OPINIA RZECZNIKA GENERALENGO

M. POIARESA MADURA

przedstawiona w dniu 6 maja 2004 r. (1)

Sprawa C-72/03

Carbonati Apuani Srl

przeciwko

Comune di Carrara

[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Commissione tributaria provinciale di Massa Carrara (Włochy)]

Swobodny przepływ towarów – Opłata o skutku równoważnym do ceł – Opłata obciążająca przewóz poza granice gminy marmuru wydobytego na jej terenie – Sytuacja o charakterze całkowicie wewnętrznym

1. Nie należą już do rzadkości przypadki, w których od Trybunału wymaga się zajęcia stanowiska w sprawie zastosowania zasad swobodnego przepływu towarów do sytuacji o charakterze wewnętrznym dla Państw Członkowskich. W tej dziedzinie jedną z otwartych kwestii naszego orzecznictwa jest z pewnością zakres zastosowania prawa wspólnotowego, a tym samym zakres właściwości Trybunału w przedmiocie udzielania odpowiedzi na pytania prejudycjalne odnoszące się do takich sytuacji. Moim zdaniem, niniejsze odesłanie prejudycjalne stanowi dla Trybunału okazję do ponownego rozważenia tego problemu.

2. Poprzez odesłanie prejudycjalne Commissione tributaria provinciale di Massa Carrara (Włochy) wnosi bowiem do Trybunału o wypowiedzenie się w sprawie zgodności z prawem wspólnotowym opłaty pobieranej w związku z transportem towarów poza granice gminy należącej do jednego z Państw Członkowskich i obciążającej w ten sam sposób zarówno towary wywożone do innego Państwa Członkowskiego, jak i towary wysyłane do innych regionów tego samego Państwa Członkowskiego (2). Na pierwszy rzut oka kuszące wydaje się postawienie pytania, czy należy rozróżniać między opłatą obciążającą towary ze względu na ich wywóz poza granice Włoch i opłatą obciążającą towary w związku z ich wysłaniem do innych części tego kraju.

3. Jeśli weźmiemy pod uwagę wyroki wydane w sprawach Lancry i in. oraz Simitzi, odpowiedź wydaje się prosta (3). Opłata, jeżeli tylko pobierana jest w związku z przekroczeniem granicy, nawet jeśli jest to granica wewnętrzna, może stanowić opłatę o skutku równoważnym do cła. Nie ma znaczenia w takiej sytuacji, czy opłata wpływa jedynie na obrót wspólnotowy, czy wywiera skutki również dla obrotu wewnętrznego. Wystarczy, aby miało miejsce przekroczenie granicy i regulację ustanawiającą opłatę uznaje się, jako taką, w całości za niezgodną z art. 25 WE. Orzecznictwo Trybunału dostarcza więc pozornie prostego i jasnego rozwiązania dla problemu, jaki wyłania się w niniejszej sprawie.

4. Jednakże takie rozwiązanie wydaje mi się niezadowalające. Z utrwalonego orzecznictwa Trybunału można bowiem wywieść zasadę stanowiącą przeciwieństwo zasady przyjętej w dziedzinie opłat o skutku równoważnym. Zgodnie z tym orzecznictwem reguły dotyczące swobodnego przepływu towarów nie mają zastosowania w sytuacji, która odnosi się jedynie do wewnętrznego obrotu w Państwie Członkowskim. Co prawda istnieją odstępstwa łagodzące rygoryzm tej zasady, mają one jednak charakter wyjątkowy i stosowane są ze względu na szczególny charakter danej sprawy, natomiast sama zasada, w myśl której reguły swobodnego przepływu towarów nie mają zastosowania do obrotu wewnętrznego, pozostaje nienaruszona (4). Dlatego też należy zastanowić się, czy rozwiązanie przyjęte w dziedzinie opłat o skutku równoważnym jest zawsze uzasadnione i, jeżeli tak nie jest, czy nie należałoby przyjąć bardziej spójnego stanowiska, mogącego prowadzić do podobnego rezultatu.

I – Ramy prawne, okoliczności faktyczne oraz pytanie prejudycjalne

5. Opłata stanowiąca przedmiot niniejszej sprawy jest dziedzictwem historii. Wzmianki o niej znajdujemy w Notificazione Governatoriale z dnia 14 lipca 1846 r. wydanej przez gubernatora prowincji Lunigianę Estensego. Po zjednoczeniu Królestwa Włoch została ona ustanowiona dekretem królewskim z dnia 19 września 1860 r. jako myto obciążające przewóz marmuru po drogach Carrary. Ustawa nr 749 z dnia 15 lipca 1911 r. przekształciła ją w opłatę z tytułu przewozu marmuru wydobytego na terenie gminy.

6. W chwili obecnej podstawa prawna poboru tej opłaty jest złożona. Zmieniona częściowo przez ustawę nr 449 z dnia 27 grudnia 1997 r., ustawa nr 749/1911, w chwili gdy miały miejsce okoliczności faktyczne sprawy, stanowiła w swym jedynym artykule, co następuje:

„Nakłada się opłatę od marmuru wydobytego na terenie gminy Carrara i przewożonego poza jej granice, stanowiącą dochód tej gminy. Gmina nakłada opłatę i pobiera ją, w chwili gdy marmur opuszcza jej granice, na podstawie specjalnego zarządzenia wydanego przez radę gminy po zasięgnięciu opinii partnerów społecznych.

