–

w imieniu AVR-Afvalverwerking BV – P.F.C. Heemskerk oraz E.L. Vos, advocaten,

–

w imieniu NV BAR-Afvalbeheer, Gemeente Barendrecht, Gemeente Albrandswaard oraz Gemeente Ridderkerk – L. Bozkurt, advocate,

–

w imieniu NV Irado – D.B. Zieren, advocaat,

–

w imieniu Afvalsturing Friesland NV – L.E.J. Korsten oraz M. van Wanroij, advocaten,

–

w imieniu rządu włoskiego – S. Fiorentino oraz G. Palmieri, w charakterze pełnomocników, których wspierali M. Cherubini oraz C. Colelli, avvocati dello Stato,

–

w imieniu rządu austriackiego – A. Posch oraz J. Schmoll, w charakterze pełnomocników,

–

w imieniu Komisji Europejskiej – A. Biolan, L. Malferrari oraz G. Wils, w charakterze pełnomocników,

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) i art. 12 ust. 5 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylającej dyrektywę 2004/18/WE (Dz.U. 2014, L 94, s. 65).

2

Wniosek ten został przedstawiony w ramach sporu między AVR‑Afvalverwerking BV (zwaną dalej „AVR”) a NV BAR‑Afvalbeheer (zwaną dalej „BAR”), Gemeente Barendrecht (gminą Barendrecht, Niderlandy), Gemeente Albrandswaard (gminą Albrandswaard, Niderlandy), Gemeente Ridderkerk (gminą Ridderkerk, Niderlandy) (zwanymi dalej łącznie „gminami BAR”), NV Irado oraz Afvalsturing Friesland NV (zwaną dalej „AF”) w przedmiocie zamówień publicznych na zbiórkę i przetwarzanie odpadów z gospodarstw domowych w gminach BAR, które zostały bezpośrednio udzielone osobom prawnym kontrolowanym wspólnie przez instytucje zamawiające.

3

Motyw 31 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/34/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie rocznych sprawozdań finansowych, skonsolidowanych sprawozdań finansowych i powiązanych sprawozdań niektórych rodzajów jednostek, zmieniającej dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/43/WE oraz uchylającej dyrektywy Rady 78/660/EWG i 83/349/EWG (Dz.U. 2013, L 182, s. 19) stanowi:

„Skonsolidowane sprawozdania finansowe powinny prezentować działalność jednostki dominującej i jej jednostek zależnych łącznie, jako pojedynczego podmiotu gospodarczego (grupy). Za jednostki zależne należy uznać jednostki kontrolowane przez jednostkę dominującą. Kontrola powinna wynikać z posiadania większości praw głosu, ale może także istnieć na podstawie umów z innymi akcjonariuszami lub wspólnikami. W niektórych okolicznościach sprawowanie skutecznej kontroli może występować w sytuacji, gdy jednostka dominująca posiada mniejszościowy udział w jednostce zależnej lub nie posiada takich udziałów wcale. Państwa członkowskie powinny mieć prawo nakazać, aby jednostki niepodlegające kontroli, ale zarządzane według jednolitych zasad lub posiadające wspólny organ administrujący, zarządzający lub nadzorujący, były uwzględniane w skonsolidowanym sprawozdaniu finansowym”.

4

Artykuł 22 dyrektywy 2013/34, zatytułowany „Wymóg sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych”, stanowi:

„1.   Państwo członkowskie wymaga, aby każda jednostka podlegająca przepisom prawa krajowego sporządzała skonsolidowane sprawozdanie finansowe i skonsolidowane sprawozdanie z działalności, jeżeli jednostka ta (jednostka dominująca):

Państwa członkowskie ustanawiają co najmniej te umowy, o których mowa w ppkt (ii). Mogą one uzależnić stosowanie ppkt (i) od wymogu posiadania co najmniej 20 % ogółu praw głosu.

Jednakże ppkt (i) nie ma zastosowania, gdy strona trzecia ma prawa, o których mowa w lit. a), b) lub c) w stosunku do danej jednostki.

2.   Oprócz przypadków uregulowanych w ust. 1 państwa członkowskie mogą wymagać, aby każda jednostka podlegająca przepisom jego prawa krajowego sporządzała skonsolidowane sprawozdanie finansowe i skonsolidowane sprawozdanie z działalności, jeżeli:

3.   Do celów ust. 1 lit. a), b) i d) prawa głosu oraz prawa powoływania i odwoływania należące do dowolnej innej jednostki zależnej, a także prawa wszelkich osób działających w imieniu własnym, ale na rzecz jednostki dominującej lub innej jednostki zależnej, są sumowane z prawami jednostki dominującej.

4.   Do celów ust. 1 lit. a), b) i d) prawa wspomniane w ust. 3 są pomniejszane o prawa:

5.   Do celów ust. 1 lit. a) i d) łączne prawa głosu akcjonariuszy lub wspólników jednostki zależnej są pomniejszane o prawa głosu związane z akcjami lub udziałami posiadanymi przez tę jednostkę, jednostkę zależną tej jednostki lub osobę działającą w imieniu własnym, ale na rzecz tych jednostek.

6.   Bez uszczerbku dla art. 23 ust. 9 jednostka dominująca i wszystkie jej jednostki zależne są jednostkami objętymi konsolidacją niezależnie od miejsca siedziby statutowej takich jednostek zależnych.

[…]”.

5

Artykuł 23 tej dyrektywy, zgodnie ze swoim tytułem, przewiduje zwolnienia z wymogu sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych i skonsolidowanych sprawozdań z działalności, o których mowa w jej art. 22.

6

Artykuł 24 wspomnianej dyrektywy, zgodnie ze swoim tytułem, zawiera zbiór zasad dotyczących sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych.

7

Motywy 31 i 32 dyrektywy 2014/24 mają następujące brzmienie:

8

Artykuł 12 wspomnianej dyrektywy, zatytułowany „Zamówienia publiczne między podmiotami sektora publicznego”, w ust. 3 i 5 stanowi:

„3.   Niemniej jednak instytucja zamawiająca, która nie sprawuje nad osobą prawa prywatnego lub publicznego kontroli w rozumieniu ust. 1, może udzielić zamówienia publicznego tej osobie prawnej bez zastosowania przepisów niniejszej dyrektywy, jeżeli spełnione są wszystkie następujące warunki:

[…]

5.   Do celów ustalenia odsetka działalności, o którym mowa w ust. 1 akapit pierwszy lit. b), ust. 3 akapit pierwszy lit. b) i ust. 4 lit. c) uwzględnia się średni całkowity obrót – lub odpowiednią alternatywną miarę opartą na działalności, taką jak koszty poniesione przez odnośną osobę prawną lub instytucję zamawiającą – w odniesieniu do usług, dostaw i robót budowlanych za trzy lata poprzedzające udzielenie zamówienia.

[…]”.

9

Artykuły 22–24 dyrektywy 2013/34 zostały transponowane do niderlandzkiego porządku prawnego w drodze przepisów zawartych w księdze 2 Burgerlijk Wetboek (kodeksu cywilnego), zatytułowanej „Osoby prawne”.

10

Dyrektywa 2014/24 została transponowana do niderlandzkiego porządku prawnego na mocy Aanbestedingswet (ustawy o zamówieniach publicznych) z dnia 1 listopada 2012 r. (Stb. 2012, nr 542), w brzmieniu mającym zastosowanie w postępowaniu głównym (zwanej dalej „ustawą o zamówieniach publicznych”).

11

W 1995 r. gminy prowincji Fryzja (Niderlandy) utworzyły AF, wspólny podmiot zajmujący się przetwarzaniem odpadów. Po tej dacie inne niderlandzkie gminy, które nie znajdują się w tej prowincji, nabyły udziały AF.

12

Sąd odsyłający zauważa, że AF jest spółką dominującą grupy spółek zależnych, z których niektóre prowadzą działalność w dziedzinie innej niż wykonywanie zadań powierzonych AF lub jej spółkom zależnym przez gminy będące jej udziałowcami.

13

Zgodnie z uregulowaniami krajowymi transponującymi art. 22–24 dyrektywy 2013/34 AF sporządza skonsolidowane roczne sprawozdania finansowe, które zgodnie z tymi uregulowaniami krajowymi zawierają jej własne dane finansowe i dane jej spółek zależnych, innych spółek należących do grupy oraz innych osób prawnych, nad którymi może ona sprawować kontrolę lub które są zarządzane według jednolitych zasad. Elementem tych skonsolidowanych rocznych sprawozdań finansowych jest rachunek zysków i strat, w którym AF uwzględnia, po stronie przychodów, skonsolidowany obrót tych podmiotów, z wyłączeniem transakcji realizowanych między nimi.

14

Ponadto na zlecenie gmin prowincji Fryzja AF użytkuje samodzielnie składowisko odpadów (zwane dalej „składowiskiem odpadów”). Na składowisko odpadów trafiają odpady niepochodzące z gospodarstw domowych, w tym odpady przemysłowe i odpady pochodzące z projektów komunalnych, takich jak rekultywacja gleby w ramach budowy budynków lub usuwanie azbestu.

15

W 2000 r. trzy gminy w prowincji Holandia Południowa (Niderlandy) utworzyły spółkę Irado, aby zapewnić w szczególności prowadzenie przez nie gospodarki odpadami. W 2017 r. spółka Irado nabyła udziały w AF i od 1 stycznia 2017 r. zleca temu podmiotowi przetwarzanie odpadów z gospodarstw domowych, których zbiórkę prowadzi w tych trzech gminach prowincji Holandia Południowa.

16

Gminy BAR również znajdują się w tej prowincji. W 2015 r. utworzyły one BAR, aby zapewnić prowadzenie swej gospodarki odpadami.

17

Do dnia 31 grudnia 2019 r. każda z gmin BAR miała podpisaną umowę z różnymi spółkami zajmującymi się przetwarzaniem odpadów i na podstawie tych umów AVR, spółka handlowa specjalizująca się w tym sektorze, zajmowała się przetwarzaniem pochodzących z tych gmin odpadów z gospodarstw domowych, częściowo jako podwykonawca.

18

W 2019 r. gminy BAR postanowiły, że BAR nabędzie udziały w Irado, która będzie odpowiedzialna za zbiórkę i przetwarzanie ich odpadów pochodzących z gospodarstw domowych.

19

W dniu 13 grudnia 2019 r. Irado i AF zawarły umowę na dostawę, transport i przetwarzanie odpadów z gospodarstw domowych z gmin BAR od dnia 1 stycznia 2020 r.

20

W dniu 20 grudnia 2019 r. BAR i Irado zawarły umowę o świadczenie usług, która dotyczyła również przetwarzania odpadów z gospodarstw domowych pochodzących z gmin BAR.

21

W dniu 31 grudnia 2019 r. BAR nabyła udziały w Irado.

22

AVR wniosła powództwo do rechtbank Den Haag (sądu rejonowego w Hadze, Niderlandy), w którym zażądała, tytułem żądania głównego, stwierdzenia nieważności lub, tytułem żądania ewentualnego, wypowiedzenia lub zakazu realizacji umów w sprawie zamówień, o których mowa w pkt 19 i 20 niniejszego wyroku, wiążących z jednej strony BAR i Irado, a z drugiej strony Irado i AF, ze względu na to, że nie zostały spełnione warunki, na jakich instytucja zamawiająca, sprawując wspólnie z innymi instytucjami zamawiającymi kontrolę nad daną osobą prawną, może bezpośrednio udzielić zamówienia publicznego tej osobie prawnej. W powództwie tym wniesiono również o nakazanie przeprowadzenia przetargu na te zamówienia, gdyby gminy BAR nadal chciały ich udzielić.

23

W następstwie oddalenia jej powództwa przez rechtbank Den Haag (sąd rejonowy w Hadze) AVR wniosła odwołanie do Gerechtshof Den Haag (sądu apelacyjnego w Hadze, Niderlandy), który jest sądem odsyłającym.

24

Sąd ten zauważa, że strony są zgodne co do tego, iż zamówienie udzielone przez BAR na rzecz Irado i zamówienie udzielone przez Irado na rzecz AF są co do zasady objęte obowiązkiem przeprowadzenia postępowania przetargowego przewidzianym w dyrektywie 2014/24, chyba że zamówienie to może zostać udzielone bezpośrednio ze względu na kontrolę sprawowaną przez instytucję zamawiającą wspólnie z innymi instytucjami zamawiającymi nad osobą prawną, której udzielono zamówienia.

25

W konsekwencji wspomniany sąd uważa, że w celu rozstrzygnięcia zawisłego przed nim sporu należy między innymi ocenić, czy AF spełnia, w stosunku do kontrolujących ją instytucji zamawiających, warunek przewidziany w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) tej dyrektywy w związku z art. 12 ust. 5 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy, zgodnie z którym ponad 80 % działalności kontrolowanej osoby prawnej powinno być prowadzone w ramach wykonywania zadań powierzonych jej przez kontrolujące ją instytucje zamawiające, przy czym odsetek ten jest w niniejszym przypadku określany zgodnie z kryterium obrotu.

26

W tym względzie sąd odsyłający zauważa, że pozwane w postępowaniu głównym podnoszą, iż ponieważ przepisy te dotyczą wyraźnie działalności osoby prawnej, której udziela się zamówienia publicznego, właściwym obrotem może być wyłącznie obrót tejże osoby prawnej.

27

AVR twierdzi natomiast, że należy wziąć pod uwagę obrót grupy, do której należy ta osoba prawna, ponieważ jest to jedyny sposób uwzględnienia rzeczywistej sytuacji gospodarczej. W przeciwnym wypadku osoba prawna kontrolowana przez instytucje zamawiające mogłaby obejść wymóg przewidziany w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24, sztucznie dzieląc swoją działalność, tak że sama prowadziłaby w ramach grupy ponad 80 % tej działalności na rzecz tych instytucji zamawiających, zlecając jednocześnie jednej lub kilku spółkom tej grupy prowadzenie działalności na wolnym rynku.

28

Sąd odsyłający zastanawia się zatem, jaki obrót należy uwzględnić, gdy odsetek działalności, o którym mowa w tych przepisach, jest określany na podstawie kryterium obrotu, a kontrolowana osoba prawna stoi na czele grupy, w celu dokonania oceny, czy spełniony jest warunek przewidziany w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) tej dyrektywy.

29

W tym względzie sąd ten zauważa, że w ramach zawisłego przed nim sporu warunek ten jest spełniony, jeżeli uwzględnia się jedynie obrót AF, ale nie jest on spełniony, jeżeli ocenia się go na podstawie skonsolidowanych obrotów grupy, na której czele znajduje się AF.

30

Niemniej jednak sąd odsyłający wskazuje również na podnoszoną przez AVR możliwość uwzględnienia w razie potrzeby, jako właściwego obrotu, obrotu osiąganego przez podmioty, z którymi ta osoba prawna stanowi jednostkę gospodarczą w rozumieniu pojęcia „przedsiębiorstwa” w unijnym prawie konkurencji.

31

Z kolei sąd ten uważa, że gdyby Trybunał miał orzec, iż należy uwzględnić jedynie obrót kontrolowanej osoby prawnej, należałoby wówczas ustalić, czy w niniejszej sprawie pozwane w postępowaniu głównym słusznie uwzględniły obrót osiągnięty przez AF z tytułu prowadzenia przez nią składowiska odpadów.

32

W tych okolicznościach Gerechtshof Den Haag (sąd apelacyjny w Hadze, Niderlandy) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

33

Poprzez pytanie pierwsze sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 w związku z art. 12 ust. 5 akapit pierwszy tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że warunek, zgodnie z którym ponad 80 % działalności kontrolowanej osoby prawnej ma być prowadzone w ramach wykonywania zadań powierzonych jej przez kontrolujące ją instytucje zamawiające, jeżeli warunek ten jest określany na podstawie kryterium obrotu, a ta kontrolowana osoba prawna jest spółką dominującą grupy, wymaga również uwzględnienia obrotu innych podmiotów należących do tej grupy, w stosownych przypadkach na podstawie skonsolidowanego obrotu, jaki ta osoba prawna jest zobowiązana wykazać zgodnie z art. 22 i 24 dyrektywy 2013/34, lub na podstawie łącznego obrotu podmiotów, z którymi ta osoba prawna stanowi jednostkę gospodarczą w rozumieniu pojęcia „przedsiębiorstwa” w unijnym prawie konkurencji.

34

Artykuł 12 ust. 3 dyrektywy 2014/24 odnosi się do sytuacji, w której instytucja zamawiająca sprawuje, nie samodzielnie, lecz wspólnie z innymi instytucjami zamawiającymi, kontrolę nad osobą prawną podlegającą prawu prywatnemu lub prawu publicznemu i określa warunki, jakie muszą zostać spełnione, aby ta instytucja zamawiająca mogła skutecznie bezpośrednio udzielić zamówienia publicznego tej osobie prawnej.

35

W odniesieniu do kumulatywnych warunków, od których spełnienia zależy możliwość takiego udzielenia zamówienia, sąd odsyłający zwraca się do Trybunału wyłącznie o dokonanie wykładni w zakresie warunku dotyczącego procentowej części działalności, jaki kontrolowana osoba prawna powinna prowadzić w ramach zadań powierzonych jej przez instytucje zamawiające, które sprawują nad nią kontrolę, w świetle art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) tej dyrektywy w związku z art. 12 ust. 5 akapit pierwszy wspomnianej dyrektywy.

36

W konsekwencji w celu udzielenia odpowiedzi na pytania sądu odsyłającego należy w pierwszej kolejności ustalić, czy ocena kwestii spełnienia takiego warunku wymaga uwzględnienia, oprócz obrotu kontrolowanej osoby prawnej, obrotu innych podmiotów wchodzących w skład grupy, której spółką dominującą jest ta osoba prawna.

37

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem do celów dokonywania wykładni przepisu prawa Unii należy uwzględniać nie tylko jego brzmienie, lecz także jego kontekst oraz cele regulacji, której część on stanowi (zob. wyroki z dnia 17 listopada 1983 r., Merck,292/82, EU:C:1983:335, pkt 12; z dnia 22 grudnia 2022 r., Sambre & Biesme i Commune de Farciennes, C‑383/21 i C‑384/21, EU:C:2022:1022, pkt 54 i przytoczone tam orzecznictwo).

38

Po pierwsze, co się tyczy brzmienia odnośnych przepisów, należy zauważyć z jednej strony, że art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 wymaga, aby ponad 80 % „działalności” kontrolowanej osoby prawnej było prowadzone w ramach wykonywania zadań powierzonych jej przez instytucje zamawiające sprawujące nad nią kontrolę lub przez inne osoby prawne kontrolowane przez te same instytucje zamawiające.

39

Z brzmienia tego art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) nie wynika zatem, że warunek przewidziany w tym przepisie należy koniecznie oceniać wyłącznie na podstawie działalności samej kontrolowanej osoby prawnej.

40

Kryterium przewidziane w rzeczonym art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) nie odnosi się bowiem do tej osoby prawnej jako takiej, lecz do prowadzonej przez nią działalności. Nie jest zatem wykluczone, że działalność istotna dla oceny, czy przewidziany w tym przepisie warunek jest spełniony, może obejmować zarówno działalność wykonywaną bezpośrednio przez wspomnianą osobę prawną, jak i działalność prowadzoną za pośrednictwem innych podmiotów należących do grupy, której spółką dominującą jest ta sama osoba prawna.

41

Z drugiej strony, art. 12 ust. 5 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24 przewiduje, że odsetek działalności, o którym mowa w jej art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b), określa się w szczególności na podstawie średniego całkowitego obrotu, bez stawiania wymogu, aby obrót mogący odpowiednio odzwierciedlać taką działalność był ograniczony do obrotu wynikającego z działalności kontrolowanej osoby prawnej.

42

Brzmienie tego przepisu potwierdza zatem, że w celu dokonania oceny, czy spełniony jest warunek przewidziany w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) tej dyrektywy, właściwe kryterium nie ogranicza się do własnej działalności kontrolowanej osoby prawnej, lecz rozciąga się również na działalność, którą można z nią powiązać w szerszym zakresie. Jeżeli zatem, na co zezwala art. 12 ust. 5 akapit pierwszy rzeczonej dyrektywy, do celów takiej oceny przyjmuje się kryterium średniego całkowitego obrotu, obrót ten powinien być w stanie właściwie odzwierciedlać taką działalność. Wynika z tego, że obrót innych podmiotów należących do grupy, której spółką dominującą jest kontrolowana osoba prawna, ma również znaczenie dla celów takiej oceny.

43

Po drugie, wykładnię tę potwierdza kontekst, w jaki wpisują się te przepisy. W ramach kumulatywnych warunków, od których spełnienia zależy stosowanie art. 12 ust. 3 dyrektywy 2014/24, przepis ten przewiduje bowiem w akapicie pierwszym lit. c), że w kontrolowanej osobie prawnej co do zasady nie ma bezpośredniego udziału kapitału prywatnego.

44

W tym względzie motyw 32 tej dyrektywy stanowi, że w szczególności w przypadku, gdy instytucja zamawiająca wspólnie z innymi instytucjami zamawiającymi sprawuje kontrolę nad daną osobą prawną, wyłączenie stosowania procedur przewidzianych w rzeczonej dyrektywie nie powinno dotyczyć sytuacji, gdy prywatny wykonawca ma bezpośredni udział w kapitale kontrolowanej osoby prawnej, ponieważ w takich okolicznościach udzielenie zamówienia publicznego bez procedury konkurencyjnej zapewniłoby prywatnemu wykonawcy posiadającemu udział kapitałowy w tej osobie prawnej nienależną przewagę nad konkurentami.

45

Wynika z tego, że prawodawca Unii pragnął, aby możliwość bezpośredniego udzielenia zamówienia publicznego była oceniana z uwzględnieniem kontekstu gospodarczego, w jaki wpisują się wszystkie podmioty, których dotyczy takie udzielenie zamówienia. W związku z tym, poza kwestią stosunków między kontrolowaną osobą prawną a instytucjami zamawiającymi, które wspólnie sprawują nad nią kontrolę, należy wziąć pod uwagę szerszy kontekst gospodarczy, w którym działa ta osoba prawna. W związku z tym nie można pominąć istnienia grupy, na czele której znajduje się wspomniana osoba prawna.

46

Wykładnia kontekstowa art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 w związku z jej art. 12 ust. 5 akapit pierwszy potwierdza zatem, że do celów stosowania tych przepisów należy uwzględnić obrót podmiotów należących do grupy, której spółką dominującą jest odnośna osoba prawna.

47

Po trzecie, powyższe rozważania potwierdza geneza art. 12 ust. 3 wspomnianej dyrektywy.

48

Dyrektywa ta w art. 12 skodyfikowała bowiem i doprecyzowała orzecznictwo wypracowane przez Trybunał w dziedzinie bezpośredniego udzielania zamówień publicznych (wyrok z dnia 22 grudnia 2022 r., Sambre & Biesme i Commune de Farciennes, C‑383/21 i C‑384/21, EU:C:2022:1022, pkt 44 i przytoczone tam orzecznictwo).

49

Jak wynika zatem z motywu 31 dyrektywy 2014/24, prawodawca Unii, zwracając uwagę na to, że istnieje znaczna niepewność prawna co do tego, w jakim stopniu umowy w sprawie zamówień zawarte pomiędzy podmiotami sektora publicznego powinny podlegać przepisom dotyczącym zamówień publicznych, a zatem na potrzebę objaśnienia tej kwestii, uznał, że takie objaśnienia powinny opierać się na zasadach określonych w odpowiednim orzecznictwie Trybunału, a zatem nie zamierzał podważać tego orzecznictwa (wyrok z dnia 22 grudnia 2022 r., Sambre & Biesme i Commune de Farciennes, C‑383/21 i C‑384/21, EU:C:2022:1022, pkt 66 i przytoczone tam orzecznictwo).

50

W tym względzie należy przypomnieć, że przed przyjęciem tej dyrektywy Trybunał orzekł, iż w celu bezpośredniego udzielenia zamówienia publicznego kontrolowanemu podmiotowi musi on wykonywać zasadniczą część swojej działalności na rzecz kontrolującej go instytucji zamawiającej lub instytucji zamawiających, co należy oceniać z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danego przypadku, zarówno jakościowych, jak i ilościowych (zob. podobnie wyrok z dnia 8 grudnia 2016 r., Undis Servizi,C‑553/15, EU:C:2016:935, pkt 31, 32 i przytoczone tam orzecznictwo).

51

W konsekwencji, ustalając w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) wspomnianej dyrektywy, że 80 % działalności musi być prowadzone przez kontrolowaną osobę prawną w ramach wykonywania zadań powierzonych jej przez kontrolujące ją instytucje zamawiające, prawodawca Unii zamierzał uściślić kryterium zawarte w tym względzie w orzecznictwie Trybunału. Jednakże z przepisów tej dyrektywy nie wynika, że prawodawca ten uznał, iż ocena, jakiej należy dokonać w tym względzie, nie powinna już być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danego przypadku.

52

Tymczasem takie okoliczności obejmują fakt, że kontrolowana osoba prawna jest spółką dominującą grupy, w związku z czym w celu dokonania oceny jej działalności należy uwzględnić działalność, którą wykonuje ona za pośrednictwem innych podmiotów należących do tej grupy, a tym samym ich obrót, jeżeli zgodnie z art. 12 ust. 5 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24 chodzi o kryterium przyjęte w celu ustalenia, czy warunek określony w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) tej dyrektywy jest spełniony.

53

Po czwarte, taką wykładnię art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 w związku z jej art. 12 ust. 5 akapit pierwszy potwierdza cel realizowany przez te przepisy.

54

W tym względzie, jak podkreślił rzecznik generalny w pkt 52 opinii, wspomniane przepisy mają na celu zapobieganie zakłóceniom konkurencji, w tym znaczeniu, że mają one zagwarantować, by dyrektywa 2014/24 znajdowała nadal zastosowanie, gdy kontrolowana osoba prawna prowadzi działalność na rynku, a zatem może konkurować z innymi przedsiębiorstwami. W istocie bowiem taka osoba prawna nie musi być pozbawione swobody działania przez sam fakt, że decyzje jej dotyczące są kontrolowane przez jednostkę lub jednostki samorządu terytorialnego, do których należy, jeśli może ona jeszcze wykonywać znaczną część działalności gospodarczej na rzecz innych podmiotów gospodarczych. Jeżeli natomiast spełnia ona warunki określone w tych przepisach, wymyka się ona ograniczeniom wynikającym z tej dyrektywy, które są podyktowane troską o zachowanie konkurencji, która w tym przypadku nie ma już racji bytu (zob. analogicznie wyrok z dnia 8 grudnia 2016 r., Undis Servizi,C‑553/15, EU:C:2016:935, pkt 33 i przytoczone tam orzecznictwo).

55

Okoliczność natomiast, że działalność gospodarcza kontrolowanej osoby prawnej prowadzona na rzecz takich podmiotów jest wykonywana bezpośrednio przez tę osobę prawną lub za pośrednictwem innych podmiotów należących do grupy, której jest ona spółką dominującą, nie ma znaczenia dla realizacji celu polegającego na zapobieganiu zakłóceniom konkurencji. W konsekwencji w celu ustalenia, jaka jest część działalności, którą kontrolowana osoba prawna prowadzi na rzecz kontrolujących ją instytucji zamawiających, należy wziąć pod uwagę działalność innych podmiotów należących do grupy, której jest ona spółką dominującą, a tym samym obrót tych podmiotów, jeżeli jest to kryterium przyjęte w celu ustalenia, czy warunek określony w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 jest spełniony.

56

Znajduje to potwierdzenie w fakcie, że – jak zauważył rzecznik generalny w pkt 56 i 57 opinii – po pierwsze, nie jest wykluczone, iż podmioty należące do grupy mogą pośrednio korzystać z zamówień publicznych udzielonych spółce dominującej tej grupy bez przeprowadzenia procedury konkurencyjnej, co w sposób analogiczny do rozważań przedstawionych w pkt 44 niniejszego wyroku skutkowałoby przyznaniem im nienależnej korzyści w stosunku do ich konkurentów. Po drugie, realizacja celów, o których mowa w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24, przypomnianych w pkt 54 niniejszego wyroku, nie może zależeć od struktury tej grupy, co miałoby miejsce, gdyby nie uwzględniono działalności innych podmiotów należących do grupy, której spółką dominującą jest kontrolowana osoba prawna. Skutkowałoby to bowiem tym, że ta kontrolowana osoba prawna mogłaby z łatwością obejść ten przepis i nałożony w nim warunek, sztucznie dzieląc swoją działalność i powierzając część tej działalności spółkom należącym do grupy, której jest ona spółką dominującą.

57

W drugiej kolejności, należy odpowiedzieć na pytania sądu odsyłającego dotyczące zasad umożliwiających ustalenie obrotu grupy, której spółką dominującą jest kontrolowana osoba prawna, w celu dokonania oceny, czy spełnia ona warunek przewidziany w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24, a w szczególności te dotyczące znaczenia, jakie można przypisać skonsolidowanemu obrotowi ustalonemu na podstawie dyrektywy 2013/34.

58

W tym względzie z motywu 31 dyrektywy 2013/34 wynika, że skonsolidowane sprawozdania finansowe powinny prezentować działalność jednostki dominującej i jej jednostek zależnych, które są przedsiębiorstwami kontrolowanymi przez spółkę dominującą, traktując je jako jeden podmiot.

59

W tym celu art. 22 tej dyrektywy przewiduje okoliczności, w których państwa członkowskie, z zastrzeżeniem zwolnień przewidzianych w jej art. 23, są zobowiązane do nałożenia na niektóre jednostki podlegające ich prawu krajowemu obowiązku sporządzania w szczególności skonsolidowanych sprawozdań finansowych, zgodnie z art. 24 wspomnianej dyrektywy.

60

W tym względzie, jak podkreślił w istocie rzecznik generalny w pkt 62 opinii, w przypadku gdy spółka jest zobowiązana do sporządzenia skonsolidowanych sprawozdań finansowych na mocy tych przepisów, skonsolidowany obrót ustalony z tego tytułu może wiernie odzwierciedlać działalność wykonywaną przez spółkę dominującą w ramach grupy, na której czele spółka ta się znajduje, a tym samym pozwala ocenić we właściwy sposób, czy ta spółka dominująca, w przypadku gdy jest ona podmiotem, któremu udzielono bezpośrednio zamówienia publicznego, spełnia warunek przewidziany w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 w związku z jej art. 12 ust. 5 akapit pierwszy.

61

W niniejszej sprawie sąd odsyłający zauważa, że AF stoi na czele grupy spółek zależnych i że zgodnie z obowiązkiem sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych, któremu podlega ona na podstawie przepisów krajowych transponujących dyrektywę 2013/34, ustala ona w szczególności skonsolidowany obrót, który obejmuje obrót jej spółek zależnych.

62

Wynika z tego, że w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użytecznej odpowiedzi nie jest konieczne rozważanie znaczenia, jakie mogą mieć inne kryteria, takie jak kryterium istnienia jednostki gospodarczej w rozumieniu pojęcia „przedsiębiorstwa” w unijnym prawie konkurencji, do którego również odnosi się sąd odsyłający, ponieważ w świetle informacji dostarczonych przez ten sąd można stwierdzić na podstawie takiego skonsolidowanego obrotu, że warunek przewidziany w art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 w związku z jej art. 12 ust. 5 akapit pierwszy nie jest spełniony.

63

W świetle powyższych rozważań odpowiedź na pytanie pierwsze powinna brzmieć: art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 w związku z art. 12 ust. 5 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24 należy interpretować w ten sposób, że warunek, zgodnie z którym ponad 80 % działalności kontrolowanej osoby prawnej ma być prowadzone w ramach wykonywania zadań powierzonych jej przez kontrolujące ją instytucje zamawiające, jeżeli warunek ten jest określany na podstawie kryterium obrotu, a ta kontrolowana osoba prawna jest spółką dominującą grupy, wymaga również uwzględnienia obrotu innych podmiotów należących do tej grupy, w stosownych przypadkach na podstawie skonsolidowanego obrotu, jaki ta osoba prawna jest zobowiązana wykazać zgodnie z art. 22 i 24 dyrektywy 2013/34.

64

Ze względu na odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze nie jest konieczne udzielanie odpowiedzi na pytanie drugie.

65

Na rozprawie przed Trybunałem AF wniosła do Trybunału o ograniczenie w czasie skutków niniejszego wyroku, w przypadku gdyby orzekł on, że art. 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy 2014/24 w związku z art. 12 ust. 5 akapit pierwszy tej dyrektywy należy interpretować w ten sposób, że warunek dotyczący działalności kontrolowanej osoby prawnej należy oceniać z uwzględnieniem również obrotów innych podmiotów wchodzących w skład grupy, której spółką dominującą jest ta osoba prawna.

66

Na poparcie swojego wniosku AF podniosła, że wykładnia ta była dla niej nieprzewidywalna oraz że nie była ona również zobowiązana do przewidzenia takiej wykładni.

67

Należy w tym względzie przypomnieć, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem wykładnia normy prawa Unii dokonana przez Trybunał w ramach wykonania kompetencji przyznanej mu w art. 267 TFUE wyjaśnia i precyzuje znaczenie oraz zakres tej normy tak jak należy lub należało ją rozumieć i stosować od daty jej wejścia w życie. Z powyższego wynika, że sądy mogą i powinny stosować zinterpretowany w ten sposób przepis do stosunków prawnych powstałych przed wydaniem wyroku w sprawie wniosku o dokonanie wykładni, jeżeli spełnione są ponadto wszystkie pozostałe przesłanki wszczęcia przed właściwym sądem postępowania w sprawie związanej ze stosowaniem takiego przepisu (wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Towercast,C‑449/21, EU:C:2023:207, pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo).

68

Jedynie w wyjątkowych przypadkach Trybunał, stosując ogólną zasadę pewności prawa leżącą u podstaw unijnego porządku prawnego, może uznać, że należy ograniczyć ze skutkiem dla wszystkich zainteresowanych możliwość powoływania się na zinterpretowany przez niego przepis celem podważenia stosunków prawnych nawiązanych w dobrej wierze. Aby można było orzec tego rodzaju ograniczenie, powinny zostać spełnione dwie istotne przesłanki, a mianowicie dobra wiara zainteresowanych i prawdopodobieństwo wystąpienia poważnych konsekwencji (wyrok z dnia 16 marca 2023 r., Towercast,C‑449/21, EU:C:2023:207, pkt 57 i przytoczone tam orzecznictwo).

69

Tymczasem w tym względzie należy stwierdzić, że AF nie przedstawiła żadnej konkretnej okoliczności mogącej uzasadnić jej wniosek, ograniczając się do podniesienia rzekomo nieprzewidywalnego charakteru wykładni, o której mowa w pkt 65 niniejszego wyroku.

70

W tych okolicznościach nie ma podstaw do ograniczenia w czasie skutków niniejszego wyroku.

71

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (piąta izba) orzeka, co następuje:

Artykuł 12 ust. 3 akapit pierwszy lit. b) dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/24/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylającej dyrektywę 2004/18/WE w związku z art. 12 ust. 5 akapit pierwszy dyrektywy 2014/24

należy interpretować w ten sposób, że:

warunek, zgodnie z którym ponad 80 % działalności kontrolowanej osoby prawnej ma być prowadzone w ramach wykonywania zadań powierzonych jej przez kontrolujące ją instytucje zamawiające, jeżeli warunek ten jest określany na podstawie kryterium obrotu, a ta kontrolowana osoba prawna jest spółką dominującą grupy, wymaga również uwzględnienia obrotu innych podmiotów należących do tej grupy, w stosownych przypadkach na podstawie skonsolidowanego obrotu, jaki ta osoba prawna jest zobowiązana wykazać zgodnie z art. 22 i 24 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2013/34/UE z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie rocznych sprawozdań finansowych, skonsolidowanych sprawozdań finansowych i powiązanych sprawozdań niektórych rodzajów jednostek, zmieniającej dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2006/43/WE oraz uchylającej dyrektywy Rady 78/660/EWG i 83/349/EWG.