Sprawa C‑684/16

Max-Planck-Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaften eV

przeciwko

Tetsujiemu Shimizu

(wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Bundesarbeitsgericht)

Odesłanie prejudycjalne – Polityka społeczna – Organizacja czasu pracy – Dyrektywa 2003/88/WE – Artykuł 7 – Prawo do corocznego płatnego urlopu – Uregulowanie krajowe przewidujące utratę niewykorzystanego corocznego urlopu i ekwiwalentu pieniężnego za ten urlop w razie niezłożenia przez pracownika wniosku urlopowego przed ustaniem stosunku pracy – Dyrektywa 2003/88/WE – Artykuł 7 – Obowiązek wykładni zgodnej prawa krajowego – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej – Artykuł 31 ust. 2 – Możliwość powołania się w ramach sporu pomiędzy jednostkami

Streszczenie – wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 6 listopada 2018 r.

1. Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Organizacja czasu pracy – Prawo do corocznego płatnego urlopu – Uregulowanie krajowe przewidujące automatyczną utratę niewykorzystanego corocznego płatnego urlopu i ekwiwalentu pieniężnego za ten urlop w razie niezłożenia przez pracownika wniosku urlopowego przed ustaniem stosunku pracy – Brak wcześniejszej weryfikacji możliwości rzeczywistego skorzystania z tego prawa przez pracownika – Niedopuszczalność – Obowiązki sądu krajowego – Wykładnia zgodna prawa krajowego z prawem Unii

   (Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 31 ust. 2, art. 52 ust. 1; dyrektywa 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 7)

2. Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Organizacja czasu pracy – Prawo do corocznego płatnego urlopu – Dyrektywa 2003/88 – Artykuł 7 – Bezpośrednia skuteczność – Możliwość powołania się w ramach sporu pomiędzy jednostkami – Brak

   (dyrektywa 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 7)

3. Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Organizacja czasu pracy – Prawo do corocznego płatnego urlopu – Zasada socjalnego prawa Unii o szczególnej wadze – Zakres

   (art. 151 TFUE; Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 21 ust. 1, art. 27, art. 31 ust. 2; dyrektywa 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 7; dyrektywa Rady 93/104, art. 7)

4. Polityka społeczna – Ochrona bezpieczeństwa i zdrowia pracowników – Organizacja czasu pracy – Prawo do corocznego płatnego urlopu – Uregulowanie krajowe uznane za sprzeczne z dyrektywą 2003/88 i Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej – Obowiązki sądu krajowego rozpatrującego spór pomiędzy jednostkami – Niestosowanie tego uregulowania krajowego i przyznanie corocznego płatnego urlopu lub ekwiwalentu pieniężnego w razie ustania stosunku pracy – Ograniczenia

   (Karta praw podstawowych Unii Europejskiej, art. 21 ust. 1, art. 31 ust. 2, art. 51 ust. 1; dyrektywa 2003/88 Parlamentu Europejskiego i Rady, art. 7)

1.  Artykuł 7 dyrektywy 2003/88/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 4 listopada 2003 r. dotyczącej niektórych aspektów organizacji czasu pracy i art. 31 ust. 2 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie uregulowaniu krajowemu, takiemu jak rozpatrywane w postępowaniu głównym, na mocy którego w braku złożenia przez pracownika wniosku o umożliwienie skorzystania z prawa do corocznego płatnego urlopu w danym okresie rozliczeniowym pracownik ten traci wraz z upływem tego okresu – automatycznie i bez uprzedniego sprawdzenia, czy pracodawca rzeczywiście umożliwił mu skorzystanie z tego prawa w szczególności poprzez odpowiednią informację ze swej strony – dni corocznego płatnego urlopu przysługujące na mocy wspomnianych przepisów za rzeczony okres, a w związku z tym prawo do ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany coroczny płatny urlop w razie ustania stosunku pracy. Na sądzie odsyłającym ciąży w tym względzie obowiązek sprawdzenia, przy uwzględnieniu wszystkich przepisów prawa krajowego i zastosowaniu uznanych w porządku krajowym metod wykładni, czy może on dokonać wykładni tego prawa, która mogłaby zapewnić pełną skuteczność prawa Unii.

   O ile należy uściślić w odpowiedzi na kwestię poruszoną w tym względzie w pytaniu pierwszym, że przestrzeganie obowiązku wynikającego dla pracodawcy z art. 7 dyrektywy 2003/88 nie może sięgać tak daleko, by zmuszać go do narzucania pracownikom rzeczywistego korzystania z ich prawa do corocznego płatnego urlopu (zob. podobnie wyrok z dnia 7 września 2006 r., Komisja/Zjednoczone Królestwo, C‑484/04, EU:C:2006:526, pkt 43), o tyle wspomniany pracodawca powinien jednak zapewnić pracownikowi możliwość skorzystania z takiego prawa (zob. podobnie wyrok z dnia 29 listopada 2017 r., King, C‑214/16, EU:C:2017:914, pkt 63).

   W tym celu, jak zauważył również rzecznik generalny w pkt 41–43 opinii, przy uwzględnieniu bezwzględnie obowiązującego charakteru prawa do corocznego płatnego urlopu i w celu zapewnienia skuteczności art. 7 dyrektywy 2003/88 pracodawca jest w szczególności zobowiązany zadbać w konkretny i całkowicie przejrzysty sposób o to, by pracownik miał rzeczywiście możliwość skorzystania z corocznego płatnego urlopu, poprzez zachęcenie go, w razie potrzeby formalnie, do uczynienia tego, informując go – dokładnie i w odpowiednim czasie w celu zapewnienia, by wspomniany urlop nadal służył zagwarantowaniu zainteresowanemu wypoczynku i wytchnienia, do czego ma się przyczyniać – że jeśli z niego nie skorzysta, urlop ten będzie podlegał utracie wraz z upływem okresu rozliczeniowego lub okresu dozwolonego przeniesienia.

   Ponadto ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na pracodawcy (zob. analogicznie wyrok z dnia 16 marca 2006 r., Robinson-Steele i in., C‑131/04 i C‑257/04, EU:C:2006:177, pkt 68). Jeśli nie jest on w stanie wykazać, że dochował wszelkiej należytej staranności, aby pracownik miał rzeczywiście możliwość skorzystania z przysługującego mu corocznego płatnego urlopu, należy uznać, że wygaśnięcie prawa do wspomnianego urlopu wraz z upływem okresu rozliczeniowego lub okresu dozwolonego przeniesienia, a w razie ustania stosunku pracy wynikający z tego brak wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany coroczny urlop wypoczynkowy, stanowią naruszenie, odpowiednio, art. 7 ust. 1 i art. 7 ust. 2 dyrektywy 2003/88.

   I tak, skoro rozpatrywane w postępowaniu głównym uregulowanie dokonuje transpozycji dyrektywy 2003/88, art. 31 ust. 2 karty ma zastosowanie do sprawy głównej (zob. analogicznie wyrok z dnia 15 stycznia 2014 r., Association de médiation sociale, C‑176/12, EU:C:2014:2, pkt 43).

   W tym kontekście należy wreszcie przypomnieć, że do podstawowego prawa do corocznego płatnego urlopu przewidzianego w art. 31 ust. 2 karty mogą być wprowadzane ograniczenia wyłącznie przy poszanowaniu ścisłych warunków przewidzianych w art. 52 ust. 1 tej karty, a w szczególności istoty wspomnianego prawa. Tym samym państwa członkowskie nie mogą odstąpić od zasady ustanowionej w art. 7 dyrektywy 2003/88 w świetle art. 31 ust. 2 karty, zgodnie z którą raz nabyte prawo do corocznego płatnego urlopu nie może wygasnąć po upływie okresu rozliczeniowego lub okresu dozwolonego przeniesienia ustalonego przez prawo krajowe, w przypadku gdyby pracownik nie mógł skorzystać z tego urlopu (zob. podobnie wyrok z dnia 29 listopada 2017 r., King, C‑214/16, EU:C:2017:914, pkt 56).

   (zob. pkt 44–46, 50, 54, 61; pkt 1 sentencji)

2.  Z tego względu, chociaż art. 7 ust. 1 i 2 dyrektywy 2003/88 spełnia kryteria bezwarunkowości i wystarczającej precyzji wymagane do tego, by przysługiwała mu bezpośrednia skuteczność (zob. podobnie wyrok z tego samego dnia, Bauer i Willmeroth, C‑569/16 i C‑570/16, pkt 71–73), na wspomniany przepis nie można się powoływać w sporze pomiędzy jednostkami w celu zapewnienia pełnej skuteczności prawa do corocznego płatnego urlopu i niedopuszczenia do stosowania jakiegokolwiek przepisu prawa krajowego sprzecznego z dyrektywą (wyrok z dnia 26 marca 2015 r., Fenoll, C‑316/13, EU:C:2015:200, pkt 48).

   (zob. pkt 68)

3.  Zobacz tekst orzeczenia.

   (zob. pkt 69, 70, 72, 73)

4.  W razie niemożności dokonania wykładni uregulowania krajowego takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym w sposób zapewniający jego zgodność z art. 7 dyrektywy 2003/88 i art. 31 ust. 2 karty praw podstawowych z tego ostatniego postanowienia wynika, że sąd krajowy rozpoznający spór pomiędzy pracownikiem a jego byłym pracodawcą mającym przymiot jednostki powinien odstąpić od stosowania wspomnianego uregulowania krajowego i zadbać o to – w razie gdyby pracodawca ten nie był w stanie wykazać, że dochował wszelkiej należytej staranności, aby pracownik miał rzeczywiście możliwość skorzystania z przysługującego mu corocznego płatnego urlopu na mocy prawa Unii – by wspomniany pracownik nie mógł zostać pozbawiony ani nabytego prawa do takiego corocznego płatnego urlopu, ani w związku z tym w przypadku ustania stosunku pracy ekwiwalentu pieniężnego za niewykorzystany urlop, którego wypłacenie obciąża w tym przypadku bezpośrednio pracodawcę.

   Prawu do corocznego płatnego urlopu, ustanowionemu na rzecz każdego pracownika w art. 31 ust. 2 karty, przysługuje zatem w odniesieniu do samego jego istnienia charakter jednocześnie bezwzględnie wiążący i bezwarunkowy, istnienie to nie wymaga bowiem skonkretyzowania przepisami prawa Unii lub prawa krajowego, które mają jedynie za zadanie określić dokładny czas trwania corocznych płatnych urlopów oraz ewentualnie pewne warunki korzystania z nich. Wynika stąd, że wspomniane postanowienie samoistnie przyznaje pracownikom prawo, na które jako takie mogą się oni powoływać w sporze ze swoim pracodawcą w sytuacji objętej prawem Unii i wchodzącej w konsekwencji w zakres stosowania karty (zob. analogicznie wyrok z dnia 17 kwietnia 2018 r., Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, pkt 76).

   Jeśli chodzi o skutek art. 31 ust. 2 karty w odniesieniu do prywatnych pracodawców, należy zauważyć, że o ile art. 51 ust. 1 karty stanowi, że jej postanowienia mają zastosowanie do instytucji, organów i jednostek organizacyjnych Unii, zgodnie z zasadą pomocniczości, oraz do państw członkowskich tylko wtedy, gdy wdrażają one prawo Unii, o tyle omawiany art. 51 ust. 1 nie odnosi się do kwestii, czy takie osoby mogą, w stosownych przypadkach, być bezpośrednio związane niektórymi postanowieniami wspomnianej karty, a zatem nie można go interpretować w ten sposób, że systematycznie wyklucza taką ewentualność.

   Przede wszystkim i jak przypomniał rzecznik generalny w pkt 78 opinii w sprawach połączonych Bauer i Willmeroth (C‑569/16 i C‑570/16, EU:C:2018:337), okoliczność, że pewne postanowienia prawa pierwotnego mają zastosowanie w pierwszej kolejności do państw członkowskich, nie może wykluczać, że mogą one stosować się w relacjach między jednostkami (zob. podobnie wyrok z dnia 17 kwietnia 2018 r., Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, pkt 77).

   Następnie Trybunał przyznał już w szczególności, że zapisany w art. 21 ust. 1 karty zakaz samoistnie przyznaje jednostkom prawo, na które jako takie mogą się one powoływać w sporze z innymi jednostkami (wyrok z dnia 17 kwietnia 2018 r., Egenberger, C‑414/16, EU:C:2018:257, pkt 76), a z tego względu art. 51 ust. 1 karty nie stoi temu na przeszkodzie.

   Wreszcie, co się tyczy dokładniej art. 31 ust. 2 karty, należy podkreślić, że prawo każdego pracownika do corocznego płatnego urlopu implikuje z samej swojej natury odpowiedni obowiązek pracodawcy, mianowicie obowiązek udzielania takiego urlopu lub wypłaty ekwiwalentu za coroczny płatny urlop niewykorzystany do chwili zakończenia stosunku pracy.

   (zob. pkt 74, 76–79, 81; pkt 2 sentencji)