1.

Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym – z którym wiążą się wnioski złożone w sprawach połączonych C‑793/19, SpaceNet i C‑794/19, Telekom Deutschland, w których opinię ( 2 ) również przedstawiam w tym samym dniu – jest kolejnym przejawem obaw, jakie w niektórych państwach członkowskich wzbudziło orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości w sprawie zatrzymywania i dostępu do danych osobowych generowanych w sektorze łączności elektronicznej.

2.

W moich opiniach w sprawach połączonych C‑511/18 i C‑512/18, La Quadrature du Net i in. ( 3 ) oraz w sprawie C‑520/18, Ordre des barreaux francophones et germanophone i in. ( 4 ) za najważniejsze w dotychczasowym orzecznictwie uznałem następujące orzeczenia:

3.

W 2018 r. sądy z niektórych państw członkowskich zwróciły się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskami o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wyrażając swoje wątpliwości co do tego, czy wyroki te (z 2014 r., 2016 r. i 2018 r.) mogą pozbawić organy państwowe instrumentu niezbędnego do ochrony bezpieczeństwa narodowego oraz zwalczania przestępczości i terroryzmu.

4.

Cztery z tych wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stanowiły podstawę wydania wyroków w sprawie Privacy International ( 10 ) i La Quadrature du Net i in. ( 11 ), obu z dnia 6 października 2020 r., w których w istocie potwierdzone zostało orzecznictwo zawarte w wyroku Tele2 Sverige, do którego wprowadzone jednak zostały pewne dodatkowe niuanse.

5.

Biorąc pod uwagę skład orzekający w tych sprawach (wielka izba Trybunału Sprawiedliwości), treść wyroków oraz chęć szczegółowego wyjaśnienia, w ramach prowadzonego z sądami odsyłającymi dialogu, powodów, które jednak uzasadniają przedstawione w nich twierdzenia, można by było oczekiwać, że te dwa „podsumowujące” wyroki z dnia 6 października 2020 r. rozstrzygną debatę. W przypadku każdego kolejnego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w tym samym przedmiocie należałoby zatem wydać postanowienie z uzasadnieniem, o którym mowa w art. 99 regulaminu postępowania przed Trybunałem Sprawiedliwości.

6.

Niemniej jednak do dnia 6 października 2020 r. w Trybunale Sprawiedliwości zostały zarejestrowane trzy inne wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (ten złożony w niniejszej sprawie oraz połączone wnioski w sprawach C‑793/19 i C‑794/19), w których kierujące je sądy wyrażały wątpliwości co do orzecznictwa dotyczącego art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58.

7.

Trybunał Sprawiedliwości poinformował sądy odsyłające o wyrokach z dnia 6 października 2020 r., na wypadek gdyby chciał on wycofać swoje wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. Wobec tego, że sądy, które skierowały ten wniosek, nalegały na ich podtrzymanie, jak wyjaśnię poniżej ( 12 ), podjęto decyzję o tym, że art. 99 regulaminu postępowania nie zostanie zastosowany, a wielka izba Trybunału Sprawiedliwości udzieli odpowiedzi na zawarte w tym wniosku pytania.

8.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 tej dyrektywy („Poufność komunikacji”):

„Państwa członkowskie zapewniają poprzez ustawodawstwo krajowe poufność komunikacji i związanych z nią danych o ruchu za pośrednictwem publicznie dostępnej sieci łączności i publicznie dostępnych usług łączności elektronicznej. W szczególności zakazują słuchania, nagrywania, przechowywania lub innych rodzajów przejęcia lub nadzoru komunikatu i związanych z nim danych o ruchu przez osoby inne niż użytkownicy bez zgody zainteresowanych użytkowników, z wyjątkiem upoważnienia zgodnego z art. 15 ust. 1. Niniejszy ustęp nie zabrania technicznego przechowywania, które jest niezbędne do przekazania komunikatu bez uszczerbku dla zasady poufności”.

9.

W art. 6 („Dane o ruchu”) dyrektywa ta stanowi:

„1.   Dane o ruchu dotyczące abonentów i użytkowników przetwarzane i przechowywane przez dostawcę publicznej sieci łączności lub publicznie dostępnych usług łączności elektronicznej muszą zostać usunięte lub uczynione anonimowymi, gdy nie są już potrzebne do celów transmisji komunikatu, bez uszczerbku dla przepisów ust. 2, 3 i 5 niniejszego artykułu oraz art. 15 ust. 1.

