1. 

W drodze niniejszej skargi Komisja wnosi do Trybunału o stwierdzenie, że odrzucając oferty w zakresie wyrobów medycznych opatrzonych oznakowaniem CE, a w każdym razie czyniąc to bez przestrzegania, przez właściwe dla szpitali greckich instytucje zamawiające, procedury przewidzianej w dyrektywie 93/42/EWG (dyrektywa dotycząca wyrobów medycznych) ( 2 ), Grecja uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy art. 8 ust. 2 dyrektywy Rady 93/36/EWG (dyrektywa w sprawie zamówień publicznych na dostawy ( 3 )) oraz na mocy art. 17 i 18 dyrektywy 93/42.

2.

W odniesieniu do dyrektywy 93/42, jak wyjaśniam w pkt 33 tej opinii, w wyroku w sprawie Medipac-Kazantzidis ( 4 ) wydanym po zakończeniu pisemnego postępowania w niniejszej sprawie — Trybunał rozstrzygnął już w moim mniemaniu kwestię obowiązków instytucji zamawiających oraz procedury, która powinna być stosowana przez nie w przypadkach takich jak przypadki będące przedmiotem niniejszych postępowań. Nie uważam przeto, aby konieczne było przedstawiać w całości ramy prawne dyrektywy 93/42, jako że zostało to zrobione wyczerpująco w sprawie Medipac-Kazantzidis.

3.

Ustępy 1–4 art. 8 dyrektywy 93/36 stanowią odpowiednio:

„1.   Specyfikacje techniczne, określone w załączniku III, zamieszczane są w ogólnych dokumentach lub w dokumentach odnoszących się do każdego zamówienia.

2.   Bez uszczerbku dla prawnie wiążących krajowych norm technicznych i w zakresie, w jakim są one zgodne z prawem wspólnotowym, specyfikacje techniczne określane są przez instytucje zamawiające poprzez odniesienie do norm krajowych wdrażających normy europejskie lub do europejskich aprobat technicznych lub do wspólnych specyfikacji technicznych.

3.   Instytucja zamawiająca może odstąpić od ust. 2, jeżeli:

4.   Instytucje zamawiające, powołując się na ust. 3, odnotowują, o ile to możliwe, przyczyny takiego postępowania w ogłoszeniu o przetargu publikowanym w Dzienniku Urzędowym Wspólnot Europejskich lub w dokumentach zamówienia oraz w każdym przypadku wskazują te przyczyny w swej wewnętrznej dokumentacji i przekazują te informacje państwom członkowskim oraz Komisji na ich wniosek”.

4.

Załącznik III do dyrektywy 93/36, zatytułowany „Definicje niektórych specyfikacji technicznych”, stanowi:

„Do celów niniejszej dyrektywy następujące pojęcia są określone następująco:

5.

Transpozycja dyrektywy 93/36 do greckiego porządku prawnego dokonała się głównie w drodze rozporządzenia prezydenckiego nr 370 (FEK A’ 199/1995). Artykuł 16 owego dekretu zasadniczo powtarza brzmienie art. 8 dyrektywy 93/36.

6.

Wspólnym rozporządzeniem ministrów nr DY7/oik.2480 KYA z dnia 19 sierpnia 1994 r. (FEK B’ 679) w sprawie dostosowania greckich przepisów do dyrektywy 93/42 dokonana została transpozycja dyrektywy do greckiego porządku prawnego.

7.

Ponadto Ethnikou Organismos Farmakon (grecki organ odpowiedzialny za wdrażanie dyrektyw wspólnotowych o wyrobach medycznych, wchodzący w skład ministerstwa zdrowia, zwany dalej „EOF”) został wyznaczony na mocy art. 19 ustawy nr 2889/2001 jako organ właściwy do spraw wyrobów medycznych.

8.

Komisja otrzymała skargę w sprawie odrzucania, w ramach postępowań przetargowych na dostawy do szpitali publicznych w Grecji, wyrobów medycznych, w szczególności szwów chirurgicznych, ze względów „ogólnej zgodności i bezpieczeństwa użytkowania”, pomimo ich certyfikacji za pomocą oznakowania CE ( 7 ), a w każdym razie bez przeprowadzenia postępowania przewidzianego w klauzuli ochronnej w dyrektywie 93/42.

9.

W dniu 20 kwietnia 2004 r. w związku z dochodzeniem Komisji władze greckie przesłały Komisji okólnik EOF nr 19384 z dnia (zwany dalej „okólnikiem nr 19384”). Według okólnika zostało stwierdzone, że: „niektóre komitety odpowiedzialne za zaopatrzenie szpitali […] odrzuciły jako niezgodne przedstawione przez przedsiębiorstwa oferty, dotyczące licznych wyrobów medycznych opatrzonych oznakowaniem CE, bez uprzedniego obowiązkowego zbadania ich przez EOF” i że „w niektórych wypadkach niezgodność dotyczyła specyfikacji arbitralnie ustalonych przez szpitale”. Następnie okólnik stwierdzał, że: „przedsiębiorstwa te wniosły sprawę do greckich sądów i właściwych instytucji europejskich, które to rozstrzygnęły ją na ich korzyść”. Według greckich władz, okólnik nr 19384 posłużył zatem jako przypomnienie procedury prawnej, jaką komitety powinny były zastosować, oraz jej szczegółów.