Rada gminy ustala corocznie przy ustanawianiu budżetu gminy wysokość opłaty na nadchodzący rok. Jednakże rada gminy może ustalić z góry na kilka lat minimalną wysokość opłaty, jeżeli przychody z niej uzyskane mają pokryć lub zagwarantować spłatę trwałych zobowiązań podjętych przez gminę.

Decyzją rady gminy, zgodnie z procedurą przewidzianą przez prawo gminne i regionalne i za zgodą Giunta provinciale administrativa [regionalnego organu stanowiącego], gmina może przeznaczyć część przychodów z opłaty na pokrycie wydatków i zobowiązań z tytułu budowy i eksploatacji portu Marina di Carrara, w razie konieczności stosując ustawę nr 50 z dnia 12 lutego 2003 r., a część na pokrycie składek członkowskich dla robotników pracujących w przemyśle wydobycia marmuru w Cassa nazionale di previdenza per gli operai [krajowej kasy ubezpieczenia społecznego robotników]”.

7. Powyższy przepis został następnie sprecyzowany poprzez dekret ustawodawczy nr 8 z dnia 26 stycznia 1999 r., przekształcony, wraz ze zmianami, w ustawę nr 75 z dnia 25 marca 1999 r., która stanowi:

„Artykuł ustawy nr 749/1911 [...] jest interpretowany w ten sposób, że opłata, którą on ustanawia, ma zastosowanie do marmuru i jego pochodnych i ustalana jest w zależności od wysokości wydatków gminnych bezpośrednio lub pośrednio związanych z miejscowym sektorem wydobycia marmuru”.

8. Należy wreszcie wziąć pod uwagę zarządzenie wydane przez Commune di Carrara (gminę Carrara) dnia 23 marca 1999 r., przewidujące, iż rada gminy ustala corocznie stawkę opłaty, uwzględniając w szczególności szkody w środowisku naturalnym wywołane przez przemysł wydobycia marmuru. Natomiast zmiany przepisów wykonawczych i ustawodawczych, które zostały wprowadzone w roku 2001 i 2004, nie mają znaczenia przy rozpatrywaniu przez Trybunał niniejszej sprawy, ponieważ miały miejsce już po zajściu przytoczonych okoliczności faktycznych (5).

9. Z postanowienia odsyłającego wynika, że wskutek zastosowania przytoczonych przepisów marmury wydobywane i wykorzystywane na terenie gminy Carrara są zwolnione z opłaty, natomiast marmury wykorzystywane i poddane obróbce w gminach z nią sąsiadujących mogą być z niej częściowo lub całkowicie zwolnione.

10. Okoliczności faktyczne rozpatrywanej sprawy są następujące: Spółka Carbonati Apuani Srl prowadzi działalność w zakresie usuwania i przerobu odpadów marmurowych i usuwania ziemi na terenie gminy Carrara. Decyzją podatkową z dnia 7 maja 2001 r. gmina Carrara zażądała od spółki uiszczenia opłaty z tytułu wywozu marmuru poza granice gminy dokonanego w kwietniu 2001 r. Spółka zaskarżyła tę decyzję przed sądem a quo, podnosząc, że przepisy, na podstawie których zażądano uiszczenia opłaty, są niezgodne z prawem wspólnotowym.

11. Pytanie skierowane przez sąd orzekający w sprawie dotyczy zgodności tych przepisów z artykułami 23 WE, 81 WE, 85 WE i 86 WE.

II – Uwagi wstępne

12. Uwagi te dotyczą trzech kwestii. Pozwolą nam one sprecyzować ramy, w jakie wpisuje się postawione pytanie.

A – Dopuszczalność odesłania

13. W złożonych w sprawie uwagach pisemnych Komisja wnosi do Trybunału o rozstrzygnięcie kwestii dopuszczalności postawionego pytania. Zdaniem Komisji, należałoby rozważyć, czy niniejsze odesłanie prejudycjalne spełnia określone przez orzecznictwo Trybunału wymogi, według których sąd krajowy zobowiązany jest do określenia ram faktycznych i prawnych, w które wpisują się postawione przez niego pytania (6).

14. Powyższe zastrzeżenie jest bezzasadne. Okoliczności faktyczne nie budzą szczególnych wątpliwości i, chociaż nie zostały w sposób szczegółowy przedstawione w postanowieniu odsyłającym, ich dokładny opis został zamieszczony w uwagach pisemnych przedłożonych przez strony postępowania głównego. Ramy prawne postępowania zostały natomiast jasno nakreślone w postanowieniu odsyłającym (7). W tych warunkach nieuzasadnione jest domaganie się przedstawienia Trybunałowi wszystkich okoliczności sporu po to, aby mógł on wypowiedzieć się w sprawie użyteczności wykładni, o której dokonanie się do niego wnosi. Sam fakt, że Komisja zdołała przedstawić w tej sprawie przydatne uwagi, świadczy o tym, że postanowienie było wystarczająco uzasadnione (8). W niniejszej sprawie Trybunał dysponuje wszystkimi informacjami niezbędnymi do udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie prawne.

15. W dziedzinie odesłania prejudycjalnego byłoby nieostrożne rozszerzanie podstaw niedopuszczalności poza sytuacje, w których Trybunał nie może ustalić przedmiotu sporu, czy to ze względu na brak informacji (9), czy wręcz przeciwnie, ze względu na jego fikcyjną konstrukcję (10). Taka zasada ostrożności wydaje mi się zgodna z naturą i duchem, przewidzianej w art. 234 WE, współpracy sądowej, która opiera się na konieczności współdziałania dwóch sądów w celu rozstrzygnięcia jednego sporu.

B – Określenie prawa właściwego dla niniejszej sprawy

16. Sąd odsyłający wnosi do Trybunału o rozstrzygnięcie kwestii zgodności prawodawstwa włoskiego zarówno z art. 23 WE dotyczącym unii celnej, jak i z art. 81 WE, 85 WE i 86 WE, odnoszącymi się do zasad konkurencji mających zastosowanie do przedsiębiorstw.

17. Przypomnijmy najpierw, że w ramach postępowania prowadzonego na podstawie artykułu 234 WE nie należy do właściwości Trybunału wypowiadanie się w przedmiocie zgodności określonych przepisów krajowych z prawem wspólnotowym. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem pytanie postawione w rozpatrywanej sprawie należy rozumieć w ten sposób, że sąd krajowy wnosi do Trybunału o dostarczenie mu wszelkich elementów interpretacji prawa wspólnotowego, które pozwolą mu ocenić zgodność przepisów krajowych z tym prawem, aby mógł on orzec w toczącej się przed nim sprawie (11).

18. Należy następnie ograniczyć przedmiot wniosku do pierwszego pytania.

19. Kwestia ta jest tak oczywista, że nie wymaga długich wywodów. Po pierwsze, art. 86 WE nie ma zastosowania w rozpatrywanej sprawie, jako że będący jej przedmiotem środek nie dotyczy przedsiębiorstw publicznych ani wykonywania szczególnych lub wyłącznych praw przyznanych tym przedsiębiorstwom.

20. Po drugie, opłata jest środkiem o charakterze publicznym, do którego nie mają zastosowania przepisy art. 81 WE i 82 WE. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału zasady konkurencji mające zastosowanie do przedsiębiorstw nie są brane pod uwagę w przypadkach, w których chodzi o ocenę zgodności z prawem wspólnotowym przepisu ustawowego lub wykonawczego przyjętego przez Państwo Członkowskie (12). Co prawda nie jest wykluczone, aby przepisy krajowe były sprzeczne z artykułami 81 WE i 82 WE w związku z artykułem 10 WE, jeżeli mogą one pozbawić skuteczności zasady konkurencji mające zastosowanie do przedsiębiorstw. W opinii Trybunału ma to miejsce w sytuacjach, w których państwo albo, z jednej strony, wymusza lub wspiera zawieranie porozumień sprzecznych z artykułem 81 WE lub też wzmacnia skutki takich porozumień, albo, z drugiej strony, odejmuje swej regulacji charakter publiczny, delegując na podmioty prywatne prerogatywy do podejmowania decyzji ingerujących w dziedzinę gospodarki (13). Jednakże trzeba jeszcze przynajmniej wykazać bezpośredni związek między takimi środkami i sprzecznym z zasadami konkurencji zachowaniem przedsiębiorstwa. Tymczasem, w okolicznościach faktycznych sprawy głównej nic nie pozwala na stwierdzenie istnienia takiego związku. W każdym razie podniesiony przez skarżącą w postępowaniu głównym zarzut, jakoby opłata wywierała „wpływ na swobodną grę konkurencji”, nie może wystarczyć do zastosowania wobec spornej opłaty powołanych norm.

21. Ponieważ artykuły 81 WE, 85 WE i 86 WE nie mają, co do zasady, zastosowania w okolicznościach, jakie legły u podstaw sprawy głównej, nie mogą stanowić punktu odniesienia przy ocenie zgodności spornej opłaty z prawem wspólnotowym.

C – Podejście przyjęte w niniejszej opinii

22. Odpowiedź na zakreślone w powyższy sposób pytanie wydaje się prosta. Motyw niezgodności tego rodzaju opłaty z prawem wspólnotowym jest klasyczną kwestią w orzecznictwie Trybunału. Z łatwością można go zbadać poprzez zastosowanie zasad interpretacji artykułu 25 WE wypracowanych w ww. wyrokach w sprawach Lancry i in. oraz Simitzi. Takie też podejście zastosuję na początek.

23. Wydaje mi się jednak, że podejście to nie jest w pełni zadowalające. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zasady swobodnego przepływu towarów nie mają zastosowania do sytuacji, których elementy i skutki zamykają się w granicach jednego Państwa Członkowskiego (14). Jeżeli Trybunał zdecydowałby się potwierdzić interpretację przyjętą w wyrokach wydanych w sprawach Lancry i in. oraz Simitzi, należałoby obawiać się naruszenia spójności w dziedzinach swobodnego przepływu towarów. Jeden przepis prawa wspólnotowego nie powinien zaś, moim zdaniem, być interpretowany w ten sposób, że prowadzi on do naruszenia spójności wspólnotowego porządku prawnego, jeżeli możliwa jest inna jego interpretacja. Tę właśnie inną interpretację chciałbym zaproponować Trybunałowi w dalszej części rozważań.

III – Zastosowanie do spornej opłaty orzecznictwa Trybunału z dziedziny opłat o skutku równoważnym

A – Uzasadnienie zastosowania orzeczeń w sprawach Lancry i in. oraz Simitzi

24. Niniejsza sprawa ma znany precedens w postaci sprawy Simitzi. W tamtym przypadku chodziło o opłatę obciążającą jednocześnie towary przywożone na wyspy Dodekanezu, stanowiące geograficznie wydzieloną część terytorium greckiego, jak i towary stamtąd wywożone. Idąc śladem rozumowania przeprowadzonego w wyrokach Legros i in. oraz Lancry i in., Trybunał ustanowił w tej sprawie zasadę równoważności między przeszkodą wynikającą z opłaty pobieranej na granicy państwa z tytułu wywozu towarów z terytorium Państwa Członkowskiego jako całości, a przeszkodą wynikającą z opłaty pobieranej na granicy regionalnej z tytułu wysłania towarów z jednego regionu Państwa Członkowskiego do innych regionów tego samego państwa (15). Ponieważ skutki tych dwóch opłat są równoważne, te drugie również powinny być zakazane.

25. Na podstawie tej zasady problem przedłożony przez sąd odsyłający można z łatwością rozwiązać poprzez przyjęcie, że opłata pobierana przez gminę z tytułu wywozu towarów poza jej granice stanowi opłatę o skutku równoważnym do ceł wywozowych, i to nie tylko wtedy, gdy obciąża towary wywożone poza terytorium Państwa Członkowskiego, do którego należy ta gmina, ale również wtedy, gdy pobierana jest od towarów, których ostateczne miejsce przeznaczenia, po tym jak opuszczą gminę, znajduje się w innej części terytorium tego samego Państwa Członkowskiego (16).

26. Gmina Carrara sprzeciwiła się podobnemu rozumowaniu, podnosząc przeciwko niemu dwa zarzuty. Po pierwsze, w odróżnieniu od okoliczności, na podstawie których został wydany wyrok w sprawie Simitzi, sporna opłata obciąża jeden tylko towar, mianowicie marmur z Carrary, nie zaś wszystkie towary wywożone z terenu gminy.

27. Ten pierwszy zarzut jest bezzasadny. W dziedzinie opłat o skutku równoważnym nie istnieje żaden wymóg odnoszący się do ilości towarów obciążonych sporną opłatą. Wymóg taki wynika z definicji, jaką przyjął Trybunał dla określenia pojęcia podatków wewnętrznych w rozumieniu art. 90 WE, jako pojęcia odnoszącego się do „całych kategorii towarów”, podlegających „ogólnemu systemowi danin wewnętrznych” (17). Wymóg ten jednak nie ma zastosowania w dziedzinie opłat o skutku równoważnym. W tej dziedzinie Traktat WE zmierza do usunięcia wszystkich opłat mogących stanowić przeszkodę w obrocie, nawet jeśli dotyczą one tylko jednego towaru (18).

28. Drugi zarzut odnosi się do obszaru gminy Carrara, który w porównaniu z powierzchnią regionu, takiego jak w ww. sprawie Simitzi, jest bardzo mały.

29. Ten zarzut również nie może być uznany za skuteczny. Tym, co stanowi problem w obu sprawach, jest dokonywana przez organy krajowe operacja polegająca na nałożeniu opłaty stanowiącej przeszkodę dla obrotu. W sytuacji, jaka wystąpiła w sprawie Simitzi, operacja ta była po prostu powtórzona kilka razy. Jednakże dla kwalifikacji, jakiej należy tutaj dokonać, liczy się jedynie skutek takiej operacji, mianowicie ustanowienie przeszkody finansowej w obrocie odbywającym się wewnątrz wspólnego rynku, nawet jeśli chodziłoby o niewysoką lub minimalną kwotę (19). Nie istnieją więc podstawy do odmiennego traktowania opłaty ustalanej na terytorium gminy przez radę gminy na podstawie ustawy krajowej, takiej jak opłata będąca przedmiotem rozpatrywanej sprawy, i opłaty ustalanej dla każdej części terytorium przez rady gminne stolic regionu, na podstawie dekretu rządowego, takiej jak opłata, o którą chodziło w sprawie Simitzi.

B – Odrzucenie argumentów pozwanej

30. Jeżeli przyjmiemy założenie, że orzeczenie wydane w sprawie Simitzi powinno zostać zastosowane w rozpatrywanej sprawie, pozostanie nam jeszcze ocena argumentów, jakie gmina Carrara przedstawiła na swą obronę. Argumenty te są trojakiego rodzaju.

31. Po pierwsze, argumenty te odwołują się do domniemanych skutków spornej opłaty. Gmina uważa, że opłata nie pociąga za sobą żadnych zakłóceń konkurencji na rynku wspólnotowym.

32. W tym względzie należy jednak przypomnieć, że opłatą o skutku równoważnym w rozumieniu Traktatu jest wszelkie obciążenie finansowe nałożone jednostronnie na towary krajowe lub obce ze względu na fakt przekroczenia granicy, nawet jeśli nie jest pobierane na rzecz państwa i nie wywołuje żadnych skutków dyskryminujących lub protekcjonistycznych (20). W związku z tym kwalifikacja ta nie jest uzależniona ani od skutków, jakie opłata może wywierać w handlu wspólnotowym, ani od zakłóceń konkurencji, które mogłaby wywołać. Oznacza to również, że wysuwany przez gminę argument, iż obciążony opłatą produkt nie konkuruje z towarami sprowadzanymi spoza granic gminy, nie ma znaczenia w sprawie.

33. Po drugie, gmina powołuje się w swej argumentacji na cele, jakie przyświecały ustanowieniu opłaty. Celem opłaty jest w szczególności organizacja i utrzymanie infrastruktury drogowej i portowej, podejmowanie działań w zakresie ochrony środowiska, wspieranie inicjatyw kulturalnych, wreszcie finansowanie środków opieki społecznej dla robotników. Taki był zresztą podstawowy argument wysuwany rząd Republiki Włoskiej podczas rozprawy. Dodaje on jeszcze, że wszystkie te działania są bezpośrednio związane z sektorem wydobycia marmuru.

34. Jednakże z ogólnego i całkowitego charakteru zakazu stosowania ceł mających zastosowanie do towarów przepływających między Państwami Członkowskimi wynika, że cła zakazane są bez względu na cel, w jakim zostały ustanowione, i na przeznaczenie wynikających z nich dochodów (21). Dlatego też ani stanowiące uzasadnienie spornej opłaty względy socjalne, środowiskowe, kulturalne czy inne, ani fakt, że wpływy z niej pochodzące są przekazywane na rzecz sektora wydobycia marmuru, nie mogą przeszkodzić w zakwalifikowaniu tej opłaty jako opłaty o skutku równoważnym do ceł w rozumieniu art. 23 WE i 25 WE (22).

35. Trybunał przyjął tylko jedno odstępstwo od zakazu stosowania opłat o skutku równoważnym. Uznał bowiem, że „nie jest wykluczone, że w niektórych przypadkach pewna określona i rzeczywiście wyświadczona usługa może stanowić podstawę do ewentualnego wynagrodzenia, proporcjonalnego do tej usługi” (23). Trzeba jeszcze jednak, aby usługa ta była wyświadczona rzeczywiście i indywidualnie zainteresowanym podmiotom i aby wysokość opłaty pobranej za usługę była wobec niej proporcjonalna (24). Jeżeli te kumulatywne warunki zostaną spełnione, można uznać, że nałożona opłata nie jest protekcjonistycznym narzędziem w rękach danego Państwa Członkowskiego.

36. Wypowiedzenie się w tej sprawie należeć będzie do sądu krajowego. Trzeba wszakże przypomnieć podstawowe okoliczności, które wynikają z pism przedłożonych Trybunałowi i które mogą być przydatne przy dokonywaniu tej oceny. Powołując się na wspomniane odstępstwo, sama gmina przyznaje jednak, w przedłożonych przez siebie uwagach, że z ustawy nr 75/1999, zawierającej legalną wykładnię ustawy ustanawiającej sporną opłatę, wynika, iż przedsiębiorcy prowadzący działalność w sektorze „nie korzystają bezpośrednio z wpływów z tej opłaty” (25). W sposób pośredni opłata zaspokaja interes ogółu przedsiębiorców działających w tym sektorze. Trzeba więc będzie zbadać najpierw, czy przychód uzyskiwany z tej opłaty w istocie służy do pokrycia wydatków związanych z sektorem wydobycia marmuru. Jednakże, nawet jeśli tak jest, ewentualną korzyść uzyskiwaną z opłaty należałoby odnieść raczej do ogólnego interesu wszystkich operatorów, nie zaś kwalifikować jako rzeczywiście i indywidualnie wyświadczoną usługę (26). Wniosek ten znajduje potwierdzenie w fakcie, iż opłata uiszczana przez eksporterów ustalana jest wyłącznie w zależności od ilości wywożonego marmuru. W praktyce pozostaje więc ona bez związku z rzeczywistym kosztem jakiejkolwiek indywidualnie wyświadczonej usługi (27).

37. Z powyższej analizy wynika, że żaden z argumentów, jakie gmina Carrara powołała na swą obronę, nie zasługuje na uwzględnienie.

C – Odrzucenie argumentu opartego na kwalifikacji opłaty jako podatku wewnętrznego

38. Gmina Carrara proponuje wreszcie zakwalifikowanie spornej opłaty jako podatku wewnętrznego w rozumieniu art. 90 WE. Opiera ona to twierdzenie na fakcie, że nie produkuje się, a przynajmniej nie w znaczących ilościach, marmuru, który pozostaje na terenie gminy. Miałoby z tego wynikać, że opłatę należy definiować jako wewnętrzną daninę o charakterze generalnym, od której ustanowiono jedynie wyjątek dotyczący marmuru pozostającego na terenie gminy. Ponadto danina ta miałaby obejmować w ten sam sposób i w tym samym stadium obrotu marmur pozostający na terytorium Włoch i marmur wywożony. Ponieważ system ten nie ma charakteru dyskryminującego, należałoby uznać go za zgodny z postanowieniami Traktatu.

39. To rozumowanie nie jest przekonujące. Po pierwsze, nie zostało ustalone przez strony, że wydobycie marmuru przeznaczonego do pozostawienia na terenie gminy jest rzeczywiście nieznaczne. Jednakże, po drugie, fakt ten nie ma żadnego znaczenia dla kwalifikacji spornej opłaty. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem art. 90 WE dotyczy ciężarów finansowych należących do ogólnego systemu danin wewnętrznych, obejmujących regularnie i według tych samych kryteriów produkty krajowe i obce (28). Tymczasem w rozpatrywanym przypadku nie ulega wątpliwości, że towary wyprodukowane i pozostające na terenie gminy Carrara nie podlegają spornej opłacie. W przeciwieństwie do oświadczeń złożonych przez gminę Carrara i rząd Republiki Włoskiej na rozprawie przeznaczenie produktów jest kryterium decydującym o zastosowaniu opłaty. Do nałożenia opłaty nie wystarczy bowiem, aby marmur został wydobyty na terenie gminy. Trzeba jeszcze, aby marmur ten, czy to nieociosany, czy też poddany obróbce, został przetransportowany poza jej granice. Z brzmienia spornych przepisów wynika więc, że zdarzeniem, które daje podstawę do opodatkowania, jest przekroczenie granic gminy. Mechanizm podatkowy został zorganizowany w taki sposób, że dotyczy jedynie wywozu i wysyłki marmuru. Takie jest kryterium, na którym się on opiera. Fakt, że produkty nieprzeznaczone do wywozu występują w małej ilości, nie zmienia natury tego systemu, który sam w sobie wystarcza do dokonania odpowiedniej kwalifikacji.

40. Przypuśćmy jednak, że, w przeciwieństwie do przedstawionych przed chwilą uwag, niewykorzystywanie marmuru na miejscu ma znaczenie w przeprowadzanej analizie. Czy w takiej sytuacji twierdzenie gminy, iż okoliczność ta powinna skutkować uznaniem spornej opłaty za podatek wewnętrzny, byłoby uzasadnione?

41. Jest to ze wszech miar wątpliwe. Co prawda Trybunał ustalił, że w przypadku opłat obciążających produkty przywiezione z innego Państwa Członkowskiego fakt że nie istnieje podobny lub identyczny produkt krajowy, nie stoi na przeszkodzie objęciu tej opłaty zakresem zastosowania art. 90 WE, jeżeli przedmiotowa opłata podlega ogólnemu systemowi danin wewnętrznych (29). Niemniej jednak w takim przypadku opłata będzie traktowana jako opłata o skutku równoważnym, jeżeli okaże się, że jej celem jest obciążenie wyłącznie produktów przywożonych lub wywożonych (30). W rozpatrywanej sprawie struktura spornej opłaty rozprasza wszelkie wątpliwości co do jej przedmiotu i intencji ustawodawcy, który ją ustanowił (31). Opłata pobierana jest wyłącznie od produktów wywożonych. W związku z tym nie może być zakwalifikowana jako podatek wewnętrzny w rozumieniu art. 90 WE.

42. W tej sytuacji twierdzenie, iż opłata obciąża w ten sam sposób i w tym samym stadium obrotu produkty włoskie i produkty wywożone, jest nietrafne. Jeżeli przyjąć, że art. 25 WE ma zastosowanie do opłat pobieranych od towarów w momencie przekraczania granicy gminy, znajdującej się wewnątrz Państwa Członkowskiego, porównywać należy nie produkty włoskie i produkty wywiezione, lecz produkty przeznaczone do pozostawienia na pewnej części terytorium włoskiego i produkty wysyłane poza jej granice. A z tego punktu widzenia opłata pobierana od przewożonego marmuru stanowi w oczywisty sposób naruszenie wspólnotowego obszaru celnego i art. 25 WE.

43. Z powyższych uwag wynika, że sporna opłata, niezależnie od tego, czy odnosi się do obrotu wewnętrznego, czy wspólnotowego, należy, jako taka, do kategorii opłat o skutku równoważnym do ceł. Należy tym samym zastosować wobec niej traktatową zasadę zakazu stosowania takich opłat.

