—

w imieniu H, działającego jako syndyk masy upadłości G.T. GmbH, przez U. Hassingera, Rechtsanwalt,

—

w imieniu rządu szwajcarskiego przez M. Jametti, działającą w charakterze pełnomocnika,

—

w imieniu Komisji Europejskiej przez M. Wilderspina, działającego w charakterze pełnomocnika,

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 3 ust. 1 rozporządzenia Rady (WE) nr 1346/2000 z dnia 29 maja 2000 r. w sprawie postępowania upadłościowego (Dz.U. L 160, s. 1) oraz art. 1 ust. 2 lit. b), art. 5 pkt 1 lit. a) i b) oraz art. 5 pkt 3 konwencji o jurysdykcji i uznawaniu oraz wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, podpisanej w dniu 30 października 2007 r., której zawarcie zostało zatwierdzone w imieniu Wspólnoty decyzją Rady 2009/430/WE z dnia 27 listopada 2008 r. (Dz.U. 2009, L 147, s. 1, zwanej dalej „konwencją z Lugano II”).

2

Wniosek ten został złożony w ramach sporu między H, działającym jako syndyk masy upadłości G.T. GmbH (zwanej dalej „G.T.”), a H.K. dotyczącego pozwu o zwrot kwot, które według powoda H.K. wypłacił jako członek zarządu G.T. po wystąpieniu jej niewypłacalności lub po stwierdzeniu jej nadmiernego zadłużenia.

3

Artykuł 1 konwencji z Lugano II, zatytułowany „Zakres”, stanowi:

„1.   Niniejsza konwencja ma zastosowanie w sprawach cywilnych i handlowych, niezależnie od rodzaju sądu […].

2.   Konwencji nie stosuje się do:

[…]

[…]”.

4

Artykuł 5 tej konwencji, zatytułowany „Jurysdykcja szczególna”, stanowi:

„Osoba, która ma miejsce zamieszkania na terytorium państwa związanego niniejszą konwencją, może być pozwana w innym państwie związanym niniejszą konwencją:

[…]

3.   jeżeli przedmiotem postępowania jest czyn niedozwolony lub czyn podobny do czynu niedozwolonego albo roszczenia wynikające z takiego czynu – przed sąd miejsca, gdzie nastąpiło lub może nastąpić zdarzenie wywołujące szkodę;

[…]”.

5

Artykuł 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000, zatytułowany „Jurysdykcja”, stanowi:

„Sądy państwa członkowskiego, na terytorium którego znajduje się główny ośrodek podstawowej działalności dłużnika, są właściwe dla wszczęcia postępowania upadłościowego. W przypadku spółek i osób prawnych domniemywa się, że głównym ośrodkiem ich podstawowej działalności jest siedziba określona w statucie, chyba że zostanie przeprowadzony dowód przeciwny”.

6

Zgodnie z art. 1 ust. 2 lit. b) rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. 2001, L 12, s. 1) nie stosuje się go do „upadłości, układów i innych podobnych postępowań”.

7

Artykuł 64 zdanie pierwsze i drugie Gesetz betreffend die Gesellschaften mit beschränkter Haftung (ustawy o spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością, zwanej dalej „GmbHG”), w brzmieniu obowiązującym w okresie, w którym miały miejsce okoliczności faktyczne sprawy rozpatrywanej w postępowaniu głównym, stanowi:

„Członkowie zarządu są zobowiązani do zwrócenia spółce kwot wypłaconych po wystąpieniu niewypłacalności spółki lub po stwierdzeniu jej nadmiernego zadłużenia. Ten przepis nie dotyczy wypłat kwot, nawet dokonanych po tym dniu, których dokonano w sposób zgodny ze starannością, jakiej można oczekiwać od każdego rozważnego zarządcy”.

8

Powodem w postępowaniu głównym jest syndyk masy upadłości działający w ramach postępowania upadłościowego wszczętego w dniu 1 listopada 2009 r., dotyczącego majątku G.T., niemieckiej spółki z siedzibą w Offenbach am Main (Niemcy). Pozwanym w postępowaniu głównym jest członek zarządu G.T. Ma on miejsce zamieszkania w Szwajcarii.

9

W dniu 1 lipca 2009 r. z rachunku G.T. przelano kwotę 115000 EUR, a w dniu 8 lipca 2009 r. kwotę 100000 EUR na rzecz jednej z jej spółek zależnych, z których G.T. odzyskała kwotę 50000 EUR. Powód w postępowaniu głównym żąda od pozwanego, jako członka zarządu G.T., zwrotu pozostałej kwoty 165000 EUR. Swoje żądanie opiera na art. 64 zdanie pierwsze i drugie GmbHG oraz podnosi, że przelewów dokonanych przez pozwanego w dniach 1 i 8 lipca 2009 r. na rzecz wspomnianej spółki zależnej dokonano po wystąpieniu niewypłacalności i nadmiernego zadłużenia G.T.

10

Sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy spór jest objęty materialnym zakresem zastosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000. Zgodnie bowiem z wyrokami Seagon (C‑339/07, EU:C:2009:83) i F-Tex (C‑213/10, EU:C:2012:215) powództwo o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną wchodzi w zakres zastosowania tego przepisu, ponieważ to powództwo jest związane z postępowaniem upadłościowym w rozumieniu tego rozporządzenia, wynika ono bezpośrednio z tego postępowania oraz jest ściśle związane z postępowaniem w sprawie likwidacji majątku lub postępowaniem układowym. Otóż sąd ten powziął wątpliwości dotyczące kwalifikacji prawnej powództwa wniesionego w postępowaniu głównym i opartego na art. 64 GmbHG.

11

Według sądu odsyłającego w sytuacji, gdyby sporne powództwo wchodziło w materialny zakres zastosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000, należałoby odpowiedzieć na pytanie, czy ten przepis stosuje się także w wypadku, gdy postępowanie upadłościowe zostało wszczęte w państwie członkowskim, lecz strona pozwana ma miejsce zamieszkania lub statutową siedzibę w państwie trzecim, takim jak, w niniejszej sprawie, Konfederacja Szwajcarska. Konfederacja Szwajcarska jest bowiem stroną konwencji z Lugano II, lecz nie jest związana tym rozporządzeniem.

12

Na wypadek gdyby Trybunał wywiódł wniosek, zgodnie z którym art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 nie stosuje się w wypadku rozpatrywanym w postępowaniu głównym, sąd odsyłający dąży do ustalenia, czy spór rozpatrywany w postępowaniu głównym jest objęty materialnym zakresem zastosowania art. 1 ust. 2 lit. b) konwencji z Lugano II. Zgodnie z tym przepisem tej konwencji nie stosuje się bowiem do „upadłości, układów i innych podobnych postępowań”.

13

W tych okolicznościach Landgericht Darmstadt postanowił zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:

14

Poprzez pytania pierwsze i trzecie, które należy rozpatrzyć łącznie, sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 należy interpretować w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium wszczęto postępowanie upadłościowe dotyczące majątku spółki, są właściwe na podstawie tego przepisu do rozpoznania powództwa – takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym – wniesionego przez syndyka masy upadłości tej spółki przeciwko członkowi zarządu wspomnianej spółki, mającego na celu zwrot kwot wypłaconych po wystąpieniu niewypłacalności tej spółki lub po stwierdzeniu jej nadmiernego zadłużenia.

15

Powód w postępowaniu głównym uważa, że art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 nie stosuje się. Powództwo w postępowaniu głównym nie stanowi bowiem według niego powództwa wynikającego bezpośrednio z postępowania upadłościowego ani ściśle z tym postępowaniem związanego. Artykuł 64 GmbHG ogranicza się do uregulowania odpowiedzialności członków zarządu spółki, a powództwo o ustalenie odpowiedzialności skierowane przeciwko członkowi zarządu tej spółki może zostać wniesione nie tylko w ramach postępowania upadłościowego, lecz także poza nim, w szczególności w wypadku gdy wniosek o wszczęcie postępowania upadłościowego zostaje oddalony ze względu na niewystarczający majątek danej spółki.

16

Natomiast Komisja Europejska jest zdania, że – nawet jeśli nie są spełnione wszystkie kryteria określone przez Trybunał w wyrokach Gourdain (133/78, EU:C:1979:49) oraz Seagon (EU:C:2009:83), aby umożliwić uznanie powództwa rozpatrywanego w postępowaniu głównym za powództwo, które wynika bezpośrednio z postępowania upadłościowego i które jest z nim ściśle związane – art. 64 GmbHG realizuje cel objęty prawem upadłościowym. Powództwo oparte na tym przepisie ma na celu zachowanie nadającego się do podziału majątku niewypłacalnej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w interesie wszystkich jej wierzycieli. W tych okolicznościach połączenie tego powództwa oraz postępowania upadłościowego odpowiada celowi w postaci poprawy skuteczności i szybkości postępowania upadłościowego, jako że sąd orzekający w postępowaniu upadłościowym powinien udzielić szybciej niż inny sąd odpowiedzi na pytanie, od kiedy dana spółka jest nadmiernie zadłużona.

17

W tym względzie należy przypomnieć, że – uwzględniając w szczególności skuteczność (effet utile) rozporządzenia nr 1346/2000 – art. 3 ust. 1 tego rozporządzenia należy interpretować w ten sposób, że przyznaje on jurysdykcję krajową państwu członkowskiemu, na którego terytorium zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, do rozpoznania powództw wytaczanych bezpośrednio na podstawie tego postępowania i ściśle z nim związanych (wyrok Seagon, EU:C:2009:83, pkt 21).

18

Ponadto należy uściślić, że po pierwsze, Trybunał, w swoim orzecznictwie dotyczącym oceny kwestii, czy dane postępowanie wynika bezpośrednio z postępowania upadłościowego i jest z nim ściśle związane, wziął pod uwagę fakt, że w związku z postępowaniem upadłościowym wytaczane były różnego rodzaju powództwa, które rozpatrywał. Po drugie, Trybunał miał szczególnie na względzie potrzebę ustalenia w każdym przypadku, czy rozpatrywane powództwo miało swój początek w przepisach postępowania upadłościowego, czy w innych przepisach (zob. podobnie wyrok Nickel & Goeldner Spedition, C‑157/13, EU:C:2014:2145, pkt 26).

19

A zatem jeśli chodzi o powództwo rozpatrywane w postępowaniu głównym, oparte na art. 64 GmbHG, po pierwsze, należy stwierdzić, że zostało ono wniesione w związku z postępowaniem upadłościowym.

20

Po drugie, jeśli chodzi o fakt, że brzmienie art. 64 GmbHG pozwala w zasadzie na wniesienie powództwa nawet w sytuacji, gdyby żadne postępowanie upadłościowe dotyczące majątku danej spółki będącej dłużnikiem nie zostało wszczęte, należy stwierdzić, iż ten fakt sam w sobie nie stanowi przeszkody do zakwalifikowania takiego powództwa jako powództwa wynikającego bezpośrednio z postępowania upadłościowego i ściśle z nim związanego, pod warunkiem że to powództwo zostało faktycznie wniesione w ramach postępowania upadłościowego, podobnie jak w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym.

21

W rzeczywistości Trybunał orzekł bowiem już, że w celu zidentyfikowania dziedziny, do której należy powództwo, należy badać, czy źródłem uprawnienia lub obowiązku będącego podstawą powództwa są przepisy powszechne prawa cywilnego i handlowego, czy też przepisy stanowiące od nich odstępstwo, szczególne dla postępowań upadłościowych (wyrok Nickel & Goeldner Spedition, EU:C:2014:2145, pkt 27).

22

Jednak powyższe rozważania nie mogą być interpretowane w ten sposób, że nie wynika bezpośrednio z postępowania upadłościowego – lub nie jest z nim ściśle związane – powództwo oparte na przepisie, którego stosowanie nie wymaga formalnego wszczęcia postępowania upadłościowego, lecz wymaga raczej materialnej niewypłacalności dłużnika, a zatem na przepisie, który – odmiennie niż przepisy rozpatrywane w sprawie leżącej u podstaw wyroku Nickel & Goeldner Spedition (EU:C:2014:2145) – stanowi odstępstwo od przepisów powszechnych prawa cywilnego i handlowego.

23

Otóż zgodnie z art. 64 GmbHG członek zarządu spółki będącej dłużnikiem jest zobowiązany do zwrotu kwot wypłaconych przez niego z rachunku tej spółki po wystąpieniu jej niewypłacalności lub po stwierdzeniu jej nadmiernego zadłużenia. Ten przepis stanowi zatem wyraźne odstępstwo od ogólnych przepisów prawa cywilnego i handlowego, a to właśnie ze względu na niewypłacalność spółki będącej dłużnikiem.

24

Wykładnia art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000, w tym rozumieniu, że do powództw wynikających bezpośrednio z postępowania upadłościowego i ściśle z nim związanych nie należy powództwo oparte na art. 64 GmbHG, wniesione w ramach postępowania upadłościowego, stworzyłaby zatem sztuczne rozróżnienie między tym ostatnim powództwem a podobnymi powództwami – takimi jak powództwa o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną rozpatrywane w sprawach leżących u podstaw wyroków Seagon (EU:C:2009:83) i F-Tex (EU:C:2012:215) – z tego wyłącznie względu, iż powództwo oparte na wspomnianym art. 64 mogłoby teoretycznie zostać wniesione nawet w sytuacji braku wszczęcia postępowania upadłościowego. Taka zaś wykładnia, niemająca żadnego oparcia w istotnych przepisach rozporządzenia nr 1346/2000, nie może zostać przyjęta.

25

Należy natomiast uściślić, że powództwo oparte na art. 64 GmbHG i wniesione poza postępowaniem upadłościowym może wchodzić w zakres zastosowania konwencji z Lugano II lub w danym wypadku w zakres zastosowania rozporządzenia nr 44/2001. Taka sytuacja nie ma jednak miejsca w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym.

26

W tych okolicznościach na pytania pierwsze i trzecie należy udzielić odpowiedzi, iż art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 należy interpretować w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium wszczęto postępowanie upadłościowe dotyczące majątku spółki, są właściwe na podstawie tego przepisu do rozpoznania powództwa – takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym – wniesionego przez syndyka masy upadłości tej spółki przeciwko członkowi zarządu wspomnianej spółki, mającego na celu zwrot kwot wypłaconych po wystąpieniu niewypłacalności tej spółki lub po stwierdzeniu jej nadmiernego zadłużenia.

27

Poprzez pytanie drugie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 należy interpretować w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium wszczęto postępowanie upadłościowe dotyczące majątku spółki, są właściwe do rozpoznania powództwa – takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym – wniesionego przez syndyka masy upadłości tej spółki przeciwko członkowi zarządu wspomnianej spółki, mającego na celu zwrot kwot wypłaconych po wystąpieniu niewypłacalności tej spółki lub po stwierdzeniu jej nadmiernego zadłużenia, gdy ten członek zarządu ma miejsce zamieszkania nie w państwie członkowskim, lecz w państwie będącym stroną konwencji z Lugano II, tak jak w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym.

28

Powód w postępowaniu głównym wskazuje, że Trybunał, w odniesieniu do powództw objętych zakresem zastosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000, w wyroku Schmid (C‑328/12, EU:C:2014:6) uznał jurysdykcję sądu, który wszczął postępowanie upadłościowe, także w wypadku gdy pozwany miał miejsce zamieszkania w państwie trzecim. Wspomnianego przepisu według powoda nie stosuje się zaś w sporze rozpatrywanym w postępowaniu głównym, ponieważ jest on objęty zakresem zastosowania konwencji z Lugano II.

29

Komisja natomiast podkreśla, że w sprawie leżącej u podstaw wyroku Schmid (EU:C:2014:6) pozwana miała miejsce zamieszkania w Szwajcarii, podobnie jak pozwany w postępowaniu głównym. Ponadto fakt, że pozwany ma miejsce zamieszkania w państwie będącym stroną konwencji z Lugano II, nie jest według Komisji istotny przy wykładni art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000.

30

W tym względzie, po pierwsze, z pkt 26 niniejszego wyroku wynika, że powództwo rozpatrywane w postępowaniu głównym, oparte na art. 64 GmbHG i wniesione w ramach postępowania upadłościowego, jest objęte zakresem zastosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000.

31

Po drugie, należy przypomnieć, że Trybunał – w sprawie dotyczącej w szczególności wyłączenia „upadłości, układów i innych podobnych postępowań” z zakresu zastosowania rozporządzenia nr 44/2001, określonego w art. 1 ust. 2 lit. b) rozporządzenia nr 44/2001 w identyczny sposób jak w art. 1 ust. 2 lit. b) konwencji z Lugano II – orzekł już, iż po pierwsze, to wyłączenie, oraz po drugie, zakres zastosowania rozporządzenia nr 1346/2000, należy wykładać w taki sposób, by uniknąć wszelkiego nakładania się zakresów ustanowionych tymi aktami przepisów. W konsekwencji w zakresie, w jakim dane powództwo jest objęte zakresem zastosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000, nie jest ono objęte zakresem zastosowania rozporządzenia nr 44/2001 (zob. podobnie wyrok Nickel & Goeldner Spedition, EU:C:2014:2145, pkt 21 i przytoczone tam orzecznictwo).

32

Ze względu w szczególności na identyczne brzmienie rozpatrywanych przepisów rozważania przypomniane w poprzednim punkcie przekładają się na wykładnię art. 1 ust. 2 lit. b) konwencji z Lugano II. W konsekwencji ponieważ powództwo rozpatrywane w postępowaniu głównym jest objęte zakresem zastosowania art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000, jest ono wyłączone z zakresu zastosowania tej konwencji. W tych okolicznościach fakt, że Konfederacja Szwajcarska jest stroną konwencji z Lugano II, nie jest istotny dla rozstrzygnięcia sporu rozpatrywanego w postępowaniu głównym, ponieważ tej konwencji nie stosuje się w tym sporze.

33

Po trzecie, Trybunał orzekł już, iż art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 należy interpretować w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium zostało wszczęte postępowanie upadłościowe, są właściwe do rozpoznania powództwa, które wynika bezpośrednio z tego postępowania i jest z nim ściśle związane, skierowanego przeciwko pozwanemu, który nie ma miejsca zamieszkania na terytorium państwa członkowskiego (zob. wyrok Schmid, EU:C:2014:6, pkt 30, 39 i przytoczone tam orzecznictwo).

34

W świetle powyższych rozważań na pytanie drugie należy odpowiedzieć, iż art. 3 ust. 1 rozporządzenia nr 1346/2000 należy interpretować w ten sposób, że sądy państwa członkowskiego, na którego terytorium wszczęto postępowanie upadłościowe dotyczące majątku spółki, są właściwe do rozpoznania powództwa – takiego jak rozpatrywane w postępowaniu głównym – wniesionego przez syndyka masy upadłości tej spółki przeciwko członkowi zarządu wspomnianej spółki, mającego na celu zwrot kwot wypłaconych po wystąpieniu niewypłacalności tej spółki lub po stwierdzeniu jej nadmiernego zadłużenia, gdy ten członek zarządu ma miejsce zamieszkania nie w państwie członkowskim, lecz w państwie będącym stroną konwencji z Lugano II, tak jak w sprawie rozpatrywanej w postępowaniu głównym.

35

Ponieważ pytania czwarte i piąte zostały przedstawione wyłącznie na wypadek, gdyby Trybunał udzielił odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, nie ma konieczności odpowiadania na te pytania.

36

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Z powyższych względów Trybunał (szósta izba) orzeka, co następuje: