Sprawa C‑501/20

MPA

przeciwko

LCDNMT

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Audiencia Provincial de Barcelona)

Wyrok Trybunału (trzecia izba) z dnia 1 sierpnia 2022 r.

Odesłanie prejudycjalne – Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie (WE) nr 2201/2003 – Artykuły 3, 6–8 i 14 – Pojęcie „zwykłego pobytu” – Jurysdykcja, uznawanie, wykonywanie orzeczeń oraz współpraca w zakresie zobowiązań alimentacyjnych – Rozporządzenie (WE) nr 4/2009 – Artykuły 3 i 7 – Obywatele dwóch różnych państw członkowskich, zamieszkujący w państwie trzecim jako zatrudnieni przez Unię Europejską pracownicy kontraktowi w delegaturze Unii Europejskiej w tym państwie trzecim – Ustalenie jurysdykcji – Forum necessitatis

Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie nr 2201/2003 – Jurysdykcja, prawo właściwe, uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych w zakresie zobowiązań alimentacyjnych – Rozporządzenie nr 4/2009 – Pojęcie zwykłego pobytu – Kryteria oceny – Małżonkowie, którym przypisuje się korzystanie ze statusu dyplomatycznego ze względu na ich zatrudnienie jako pracowników kontraktowych w delegaturze Unii w państwie trzecim – Brak wpływu

[protokół haski z dnia 23 listopada 2007 r., art. 3; rozporządzenia Rady nr 2201/2003, art. 3 ust. 1 lit. a), nr 4/2009, motyw 8, art. 3 lit. a), b)]

(zob. pkt 41–47, 49, 53, 66; pkt 1 sentencji)
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie nr 2201/2003 – Jurysdykcja w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Pojęcie miejsca zwykłego pobytu dziecka – Kryteria oceny – Obywatelstwo matki i zamieszkiwanie przez nią przed zawarciem małżeństwa w państwie członkowskim sądu, do którego wniesiono powództwo – Brak wpływu – Małoletnie dzieci urodzone w tym państwie członkowskim i posiadające jego obywatelstwo – Okoliczność niewystarczająca

(rozporządzenie Rady nr 2201/2003, motyw 12, art. 8 ust. 1)

(zob. pkt 71, 72, 75–78; pkt 2 sentencji)
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja oraz uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – Rozporządzenie nr 2201/2003 – Pozostałe jurysdykcje – Zakres – Pozwany w postępowaniu głównym będący obywatelem państwa członkowskiego innego niż państwo sądu, do którego wniesiono powództwo – Wykluczenie pozostałej jurysdykcji tego sądu w sprawach małżeńskich – Brak wpływu w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej

(rozporządzenie Rady nr 2201/2003, art. 3–6, art. 7 ust. 1, at. 8–14)

(zob. pkt 81–85, 89–91, 96; pkt 3 sentencji)
Współpraca sądowa w sprawach cywilnych – Jurysdykcja, prawo właściwe, uznawanie i wykonywanie orzeczeń sądowych w zakresie zobowiązań alimentacyjnych – Rozporządzenie nr 4/2009 – Jurysdykcja w sprawach dotyczących zobowiązań alimentacyjnych – Forum necessitatis – Stosowanie – Przesłanki

(Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 4 ust. 2; konwencja haska z dnia 23 listopada 2007 r.; rozporządzenie Rady nr 4/2009, motyw 16, art. 3–7)

(zob. pkt 99, 101, 105–111, 113; pkt 4 sentencji)

Streszczenie

Trybunał przedstawił wyjaśnienia w kwestii jurysdykcji w sprawach dotyczących rozwodu, odpowiedzialności rodzicielskiej i zobowiązań alimentacyjnych

Ponadto doprecyzował kryterium „zwykłego pobytu ”, które determinuje jurysdykcję w sprawach cywilnych

W 2015 r. dwoje pracowników kontraktowych Unii, zamieszkałych wcześniej w Gwinei-Bissu, przeprowadziło się wraz z małoletnimi dziećmi do Togo wskutek przydzielenia ich do delegatury Unii Europejskiej w tym państwie trzecim. Ze względu na to, że matka jest obywatelką Hiszpanii, a ojciec obywatelem Portugalii, dzieci – urodzone w Hiszpanii – posiadają podwójne obywatelstwo: hiszpańskie i portugalskie. Od chwili faktyczne separacji małżonków w 2018 r. matka wraz z dziećmi zamieszkuje w mieszkaniu małżonków w Togo, a ojciec mieszka w hotelu w tym samym państwie członkowskim.