2.   Można przetwarzać dane o ruchu niezbędne do celów naliczania opłat abonenta i opłat rozliczeń międzyoperatorskich. Przetwarzanie takie jest dozwolone tylko do końca okresu, w którym rachunek może być zgodnie z prawem zakwestionowany lub w którym należy uiścić opłatę.

[…]”.

10.

Dyrektywa 2002/58 w art. 15 ust. 1 („Stosowanie niektórych przepisów dyrektywy 95/46/WE”) ( 13 ) przewiduje:

„Państwa członkowskie mogą uchwalić środki ustawodawcze w celu ograniczenia zakresu praw i obowiązków przewidzianych w art. 5, 6, art. 8 ust. 1–4 i art. 9 tej dyrektywy, gdy takie ograniczenia stanowią środki niezbędne, właściwe i proporcjonalne w ramach społeczeństwa demokratycznego do zapewnienia bezpieczeństwa narodowego (np. bezpieczeństwa państwa), obronności, bezpieczeństwa publicznego oraz zapobiegania, dochodzenia, wykrywania i karania przestępstw kryminalnych lub niedozwolonego używania systemów łączności elektronicznej, jak określono w art. 13 ust. 1 dyrektywy 95/46/WE. W tym celu państwa członkowskie mogą, między innymi, uchwalić środki ustawodawcze przewidujące przechowywanie danych przez określony czas uzasadnione na podstawie zasad ustanowionych w niniejszym ustępie. Wszystkie środki określone w niniejszym ustępie są zgodne z ogólnymi zasadami prawa wspólnotowego, w tym zasadami określonymi w art. 6 ust. 1 i 2 traktatu o Unii Europejskiej”.

11.

Supreme Court (sąd najwyższy) przedstawił w pkt 3 swojego postanowienia odsyłającego następujący opis prawa krajowego:

12.

Załącznik I do postanowienia odsyłającego zawiera pewne dodatkowe wyjaśnienia dotyczące treści ustawy z 2011 r. Zgodnie z tymi wyjaśnieniami:

13.

W 2015 r. G.D. został skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności za zabójstwo. W toku postępowania odwoławczego przed Irish Court of Appeal (sądem apelacyjnym, Irlandia) bezskutecznie kwestionował on dopuszczalność niektórych dowodów oskarżenia opartych na zatrzymanych zgodnie z prawem krajowym danych telefonicznych.

14.

Równolegle do toczącego się postępowania odwoławczego G.D. wszczął postępowanie cywilne ( 14 ) przed High Court (wysokim trybunałem, Irlandia), dążąc do zakwestionowania niektórych przepisów ustawy z 2011 r., które stanowiły podstawę zatrzymywania przedmiotowych metadanych telefonicznych i uzyskiwania do nich dostępu.

15.

Orzeczeniem z dnia 6 grudnia 2018 r., High Court (wysoki trybunał) uwzględnił żądanie G.D. dotyczące stwierdzenia niezgodności art. 6 ust. 1 lit. a) ustawy z 2011 r. z art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z art. 7 i 8 oraz art. 52 ust. 1 karty.

16.

Rząd irlandzki zaskarżył to orzeczenie do Supreme Court (sądu najwyższego, Irlandia), który zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

17.

Supreme Court (sąd najwyższy) zaznacza, że dowody takie jak te przedstawione w postępowaniu karnym przeciwko G.D. są decydujące dla wykrywania i ścigania niektórych kategorii poważnych przestępstw. Podkreśla on, że gdyby powszechne zatrzymywanie metadanych było niedopuszczalne, mimo ustanowienia opierającego się na określonych kryteriach systemu dostępu do nich, sprawcy wielu z tych przestępstw nie mogliby zostać wykryci i skutecznie ścigani.

18.

W tym kontekście sąd odsyłający przedstawia następujące uwagi:

19.

Niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wpłynął do Trybunału Sprawiedliwości w dniu 25 marca 2020 r.

20.

Uwagi na piśmie zostały przedłożone przez G.D., Commmisioner of the Garda Síochána (komisarza policji krajowej, Irlandia), rządy belgijski, czeski, cypryjski, duński, hiszpański, estoński, finlandzki, francuski, niderlandzki, polski, portugalski i szwedzki oraz Komisję Europejską.

