Sprawa C‑202/24

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Supreme Court (Irlandia)]

Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 29 lipca 2024 r.

Odesłanie prejudycjalne – Umowa o handlu i współpracy między Unią Europejską i Europejską Wspólnotą Energii Atomowej, z jednej strony, a Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, z drugiej strony – Przekazanie osoby do Zjednoczonego Królestwa w celu przeprowadzenia postępowania karnego – Właściwość wykonującego nakaz organu sądowego – Ryzyko naruszenia prawa podstawowego – Artykuł 49 ust. 1 i art. 52 ust. 3 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej – Zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Niekorzystna dla tej osoby zmiana systemu warunkowego zwolnienia

Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Umowa o handlu i współpracy ze Zjednoczonym Królestwem – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych organom sądowym wydającym nakaz – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Odmowa wykonania nakazu aresztowania w przypadku ryzyka naruszenia prawa podstawowego – Przesłanki – Brak możliwości stosowania Karty praw podstawowych w stosunku do Zjednoczonego Królestwa – Brak wpływu

(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 51 ust. 1; umowa o handlu i współpracy UE i EWEA–Zjednoczone Królestwo, art. 524 ust. 2, art. 600–604)

(zob. pkt 46, 49, 51)
Współpraca wymiarów sprawiedliwości w sprawach karnych – Umowa o handlu i współpracy ze Zjednoczonym Królestwem – Przekazanie osób skazanych bądź podejrzanych organom sądowym wydającym nakaz – Obowiązek poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa – Odmowa wykonania nakazu aresztowania w przypadku ryzyka naruszenia art. 49 ust. 1 Karty praw podstawowych – Przesłanki – Zmiana z mocą wsteczną zakresu grożącej kary – Rzeczywiste ryzyko wymierzenia kary surowszej niż kara, którą czyn zabroniony był zagrożony pierwotnie – Obiektywne, wiarygodne, dokładne i należycie zaktualizowane dane wykazujące istnienie takiego ryzyka

[Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 49 ust. 1; umowa o handlu i współpracy UE i EWEA–Zjednoczone Królestwo, art. 3 ust. 1, art. 524 ust. 1, 2, art. 602 ust. 2, art. 603 ust. 2, art. 604 lit. c), art. 613 ust. 2; decyzja ramowa Rady 2002/584]

(zob. pkt 70–82, 84–91, 97, 98; sentencja)
Prawa podstawowe – Karta praw podstawowych – Zasada ustawowej określoności czynów zabronionych i kar – Zapisanie zarówno w Karcie praw podstawowych, jak i w europejskiej konwencji praw człowieka – Identyczne znaczenie i zakres – Poziom ochrony zapewniany przez Kartę nienaruszający poziomu ochrony zagwarantowanego w tej konwencji

(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 49 ust. 1)

(zob. pkt 92)

Streszczenie

W odpowiedzi na odesłanie prejudycjalne przedstawione przez Supreme Court (sąd najwyższy Irlandia) Trybunał, orzekając w składzie wielkiej izby, uściślił obowiązki wykonującego nakaz organu sądowego, w przypadku gdy osoba, której dotyczy nakaz aresztowania wydany na podstawie umowy o handlu i współpracy zawartej ze Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (zwanej dalej „umową o handlu i współpracy”) ( 1 ), powołuje się na ryzyko naruszenia prawa podstawowego w razie przekazania jej do Zjednoczonego Królestwa.

Sędzia okręgowy Magistrates’ Courts of Northern Ireland (sądu pierwszej instancji w Irlandii Północnej, Zjednoczone Królestwo) wydał przeciwko MA cztery nakazy aresztowania w związku z przestępstwami związanymi z terroryzmem, popełnionymi w lipcu 2020 r., z których niektóre mogą uzasadniać orzeczenie kary dożywotniego pozbawienia wolności.

Jesienią 2022 r. High Court (wysoki trybunał, Irlandia) zarządził przekazanie MA do Zjednoczonego Królestwa. MA zaskarżył to orzeczenie do sądu odsyłającego. Podnosi on, że jego przekazanie do Zjednoczonego Królestwa jest niezgodne z zasadą ustawowej określoności czynów zabronionych i kar, ustanowioną w szczególności w art. 7 EKPC ( 2 ).

Sąd odsyłający wyjaśnia, że w przypadku przekazania i skazania MA w Zjednoczonym Królestwie jego ewentualne warunkowe zwolnienie będzie podlegało uregulowaniu Zjednoczonego Królestwa przyjętemu po domniemanym popełnieniu rozpatrywanych przestępstw. Warunkowe zwolnienie osoby skazanej za przestępstwa takie jak te, o które podejrzany jest MA, wymaga obecnie zatwierdzenia przez wyspecjalizowany organ i może nastąpić dopiero po odbyciu przez tę osobę dwóch trzecich kary. Nie było tak w przypadku dawnego systemu, który przewidywał automatyczne warunkowe zwolnienie po odbyciu przez skazanego połowy kary.

W tym kontekście, w szczególności w świetle gwarancji oferowanych przez system sądowy Zjednoczonego Królestwa w odniesieniu do stosowania EKPC, braku wykazania istnienia systemowej nieprawidłowości, która pozwalałaby założyć w przypadku przekazania MA prawdopodobne i rażące naruszenie praw zagwarantowanych przez EKPC, a także możliwości wystąpienia przez MA do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, sąd odsyłający nie uwzględnił argumentacji MA opartej na ryzyku naruszenia art. 7 EKPC.

Sąd ten zastanawia się jednak, czy do podobnego wniosku można dojść w odniesieniu do ryzyka naruszenia art. 49 ust. 1 Karty ( 3 ), który stanowi w szczególności, że nie wymierza się kary surowszej od tej, którą można było wymierzyć w czasie, gdy czyn zabroniony pod groźbą kary został popełniony. Ponadto rozważania tego sądu dotyczą tego, czy państwo wykonujące nakaz jest właściwe do wypowiedzenia się w przedmiocie argumentacji opartej na niezgodności z art. 49 ust. 1 Karty przepisów dotyczących kar, które mogą być stosowane w państwie wydającym nakaz, mimo że to ostatnie państwo nie jest zobowiązane do przestrzegania Karty, a Trybunał ustanowił wysokie wymogi w zakresie uwzględniania ryzyka naruszenia praw podstawowych w wydającym nakaz państwie członkowskim.

Ocena Trybunału

W pierwszej kolejności Trybunał, po odrzuceniu możliwości stosowania decyzji ramowej 2002/584 ( 4 ) przy wykonywaniu nakazów aresztowania rozpatrywanych w postępowaniu głównym, wskazał, że ze struktury tytułu VII części trzeciej umowy o handlu i współpracy, który dotyczy współpracy w sprawach karnych, a w szczególności z funkcji, jaką pełnią, odpowiednio, art. 600–604 tej umowy ( 5 ), wynika, że państwo członkowskie może odmówić wykonania nakazu aresztowania wydanego przez Zjednoczone Królestwo wyłącznie z powodów wynikających z umowy o handlu i współpracy.

W tym kontekście, jak przypomniano w art. 524 ust. 2 umowy o handlu i współpracy, państwa członkowskie mają obowiązek przestrzegania Karty, ponieważ decyzja o przekazaniu stanowi stosowanie prawa Unii w rozumieniu art. 51 ust. 1 Karty. Wykonujące nakaz organy sądowe państw członkowskich są zatem zobowiązane do zagwarantowania poszanowania praw podstawowych przyznanych między innymi w art. 49 ust. 1 Karty osobie, której dotyczy nakaz aresztowania wydany na podstawie umowy o handlu i współpracy, przy czym okoliczność, że Karta nie stosuje się do Zjednoczonego Królestwa, jest w tym względzie pozbawiona znaczenia.

W drugiej kolejności Trybunał podkreślił, że wynikający z orzecznictwa dotyczącego decyzji ramowej 2002/584 ( 6 ) wymóg przeprowadzenia dwuetapowego badania nie może zostać przeniesiony na grunt umowy o handlu i współpracy. Uproszczony i skuteczny system przekazywania ustanowiony tą decyzją ramową opiera się bowiem na zasadzie wzajemnego zaufania, która w sposób szczególny kształtuje stosunki między państwami członkowskimi i z której wynika domniemanie poszanowania praw podstawowych przez wydające nakaz państwo członkowskie. Oczywiście nie można wykluczyć, że umowa międzynarodowa mogłaby ustanowić wysoki poziom zaufania między państwami członkowskimi a niektórymi państwami trzecimi, takimi jak niektóre państwa członkowskie Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Stwierdzenia tego nie można jednak rozszerzyć na wszystkie państwa trzecie, a w szczególności na Zjednoczone Królestwo.

Przede wszystkim umowa o handlu i współpracy nie ustanawia między Unią a Zjednoczonym Królestwem uprzywilejowanych stosunków, które mogłyby uzasadniać ten wysoki poziom zaufania. W szczególności Zjednoczone Królestwo nie jest częścią europejskiej przestrzeni bez granic wewnętrznych, na której utworzenie zezwala między innymi zasada wzajemnego zaufania. Następnie, o ile z brzmienia umowy o handlu i współpracy wynika, że współpraca między Zjednoczonym Królestwem a państwami członkowskimi opiera się na długotrwałym poszanowaniu ochrony podstawowych praw i wolności osób fizycznych ( 7 ), o tyle współpraca ta nie jest przedstawiana jako oparta na zachowaniu między zainteresowanymi państwami wzajemnego zaufania, które istniało przed wystąpieniem Zjednoczonego Królestwa z Unii w dniu 31 stycznia 2020 r. Wreszcie istnieją znaczące różnice między postanowieniami umowy o handlu i współpracy dotyczącymi mechanizmu przekazywania a odpowiadającymi im przepisami decyzji ramowej 2002/584.

