1.

Skarżący w postępowaniu głównym zamieszkują, w zależności od sprawy, w Belgii, w Niemczech i we Francji, natomiast pracują w Luksemburgu. Z tego powodu podlegają luksemburskim przepisom w dziedzinie zabezpieczenia społecznego. Treść odpowiednich przepisów tego prawa jest znana Trybunałowi, który między innymi w następstwie wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego przez conseil supérieur de la sécurité sociale (wysoką radę ds. zabezpieczenia społecznego, Luksemburg) ( 2 ), miał sposobność przedstawienia tej treści, gdy opisywał ramy prawne w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants (Dziecko współmałżonka pracownika przygranicznego) ( 3 ), który to wyrok dotyczył tego samego dodatku rodzinnego, co ten rozpatrywany w niniejszych sprawach połączonych.

2.

Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie dotyczą bowiem po raz kolejny przepisów prawa luksemburskiego, które stanowią, że pracownikowi przygranicznemu od dnia 1 sierpnia 2016 r. dodatek rodzinny przysługuje wyłącznie na dzieci, do których odnosi się pojęcie „członka rodziny” zdefiniowane w tych przepisach, a mianowicie dzieci pochodzące z małżeństwa, dzieci pozamałżeńskie oraz dzieci adoptowane.

3.

Wnioski te zostały złożone przez Cour de cassation (sąd kasacyjny, Luksemburg) w ramach dwunastu sporów między szeregiem pracowników przygranicznych a Caisse pour l’avenir des enfants (kasą na rzecz przyszłości dzieci, zwaną dalej „CAE”), które to spory dotyczą odmowy przyznania tym pracownikom przez tę kasę dodatku rodzinnego na dziecko współmałżonka lub, zależnie od przypadku, zarejestrowanego partnera, z tego powodu, że dzieci nie łączyły żadne więzi filiacyjne z owymi pracownikami przygranicznymi, w związku z czym nie miały one statusu „członka rodziny”, w myśl definicji pojęcia zawartej w tych przepisach.

4.

W tym kontekście sąd odsyłający chciałby uzyskać wyjaśnienia dotyczące pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu dziecka”, które to pojęcie zostało wypracowane w orzecznictwie Trybunału dotyczącym wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia (WE) nr 883/2004 ( 4 ), a także art. 7 ust. 2 rozporządzenia (UE) nr 492/2011 ( 5 ).

5.

Poza art. 45 TFUE dla niniejszej sprawy istotne są: art. 2 dyrektywy 2004/38 ( 6 ), art. 1 lit. i), art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 1, art. 4, art. 67 i art. 68 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 883/2004, art. 7 ust. 1 i 2, art. 36 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, a także art. 1 oraz art. 2 ust. 1 lit. c) i art. 2 ust. 2 dyrektywy 2014/54 ( 7 ).

6.

Istotnymi przepisami są art. 269 i 270 code de la sécurité sociale (kodeksu zabezpieczenia społecznego) ( 8 ).

7.

Artykuł 269 tego kodeksu, zatytułowany „Warunki przyznania”, stanowi w ust. 1:

„Wprowadza się dodatek służący zabezpieczeniu przyszłości dzieci, zwany dalej »dodatkiem rodzinnym«.

Prawo do dodatku rodzinnego przysługuje na:

8.

Artykuł 270 tego kodeksu stanowi:

„Do celów stosowania art. 269 ust. 1 lit. b) członkami rodziny danej osoby, na rzecz których przysługuje prawo do dodatku rodzinnego, są dzieci pochodzące z małżeństwa, dzieci pozamałżeńskie oraz dzieci adoptowane przez tę osobę”.

9.

Z dwunastu postanowień odsyłających w sprawach połączonych od C‑296/24 do C‑307/24 wynika, że CAE, działając na podstawie art. 269 i 270 kodeksu zabezpieczenia społecznego, odebrała skarżącym w sporach w postępowaniu głównym ( 9 ), ze skutkiem od dnia 1 sierpnia 2016 r., prawo do dodatków rodzinnych otrzymywanych przez dzieci ich małżonki lub zarejestrowanego partnera, z tego powodu, że dzieci te, z uwagi na brak więzów filiacyjnych ze skarżącymi, nie miały statusu „członka rodziny” w rozumieniu art. 270 code de la sécurité sociale.

10.

Conseil arbitral de la sécurité sociale (rada arbitrażowa ds. zabezpieczenia społecznego, Luksemburg) uwzględniła środek odwoławczy zmierzający do przywrócenia wypłaty rozpatrywanego dodatku rodzinnego. Jednakże Conseil supérieur de la sécurité sociale (wysoka rada ds. zabezpieczenia społecznego, Luksemburg) zmieniła to orzeczenie i utrzymała w mocy orzeczenie CAE odbierające skarżącym prawo do tego dodatku.

11.

Skarżący wnieśli skargi do Cour de cassation (sądu kasacyjnego, Luksemburg) podnosząc między innymi, że orzeczenie to jest sprzeczne z prawem Unii, a w szczególności, że opiera się ono na zawężającej wykładni pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu dziecka” niebędącego dzieckiem biologicznym pracownika przygranicznego, która to wykładnia stoi w sprzeczności z orzecznictwem wywodzącym się między innymi z wyroku Caisse pour l’avenir des enfants.

12.

Sąd odsyłający wskazuje, że w wyroku tym Trybunał, dokonując wykładni art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 oraz art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38, uzależnił prawo pracownika przygranicznego do otrzymywania rozpatrywanego dodatku rodzinnego na dziecko jego małżonki, z którym nie łączy go więź filiacyjna, od wykazania, że spełnia on przesłankę dotyczącą uczestniczenia w utrzymaniu tego dziecka.

13.

Jeśli chodzi o ewolucję dokonywanej przez Trybunał wykładni tej przesłanki, sąd odsyłający wskazuje przede wszystkim, że Trybunał początkowo posługiwał się pojęciem „uczestniczenia w utrzymaniu”, aby stwierdzić w wyrokach Bernini ( 10 ), Meeusen ( 11 ), Komisja/Niderlandy ( 12 ) oraz Giersch i in. ( 13 ), że pracownikowi przygranicznemu przysługuje prawo do świadczenia państwowego z tytułu przywileju socjalnego, w tym wypadku pomocy finansowej na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, na rzecz własnego dziecka, jeżeli w dalszym ciągu uczestniczy w utrzymaniu tego dziecka.

14.

Następnie sąd ten powołuje się na wyrok Depesme i in. ( 14 ), w którym Trybunał wyjaśnił zakres znaczeniowy tego pojęcia, nadal w kontekście przywileju socjalnego, jakim jest pomoc finansowa na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, lecz w odniesieniu do dziecka, którego nie łączy więź filiacyjna z pracownikiem przygranicznym.

15.

Wreszcie sąd odsyłający wskazuje, że Trybunał ostatnio posłużył się tym pojęciem w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants ( 15 ) w celu ustalenia, czy pracownikowi przygranicznemu przysługuje przywilej socjalny, jakim jest wypłata dodatku rodzinnego na dziecko, z którym nie łączy go więź filiacyjna. W tym kontekście Trybunał orzekł między innymi, że wymóg, aby pracownik przygraniczny miał udział w utrzymaniu tego dziecka, wynika z sytuacji faktycznej, której ocena na podstawie dowodów przedstawionych przez zainteresowanego jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, przy czym nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru.

16.

Sąd odsyłający wnioskuje na tej podstawie, że nawet jeśli pojęcie to w myśl orzecznictwa Trybunału wpisuje się w ramy sytuacji faktycznej, nie jest ono jednakże wyłączone spod kontroli sprawowanej przez Trybunał. Sąd ten uważa bowiem, powołując się na wyrok Depesme i in. ( 16 ) że chodzi tu, w kontekście uregulowań odnoszących się do korzystania z przywilejów socjalnych, o autonomiczne pojęcie prawa Unii, które wymaga jednolitego stosowania i jednolitej wykładni.

17.

W tych okolicznościach Cour de cassation (sąd kasacyjny), postanowieniami z dnia 25 kwietnia 2024 r., które wpłynęły do sekretariatu Trybunału w dniu 26 kwietnia 2024 r., postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, których brzmienie jest identyczne w każdej ze spraw połączonych od C‑296/24 do C‑307/24:

18.

Uwagi na piśmie zostały przedstawione przez skarżących w postępowaniu głównym, w każdej ze spraw połączonych, przez CAE, rząd czeski, a także przez Komisję Europejską. Trybunał zadecydował o nieprzeprowadzaniu rozprawy w niniejszych sprawach.

19.

Poprzez swoje dwa pytania prejudycjalne, które moim zdaniem należy analizować łącznie, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału zasadniczo o doprecyzowanie wykładni pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka, które to pojęcie zostało wypracowane w orzecznictwie Trybunału odnoszącym się do wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) i art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 oraz art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, w szczególności w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants.

20.

W niniejszej opinii przedstawię najpierw kilka ogólnych uwag dotyczących okoliczności prawnych, będących źródłem wątpliwości sformułowanych przez sąd odsyłający (sekcja A), a następnie zajmę się pochodzeniem, ewolucją (sekcja B) oraz zakresem tego pojęcia, wypracowanego przez orzecznictwo Trybunału (sekcja C). Wreszcie, w celu zapewnienia jednolitej wykładni tego pojęcia, zaproponuję wprowadzenie domniemania opartego na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego pracownika przygranicznego i dziecka jego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera (sekcja D).

21.

Z lektury wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszej sprawie wynika, że sąd odsyłający opiera się na orzecznictwie Trybunału w tej dziedzinie, a w szczególności na orzecznictwie wywodzącym się z wyroku Caisse pour l’avenir des enfants. Jak wspomniałem we wprowadzeniu do niniejszej opinii, rozpatrywane sprawy wpisują się w nurt zapoczątkowany sprawą, w której zapadł tamten wyrok, która to sprawa również dotyczyła reformy systemu przyznawania świadczeń rodzinnych w Luksemburgu. Owa reforma, która weszła w życie w dniu 1 sierpnia 2016 r., zmieniła code de la sécurité sociale (kodeks zabezpieczenia społecznego), między innymi wyłączając z zakresu pojęcia „członka rodziny”, zdefiniowanego w art. 270 tego kodeksu, dzieci współmałżonka lub partnera ( 17 ). W tamtej sprawie Trybunał miał za zadanie ustalić, czy rozpatrywany dodatek rodzinny powinien być wypłacany pracownikowi przygranicznemu na dziecko współmałżonka, z którym to dzieckiem nie łączyła go więź filiacyjna ( 18 ).

22.

W tym względzie, jak wskazuje sam sąd odsyłający, Trybunał w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants wyjaśnił w pierwszej kolejności, że dodatek rodzinny powiązany z wykonywaniem przez pracownika przygranicznego pracy najemnej w państwie członkowskim stanowi przywilej socjalny ( 19 ) w rozumieniu art. 45 TFUE i art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 ( 20 ). W drugiej kolejności, Trybunał orzekł, że art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia nr 883/2004 w związku z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 i art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38, należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie obowiązywaniu przepisów państwa członkowskiego, na podstawie których pracownicy przygraniczni mogą otrzymywać dodatek rodzinny powiązany z faktem wykonywania przez nich pracy najemnej w tym państwie członkowskim jedynie na własne dzieci, z wyłączeniem dzieci ich współmałżonka, z którymi nie łączy ich więź filiacyjna, jednak w których utrzymaniu uczestniczą, podczas gdy prawo do pobierania tego dodatku przysługuje każdemu dziecku mającemu miejsce zamieszkania w tym państwie członkowskim ( 21 ).

23.

Co się tyczy niniejszych spraw, według mnie istotne jest, aby uściślić, że sąd odsyłający poprzez swoje pytania prejudycjalne nie kwestionuje wniosków płynących z wyroku Caisse pour l’avenir des enfants, ani orzecznictwa, na którym Trybunał oparł się w tym wyroku ( 22 ). Dokładniej rzecz ujmując, z postanowienia odsyłającego wynika, że sąd ten raczej nie ma wątpliwości, iż rozróżnienie oparte na miejscu zamieszkania wprowadzone na mocy przepisów rozpatrywanych w postępowaniu głównym, stanowi dyskryminację pośrednią ze względu na przynależność państwową ( 23 ). Wprost przeciwnie, wychodząc z tego założenia sąd odsyłający, jak się wydaje, uznał, że w wyroku tym Trybunał uzależnił prawo pracownika przygranicznego do uzyskania dodatku rodzinnego na dziecko jego współmałżonka lub partnera, z którym to dzieckiem nie łączy go więź filiacyjna, od wykazania, że spełnia on przesłankę uczestniczenia w utrzymaniu tego dziecka ( 24 ).

24.

Jak wynika z postanowień odsyłających i przedstawionych przez strony uwag na piśmie, wątpliwości sądu odsyłającego biorą się bowiem raczej stąd, że w następstwie wyroku Caisse pour l’avenir des enfants, CAE nie odmawia już automatycznie przyznania pracownikom przygranicznym niebędącym rezydentami rozpatrywanego dodatku rodzinnego na dzieci ich współmałżonka lub zarejestrowanego partnera. Instytucja ta odmawia jednak przyznania tego dodatku opierając się na ścisłym stosowaniu wynikającego z tego wyroku pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu”. Skoro zatem sąd odsyłający uważa, że pojęcie to jest autonomicznym pojęciem prawa Unii, wyrażane przez ten sąd wątpliwości dotyczą wyłącznie tego, jaką wykładnię tego pojęcia należy przyjąć.

25.

Zanim przedstawię Trybunałowi propozycje wyjaśnień, o które wnioskuje sąd odsyłający, dotyczących zakresu wykładni tego pojęcia, dla zapewnienia przejrzystości pragnę przedstawić jego pochodzenie i ewolucję, jaką przeszło w orzecznictwie Trybunału.

26.

Jak wiadomo, Trybunał po raz pierwszy użył wyrażenia „uczestniczenie w utrzymaniu” w orzecznictwie dotyczącym pomocy finansowej na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego na rzecz dzieci pracowników migrujących. Wymóg dalszego „uczestniczenia w utrzymaniu” studenta umożliwiał bowiem ustalenie, że między pracownikiem a dzieckiem istnieje niezbędna więź.

27.

Mimo że Trybunał wypowiadał się już od lat 1980 w przedmiocie pomocy przyznawanej na utrzymanie i pobieranie nauki przez studentów ( 25 ), dopiero w wyroku Bernini, wydanym w 1992 r., wprowadził on wymóg odnoszący się do konieczności dalszego„uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka w okresie odbywania przez nie studiów poza przyjmującym państwem członkowskim. W wyroku tym Trybunał przypomniał, że pracownik migrujący może powoływać się na art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68 ( 26 ), w celu uzyskania prawa do świadczeń socjalnych przewidzianych w przepisach tego przyjmującego państwa członkowskiego na rzecz dzieci pracowników krajowych. Trybunał wskazał jednakże, opierając się na wyroku Lebon ( 27 ), że prawo to stanowi dla tego pracownika przywilej socjalny w rozumieniu tego przepisu „wyłącznie jeżeli w dalszym ciągu zapewnia on utrzymanie swojemu zstępnemu” ( 28 ).

28.

Trybunał orzekł zatem, że jeżeli pracownik nadal uczestniczy w utrzymaniu dziecka, może ono powoływać się na ten przepis w celu uzyskania finansowania studiów na tych samych warunkach co dzieci pracowników krajowych, w szczególności bez konieczności spełnienia dodatkowej przesłanki dotyczącej zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego ( 29 ).

29.

Później, w wyrokach Meeusen ( 30 ), Komisja/Niderlandy ( 31 ) lub Giersch i in. ( 32 ), Trybunał przypomniał, że członkowie rodziny pozostający na utrzymaniu pracownika migrującego są pośrednimi beneficjentami równego traktowania, z jakiego korzysta ten pracownik, w związku z czym rozpatrywane w tych sprawach świadczenia, a mianowicie stypendia na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, mogą zostać przyznane temu pracownikowi wyłącznie w przypadku, gdy ów pracownik nadal uczestniczy w utrzymaniu dziecka.

30.

W wyrokach tych Trybunał nie definiuje natomiast znaczenia pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka. Wyroki te pozwalają jednakże zrozumieć kontekst, w który wpisuje się to pojęcie. Trybunał musiał bowiem ustalić, czy prawo do rozpatrywanych świadczeń przyznawanych przez państwo, a mianowicie stypendiów na pobieranie nauki, stanowi dla pracownika migrującego przywilej socjalny w rozumieniu art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 1612/68. Twierdząca odpowiedź Trybunału na to pytanie była jednakże uzależniona od spełnienia przesłanki, że „pracownik w dalszym ciągu utrzymuje dziecko” ( 33 ). Skoro zatem członkowie rodziny migrującego pracownika byli pośrednimi beneficjentami równego traktowania, z jakiego korzysta ów pracownik na podstawie tego przepisu, przesłanka ta odpowiadała potrzebie wykazania więzi między dzieckiem a tym pracownikiem w celu ustalenia, mając na uwadze wymogi równego traktowania pracowników i koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, czy dane państwo członkowskie ma obowiązek wypłacania rozpatrywanego świadczenia.

31.

W tym kontekście orzeczniczym decydujący etap w rozwoju tej linii orzecznictwa został osiągnięty w wyroku Depesme i in. ( 34 ). W sprawie, w której zapadł tamten wyrok, sąd odsyłający, odnosząc się do wyroku Giersch i in., chciał ustalić w pierwszej kolejności, czy pojęcie „dziecka pracownika przygranicznego” obejmuje dzieci współmałżonka lub uznanego na mocy prawa krajowego partnera tego pracownika. Trybunał orzekł, przyjmując za podstawę pojęcie „członka rodziny” z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38 ( 35 ), że „przez dziecko pracownika przygranicznego, które może pośrednio korzystać z określonych art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011 przywilejów socjalnych, takich jak finansowanie nauki w szkole wyższej przyznane przez państwo członkowskie dzieciom pracowników wykonujących aktywność zawodową lub pracowników, którzy wykonywali taką aktywność w tym państwie, rozumie się nie tylko dziecko posiadające więź filiacyjną z tym pracownikiem, lecz również dziecko współmałżonka lub zarejestrowanego partnera tego pracownika, w sytuacji gdy ten ostatni ma udział w utrzymywaniu tego dziecka” ( 36 ).

32.

We wspomnianych sprawach sąd odsyłający w drugiej kolejności stawia sobie pytanie o wpływ rozmiaru wkładu pracownika przygranicznego w utrzymanie dziecka jego współmałżonka na prawo tego dziecka do korzystania z pomocy finansowej, takiej jak rozpatrywana w tamtych sprawach ( 37 ). Aby odpowiedzieć na to pytanie, Trybunał wyjaśnił, że status członka rodziny pracownika przygranicznego pozostającego na jego utrzymaniu jest wynikiem sytuacji faktycznej. Trybunał kontynuował swoje rozumowanie, po pierwsze, wyjaśniając, że chodzi o członka rodziny, którego utrzymanie zapewnia pracownik, przy czym nie jest konieczne ustalenie powodów korzystania z tego wsparcia i stawianie sobie pytania, czy zainteresowany jest w stanie zaspokajać swoje potrzeby poprzez wykonywanie pracy zarobkowej. Po drugie, Trybunał uznał w oparciu o wyrok Lebon ( 38 ), że wykładni tej wymaga zasada, zgodnie z którą przepisy, które dotyczą swobody przemieszczania się pracowników, stanowiącej jedną z podstaw Unii, należy interpretować szeroko ( 39 ).

33.

Pragnę w szczególności wskazać, że jeśli chodzi o status członka rodziny pracownika przygranicznego, pozostającego na jego utrzymaniu, Trybunał orzekł, co należy podkreślić, iż ów status może wynikać – gdy dotyczy to sytuacji dziecka współmałżonka lub uznanego na podstawie przepisów prawa partnera tego pracownika – z obiektywnych czynników, takich jak istnienie wspólnego gospodarstwa domowego pracownika i studenta ( 40 ). Trybunał orzekł zatem, że wymóg dotyczący „udziału w utrzymaniu” dziecka wynika z sytuacji faktycznej, której ocena jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, przy czym nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru ( 41 ).

34.

Pragnę zauważyć, że mimo braku precyzyjnej definicji, Trybunał udzielił w pkt 58, 60 i 64 wyroku Depesme i in. ( 42 ) wskazówek umożliwiających nakreślenie zarysu spornego pojęcia, do których to wskazówek powrócę przy badaniu jego znaczenia ( 43 ).

35.

W wyroku Caisse pour l’avenir des enfants, którego sentencję przypomniałem powyżej ( 44 ), Trybunał przeniósł przedstawione w poprzednich punktach orzecznictwo na grunt tematyki dodatku rodzinnego dla dzieci pracowników przygranicznych ( 45 ). W odróżnieniu od spraw, które były podłożem tego orzecznictwa, sprawa ta dotyczyła dziecka, które w chwili wystąpienia istotnych okoliczności, było małoletnie ( 46 ). Niemniej w wyroku Caisse pour l’avenir des enfants Trybunał nadal posługuje się szerszym wyrażeniem „uczestniczenia w utrzymaniu”, ponieważ takie pojęcie wypracował w swoim, przedstawionym wyżej, orzecznictwie odnoszącym się do stypendiów na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego, przy czym orzecznictwo to odnosi się również do dzieci, które ukończyły 21. rok życia, mimo iż, jak stwierdził Trybunał, prawodawca Unii zakłada, że dzieci pozostają „na utrzymaniu” w każdym razie do ukończenia 21. roku życia, jak wynika to w szczególności z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38 ( 47 ). Powrócę później do tej kwestii, która wydaje mi się istotna dla niniejszych spraw ( 48 ).

36.

Co się tyczy w szczególności tego pojęcia, Trybunał, w oparciu między innymi o wyrok Depesme i in., zastosował je jako zasadnicze kryterium dla ustalenia, czy właściwy organ krajowy był obowiązany wypłacić pracownikowi przygranicznemu rozpatrywany dodatek rodzinny na dziecko jego współmałżonka, z którym to dzieckiem nie łączyła go więź filiacyjna. I tak, powołując się na pkt 64 tego wyroku, Trybunał wskazał, że wymóg, aby pracownik przygraniczny miał udział w utrzymaniu tego dziecka wynika z sytuacji faktycznej, której ocena na podstawie dowodów przedstawionych przez zainteresowanego jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, przy czym nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru ( 49 ).

37.

Należy stwierdzić, że wyrażenie „uczestniczenie w utrzymaniu dziecka” jest pojęciem, które przewija się jako myśl przewodnia w całym orzecznictwie dotyczącym, po pierwsze, pomocy finansowej na pobieranie nauki w ramach szkolnictwa wyższego dla dzieci pracowników migrujących i przygranicznych, a po drugie, dodatków rodzinnych dla dzieci tych pracowników przygranicznych ( 50 ). W swoim orzecznictwie Trybunał zamierzał bowiem zapewnić jednolitą wykładnię tego pojęcia, wskazując kryteria, które stosował każdorazowo, gdy się nim posługiwał, opierając się na zasadzie, zgodnie z którą przepisy, które dotyczą swobody przemieszczania się pracowników, stanowiącej jedną z podstaw Unii, należy interpretować szeroko ( 51 ).

38.

Lektura orzecznictwa pozwala na wyodrębnienie kilku kryteriów istotnych dla wykładni pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka.

39.

W pierwszej kolejności, Trybunał przypomniał, że zakłada się, iż dzieci pozostają na utrzymaniu w każdym razie do ukończenia 21. roku życia, jak wynika to w szczególności z art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38 ( 52 ). Trybunał uznał w tym względzie, że status członka rodziny przysługujący dziecku współmałżonka lub uznanego w przepisach prawa partnera pracownika przygranicznego, które to dziecko pozostaje na utrzymaniu tego pracownika, może obiektywnie wynikać z istnienia wspólnego gospodarstwa domowego pracownika i dziecka ( 53 ).

40.

W drugiej kolejności, mimo że Trybunał wskazał, iż wymóg, aby pracownik przygraniczny miał udział w utrzymaniu tego dziecka wynika z sytuacji faktycznej, której ocena na podstawie dowodów przedstawionych przez zainteresowanego jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, podkreślał on również wielokrotnie, iż w ramach tej oceny nie jest konieczne określanie powodów tego udziału ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru ( 54 ).

41.

W niniejszym przypadku moim zdaniem nie ulega wątpliwości, że po pierwsze, opisane przez sąd odsyłający ścisłe stosowanie przez krajowy organ administracji spornego pojęcia, prowadzące do odmowy przyznania rozpatrywanych dodatków rodzinnych, nie uwzględnia kryteriów wykładni wypracowanych przez Trybunał w jego orzecznictwie. Takie ścisłe stosowanie tego pojęcia narusza zatem zasadę równego traktowania pracowników przygranicznych, co jest niezgodne z art. 45 TFUE, ani z art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, oraz naraża na szwank ustaloną przez Trybunał zasadę szerokiej wykładni tych przepisów ( 55 ).

42.

Po drugie, mimo że wykładni tego pojęcia należy dokonywać w kontekście stanu faktycznego, którego ocena jest zadaniem organów administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądów krajowych, należy zauważyć, że niejasność kryteriów oceny z jednej strony mogłaby powodować wątpliwości niezgodne z zasadą pewności prawa, ponieważ taka niejasność kryteriów oceny utrudniłaby potencjalnym beneficjentom zrozumienie zakresu ich praw. Z drugiej strony, zainteresowani pracownicy pozostawaliby w niepewności co możliwości powołania się przez nich na art. 45 TFUE wdrożony przez art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, mimo że podlegają obowiązkowo przepisom państwa członkowskiego zatrudnienia ( 56 ).

43.

Po trzecie, należy wskazać, że mimo wyroków wydanych już przez Trybunał, CAE nadal napotyka na trudności, gdy ma zdefiniować zakres tego pojęcia w taki sposób, w jaki używa go Trybunał w swoim orzecznictwie.

44.

Wydaje mi się zatem, że należy pokrótce przeanalizować źródło tych trudności, tak by doprecyzować tę linię orzeczniczą.

45.

Pragnę podkreślić, że mimo udzielonych przez Trybunał wskazówek mających ukierunkować organy administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądy krajowe, jest oczywiste, że orzecznictwo pozostaje w pewnej mierze kazuistyczne, gdy chodzi o określenie konkretnego znaczenia pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka w ujęciu ogólnym, zważywszy na zróżnicowanie struktur rodzinnych, a w szczególności w kontekście rodzin przybranych, takich jak te, których dotyczą sprawy w postępowaniu głównym ( 57 ). Dwanaście skierowanych przez sąd odsyłający wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym świadczy o tym, że dla krajowych organów administracji takich jak w niniejszym przypadku CAE, określenie zakresu tego pojęcia nie wydaje się proste, gdy sprawa dotyczy ustalenia, czy w konkretnym przypadku dany pracownik uczestniczy w utrzymaniu dziecka swojego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera.

46.

Dla ścisłości pragnę wskazać, że w niniejszym przypadku przykładem owych trudności może być to, że zdaniem CAE, w świetle orzecznictwa Trybunału należy uwzględniać różne okoliczności, takie jak długość wspólnego życia, jakość relacji, bezpośredni udział w utrzymywaniu dziecka, kwestię prawnego miejsca zamieszkania oraz faktyczne i stałe miejsce pobytu, warunki pieczy lub zaangażowanie rodziców biologicznych lub adopcyjnych.

47.

Muszę w tym względzie przyznać, że trudno mi jest zidentyfikować wśród tych kryteriów wskazówki, których udzielił Trybunał, odnoszące się do zakresu tego pojęcia ( 58 ). Dotyczy to w szczególności przypadku, gdy ten krajowy organ administracji twierdzi, że z pkt 52 wyroku Caisse pour l’avenir des enfants wynika, iż okoliczność, że biologiczny rodzic wypłaca alimenty na rzecz dziecka, może mieć wpływ na to pojęcie.

48.

Nie podzielam tego podejścia.

49.

Treść pkt 52 wspomnianego wyroku niewątpliwie stanowi istotny element dla zrozumienia zakresu tego pojęcia, lecz nie można zgodzić się z wykładnią przyjętą przez CAE. W tej samej sprawie z postanowienia odsyłającego wynikało, że biologiczny ojciec dziecka nie płacił alimentów na rzecz matki dziecka. Trybunał zwrócił uwagę na tę okoliczność faktyczną, aby pomóc sądowi odsyłającemu w ocenie – z zastrzeżeniem weryfikacji, jakich powinien dokonać ten sąd – stwierdzając, że pracownik przygraniczny, będący współmałżonkiem matki tego dziecka uczestniczył w utrzymaniu dziecka. Nie można zatem uznać, że te twierdzenia Trybunału, po pierwsze, mają na celu wykazanie istnienia obowiązku wypłaty alimentów przez biologicznego lub adopcyjnego rodzica jako kryterium istotnego w ramach oceny okoliczności faktycznych, które to kryterium pozwala ustalić, czy dziecko współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pozostaje na utrzymaniu pracownika przygranicznego. Po drugie, nie można także uznać, że wspomniane twierdzenia stanowią kryterium pozwalające wykluczyć, iż ten pracownik uczestniczy w utrzymaniu tego dziecka. W związku z tym pkt 52 wyroku Caisse pour l’avenir des enfants nie może być interpretowany jako wskazówka, że sporne pojęcie powinno podlegać wykładni ścisłej ( 59 ).

50.

Przypomnę w tym względzie, że Trybunał orzekł już, iż status członka rodziny pozostającego na utrzymaniu nie wymaga również istnienia prawa do zobowiązań alimentacyjnych. Trybunał wyjaśnił, że gdyby tak było, łączenie rodziny zależałoby od przepisów krajowych, które są różne w różnych państwach członkowskich, co prowadziłoby do niejednolitego stosowania prawa Unii ( 60 ). Ponadto pragnę jeszcze zauważyć, że Trybunał wielokrotnie podkreślał, iż aby ocenić, czy pracownik przygraniczny ma „udział w utrzymaniu” dziecka, organy administracji i sądy krajowe nie muszą ustalać powodów tego udziału ani obliczać jego dokładnego rozmiaru ( 61 ).

51.

W związku z powyższym wydaje mi się, że wykładnia tego pojęcia powinna być spójna we wszystkich państwach członkowskich. Mając zatem na względzie pochodzenie i ewolucję orzeczniczą wspomnianego pojęcia oraz w celu zapewnienia jego jednolitej wykładni, należy ustalić, czy obiektywne kryterium świadczące o więzi wywiedzione z orzecznictwa Trybunału mogłoby skutkować powstaniem zwykłego domniemania, co przyczyniłoby się do poszanowania zasady pewności prawa.

52.

Przeanalizuję zatem istotność takiego domniemania w niniejszych sprawach.

53.

W wyroku Depesme i in. Trybunał wyznaczył granice domniemania dotyczącego zakresu pojęcia „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka.

54.

W pierwszej kolejności, z orzecznictwa tego wynika, że należy przyjąć szeroką wykładnię tego pojęcia. I tak, Trybunał przypomina, że przy dokonywaniu oceny, czy pracownik przygraniczny w danym przypadku uczestniczy w utrzymaniu dziecka swojego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, organy administracji oraz, w stosownych przypadkach, sądy krajowe powinny uwzględniać zasadę, zgodnie z którą przepisy, które dotyczą swobody przemieszczania się pracowników, stanowiącej jedną z podstaw Unii, należy interpretować szeroko ( 62 ).

55.

W drugiej kolejności, pojęcie to powinno uwzględniać definicję „członka rodziny” przewidzianą w art. 2 pkt 2 dyrektywy 2004/38. I tak, z powołanego wyżej orzecznictwa wynika, że pojęcie „członków rodziny” pracownika przygranicznego, którzy mogą pośrednio korzystać z równego traktowania na mocy art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, jest odpowiednikiem pojęcia „członków rodziny” w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. c) dyrektywy 2004/38, które obejmuje współmałżonka, partnera, z którym obywatel Unii zawarł zarejestrowany związek partnerski, bezpośrednich zstępnych, którzy nie ukończyli 21. roku życia lub pozostają na utrzymaniu oraz bezpośrednich zstępnych współmałżonka lub partnera ( 63 ). W tym względzie Trybunał przypomina, że zgodnie ze stanowiskiem prawodawcy Unii zakłada się, iż dzieci pozostają na utrzymaniu w każdym razie do ukończenia 21. roku życia, jak wynika to w szczególności z tego ostatniego przepisu ( 64 ).

56.

W trzeciej i ostatniej kolejności, z tego samego orzecznictwa wynika, że po pierwsze, status członka rodziny dziecka współmałżonka lub uznanego na podstawie przepisów prawa partnera pracownika przygranicznego, które to dziecko pozostaje „na utrzymaniu” tego pracownika, może obiektywnie wynikać z istnienia wspólnego gospodarstwa domowego tego pracownika i dziecka ( 65 ), a po drugie, że aby ocenić, czy pracownik przygraniczny ma udział w utrzymaniu tego dziecka, nie jest konieczne ustalanie powodów tego udziału pracownika przygranicznego w utrzymaniu dziecka, ani obliczanie jego dokładnego rozmiaru ( 66 ).

57.

Mając na względzie te trzy elementy, uważam, że w zupełności właściwe jest rozważenie, z zastosowaniem mutatis mutandis wyroku Depesme i in. do niniejszych spraw, domniemania zwykłego opartego na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego pracownika przygranicznego i dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera. Jak wskazuje Komisja, są to czynniki stabilności, które uwidaczniają wspólnotę rodzinną świadczącą o tym, że pracownik przygraniczny uczestniczy w utrzymaniu dziecka swojego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera, które mieszka w jego gospodarstwie domowym. Innymi słowy można zasadnie domniemywać, że dziecko to jest pośrednio uprawnione do rozpatrywanych dodatków rodzinnych, ponieważ mieszka we wspólnym gospodarstwie domowym, a zatem żyje we wspólnocie rodzinnej z tym pracownikiem. To wspólne gospodarstwo domowe wystarczy, aby powstało prawo do tych dodatków rodzinnych na takich samych zasadach jak zasady stosowane w przypadku dzieci mających więź filiacyjną z pracownikiem lub dzieci w sytuacji porównywalnej do tych zamieszkujących w państwie członkowskim zatrudnienia ( 67 ).

58.

Niezależnie od powyższego oraz mając na uwadze codzienną rzeczywistość rodzin przybranych, istotne wydaje mi się uzupełnienie o trzy dodatkowe elementy.

59.

W pierwszej kolejności domniemanie to powinno obejmować zarówno pełne ( 68 ) jak i częściowo ( 69 ) wspólne gospodarstwo domowe pracownika przygranicznego i dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera.

60.

W drugiej kolejności, wspomniane domniemanie należy stosować nie tylko do dzieci małoletnich, lecz również do młodych pełnoletnich przed ukończeniem przez nich 21. roku życia, bez własnych dochodów, zamieszkujących w gospodarstwie domowym pracownika przygranicznego i spełniających w pozostałym zakresie kryteria przewidziane w przepisach państwa członkowskiego zatrudnienia, w tym przypadku w przepisach luksemburskich, regulujących przyznawanie rozpatrywanego dodatku rodzinnego ( 70 ). W przypadku niezastosowania takiej wykładni w takich sytuacjach należałoby się obawiać znaczącej niepewności prawnej.

61.

W trzeciej i ostatniej kolejności, w sytuacji gdy mimo zamieszkiwania pracownika przygranicznego i dziecka jego współmałżonka lub zarejestrowanego partnera we wspólnym gospodarstwie domowym, pracownik ten w rzeczywistości w żaden sposób nie uczestniczyłby w kosztach utrzymania tego dziecka, organ administracyjny państwa członkowskiego, w którym wykonuje on pracę najemną, powinien mieć możliwość odmowy przyznania rozpatrywanego dodatku rodzinnego ( 71 ).

62.

Należy wskazać, że domniemanie oparte na istnieniu wspólnego gospodarstwa domowego jest spójne z zasadami pierwszeństwa w przypadku zbiegu prawa do świadczeń, przewidzianymi w rozporządzeniu nr 883/2004. Zgodnie z art. 2 ust. 1 tego rozporządzenia przygraniczni pracownicy najemni w Luksemburgu, tacy jak skarżący w sporach w postępowaniu głównym, a także ich rodziny, są objęci podmiotowym zakresem stosowania tego rozporządzenia ( 72 ). Jak wiadomo podlegają oni z tego tytułu luksemburskiemu systemowi zabezpieczenia społecznego.

63.

Mając zatem na względzie szczególny charakter świadczeń rodzinnych oraz możliwy zbieg prawa do tych świadczeń, które pochodziłyby z dwóch państw członkowskich, art. 68 tego rozporządzenia określa zasady pierwszeństwa na wypadek zbiegu, które to zasady mają na celu zapobieżenie nakładaniu się świadczeń dla tego samego dziecka za te same okresy ( 73 ). Zgodnie z art. 2 ust. 1 rozporządzenia nr 883/2004 skarżący w postępowaniu głównym podlegają zatem luksemburskim przepisom dotyczącym dodatków rodzinnych wyłącznie co do różnicy między kwotą dodatków rodzinnych należnych w Luksemburgu a kwotą wypłacaną w państwie członkowskim miejsca zamieszkania. Jest to mechanizm „dodatku dyferencyjnego”, zgodnie z którym wypłacana jest „najwyższa kwota świadczeń przewidzianych przez kolidujące ustawodawstwa” w rozumieniu art. 68 ust. 1 lit. b) ppkt i) tego rozporządzenia ( 74 ).

64.

Skoro zatem świadczenia z tego samego tytułu są przewidziane w przepisach dwóch państw członkowskich, istnienie wspólnego gospodarstwa domowego dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera z pracownikiem przygranicznym tworzy wystarczające obiektywne kryterium świadczące o więzi między tym dzieckiem a pracownikiem, aby uznać, że rozpatrywany dodatek rodzinny powinno wypłacać państwo członkowskie, w którym ten ostatni wykonuje pracę najemną, w tym przypadku Luksemburg.

65.

Z powyższych rozważań wynika, że pojęcie „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pracownika przygranicznego, stosowane przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia nr 883/2004, a także art. 7 ust. 2 rozporządzenia nr 492/2011, należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli dziecko to zamieszkuje w gospodarstwie domowym pracownika i żyje z nim we wspólnocie rodzinnej, można zasadnie domniemywać, iż jest ono pośrednio uprawnione do rozpatrywanych dodatków rodzinnych. Istnienie takiego wspólnego gospodarstwa domowego wystarczy do powstania prawa do dodatku rodzinnego przewidzianego w państwie członkowskim, w którym pracownik wykonuje pracę najemną, na takich samych zasadach jak zasady stosowane w przypadku dzieci mających z nim więź filiacyjną.

66.

Mając na względzie powyższe rozważania proponuję, aby Trybunał udzielił następującej odpowiedzi na pytania prejudycjalne przedstawione przez Cour de Cassation (sąd kasacyjny, Luksemburg):

Pojęcie „uczestniczenia w utrzymaniu” dziecka współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pracownika przygranicznego, stosowane przez Trybunał w jego orzecznictwie dotyczącym wykładni art. 45 TFUE, art. 1 lit. i) oraz art. 67 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, a także art. 7 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 492/2011 z dnia 5 kwietnia 2011 r. w sprawie swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii, należy rozumieć w ten sposób, że jeżeli dziecko współmałżonka lub zarejestrowanego partnera pracownika przygranicznego zamieszkuje we wspólnym gospodarstwie domowym, a zatem żyje we wspólnocie rodzinnej z tym pracownikiem, można zasadnie domniemywać, iż jest ono pośrednio uprawnione do rozpatrywanych dodatków rodzinnych. Istnienie takiego wspólnego gospodarstwa domowego wystarczy do powstania prawa do dodatku rodzinnego przewidzianego w państwie członkowskim, w którym pracownik wykonuje pracę najemną, na takich samych zasadach jak zasady stosowane w przypadku dzieci mających z nim więź filiacyjną.