21.

Sąd odsyłający, wezwany do zajęcia stanowiska w przedmiocie ewentualnego wycofania pytań prejudycjalnych w następstwie wydania wyroku La Quadrature du Net, w piśmie zarejestrowanym w dniu 27 października 2020 r. zadeklarował zamiar podtrzymania wniosku ( 15 ).

22.

Rozprawa, która odbyła się jednocześnie z rozprawą w sprawach połączonych C‑793/19, SpaceNet i C‑794/19, Telekom Deutschland miała miejsce w dniu 13 września 2021 r. Stawili się na nią ci, którzy przedstawili uwagi na piśmie (z wyjątkiem rządów belgijskiego, czeskiego i portugalskiego) oraz Europejski Inspektor Ochrony Danych.

23.

Większość uczestników postępowania jest zgodna co do tego, że sześć przedstawionych przez Supreme Court (sąd najwyższy) pytań prejudycjalnych w przedmiocie art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 można podzielić na trzy bloki, dotyczące:

24.

Moim zdaniem wyczerpującej odpowiedzi na wszystkie te pytania udzielono w wyroku La Quadrature du Net i w wyroku z dnia 2 marca 2021 r., Prokuratuur (Warunki dostępu do danych dotyczących łączności elektronicznej) ( 16 ).

25.

Jeśli chodzi o wyrok La Quadrature du Net, odpowiedź, jakiej udzielił Trybunałowi Sprawiedliwości sąd odsyłający po otrzymaniu go, była wyjątkowo lakoniczna.

26.

Przyznając, że wyrok ten przyczynia się do wyjaśnienia prawa Unii, sąd ten stwierdził jednak, że „sprawa leżąca u podstaw postępowania, w ramach którego Supreme Court [sąd najwyższy] zadał pytanie prejudycjalne, różni się znacząco od sytuacji leżących u podstaw postępowań, które doprowadziły do wydania tego wyroku” ( 17 ).

27.

Te twierdzenia sądu krajowego, przedstawione już po złożeniu przez niego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, nie zmierzają do podważenia orzecznictwa zawartego w wyroku La Quadrature du Net (wbrew temu, co wskazały niektóre z rządów uczestniczących w postępowaniu w charakterze interwenientów) i nie mają na celu uzyskania wyjaśnienia jego treści.

28.

Choć „sytuacje leżące u podstaw” ( 18 ) postępowań zakończonych wyrokiem La Quadrature du Net różnią się od tych, które leżą u podstaw niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, to istotne jest, że orzecznictwo wypracowane przez Trybunał Sprawiedliwości w tym wyroku obowiązuje co do zasady erga omnes i jest, w zakresie wykładni dyrektywy 2002/58, wiążące dla wszystkich sądów państw członkowskich.

29.

Jeśli chodzi o dostęp do zatrzymywanych danych, uważam również, że wyrok Prokuratuur, który zapadł po wydaniu przez sąd odsyłający postanowienia o podtrzymaniu odesłania prejudycjalnego, rozwiewa wyrażone w tym odesłaniu wątpliwości.

30.

W tych okolicznościach, w przeciwieństwie do podejścia, jakie przyjąłem w opinii w sprawach SpaceNet i Deutsche Telekom ( 19 ), w niniejszej opinii ograniczę się do przedstawienia konsekwencji, jakie dla niniejszego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w jego pierwotnym brzmieniu mają wyroki La Quadrature du Net i Prokuratuur.

31.

Sąd odsyłający zmierza zasadniczo do ustalenia:

32.

Jak wskazałem również w opinii w sprawach połączonych SpaceNet i Telekom Deutschland ( 20 ), odpowiedź na te pytania nie może różnić się od odpowiedzi udzielonej przez Trybunał Sprawiedliwości w wyroku La Quadratura du Net, w którym dokonano podsumowania orzecznictwa w tym zakresie.

33.