W trzeciej kolejności Trybunał doprecyzował w tych okolicznościach badanie, do którego przeprowadzenia zobowiązany jest wykonujący nakaz organ sądowy, gdy osoba, której dotyczy nakaz, powołuje się przed nim na istnienie ryzyka naruszenia art. 49 ust. 1 Karty w wypadku przekazania jej do Zjednoczonego Królestwa. Podkreślił on, że obowiązek poszanowania praw podstawowych nakłada na wykonujący nakaz organ sądowy obowiązek konkretnego ustalenia, w wyniku odpowiedniego badania, czy istnieją istotne podstawy, aby sądzić, że wspomniana osoba jest narażona na rzeczywiste ryzyko takiego naruszenia. W tym celu wykonujący nakaz organ sądowy powinien zbadać wszystkie okoliczności istotne dla oceny przewidywalnej sytuacji osoby, której dotyczy nakaz, w przypadku przekazania jej do Zjednoczonego Królestwa, co zakłada, w odróżnieniu od wspomnianego dwuetapowego badania, jednoczesne uwzględnienie zarówno przepisów i praktyk stosowanych ogólnie w tym państwie, jak i specyfiki indywidualnej sytuacji tej osoby. Organ ten będzie mógł odmówić wykonania nakazu aresztowania wydanego na podstawie umowy o handlu i współpracy wyłącznie wtedy, gdy w świetle indywidualnej sytuacji osoby, której dotyczy nakaz, będzie posiadał obiektywne, wiarygodne, dokładne i należycie zaktualizowane dane wykazujące istotne podstawy, by sądzić, że występuje rzeczywiste ryzyko naruszenia art. 49 ust. 1 Karty.

Ponadto, zanim wykonujący nakaz organ sądowy będzie mógł odmówić wykonania nakazu aresztowania, musi on, zgodnie z obowiązkiem wzajemnego wspierania się w dobrej wierze ustanowionym w art. 3 ust. 1 umowy o handlu i współpracy, wystąpić uprzednio do wydającego nakaz organu sądowego o przekazanie informacji dotyczących przepisów prawa wydającego nakaz państwa członkowskiego i sposobu, w jaki przepisy te mogą zostać zastosowane do indywidualnej sytuacji osoby, której dotyczy nakaz, a także, w razie potrzeby, o dodatkowe gwarancje w celu wykluczenia ryzyka naruszenia art. 49 ust. 1 Karty.

Wreszcie, jeśli chodzi o zakres tego ostatniego postanowienia, Trybunał wyjaśnił, że środek dotyczący wykonania kary będzie niezgodny z tym postanowieniem tylko wtedy, gdy prowadzi on do zmiany z mocą wsteczną samego zakresu kary grożącej w dniu popełnienia danego przestępstwa, skutkując w ten sposób wymierzeniem kary surowszej. Nie jest tak w przypadku, gdy środek ten ogranicza się do podwyższenia progu dopuszczalności ubiegania się o warunkowe zwolnienie. Inaczej może być jednak w szczególności wówczas, gdy wspomniany środek w swej istocie znosi możliwość warunkowego zwolnienia lub gdy stanowi część szeregu środków prowadzących do zaostrzenia swoistego charakteru pierwotnie grożącej kary.

( 1 ) Umowa o handlu i współpracy między Unią Europejską i Europejską Wspólnotą Energii Atomowej, z jednej strony, a Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej, z drugiej strony (Dz.U. 2021, L 149, s. 10).

( 2 ) Europejska Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisana w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (zwana dalej „EKPC”).

( 3 ) Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (zwana dalej „Kartą”).

( 4 ) Decyzja ramowa Rady 2002/584/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie europejskiego nakazu aresztowania i procedury wydawania osób między państwami członkowskimi (Dz.U. 2002, L 190, s. 1).

( 5 ) Artykuły te dotyczą w szczególności przypadków odmowy wykonania nakazu aresztowania wydanego na podstawie umowy o handlu i współpracy, a także gwarancji, jakich w szczególnych przypadkach powinno udzielić państwo wydające nakaz.

( 6 ) Co się tyczy wykonywania europejskiego nakazu aresztowania, wykonujący nakaz organ sądowy powinien w ramach pierwszego etapu ustalić, czy istnieją dane świadczące o istnieniu rzeczywistego ryzyka naruszenia w wydającym nakaz państwie członkowskim rozpatrywanego prawa podstawowego ze względu albo na nieprawidłowości systemowe lub ogólne, albo na nieprawidłowości dotykające szczególnie obiektywnie możliwej do zidentyfikowania grupy osób. W ramach drugiego etapu badania organ ten powinien zbadać, w sposób konkretny i dokładny, w jakim zakresie nieprawidłowości stwierdzone w ramach pierwszego etapu mogą mieć wpływ na sytuację osoby wskazanej w europejskim nakazie aresztowania oraz czy z uwagi na jej sytuację osobistą istnieją poważne i sprawdzone podstawy, aby uznać, że ta osoba będzie narażona na rzeczywiste ryzyko naruszenia rozpatrywanego prawa podstawowego w przypadku przekazania jej do wydającego nakaz państwa członkowskiego.

( 7 ) Artykuł 524 ust. 1 umowy o handlu i współpracy.