W 2019 r. matka wniosła do sądu hiszpańskiego pozew o rozwód połączony między innymi z żądaniami dotyczącymi sposobu sprawowania pieczy nad dziećmi, zasad odpowiedzialności rodzicielskiej oraz zasądzenia renty alimentacyjnej dla tych dzieci. Sąd ten uznał jednak, że nie posiada jurysdykcji terytorialnej, ponieważ małżonkowie nie mieli już zwykłego pobytu w Hiszpanii.

Audiencia Provincial de Barcelona (sąd okręgowy w Barcelonie, Hiszpanii), do którego matka wniosła odwołanie, postanowił zwrócić się do Trybunału z kilkoma pytaniami w celu rozstrzygnięcia – wobec szczególnej sytuacji małżonków i ich dzieci – kwestii jurysdykcji sądów hiszpańskich na podstawie rozporządzeń nr 2201/2003 ( 1 ) i nr 4/2009 ( 2 ).

W swoim wyroku Trybunał uściślił elementy istotne dla określenia zwykłego pobytu stron, figurującego we wspomnianych rozporządzeniach jako kryterium jurysdykcji. Doprecyzował także przesłanki stwierdzenia przez sąd odsyłający swojej jurysdykcji do rozpoznania sprawy dotyczącej rozwodu, odpowiedzialności rodzicielskiej i zobowiązań alimentacyjnych, jeżeli żaden z sądów państwa członkowskiego nie jest co do zasady właściwy.

Ocena Trybunału

Pojęcie „zwykłego pobytu” małżonków, figurujące w alternatywnych podstawach jurysdykcji przewidzianych w art. 3 ust. 1 lit. a) rozporządzenia nr 2201/2003, powinno być interpretowane w sposób autonomiczny i jednolity. Charakteryzuje się ono nie tylko zamiarem zainteresowanego ustanowienia zwykłego ośrodka swoich interesów życiowych w określonym miejscu, ale również obecnością przejawiającą się wystarczającym stopniem stabilności na terytorium danego państwa członkowskiego. Ta sama definicja pozostaje aktualna dla pojęcia „zwykłego pobytu” w dziedzinie zobowiązań alimentacyjnych w rozumieniu kryteriów jurysdykcji z art. 3 lit. a) i b) rozporządzenia nr 4/2009, gdyż powinno ono być definiowane zgodnie z tymi samymi zasadami i cechować się tymi samymi elementami co w Protokole haskim o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych. Okoliczność, że zainteresowani małżonkowie posiadają status pracowników kontraktowych Unii przydzielonych do jej delegatury w państwie trzecim i twierdzenie, że – jak w niniejszej sprawie – przysługuje im w tym państwie trzecim status dyplomatyczny nie może wpłynąć na wykładnię pojęcia „zwykłego pobytu” w rozumieniu ww. przepisów.

Co do zwykłego pobytu dziecka w rozumieniu art. 8 ust. 1 rozporządzenia nr 2201/2003 w dziedzinie odpowiedzialności rodzicielskiej, to jest to również pojęcie autonomiczne. Wymaga on przynajmniej fizycznej obecności dziecka w danym państwie członkowskim, niemającej w żadnym razie charakteru tymczasowego lub okazjonalnego i wskazującej na pewną integrację ze środowiskiem społecznym i rodzinnym. W tym względzie dla związki wynikające z obywatelstwa matki i zamieszkiwania przez nią przed zawarciem związku małżeńskiego w państwie członkowskim sądu, do którego wniesiono pozew lub wniosek w sprawie odpowiedzialności rodzicielskiej, nie mają znaczenia dla stwierdzenia jurysdykcji tego sądu, natomiast okoliczność, że małoletnie dzieci urodziły się w tym państwie członkowskim i posiadają obywatelstwo tego państwa, jest niewystarczająca.

Taka wykładnia pojęcia „zwykłego pobytu” mogłaby prowadzić do sytuacji, w której, w świetle okoliczności sprawy, żaden sąd państwa członkowskiego nie miałby na podstawie ogólnych przepisów jurysdykcyjnych z rozporządzenia nr 2201/2003 jurysdykcji do rozpoznania pozwu lub wniosku o rozwiązanie małżeństwa lub z zakresu odpowiedzialności rodzicielskiej. W takim wypadku art. 7 i 14 tego rozporządzenia mogłyby upoważniać sąd, do którego się zwrócono, do zastosowania – odpowiednio dla jednej i drugiej materii – przepisów jurysdykcyjnych prawa wewnętrznego, z odmiennym jednak zakresem. W sprawach małżeńskich taka pozostała jurysdykcja państwa członkowskiego, do którego się zwrócono, jest wyłączona, jeżeli pozwany jest obywatelem innego państwa członkowskiego, nie stojąc jednak na przeszkodzie jurysdykcji sądów tego ostatniego państwa członkowskiego na podstawie jego prawa wewnętrznego. Natomiast w dziedzinie odpowiedzialności rodzicielskiej okoliczność, że pozwany jest obywatelem innego państwa członkowskiego nie stanowi przeszkody dla stwierdzenia własnej jurysdykcji przez sąd państwa członkowskiego, w którym wystąpiono na drogę sądową.

Inaczej wygląda sytuacja w sprawach zobowiązań alimentacyjnych, jeżeli ogół stron sporu nie ma zwykłego pobytu w danym państwie członkowskim. W takim wypadku art. 7 rozporządzenia nr 4/2009 ustanawia cztery kumulatywne przesłanki, by sąd państwa członkowskiego mógł wyjątkowo stwierdzić swoją jurysdykcję jako konieczną (forum necessitatis). Po pierwsze sąd, do którego się zwrócono, powinien upewnić się, że żaden inny sąd państwa członkowskiego nie ma jurysdykcji na podstawie art. 3–6 rozporządzenia nr 4/2009. Po drugie sprawa powinna wykazywać ścisły związek z państwem trzecim, co ma miejsce wówczas, gdy wszystkie strony sporu mają w nim zwykły pobyt. Po trzecie przesłanka, zgodnie z którą postępowanie nie może zostać we właściwy sposób wszczęte ani przeprowadzone lub nie jest możliwe przed sądami państwa trzeciego, oznacza, że w świetle okoliczności sprawy dostęp do wymiaru sprawiedliwości w państwie trzecim jest ze względów prawnych lub faktycznych utrudniony, w szczególności przez stosowanie dyskryminacyjnych lub sprzecznych z zasadami rzetelnego procesu wymogów proceduralnych. Wreszcie sprawa powinna mieć wystarczający związek z państwem członkowskim sądu, przed którym wytoczono powództwo; taki związek może wynikać w szczególności z obywatelstwa jednej ze stron.

( 1 ) Rozporządzenie Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącego jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylające rozporządzenie (WE) nr 1347/2000 (Dz.U. 2003, L 338, s. 1 – wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 19, t. 6, s. 243; sprostowania: Dz.U. 2007, L 179, s. 56; Dz.U. 2009, L 70, s. 19; Dz.U. 2009, L 347, s. 32, Dz.U. 2016, L 99, s. 34).

( 2 ) Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.U. 2009, L 7, s. 1; sprostowania: Dz.U. 2011, L 131, s. 26; Dz.U. 2013, L 8, s. 19; Dz.U. 2013, L 281, s. 29).