Muszę zatem przypomnieć przede wszystkim zawarte w tym wyroku orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości, które zostało w jego pkt 168 podsumowane w następujący sposób:

„Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z art. 7, 8 i 11 oraz art. 52 ust. 1 karty należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie środkom ustawodawczym przewidującym, w celach, o których mowa w tym art. 15 ust. 1, prewencyjne uogólnione i niezróżnicowane zatrzymywanie danych o ruchu i danych o lokalizacji. Natomiast wspomniany art. 15 ust. 1 w związku z art. 7, 8 i 11 oraz art. 52 ust. 1 karty nie stoi na przeszkodzie przepisom ustawodawczym:

jeśli środki te zawierają jasne i precyzyjne przepisy zapewniające, że rozpatrywane zatrzymywanie danych jest uzależnione od spełnienia związanych z nim materialnych i proceduralnych warunków oraz że osoby, których dane dotyczą, dysponują skutecznymi gwarancjami chroniącymi przed ryzykiem nadużyć”.

34.

Istotą orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości w odniesieniu do dyrektywy 2002/58 jest pogląd, że użytkownicy środków łączności elektronicznej mają prawo co do zasady oczekiwać, że ich komunikacja i związane z nią dane pozostaną anonimowe i nie będą mogły być rejestrowane bez ich zgody ( 21 ).

35.

Artykuł 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 dopuszcza wyjątki od obowiązku zapewnienia poufności i obowiązków z nim powiązanych. W wyroku La Quadrature du Net zbadano zgodność tych wyjątków z prawami podstawowymi, których wykonywanie może zostać naruszone ( 22 ).

36.

Uogólnione i niezróżnicowane zatrzymywanie danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji może być, zdaniem Trybunału, uzasadnione jedynie celem ochrony bezpieczeństwa narodowego, którego znaczenie „wykracza poza inne cele, o których mowa w art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58” ( 23 ).

37.

W tym wypadku (bezpieczeństwa narodowego) Trybunał Sprawiedliwości orzekł, że art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z art. 7, 8 i 11 oraz art. 52 ust. 1 karty „nie stoi co do zasady na przeszkodzie środkowi ustawodawczemu, który zezwala właściwym organom na nakazanie dostawcom usług łączności elektronicznej zatrzymywania danych o ruchu i danych o lokalizacji wszystkich użytkowników środków łączności elektronicznej w ograniczonym okresie, o ile występują wystarczająco konkretne okoliczności, które pozwalają na uznanie, że w danym państwie członkowskim istnieje poważne zagrożenie […] dla bezpieczeństwa narodowego, które jest rzeczywiste i aktualne lub przewidywalne” ( 24 ).

38.

Takie wymogi składają się niewątpliwie na system bardziej surowy i rygorystyczny niż ten, o którym mowa w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPC) w odniesieniu do art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (EKPC). Okoliczność, że „znaczenie i zakres praw” zawartych w karcie, odpowiadających prawom określonym w EKPC, muszą być takie same jak te przyznane w EKPC, nie wyklucza, zgodnie z art. 52 ust. 3 in fine karty, przyznania przez prawo Unii szerszej ochrony.

39.

Ponadto orzecznictwo ETPC zawarte w wyrokach z dnia 25 maja 2021 r. w sprawie Big Brother Watch i in. przeciwko Zjednoczonemu Królestwu ( 25 ) i w sprawie Centrum för Rätvisa przeciwko Szwecji ( 26 ), a także z dnia 4 grudnia 2015 r. w sprawie Zakharov przeciwko Rosji ( 27 ) dotyczy przypadków, które zgodnie z dominującym na rozprawie stanowiskiem stron nie są porównywalne z tymi omawianymi w niniejszym odesłaniu prejudycjalnym. Rozstrzygnięcia tych ostatnich należy szukać poprzez stosowanie przepisów krajowych, które są uznawane za zgodne z wyczerpującymi postanowieniami dyrektywy 2002/58 w przyjętej przez Trybunał Sprawiedliwości wykładni.

40.

Niezależnie od opinii na temat powołania się w wyroku La Quadrature du Net na bezpieczeństwo narodowe jako podstawę dla zniesienia, pod pewnymi warunkami, zakazu uogólnionego i niezróżnicowanego zatrzymywania danych dotyczących ruchu i lokalizacji (moim zdaniem granice wyznaczone przez Trybunał są zbyt szerokie) należy przestrzegać wymogów wymienionych w pkt 137–139 tego wyroku.

41.

Poza tym należy zbadać, czy uregulowanie krajowe opiera się na kryteriach, które są wystarczająco selektywne, aby spełnić przesłanki mogące, zgodnie z orzecznictwem Trybunału, uzasadniać szczególnie poważną ingerencję, taką jak zatrzymywanie danych, w odnośne prawa podstawowe.

42.

Wyrok La Quadrature du Net nie byłby jednak należycie rozumiany, gdyby zawarte w nim stwierdzenia dotyczące bezpieczeństwa narodowego mogły zostać bezpośrednio zastosowane do przestępstw, w tym poważnych, które nie są skierowane przeciwko bezpieczeństwu narodowemu, lecz przeciwko bezpieczeństwu publicznemu lub innym prawnie chronionym interesom.

43.

Trybunał Sprawiedliwości dokonał bowiem starannego rozróżnienia między krajowymi środkami ustawodawczymi, które przewidują prewencyjne, uogólnione i niezróżnicowane zatrzymywanie danych dotyczących ruchu i lokalizacji do celów ochrony bezpieczeństwa narodowego (pkt 134–139 wyroku La Quadrature du Net), a tymi, które dotyczą walki z przestępczością i ochrony bezpieczeństwa publicznego (pkt 140–151 tego wyroku). Te dwa rodzaje środków nie mogą mieć takiego samego zakresu, gdyż, w przeciwnym razie, wprowadzenie tego rozróżnienia byłoby pozbawione jakiegokolwiek sensu.

44.

Środki prawne przewidujące zatrzymywanie danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji do celów zwalczania poważnej przestępczości zostały wskazane, jak już wspominałem, w pkt 140–151 wyroku La Quadrature du Net. Należy do nich dodać mające ten sam cel akty umożliwiające prewencyjne zatrzymywanie adresów IP i danych dotyczących tożsamości cywilnej osoby (pkt 152–159 tego wyroku), a także „szybkie zatrzymywanie” danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji (pkt 160–166 wspomnianego wyroku).

45.

Sąd odsyłający zastanawia się w szczególności nad wpływem „okolicznoś[ci], że dane mogą być zgodnie z prawem zatrzymywane przez usługodawców do ich własnych celów handlowych oraz że ich zatrzymanie może być wymagane ze względów bezpieczeństwa narodowego wyłączonych z przepisów dyrektywy 2002/58”.

46.

Tymczasem jeśli chodzi o dane, które podmioty te przechowują w celach handlowych, w wyroku La Quadrature du Net zostały one powiązane z celem ich uzyskania, a ich ewentualne „szybkie przechowywanie” jest możliwe wyłącznie na warunkach określonych w pkt 160–166 tego wyroku.

47.

Ze względów związanych z bezpieczeństwem narodowym można, w sposób oraz przy zastosowaniu zabezpieczeń i ograniczeń określonych w wyroku La Quadrature du Net, dokonywać uogólnionego i niezróżnicowanego zatrzymywania danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji. Nie odnosi się to jednak do ścigania przestępstw, nawet poważnych, o których mowa w art. 6 ust. 1 lit. a) ustawy z 2011 r., którego dotyczy niniejszy wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

48.

Co się tyczy problemów związanych z ukierunkowanym zatrzymywaniem danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji ( 28 ), odsyłam w pozostałej części do pkt 43–50 mojej opinii w sprawach połączonych SpaceNet i Telekom Deutschland.

49.

Jeżeli nie można wymagać od Trybunału Sprawiedliwości, aby przejął funkcje regulacyjne i szczegółowo określił, jakie kategorie danych mogą być zatrzymywane i przez jaki czas ( 29 ), to tym bardziej nie jest właściwe, aby przy dokonywaniu wykładni art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 przyjął on rolę prawodawcy, wprowadzając do tego przepisu kategorie pośrednie między bezpieczeństwem narodowym a bezpieczeństwem publicznym w celu zastosowania do tego ostatniego wymogów właściwych dla tego pierwszego.

50.

Jak orzekł Trybunał Sprawiedliwości, „wyliczenie celów dokonane w art. 15 ust. 1 zdanie pierwsze tej dyrektywy ma charakter wyczerpujący, wobec czego środek ustawodawczy przyjęty na podstawie tego przepisu powinien odpowiadać rzeczywiście i ściśle jednemu z tych celów” ( 30 ).

51.

Propozycja przedstawiona przez Komisję ( 31 ) na rozprawie (wprowadzenie kolejnej kategorii naruszeń) doprowadziłaby do rozmycia granic jedynej podstawy, która może uzasadniać uogólnione i niezróżnicowane zatrzymywanie danych dotyczących ruchu i lokalizacji – tj. bezpieczeństwa narodowego – co stanowiłoby zagrożenie dla bezpieczeństwa narodowego porównywalne z tymi wynikającymi z poważnej przestępczości.

52.

Trudności, jakie pojawiły się w trakcie tej prowadzonej podczas rozprawy debaty, związane z określeniem rodzajów przestępstw, które mogłyby stanowić taką kolejną kategorię naruszeń, świadczą o tym, że takie określanie nie jest zadaniem dla sądu.

53.

Należy ponadto zauważyć, że opisując „działalnoś[ć] mogąc[ą] poważnie zdestabilizować podstawowe struktury” danego kraju i w tym samym stopniu naruszyć „podstawow[e] funkcj[e] państwa i podstawow[e] interes[y] społeczeństwa”, Trybunał odnosi się do „podstawow[ych] struktu[r] konstytucyjn[ych], polityczn[ych] lub społeczn[ych]” tego kraju ( 32 ).

54.

Przy takim założeniu przepisy irlandzkie opisane przez sąd odsyłający nie różnią się znacząco od przepisów badanych w postępowaniu, w którym wydano wyrok La Quadrature du Net. Niezależnie od systemu dostępu do danych ustanowionego w ustawie z 2011 r. (którego dotyczy pytanie trzecie) przewidziane w tej ustawie zasady zatrzymywania danych są podobne do zasad badanych w tym wyroku, a zatem w ten sam sposób naruszają art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58.

55.

Przepisy irlandzkie zezwalają bowiem, z powodów wykraczających poza te związane z ochroną bezpieczeństwa narodowego, na prewencyjne, uogólnione i niezróżnicowane zatrzymywanie danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji wszystkich abonentów przez okres dwóch lat.

56.

Podsumowując: na pierwsze, drugie i czwarte pytanie prejudycjalne Supreme Court (sądu najwyższego) proponuję odpowiedzieć w taki sam sposób, jak zrobił to Trybunał Sprawiedliwości w wyroku La Quadrature du Net.

57.

Sąd odsyłający zmierza do ustalenia, jakie kryteria powinien wziąć pod uwagę do celów rozstrzygnięcia, czy przepisy krajowe dotyczące dostępu do zatrzymywanych danych przewidują uprzednią kontrolę, jaka jest wymagana przez Trybunał Sprawiedliwości w jego orzecznictwie, czy też wystarczająca byłoby przeprowadzenie ex post kontroli sądowej lub pozasądowej.

58.

Trybunał Sprawiedliwości w wyroku Prokuratuur udzielił odpowiedzi również na to pytanie. W celu zapewnienia pełnej zgodności z warunkami, jakie mają spełniać przepisy regulujące dostęp do zatrzymanych danych ( 33 ), „ważne jest, aby dostęp właściwych organów państwowych do zatrzymanych danych był uzależniony od uprzedniej kontroli sądu lub niezależnego organu administracyjnego, a decyzja tego sądu lub organu była wydawana na uzasadniony wniosek owych organów, złożony w szczególności w ramach postępowań mających na celu zapobieganie, wykrywanie lub karanie przestępstw” ( 34 ).

59.

Zdaniem Trybunału Sprawiedliwości ta „uprzednia kontrola wymaga między innymi, aby sąd lub organ odpowiedzialny za przeprowadzenie tej kontroli dysponował wszelkimi uprawnieniami i gwarancjami niezbędnymi do pogodzenia poszczególnych wchodzących w grę interesów i praw. Jeśli chodzi w szczególności o dochodzenie karne, taka kontrola wymaga, aby ten sąd lub organ był w stanie zapewnić właściwą równowagę pomiędzy z jednej strony interesami związanymi z potrzebami dochodzenia w ramach zwalczania przestępczości, a z drugiej strony prawami podstawowymi do poszanowania życia prywatnego i ochrony danych osobowych osób, których dane są udostępniane” ( 35 ).

60.

Jeżeli kontrola wstępna jest powierzona niezależnemu organowi, powinien on „posiadać status pozwalający mu działać przy wykonywaniu swoich obowiązków w sposób obiektywny i bezstronny i w tym celu powinien pozostawać poza jakimkolwiek wpływem z zewnątrz” ( 36 ).

61.

W istocie „wymóg niezależności, który powinien spełnić organ odpowiedzialny za przeprowadzenie uprzedniej kontroli […] wymaga, aby organ ten miał status strony trzeciej w stosunku do organu wnoszącego o udzielenie dostępu do danych, tak aby ten pierwszy był w stanie przeprowadzić tę kontrolę w sposób obiektywny i bezstronny, poza jakimkolwiek wpływem z zewnątrz. W szczególności w dziedzinie prawa karnego wymóg niezależności oznacza […], że organ odpowiedzialny za tę uprzednią kontrolę, po pierwsze, nie jest zaangażowany w prowadzenie omawianego dochodzenia karnego, a po drugie, zajmuje neutralną pozycję wobec stron postępowania karnego” ( 37 ).

62.

Zgodnie z przedstawionym przez sąd odsyłający opisem przepisów irlandzkich dostęp do zatrzymywanych danych nie wydaje się podlegać uprzedniej kontroli sądu lub niezależnego organu, tylko objęty jest swobodnym uznaniem funkcjonariusza policji określonej rangi, który decyduje o skierowaniu wniosku do usługodawców.

63.

Do sądu odsyłającego należy zbadanie, czy urzędnik, któremu ustawodawstwo krajowe powierza przeprowadzenie uprzedniej kontroli dostępu do zatrzymanych danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji, posiada wymagane przez orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości status „niezależnego organu” oraz charakter „strony trzeciej”.

64.

W ramach tego badania właściwy sąd powinien uwzględnić okoliczność, że w wyroku Prokuratuur odrzucono możliwość, aby prokuratura państwa członkowskiego posiadała te cechy niezależności i „strony trzeciej”, skoro pełni jednocześnie funkcje śledcze w ramach postępowania karnego.

65.

W wyroku Prokuratuur udzielono również (negatywnej) odpowiedzi na pytanie, czy kontrola, do której odnosi się sąd odsyłający, może być przeprowadzana ex post:

66.

Supreme Court (sąd najwyższy) zastanawia się wreszcie, czy:

67.

Rozwiązanie tej kwestii odnajdziemy ponownie w wyroku La Quadrature du Net, który jest kontynuacją utrwalonego orzecznictwa w tym zakresie.

68.

W sprawie C‑520/18 belgijski Cour constitutionnelle (trybunał konstytucyjny) skierował do Trybunału Sprawiedliwości pytanie analogiczne do pytania irlandzkiego Supreme Court (sądu najwyższego), będącego przedmiotem niniejszego odesłania prejudycjalnego ( 40 ).

69.

Odpowiadając na to pytanie w wyroku La Quadrature du Net, Trybunał Sprawiedliwości, po przypomnieniu wymogów wynikających z zasady pierwszeństwa prawa Unii (pkt 214 i 215), powtórzył swoje orzecznictwo dotyczące ograniczenia skutków swoich wyroków: „[j]edynie Trybunał może, w drodze wyjątku oraz kierując się nadrzędnymi względami pewności prawa, tymczasowo zawiesić wywierany przez prawo Unii skutek w postaci uchylenia przepisów prawa krajowego sprzecznych z prawem Unii. Takie ograniczenie w czasie skutków wykładni prawa Unii dokonanej przez Trybunał może zostać orzeczone jedynie w samym wyroku, w którym Trybunał rozstrzyga w przedmiocie wykładni, o którą się do niego zwrócono” ( 41 ).

70.

Stwierdza ona następnie, że „w przeciwieństwie do pominięcia obowiązku proceduralnego takiego jak uprzednia ocena oddziaływania przedsięwzięcia w szczególnej dziedzinie ochrony środowiska naruszenie art. 15 ust. 1 dyrektywy 2002/58 w związku z art. 7, 8 i 11 oraz art. 52 ust. 1 karty nie może być przedmiotem konwalidacji w drodze procedury analogicznej do tej, o której mowa w poprzednim punkcie. Utrzymanie w mocy skutków przepisów krajowych takich jak rozpatrywane w postępowaniu głównym oznaczałoby bowiem, że przepisy te w dalszym ciągu nakładają na dostawców usług łączności elektronicznej obowiązki, które są sprzeczne z prawem Unii i które powodują poważną ingerencję w prawa podstawowe osób, których dane są zatrzymywane” ( 42 ).

71.

Trybunał Sprawiedliwości wywiódł z tych przesłanek, że „sąd odsyłający nie może zastosować przepisu prawa krajowego, który upoważnia go do ograniczenia w czasie skutków stwierdzenia niezgodności z prawem ustawodawstwa krajowego rozpatrywanego w postępowaniu głównym, którego ma on dokonać na mocy tego prawa” ( 43 ).

72.

Rozważania te można w całości zastosować do piątego i szóstego z pytań prejudycjalnych zadanych Supreme Court (sądu najwyższego).

73.

Po pierwsze, bez znaczenia jest to, że sporne uregulowanie krajowe zostało przyjęte w celu transpozycji dyrektywy 2006/24 do prawa krajowego. Decydujące w tym względzie jest to, że treść przepisu krajowego musi być w całości zgodna z prawem Unii, co w tym przypadku nie ma miejsca.

74.

Stwierdzona przez Trybunał Sprawiedliwości nieważność dyrektywy ze względu na jej niezgodność z materialnymi postanowieniami traktatów oznacza, że ta sama niezgodność z prawem pierwotnym Unii dotyczy przepisów krajowych, które stanowią jedynie transpozycję tej dyrektywy.

75.

Sąd odsyłający twierdzi, że ustawa z 2011 r. została przyjęta w celu zastosowania się do art. 288 TFUE poprzez transpozycję dyrektywy 2006/24 do prawa irlandzkiego. Nikt nie zaprzecza temu, że tak jest, lecz, jak już wskazałem, istotne jest to, że dyrektywa ta była od początku nieważna (jak stwierdzono w wyroku Digital Rights), ponieważ ustanawiała nieproporcjonalną ingerencję w prawa uznane w art. 7 i 8 karty, a zatrzymywanie danych dotyczących ruchu i danych dotyczących lokalizacji powinno być regulowane dyrektywą 2002/58, w przyjętej przez Trybunał Sprawiedliwości wykładni.

76.

Po drugie, powszechnie wiadomo, że orzeczenia prejudycjalne Trybunału Sprawiedliwości w przedmiocie wykładni prawa stają się skuteczne od chwili wejścia w życie interpretowanego przepisu prawa Unii ( 44 ).

77.

Jeżeli ograniczenie w czasie skutków wykładni prawa Unii dokonanej przez Trybunał Sprawiedliwości może zostać orzeczone jedynie w samym wyroku, w którym Trybunał rozstrzyga w przedmiocie wykładni, o którą się do niego zwrócono, to chciałbym przypomnieć, że nie miało to miejsca w wyroku Digital Rights, na który powołuje się sąd odsyłający.

78.

Nie uczyniono tego również:

79.

Po trzecie, niniejszy wniosek nie odnosi się do problemów związanych z wykluczeniem dowodów w postępowaniu karnym przeciwko osobie, która została skazana za zabójstwo. Przeciwnie, chodzi tu o postępowanie cywilne [zgodnie z określeniem przez Supreme Court (sądu najwyższego)], w którym rozstrzygnięcie należy wydać w drodze obiektywnego porównania prawa krajowego z prawem Unii.

80.

Podkreśla to sąd a quo: „w ramach postępowania toczącego się obecnie przed tym sądem [Supreme Court (sądem najwyższym)] jedyną kwestią, którą należy rozstrzygnąć, jest to, czy High Court [(wysoki trybunał)] prawidłowo uznał, że art. 6 ust. 1 lit. a) ustawy [z 2011 r.] jest niezgodny z prawem Unii” ( 45 ).

81.

Do tej „jedynej kwestii” można zaś ustosunkować się jedynie w taki sposób, że art. 6 ust. 1 lit. a) ustawy z 2011 r. jest niezgodny z prawem Unii i nie ma powodu, aby przesuwać zakres zastosowania w czasie wyroku stwierdzającego to uchybienie.

82.

W świetle powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał Sprawiedliwości odpowiedział Supreme Court (sądowi najwyższemu, Irlandia) w następujący sposób: