Sprawa C‑225/22

„R” S.A.

przeciwko AW „T” sp. z o.o.

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Okręgowy w Krakowie)

Wyrok Trybunału (czwarta izba) z dnia 4 września 2025 r.

Odesłanie prejudycjalne – Państwo prawne – Niezawisłość sędziowska – Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE – Skuteczna ochrona sądowa w dziedzinach objętych prawem Unii – Uregulowania i orzecznictwo krajowe zakazujące kwestionowania przez sądy krajowe umocowania sądów oraz organów konstytucyjnych lub ustalania lub oceny zgodności z prawem powołania sędziów zasiadających w tych organach – Badanie przez sąd niższej instancji poszanowania przez sąd wyższej instancji wymogów dotyczących zapewnienia niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (Polska) – Organ niebędący niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy – Pierwszeństwo prawa Unii – Możliwość uznania orzeczenia sądowego za niebyłe

Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasady niezawisłości sędziowskiej – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Pierwszeństwo i bezpośrednia skuteczność prawa Unii – Uregulowania krajowe i orzecznictwo konstytucyjne zobowiązujące sąd krajowy do zastosowania się do orzeczenia wydanego przez skład orzekający sądu wyższej instancji – Skład orzekający, w którym zasiadają sędziowie niespełniający wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy – Uregulowania krajowe uniemożliwiające temu sądowi krajowemu badanie prawidłowości ukształtowania wspomnianego składu orzekającego – Niedopuszczalność

(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)

(zob. pkt 44, 47, 53, 55–58, 62, 63; pkt 1 sentencji)
Państwa członkowskie – Obowiązki – Ustanowienie środków niezbędnych do zapewnienia skutecznej ochrony prawnej – Poszanowanie zasady niezawisłości sędziowskiej – Prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy – Obowiązki sądów krajowych – Orzeczenie organu sądowego ostatniej instancji, który nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy – Przekazanie sprawy sądowi niższej instancji celem ponownego rozpoznania – Obowiązek uznania tego orzeczenia za niebyłe – Warunek

(art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 47)

(zob. pkt 66–70; pkt 2 sentencji)

Streszczenie

Trybunał, do którego Sąd Apelacyjny w Krakowie (Polska) zwrócił się z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wypowiedział się w przedmiocie skutków orzeczenia wydanego przez organ sądowy nieposiadający statusu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.

W październiku 2021 r. Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (Polska), po rozpoznaniu skargi nadzwyczajnej, uchyliła wyrok z 2006 r., który uzyskał powagę rzeczy osądzonej, i przekazała sprawę sądowi odsyłającemu celem ponownego rozpoznania.

W tym kontekście sąd ten uważa, ze względu na wadliwość procesu nominacyjnego sędziów Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, że ten skład orzekający nie jest sądem ustanowionym na mocy ustawy w rozumieniu prawa Unii. W konsekwencji jego zdaniem nie ma potrzeby badania skutków, jakie wywołują orzeczenia takiego organu.

Sąd odsyłający zauważa jednak, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (Polska) oraz przepisy krajowe ( 1 ) zakazują mu dokonania oceny prawidłowości powołania sędziów, a zatem badania, czy Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych może zostać uznana za niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy. Zastanawiając się nad zgodnością tego orzecznictwa konstytucyjnego i tego ustawodawstwa krajowego z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”), sąd odsyłający zwrócił się do Trybunału z pytaniem, czy może odstąpić od ich stosowania i uznać orzeczenie z października 2021 r. za niebyłe.

Ocena Trybunału

W pierwszej kolejności, co się tyczy zakazu badania prawidłowości powołania sędziów zasiadających w składzie orzekającym Sądu Najwyższego, Trybunał uznał, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty oraz zasada pierwszeństwa prawa Unii stoją na przeszkodzie uregulowaniom państwa członkowskiego i orzecznictwu konstytucyjnemu zobowiązującym sąd krajowy do zastosowania się do orzeczenia sądu wyższej instancji, w przypadku gdy na podstawie orzeczenia Trybunału ten sąd krajowy ustali, że co najmniej jeden z sędziów zasiadających w składzie orzekającym nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy, oraz uniemożliwiającym badanie prawidłowości ukształtowania wspomnianego składu orzekającego.

W niniejszej sprawie Trybunał zauważył, że orzeczenie z 2021 r. nakazujące ponowne rozpoznanie sprawy zostało wydane przez organ ostatniej instancji, któremu Trybunał odmówił statusu sądu w wyroku Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) ( 2 ), ponieważ organ ten nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa Unii oraz ze skutkami wiążącymi się z takim orzeczeniem Trybunału okoliczność ta nie może zostać pominięta przez sąd. A zatem do sądu odsyłającego będzie należało ostatecznie zbadanie, czy sędziowie zasiadający w składzie orzekającym Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, który wydał wyrok z 2021 r., zostali powołani w sposób identyczny z tym, jaki charakteryzował powołanie trzech sędziów organu odsyłającego w sprawie zakończonej wyrokiem Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego).

W tym względzie z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika jednak, że pięciu sędziów, którzy wraz z dwoma ławnikami zasiadali w składzie orzekającym tej izby w sprawie w postępowaniu głównym, zostało powołanych tego samego dnia i w ten sam sposób co sędziowie tworzący organ odsyłający w sprawie, w której zapadł wspomniany wyrok. Tymczasem obecność w danym organie choćby jednego sędziego powołanego w tych samych okolicznościach co rozpatrywane w owej sprawie wystarczy, aby pozbawić ten organ jego statusu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.

Ponadto, co się tyczy przepisów krajowych i orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego uniemożliwiających sądowi krajowemu badanie, czy inny organ spełnia wynikające z prawa Unii wymogi dotyczące zagwarantowania niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, Trybunał uznał już, że przepisy te są niezgodne z prawem Unii ( 3 ). Ten sam wniosek należy wyciągnąć w odniesieniu do tych orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, które mają zakres analogiczny do zakresu tych przepisów.

W drugiej kolejności, co się tyczy skutków orzeczenia wydanego przez organ, który nie spełnia wymogów dotyczących niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy, Trybunał uznał, że w sytuacji gdy na podstawie orzeczenia Trybunału ustalono, iż organ sądowy ostatniej instancji nie spełnia tych wymogów, orzeczenie wydane przez taki organ, na mocy którego dana sprawa zostaje przekazana sądowi niższej instancji do ponownego rozpoznania, należy uznać za niebyłe, gdy taka konsekwencja jest z punktu widzenia danej sytuacji procesowej nieodzowna dla zagwarantowania pierwszeństwa prawa Unii.

W tym względzie nie można skutecznie powoływać się na jakiekolwiek względy wywodzone z zasady pewności prawa lub mające związek z domniemaną powagą rzeczy osądzonej celem uniemożliwienia sądowi uznania takiego orzeczenia za niebyłe. Z akt sprawy wynika zaś, że taka konsekwencja jest nieodzowna w postępowaniu głównym, ponieważ nawet jeśli wyrok z października 2021 r. jest ostateczny, sprawa ta została przekazana sądowi odsyłającemu. A zatem w tych okolicznościach sąd odsyłający powinien uznać ten wyrok za niebyły.

( 1 ) Na podstawie art. 42a ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2001 r., nr 98, poz. 1070), zmienionej ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r., poz. 190), [n]iedopuszczalne jest ustalanie lub ocena przez sąd powszechny lub inny organ władzy zgodności z prawem powołania sędziego […]”. Ponadto w art. 107 § 1 tej ustawy uznaje za przewinienie dyscyplinarne działania kwestionujące między innymi skuteczność powołania innego sędziego lub umocowanie konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej Polskiej.

( 2 ) Wyrok z dnia 21 grudnia 2023 r., Krajowa Rada Sądownictwa (Dalsze zajmowanie stanowiska sędziego) (C‑718/21, EU:C:2023:1015).

( 3 ) Wyrok z dnia 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów) (C‑204/21, EU:C:2023:442).