10.

W świetle powyższych okoliczności służby Komisji poinformowały składającego skargę o zamiarze zakończenia sprawy. Jednakże w liście z dnia 8 listopada 2004 r. składający skargę dostarczył dalszych informacji wskazujących, że pomimo rozpowszechnienia okólnika właściwe komitety niektórych szpitali (włączając szpitale ogólne w Komotini, Messolonghi, Agios Nikolaos na Krecie oraz Venizeleio-Pananeio w Heraklionie na Krecie) nadal naruszały zasady.

11.

Przykładowo w jednym konkretnym ogłoszeniu o przetargu szpital ogólny w Komotini odrzucił dużą część oferty składającego skargę z uwagi na to, że wyroby były nieodpowiednie, mimo faktu, że były opatrzone oznakowaniem CE i wyprodukowane zgodnie z Europejską Farmakopeą. Mimo że szpital otrzymał okólnik EOF, odmówił zastosowania się do jego wskazówek, aby wysłać wyroby celem ich sprawdzenia przez EOF.

12.

Podobnie szpital ogólny w Messolonghi odrzucił ofertę składającego skargę i zakończył przetarg bez poinformowania EOF ani wysłania próbek do kontroli. Podobny ciąg wydarzeń wystąpił przy przetargu przeprowadzonym przez szpital ogólny w Agios Nikolaos na Krecie.

13.

Wreszcie szpital ogólny w Heraklionie na Krecie chociaż, przeprowadzając przetarg, zgodnie z okólnikiem poinformował zawczasu EOF, to nie zastosował się do jego decyzji uznającej wyroby medyczne za bezpieczne.

14.

Na podstawie tych informacji Komisja dnia 21 marca 2005 r. skierowała do Republiki Greckiej wezwanie do usunięcia uchybienia i wszczęła przeciw temu państwu członkowskiemu formalne postępowanie z art. 226 WE o uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego.

15.

W odpowiedzi z dnia 24 maja 2005 r. władze greckie nie zakwestionowały faktu, że niektóre greckie szpitale nie działały zgodnie ze stosownymi przepisami wspólnotowymi, lecz jedynie wskazały na wyjątkowy charakter przypadków przywołanych przez Komisję. W ich opinii przypadki te nie świadczyły o istnieniu naruszenia prawa wspólnotowego na szeroką skalę w wymiarze horyzontalnym.

16.

W dniu 19 grudnia 2005 r. Komisja wydała uzasadnioną opinię, w której stwierdziła, że Republika Grecka uchybiła swym zobowiązaniom z art. 8 ust. 2 dyrektywy 93/36 oraz art. 17 i 18 dyrektywy 93/42 dotyczącym udzielania zamówień publicznych na dostawy wyrobów medycznych, i wezwała to państwo członkowskie do zastosowania się do uzasadnionej opinii w okresie dwóch miesięcy od jej doręczenia.

17.

W odpowiedzi z dnia 9 lutego 2006 r. Grecja podniosła, że podjęła już konieczne środki, aby zapewnić prawidłowe stosowanie prawa wspólnotowego, oraz że przypadki wyliczone przez Komisję w uzasadnionej opinii były jedynie wyjątkami od ogólnej praktyki. Wskazała również, że greckie ustawodawstwo samo w sobie jest zgodne z prawem wspólnotowym. Oprócz okólnika nr 19384 i przypomnienia z dnia Grecja przywołała również fakt, że na żądanie szpitali EOF przeprowadza systematyczne kontrole jakości dostaw. Wreszcie Grecja podkreśliła fakt, że szpitale krajowe coraz bardziej systematycznie stosują się do zaleceń EOF.

18.

Jednakże na podstawie nowych informacji Komisja dowiedziała się, że omawiane naruszenie w rzeczywistości nadal trwa. Zawiadomienie wskazywało, że naruszenia nie są w żadnym wypadku odosobnione ani wyjątkowe i co więcej, że instytucje zamawiające nie ponoszą żadnych sankcji za swoje niezgodne z prawem postępowanie. Według składającego skargę, przypadki zastosowania się szpitali były w rzeczywistości raczej rzadkie. Ponadto na podstawie udostępnionych Komisji informacji stało się jasne, że EOF nie jest właściwy ani do wykonywania nadzoru administracyjnego nad szpitalami, ani władny do nakładania na nie sankcji oraz że dotychczas żaden inny organ (sądowy bądź inny) w greckim porządku prawnym nie skorzystał z kompetencji w tym zakresie. Na poparcie swoich twierdzeń Komisja przytacza szereg decyzji rady państwa (najwyższego sądu administracyjnego), a w szczególności jej „komitetu ds. zawieszenia wykonania decyzji” jako przykłady generalnej tendencji sądów do odrzucania odwołań od decyzji instytucji zamawiających naruszających dyrektywy i okólniki mające zastosowanie w tym zakresie.

19.

Uznając zatem, że naruszenie, którego okoliczności faktycznych władze greckie nigdy nie kwestionowały, nadal się utrzymuje oraz że środki powzięte przez organy krajowe celem zakończenia go nie są ani wystarczające, ani skuteczne, Komisja wniosła skargę w niniejszej sprawie do Trybunału.

20.

Po przedstawieniu wystąpień na piśmie żadna ze stron nie wniosła o przeprowadzenie rozprawy.

21.

Komisja wnosi do Trybunału o:

22.

Rząd grecki wnosi o oddalenie skargi.

23.

Komisja podnosi, że dyrektywa 93/36 koordynująca procedury udzielania zamówień publicznych na dostawy ustanawia dokładne ramy określania przez instytucję zamawiającą wymogów technicznych, jakie mają spełnić wyroby zawarte w ofercie. Zgodnie z art. 8 ust. 2 tej dyrektywy odesłanie do norm krajowych wdrażających normy europejskie lub europejskich aprobat technicznych, lub wspólnych specyfikacji technicznych jest obowiązkowe zarówno w ogłoszeniu o przetargu, jak i przy ocenie zgodności produktów będących przedmiotem przetargu. Komisja podkreśla, że odstępstwa od zasady zapisanej w art. 8 ust. 2 są określone wyczerpująco w art. 8 ust. 3.

24.

Komisja utrzymuje ponadto, że przetargi ogłoszone przez greckie szpitale wspominają o wymogu określonym w art. 8 ust. 2 dyrektywy 93/36 dla europejskich aprobat technicznych dla wyrobów medycznych, którym to jest oznakowanie CE, przewidziane także w dyrektywie 93/42. Pomimo tego instytucje zamawiające w dalszym ciągu wykluczają oferty na wyroby medyczne opatrzone oznakowaniem CE, chociaż wykluczenie na tej podstawie wyraźnie nie jest jednym z odstępstw określonych w art. 8 ust. 3 dyrektywy 93/36.

25.

W odniesieniu do dyrektywy 93/42 dotyczącej wyrobów medycznych Komisja podnosi, że szczególne i wyłączne postępowania służące certyfikacji takich wyrobów i wprowadzaniu ich do obrotu, jak również kwestionowanie ich odpowiedniości są uregulowane na tyle szczegółowo, że nie może być wątpliwości co do ich poświadczonych cech jakościowych ani mowy o stosowaniu przez administrację swobodnego uznania poza ramami ustanowionymi w dyrektywie.

26.

Komisja podnosi, że zasadnicze wymagania w zakresie zgodności i bezpieczeństwa, które mają zastosowanie do wyrobów medycznych, są wyliczone w załączniku I do dyrektywy 93/42 oraz że produkty opatrzone oznakowaniem CE spełniają wszystkie te wymogi. Artykuł 3 w związku z art. 17 dyrektywy 93/42 określają podstawy dla uznania zgodności wyrobów oraz dopuszczenia do ich swobodnego przepływu na rynku wewnętrznym.

27.

Komisja utrzymuje, że możliwe jest, że niektóre wyroby medyczne, mimo że opatrzone są oznakowaniem CE, uznawane są przez lekarzy za zagrażające zdrowiu i bezpieczeństwu pacjentów. W takich przypadkach jednak Komisja jasno stwierdza, że wyroby takie mogą zostać odrzucone przez instytucje zamawiające w ramach procedury ochronnej przewidzianej w art. 8 i 18 dyrektywy 93/42 i opisanej w okólniku nr 19384.

28.

Komisja podnosi, że zamiast zastosować procedurę ochronną, greckie instytucje zamawiające dokonały bezpośrednio odrzucenia ofert wyrobów medycznych opatrzonych oznakowaniem CE.

29.

Jednakże według Komisji z utrwalonego orzecznictwa wynika, że istnienie dyrektywy zbliżającej ustawodawstwa państw członkowskich, takiej jak dyrektywy 93/36 i 93/42, stanowiącej, że zgodność produktów zawartych w ofercie z przepisami technicznymi dyrektywy musi być poświadczona oznakowaniem CE, rodzi po stronie państwa członkowskiego obowiązek przestrzegania przewidzianych w dyrektywie szczególnych procedur przy sporach o ważność oznakowania ( 8 ).

30.

Komisja utrzymuje, że pomimo przyjęcia okólnika nr 19384 i rozesłania dwa lata później przypomnienia, niezgodne z prawem zachowanie instytucji zamawiających, jak i brak kontroli lub sankcji ze strony władz greckich utrzymują się.

31.

Rząd grecki podnosi, że szpitale, jako instytucje zamawiające, stosują się do odpowiednich przepisów prawa wspólnotowego i krajowego w zakresie zamówień publicznych. W jego opinii okoliczność, że niektóre szpitale nie działały zgodnie z odpowiednimi przepisami wspólnotowymi, stanowi jedynie wyjątek od zasady, z którego jednakże nie powinno się wnioskować o istnieniu naruszenia prawa wspólnotowego na szeroką skalę w wymiarze horyzontalnym w omawianym zakresie.

32.

Ponadto rząd grecki utrzymuje, że w każdym razie EOF rozprowadził okólnik nr 19384, a w dniu 19 stycznia 2006 r. — okólnik nr 4051, obydwa służące przypomnieniu, jak prawidłowo oceniać wyroby dla celu dostawy. EOF powziął zatem środki konieczne, aby zapewnić prawidłowe stosowanie prawa wspólnotowego. Dodatkowo rząd grecki wyjaśnia, że powodem, dla którego nie określił jeszcze sankcji, jakie mają być nałożone na szpitale niestosujące się do przepisów wspólnotowych, jest okoliczność, że inspektorzy Soma Epitheoriton Ypiresion Ygeias kai Pronoias (służby zdrowia i zapobiegania) nadal prowadzą dochodzenie.

33.

Przede wszystkim, w odniesieniu do dyrektywy 93/42, pragnę nawiązać do niedawnego wyroku w sprawie Medipac-Kazantzidis ( 9 ), wydanego po zakończeniu procedury pisemnej w niniejszej sprawie. Trybunał stwierdził w nim, że „instytucja zamawiająca, która wszczęła postępowanie przetargowe na dostawę wyrobów medycznych, wskazując, że wyroby te muszą być zgodne Farmakopeą Europejską i posiadać oznakowanie CE, odrzuciła proponowane materiały i z pominięciem procedury ochronnej, ustanowionej w art. 8 i 18 dyrektywy 93/42, ze względów dotyczących zdrowia publicznego, mimo że spełniają one ten wymagany warunek techniczny. Jeśli instytucja zamawiająca uzna, że te wyroby medyczne mogą stanowić zagrożenie dla zdrowia publicznego, jest zobowiązana powiadomić właściwy organ krajowy w celu zastosowania rzeczonej procedury ochronnej”.

34.

Po rozstrzygnięciu tej części sprawy głównym zagadnieniem pozostaje kwestia ciężaru dowodu.

35.

W tym względzie Komisja zmierza do wykazania, na podstawie pewnych indywidualnych przypadków, że postępowanie greckich szpitali, jako instytucji zamawiających, świadczy o stałej niezgodnej z prawem praktyce administracji, niepodlegającej kontroli ani sankcjom ze strony właściwych organów. W konsekwencji Komisja wnosi o stwierdzenie, że Grecja w ogólny sposób dopuściła się uchybienia swym zobowiązaniom wynikającym z prawa wspólnotowego.

36.

W wyroku w sprawie Komisja przeciwko Niemcom ( 10 ) Trybunał orzekł, że: „mimo iż mające zastosowanie uregulowanie krajowe jest […] zgodne z prawem wspólnotowym, uchybienie zobowiązaniom państwa członkowskiego może wynikać z istnienia praktyki administracyjnej, która to prawo narusza”.

37.

W tym kontekście Trybunał orzekł w innej sprawie Komisja przeciwko Grecji ( 11 ), że: „jeśli chodzi o możliwość stwierdzenia uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego na podstawie stosowanej w tym państwie praktyki administracyjnej, to Trybunał określił już kryteria, jakie w tym zakresie znajdują zastosowanie. W takich przypadkach uchybienie można wykazać jedynie poprzez wystarczająco udokumentowany i szczegółowy dowód stosowania zarzucanej praktyki, taka praktyka administracyjna powinna wykazywać w pewnym stopniu charakter trwały i powszechny, a dla wykazania, że praktyka ma charakter trwały i powszechny, Komisja nie może opierać się na jakimkolwiek domniemaniu”.

38.

W niniejszej sprawie Komisja wydała uzasadnioną opinię w dniu 19 grudnia 2005 r., w której stwierdziła, że Grecja uchybiła zobowiązaniom państwa członkowskiego z art. 8 ust. 2 dyrektywy 93/36 oraz art. 17 i 18 dyrektywy 93/42 w zakresie udzielania zamówień publicznych na dostawy wyrobów medycznych, i wezwała to państwo członkowskie do zastosowania się do opinii w ciągu dwóch miesięcy od jej doręczenia.

39.

W dniu 9 lutego 2006 r. Grecja odpowiedziała na uzasadnioną opinię, podnosząc, że powzięła środki konieczne do zapewnienia prawidłowego stosowania prawa wspólnotowego, między innymi poprzez rozpowszechnienie okólnika nr 19384 w dniu i przypomnienia w dniu , zwracających uwagę szpitali na ich obowiązki wynikające z prawa wspólnotowego. W mojej opinii, takie podejście wskazuje, że rząd grecki a) uznał istnienie okoliczności faktycznych będących u podłoża twierdzeń poczynionych w uzasadnionej opinii, b) starając się rozwiązać problem, powziął dalsze środki (przypomnienie z dnia ), c) nie udzielił żadnej merytorycznej odpowiedzi na temat zachowania będącego przedmiotem skargi.

40.

W swojej skardze Komisja podnosi, że pomimo przyjęcia okólnika nr 19384 i rozesłania przypomnienia dwa lata później niezgodne z prawem zachowanie instytucji zamawiających, jak również brak kontroli ze strony władz greckich utrzymują się. Z jej punktu widzenia przedstawione jej przypadki wskazują na, jak się wydaje, powszechną praktykę greckich szpitali oraz na okoliczność, że omawiane naruszenie nie jest w żadnym wypadku odosobnione ani wyjątkowe, jak to utrzymuje rząd grecki, oraz że postępowanie instytucji zamawiających pozostaje poza kontrolą.

41.

Przed rozpatrzeniem zasadności skargi Komisji zajmę się twierdzeniem rządu greckiego, jakoby Komisja bezzasadnie wyciągała ogólne wnioski o istnieniu naruszenia prawa wspólnotowego na szeroką skalę w wymiarze horyzontalnym na podstawie badania przypadków szczególnych — uznanych przez to państwo członkowskie za „wyjątkowe” — domniemywając istnienia rzekomych systemowych uchybień przez Grecję zobowiązaniom państwa członkowskiego.

42.

W następnych punktach postaram się wykazać, dlaczego, w mojej opinii, zarzucane naruszenie można uznać za mające charakter powszechny i ciągły.

43.

W związku z tym sądzę, że pomocne będzie przedstawienie stosownych obszernych fragmentów wyroku w sprawie Komisja przeciwko Irlandii ( 12 ) (tzw. sprawa irlandzkich odpadów). W sprawie tej Trybunał orzekł, że chociaż obowiązek udowodnienia twierdzenia o uchybieniu zobowiązaniom państwa członkowskiego spoczywa na Komisji ( 13 ), to: „państwa członkowskie są na mocy art. 10 WE zobowiązane do ułatwiania Komisji wypełniania jej zadań, polegających w szczególności, zgodnie z art. 211 WE, na czuwaniu nad stosowaniem postanowień traktatu, jak również przepisów wydanych przez instytucje na jego podstawie[ ( 14 )]. […] W tym kontekście należy wziąć pod uwagę, że jeśli chodzi o ustalenie, czy w praktyce właściwie zastosowano przepisy krajowe mające zapewnić skuteczne wykonanie dyrektywy, […] Komisja, która nie posiada własnych uprawnień do prowadzenia dochodzenia w tym przedmiocie, jest w znacznym stopniu zdana na dowody dostarczone przez ewentualne podmioty składające zawiadomienia, a także państwo członkowskie, którego dochodzenie dotyczy[ ( 15 )]. […] Wynika z tego w szczególności, że gdy Komisja dostarczyła wystarczającą liczbę dowodów wskazujących na pewne zaistniałe na terytorium pozwanego państwa członkowskiego okoliczności, na nim spoczywa ciężar podważenia co do zasady i w szczegółach przedstawionych w ten sposób danych i wynikających z nich wniosków[ ( 16 )]. […] W takich okolicznościach przede wszystkim do władz krajowych należy poczynienie niezbędnych ustaleń na miejscu, w duchu lojalnej współpracy i […] obowiązku ułatwiania ogólnych zadań Komisji przez wszystkie państwa członkowskie[ ( 17 )]. […] Podobnie gdy Komisja powołuje się na szczegółowe zawiadomienia wskazujące na powtarzające się uchybienia przepisom dyrektywy, na państwie członkowskim, którego zawiadomienia dotyczą, spoczywa ciężar zakwestionowania w konkretny sposób okoliczności podniesionych w tych zawiadomieniach[ ( 18 )]. […] Podobnie gdy Komisja dostarczyła wystarczającą liczbę dowodów wskazujących, że władze państwa członkowskiego stosują powtarzającą się i ciągłą praktykę sprzeczną z przepisami dyrektywy, na tym państwie członkowskim spoczywa ciężar szczegółowego i merytorycznego zakwestionowania przedstawionych w ten sposób danych i wynikających z nich konsekwencji” ( 19 ).

44.

Ponadto w wyroku z dnia 26 kwietnia 2007 r. w sprawie Komisja przeciwko Włochom ( 20 ) Trybunał orzekł, że: „obowiązek ten spoczywa na państwach członkowskich na mocy wynikającego z art. 10 WE zobowiązania do lojalnej współpracy w ramach całej procedury określonej w art. 226 WE”.

45.

To w tym kontekście należy rozpatrywać zasadność sprawy.

46.

Przede wszystkim, jak Trybunał orzekł w sprawie Komisja przeciwko Irlandii ( 21 ): „Komisja może wnosić do Trybunału o stwierdzenie uchybienia przepisom dyrektywy wynikającego z przyjętej przez władze danego państwa członkowskiego niezgodnej z tą dyrektywą powszechnej praktyki, ilustrując tę praktykę konkretnymi sytuacjami”.

47.

Uważam, że z dokumentów przedstawionych Trybunałowi w niniejszej sprawie wynika, iż co najmniej w czternastu, znanych Komisji, przypadkach szpitale działały jako instytucje zamawiające w opisany wyżej nieprawidłowy i niezgodny z prawem sposób.

48.

Tych czternaście przypadków podnoszonych naruszeń prawa wspólnotowego dotyczy następujących szpitali: Attyka, Agios Savvas w Atenach, Elpis, Argos, szpital Korgialeneio-Benakeio (Czerwonego Krzyża) w Atenach, szpital ogólny Geniko Nosokomeio w Kalamacie (na Półwyspie Peloponeskim), szpital ogólny w Nafplionie, ogólny szpital pediatryczny P. & A. Kyriakou w Atenach, Syros (na Cykladach), szpital ogólny w Sparcie, szpital ogólny Panakardiko w Trypolisie, szpital ogólny i położniczy Elena Venizelou, szpital ogólny Asklipieio Voulas Attikis i Kos.

49.

Zgodnie z informacjami zawartymi w przełożonych Trybunałowi aktach sprawy wydaje się, że lista obejmuje niektóre z największych szpitali w Grecji, mianowicie: Attyka, Agios Savvas (powszechnie znany szpital onkologiczny), Korgialeneio-Benakeio, Kyriakou i Elena Venizelou.

50.

Ponadto uważam, że przypadki te wydają się odzwierciedlać zarówno szeroki zakres geograficzny, jak i dużą liczbę specjalizacji, włączając szpitale ogólne, szpital pediatryczny, szpital onkologiczny i szpital położniczy ( 22 ).

51.

W tym względzie zgadzam się z poglądem rzecznika generalnego L. A. Geelhoeda wyrażonym w opinii w sprawie Komisja przeciwko Irlandii ( 23 ), że: „pomimo iż pojedyncze przypadki same w sobie są wystarczające do stwierdzenia takiego naruszenia […], naruszenie systemowe sugeruje, iż mamy do czynienia z bardziej powszechną praktyką lub schematem niedostosowywania się, które najprawdopodobniej będzie się powtarzać. W przypadku dyrektywy oznacza to, że istotna treść dyrektywy, abstrahując od przyczyny, nie została wprowadzona w życie, a cel dyrektywy nie został osiągnięty w danym państwie członkowskim. Ponadto może się okazać [Wskazywać na to może fakt], że taka praktyka nie ogranicza się do jednej tylko miejscowości w państwie członkowskim, ale że jest bardziej rozpowszechniona w tym znaczeniu, iż jednocześnie na terytorium danego państwa członkowskiego występuje więcej sytuacji, które są sprzeczne z postanowieniami dyrektywy”. Wydaje się, że tak w istocie jest w niniejszej sprawie.

52.

Należy przypomnieć wreszcie w tym względzie, że produkt mający znaczenie dla niniejszego postępowania to produkt, który szpitale muszą stale i regularnie kupować. Dlatego też z uwagi na tę cechę rzeczonego produktu, inaczej niż dla produktów kupowanych jednokrotnie, generalna praktyka zaskarżona przez Komisję będzie prawdopodobnie się powtarzać.

53.

Uważam przeto, na podstawie rozważań poczynionych powyżej w pkt 45–51 oraz podobieństwa i powtarzalności omawianych okoliczności, iż wydaje się, że dochodzi do powszechnych i regularnych uchybień przepisom dyrektyw 93/36 i 93/42 ze strony instytucji zamawiających, a także ze strony Republiki Greckiej ( 24 ).

54.

W świetle powyższego należy zauważyć, że po przedstawieniu przez Komisję wystarczających dowodów wskazujących, że władze państwa członkowskiego stosowały powtarzającą się i ciągłą praktykę sprzeczną z przepisami dyrektyw 93/36 i 93/42, do państwa członkowskiego należy podważenie co do istoty i w sposób szczegółowy przedstawionych informacji i wypływających z nich wniosków.

55.

Kluczowym aspektem niniejszej sprawy jest jednakże fakt, że rząd grecki nie zakwestionował skarg odnośnie do omawianych szpitali ( 25 ). Ponadto Grecja nie przedstawiła żadnych argumentów ani szczegółowych dowodów negujących lub podważających co do istoty i w sposób szczegółowy twierdzenia Komisji.

56.

W rzeczywistości w okólniku nr 19384 w trakcie postępowania poprzedzającego wniesienie skargi, a w szczególności w odpowiedzi na skargę w niniejszym postępowaniu, rząd grecki uznaje fakt, że „niektóre szpitale łamały stosowne przepisy prawa wspólnotowego”.

57.

Zatem jako że rząd grecki nie zakwestionował twierdzeń Komisji ani nie przedstawił wystarczających przeciwnych dowodów, twierdzenia te należy uznać za uzasadnione ( 26 ).

58.

Uważam, że Komisja przedstawiła wystarczający dowód na naruszenie przez Grecję prawa wspólnotowego. Dowód ten wzmocniony jest ponadto przez wynikający z przedstawionych Trybunałowi akt sprawy i nie podważany przez grecki rząd fakt, zgodnie z którym bezprawne zachowanie instytucji zamawiających nie jest ani kontrolowane, ani objęte sankcjami przez państwo członkowskie.

59.

Z orzecznictwa cytowanego w pkt 43 tej opinii wynika, że Grecja była zobowiązana na mocy art. 10 WE do ułatwiania Komisji wypełniania jej zadań w postępowaniach z art. 226 WE.

60.

Zatem zamiast po prostu zaprzeczać ( 27 ), że na podstawie indywidualnych przypadków (których w żadnym razie nie podważyła) można stwierdzić ogólne uchybienie zobowiązaniom, zgodnie z obowiązkiem z art. 10 WE, Grecja powinna była raczej dostarczyć dowody przypadków, w których dwie omawiane dyrektywy zostały prawidłowo zastosowane. W tym celu powinna była dostarczyć oszacowanie średniej liczby przetargów ogłaszanych corocznie przez przykładowy szpital celem wykazania, że przypadki znane Komisji były, biorąc pod uwagę ich liczbę, zasięg geograficzny i specjalizację, w rzeczy samej wyjątkowe oraz że w stosunku do wszystkich innych przypadków nie świadczyły o istnieniu generalnego uchybienia. Tym niemniej jednak rząd grecki nie zrobił tego ani w fazie poprzedzającej złożenie skargi, ani w pismach procesowych.

61.

Jedyny argument podniesiony przez rząd grecki to ten, zgodnie z którym Komisja nie udowodniła, że znane jej przypadki nie są odosobnione i wyjątkowe.

62.

W mojej opinii, biorąc pod uwagę z jednej strony liczbę, zasięg geograficzny oraz zakres specjalizacji szpitali, a z drugiej strony okoliczność, iż proceder dotyczy niektórych z największych szpitali w Grecji, wydawać się może, że jest on równoznaczny z rozpowszechnionym naruszeniem i nie można uznać, że jest ograniczony do tych czternastu przypadków znanych Komisji.

63.

W istocie, jak to wykazała Komisja, liczba przypadków naruszeń przez instytucje zamawiające oraz brak kontroli i objęcia sankcjami ich postępowania przez administrację i sądy, zarówno ogólnie, jak i w indywidualnych przypadkach, prowadzą do wniosków odmiennych niż te bronione przez Grecję. Uważam przeto, że działania instytucji zamawiających jak i praktyka właściwych organów nadzoru sprawiają, że naruszenia legalnej procedury mają regularny charakter.

64.

Komisja wykazała, że istnienie okoliczności faktycznych będących przedmiotem skargi w wielu przypadkach, ze względu na ich liczbę i charakter, można wytłumaczyć jedynie występowaniem schematu nieprzestrzegania prawa wspólnotowego na szeroką skalę. W takiej sytuacji, biorąc pod uwagę ich ogół oraz kontekst, przypadki zachowania będącego przedmiotem skargi nie mogą być postrzegane jako jedynie odosobnione zdarzenia, lecz raczej jako symptomy polityki i praktyki administracyjnej sprzecznej ze zobowiązaniami państwa członkowskiego ( 28 ).

65.

Sposób, w jaki duża liczba szpitali prowadzi postępowania przetargowe, łamiący dyrektywę 93/36, jest bowiem niezgodny ze zobowiązaniami greckich władz wynikającymi z art. 8 ust. 2 tej dyrektywy.

66.

Komisja słusznie wskazuje, że środki podjęte przez rząd grecki celem usunięcia tych naruszeń, po tym jak Komisja powiadomiła go o nich, polegały jedynie na przyjęciu przez EOF aktu prawodawczego, mianowicie okólnika nr 19384, oraz rozesłania przypomnienia po dwóch latach. Należy zauważyć, że to ostatnie zostało rozesłane dnia 19 stycznia 2006 r., miesiąc po tym, jak Komisja wysłała władzom greckim uzasadnioną opinię.

67.

Z akt sprawy wynika jednak, że niezgodne z prawem zachowanie instytucji zamawiających, jak również brak kontroli i sankcji ze strony władz greckich utrzymują się.

68.

Mając na względzie powyższe rozważania, zgadzam się z Komisją, że przypadki, na które zwrócono jej uwagę, stanowią znamienne przykłady powszechnej praktyki greckich szpitali w zakresie dostaw wyrobów medycznych.

69.

Argument władz greckich, opierający się na założeniu istnienia krajowych procedur (odwoławczych) służących rozpatrywaniu wszelkich naruszeń prawa zamówień publicznych, nie usprawiedliwia złamania stosownych reguł wspólnotowych przez państwo członkowskie.

70.

Jak orzekł Trybunał w sprawach Brasserie du Pêcheur i Factortame ( 29 ): „zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem możliwość powoływania się przez podmioty prawa na stosowane bezpośrednio postanowienia traktatu przed sądami krajowymi stanowi jedynie gwarancję minimalną i nie jest sama z siebie wystarczająca do zapewnienia pełnego i całkowitego stosowania traktatu”.

71.

Uchybienie zobowiązaniom w następstwie praktyki administracyjnej państwa członkowskiego oznacza bowiem, że po stronie pozwanego państwa członkowskiego można dopatrzyć się szczególnego schematu zachowań ( 30 ).

72.

Uważam, że występuje tu ten przypadek. Jak wynika z akt sprawy, zaskarżona praktyka administracyjna, zobrazowana licznymi przykładami, ma w sposób oczywisty, w pewnym stopniu, stały i powszechny charakter oraz łączy się jednocześnie z brakiem kontroli, egzekwowania i sankcji ( 31 ). Ponadto, jak wykazano w pkt 18 niniejszej opinii, zgodnie z uwagami Komisji, wyraźnie widać z generalnej tendencji do odrzucania odwołań od decyzji instytucji zamawiających, że rada państwa, będąc daleką od niegodzenia się z nieprawidłową i niezgodną z prawem wykładnią przepisów stosowanych przez instytucje zamawiające, raczej podtrzymała ją ( 32 ).

73.

Na tej podstawie uważam, że praktyka administracyjna będąca przedmiotem skargi Komisji będzie się prawdopodobnie utrzymywać. Ponadto wydaje się, że takie naruszenie ze strony Republiki Greckiej może nie tylko wywierać negatywne skutki w stosunku do szczególnych interesów chronionych przez dyrektywy 93/36 i 93/42, ale również, bardziej ogólnie, w stosunku do celów promowanych przez te dyrektywy.

74.

W niniejszej sprawie wyjściem z sytuacji nie jest bowiem jedynie podjęcie działań w celu usunięcia indywidualnych przypadków niezgodności ze zobowiązaniami wynikającymi z prawa wspólnotowego, lecz zmiana powszechnej polityki i praktyki administracyjnej w omawianym państwie członkowskim ( 33 ).

75.

Ponadto wniosek, że zaskarżona praktyka administracji ma wyraźnie, do pewnego stopnia, stały i powszechny charakter oraz łączy się jednocześnie z brakiem nadzoru, egzekwowania i sankcji, wydaje się paradoksalnie znajdować potwierdzenie w argumencie rządu greckiego, według którego sankcje nie mogły być jeszcze nałożone, jako że w chwili wniesienia dupliki nadal trwało dochodzenie służby ochrony zdrowia i zapobiegania. W rzeczywistości dochodzenie to mogłoby wydawać się, prima facie, w nieuzasadniony sposób przewlekłe, zwłaszcza że informacje ujawnione w trakcie postępowania z art. 226 mogły umożliwić władzom greckim posunięcie do przodu ich własnego dochodzenia. W szczególności według akt sprawy po raz pierwszy Komisja poinformowała Grecję o postępowaniu instytucji zamawiających w dniu 26 września 2003 r., a Grecja wniosła duplikę dnia Upłynęło zatem co najmniej trzy i pół roku od daty, w której Grecja została po raz pierwszy powiadomiona o rzeczonym postępowaniu.

76.

W mojej opinii, należy zauważyć, że niniejsza sprawa wyraźnie spełnia kryteria czasu (okoliczność, iż niezgodność istnieje przez długi czas) oraz wagi (stopień, w jakim rzeczywisty stan w państwie członkowskim odbiega od efektu, jaki zamierza się osiągnąć za pomocą zobowiązania wspólnotowego) ( 34 ).

77.

Wreszcie skarga o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego jest obiektywna, a przeciągające się dochodzenie organów krajowych nie może posłużyć jako usprawiedliwienie dla uchybienia zobowiązaniom ze strony Grecji. W wyroku w sprawie Komisja przeciwko Belgii ( 35 ) Trybunał orzekł, że „zgodnie z utrwalonym orzecznictwem państwo członkowskie nie może powoływać się na przepisy, praktykę lub okoliczności istniejące na gruncie jego krajowego porządku prawnego dla celów usprawiedliwienia uchybienia zobowiązaniom wynikającym z dyrektyw wspólnotowych”.

78.

Z przywołanego powyżej orzecznictwa wynika zatem, że z braku przedstawienia przez rząd grecki przeciwnych dowodów uznać należy, że Komisja wykazała zgodnie z wymogami prawnymi, iż odrzucając oferty w zakresie wyrobów medycznych opatrzonych oznakowaniem CE, a w każdym razie czyniąc to bez przestrzegania, przez właściwe dla szpitali greckich instytucje zamawiające, procedury przewidzianej w dyrektywie 93/42, Grecja uchybiła zobowiązaniom, które na niej ciążą na mocy dyrektyw 93/36/oraz 93/42 ( 36 ).

79.

Zgodnie z art. 69 ust. 2 regulaminu, kosztami zostaje obciążona, na żądanie strony przeciwnej, strona przegrywająca sprawę. Komisja żądała obciążenia kosztami Grecji.

80.

Moim zdaniem Trybunał powinien: