wszelkie niezbędne środki w celu zapewnienia, by wykonywanie praw przyznanych konsumentowi przez tę dyrektywę nie było nadmiernie utrudnione lub praktycznie niemożliwe.