IV – Inne ujęcie problemu

A – Wady „formuły Lancry”

44. Przedstawione powyżej rozwiązanie, oparte na mającym zastosowanie w rozpatrywanej dziedzinie orzecznictwie, w szczególności zaś wyroku w sprawie Lancry i in., ma tę zaletę, że zapewnia jednolitość wspólnego obszaru celnego, a tym samym jednolite zastosowanie postanowień Traktatu odnoszących się do unii celnej. Jak zauważył rzecznik generalny Tesauro w opinii przedstawionej w sprawie Lancry i in., paradoksem byłoby bowiem twierdzenie, iż na obszarze wspólnego rynku „zakazane są przeszkody w obrocie między Portugalią i Danią, podczas gdy przeszkody w obrocie między Neapolem i Capri w ogóle nie są brane pod uwagę” (32). Jednakże, z drugiej strony, rozwiązanie to nie jest wolne od poważnych wad. Moim zdaniem, można ich wyliczyć trzy.

45. Po pierwsze, podstawy tego orzecznictwa są słabe. Sama lektura postanowień traktatowych, na których się ono opiera, wystarczy aby to wykazać. Poprzez art. 23 WE i 25 WE Traktat zmierza do zniesienia przeszkód taryfowych w obrocie między Państwami Członkowskimi. Nie wydaje się więc, by postanowienia te powinny mieć zastosowanie w obrocie między jednostkami terytorialnymi jednego Państwa Członkowskiego.

46. Wyrok w sprawie Lancry i in. prawdopodobnie opiera się na założeniu, że przez samą swą naturę opłata przewozowa narusza „jednolitość wspólnotowego obszaru celnego” (33). Twierdzenie takie może być słuszne jako założenie teoretyczne, w praktyce prowadzi jednak do niedopuszczalnych konsekwencji. Artykuł 23 WE jest jedynie wyrazem woli państw założycielskich Wspólnoty ograniczenia wykonywania kompetencji jej Państw Członkowskich w zakresie ceł. Jednakże nie miały one przez to zamiaru pozbawić tych państw kompetencji w zakresie regulacji sytuacji ograniczonych wyłącznie do ich terytorium. Tymczasem Trybunał z zasady swobodnego przepływu towarów, obowiązującej w relacjach międzynarodowych wywiódł zasadę regulującą relacje ponadgraniczne, zrównując granicę regionalną z granicą narodową (34). Jednakże system unii celnej jest przede wszystkim systemem swobodnego przepływu między Państwami Członkowskimi, nie zaś systemem odnoszącym się do przekraczania granic wewnętrznych. Po zrównaniu obu pojęć Trybunał zmuszony jest zastosować zasady swobodnego przepływu do opłat pobieranych w okolicznościach, które z tą zasadą nie mają nic wspólnego.

47. Po drugie, wyrok w sprawie Lancry i in. oraz orzecznictwo, które rozwinęło się na jego podstawie, narażają Trybunał na brak spójności. Można by się bowiem spodziewać, że „formuła Lancry” zostanie rozciągnięta na ogół zagadnień związanych ze swobodnym przepływem (35). Nic, jak się wydaje, nie stoi na przeszkodzie temu, aby rozumowanie przyjęte w tej sprawie zostało zastosowane w odniesieniu do innych przeszkód w obrocie. Wystarczy powołać się nie na naruszenie wspólnotowego obszaru celnego, ale na naruszenie rynku wewnętrznego (36) lub nawet jedności ekonomicznej mającej swe źródło w unii gospodarczej i walutowej (37). Teoretycznie zastosowanie tych pojęć mogłoby mieć podobne skutki w praktyce. Jednakże nie takie rozwiązanie zostało przyjęte przez Trybunał. We wszystkich tych dziedzinach wolał on utrzymać klasyczną zasadę, w myśl której reguły swobodnego przepływu nie mają zastosowania do sytuacji całkowicie wewnętrznych.

48. Pozostaje więc niczym nieuzasadniona sprzeczność pomiędzy linią orzecznictwa stosowaną w dziedzinie opłat o skutku równoważnym i linią ogólną, którą Trybunał przyjmuje w innych dziedzinach (38). Najnowsze orzecznictwo prowadzi wprawdzie do zbliżenia unii celnej i innych reżimów swobodnego przepływu. Trybunał próbował ostatnio rozszerzyć swoją właściwość, by rozstrzygnąć kwestię zastosowania prawa wspólnotowego do sytuacji wewnętrznych, które mogłyby mieć pewien związek z sytuacjami podlegającymi temu prawu (39). Nie podważył jednakże przy tej okazji zasady niestosowania prawa wspólnotowego do sytuacji całkowicie wewnętrznych. Wyrażona przez Trybunał chęć pozostania przy tej zasadzie stanowi, w mojej opinii, wyraz uzasadnionych obaw przed arbitralnym rozszerzeniem zakresu zastosowania prawa wspólnotowego.

49. Ostatni wreszcie argument, który powinien przesądzić o odejściu od formuły Lancry, to ten, iż istnieją solidne podstawy po temu, aby powrócić do orzecznictwa dominującego w dziedzinie środków o skutku równoważnym. Z jednej strony, orzecznictwo to jest zgodne z literą i duchem zasady swobodnego przepływu, która w założeniu nie ma zastosowania do sytuacji całkowicie wewnętrznych. Z drugiej strony, odpowiada ono, moim zdaniem, ogólnej tendencji Trybunału, aby nie interpretować zasady swobodnego przepływu towarów w świetle zasady wolności gospodarczej. Jednym z podstawowych motywów uzasadniających ograniczenie zakresu zastosowania reguł swobodnego przepływu do sytuacji międzynarodowych jest utrzymanie tych reguł jedynie w perspektywie liberalizacji obrotu (40).

50. Wszystkie te powody zdają się, według mnie, przemawiać dziś za przyjęciem nowego podejścia, przy czym powinno ono jednocześnie uwzględniać uzasadnione wymogi, które stanowiły podstawę wyroku w sprawie Lancry i in.

B – Możliwe rozwiązania

51. W klasycznym ujęciu problemu sporna opłata przedstawia się jako struktura złożona z oddzielnych elementów, przy czym do niektórych z nich mają zastosowanie przepisy wspólnotowe dotyczące swobodnego przepływu, do innych zaś nie. Oznacza to, że przedmiotowa regulacja powinna być rozpatrywana nie globalnie lecz oddzielnie, w zależności od tego, czy wpływa ona, czy też nie, na handel wewnątrz Wspólnoty (41).

52. W zakresie, w jakim obciąża produkty wywożone poza terytorium Włoch, sporna opłata podlega zakazowi ujętemu w art. 25 WE. Do tej części regulacji krajowej należy więc zastosować rozumowanie przedstawione w pkt 24-43 niniejszej opinii. Jednakże w zakresie, w jakim stosowana jest ona do produktów pozostających we Włoszech, nie podlega ona wspólnotowemu systemowi unii celnej.

53. W tym zakresie Trybunałowi pozostają teoretycznie trzy rozwiązania.

54. Pierwsze z nich polegałoby na powrocie do zasady niestosowania prawa wspólnotowego do opłaty pobieranej przez Państwo Członkowskie i obciążającej obrót wewnętrzny, odbywający się na jego terytorium. W ten sposób Trybunał przychyliłby się do stanowiska, którego bronił rzecznik generalny Tesauro w opinii przedstawionej w ww. sprawie Lancry i in.

55. Takie rozwiązanie zasługuje jednak w mojej opinii na krytykę, ponieważ nie uwzględnia uzasadnionych obaw, które stanowiły podstawę „formuły Lancry”. Wynikają one przede wszystkim z praktycznych problemów związanych z ustaleniem pochodzenia lub przeznaczenia towarów, krążących po obszarze Wspólnoty (42). Mają one związek również z trudnościami wynikającymi ze zjawiska „dyskryminacji odwrotnej (43). Wyrażenie to odnosi się w szczególności do przypadków, w których podmioty pochodzące z jednego Państwa Członkowskiego, które nie korzystają z zasady swobodnego przepływu ustanowionej przez Traktat, znajdują się w sytuacji prawnej mniej korzystnej od podmiotów, które korzystają z praw wynikających z tych swobód. Jak wiadomo, regułą przyjętą przez Trybunał i wypływającą z zasady wyłączenia sytuacji całkowicie wewnętrznych z zakresu zastosowania prawa wspólnotowego, jest nierozpatrywanie tych przypadków (44). W związku z tym ocena takich sytuacji należy wyłącznie do sądów krajowych (45). Jednakże takie stwierdzenie braku właściwości może powodować sytuacje, w których sąd krajowy pozostanie zupełnie bezradny wobec przypadków dyskryminacji, które mają swe źródło w zastosowaniu prawa wspólnotowego (46). Trudno byłoby uznać, że prawo wspólnotowe nie interesuje się sytuacją, którą samo po części stworzyło. W podobnych przypadkach prawo wspólnotowe stwarza problem, który bez niego nie zaistniałby, a z pewnością nie byłby tolerowany przez prawo krajowe, i wobec którego prawo krajowe może być czasem bezbronne.

56. Dla obejścia tych trudności drugim możliwym rozwiązaniem byłoby zastosowanie do tej części opłaty, która odnosi się do obrotu wewnętrznego rozwiązania podobnego do tego, jakie zostało przyjęte przez Trybunał w wyroku w sprawie Guimont (47). Należałoby więc zaproponować sądowi krajowemu zastosowanie rozwiązania wynikającego z zakazu stosowania opłat o skutku równoważnym do przypadków, w których prawo krajowe zainteresowanego Państwa Członkowskiego stanowi, że operator krajowy powinien korzystać z takich samych uprawnień, jakie przysługiwałyby na mocy prawa wspólnotowego eksporterowi znajdującemu się w podobnej sytuacji. Rozróżnione w ten sposób, ze względu na zastosowanie prawa wspólnotowego, dwie części regulacji byłyby poddane pośrednio lub bezpośrednio tym samym zasadom, mianowicie zasadom swobodnego przepływu towarów.

57. Mimo iż rozwiązanie to jest lepsze niż poprzednie, nie wydaje mi się ono całkowicie zadowalające. Z jednej strony, prowadząc do rozszerzenia właściwości prejudycjalnej Trybunału, niesie ze sobą ryzyko trudnego do opanowania rozszerzenia zakresu zastosowania prawa wspólnotowego. Zasady sformułowane w wyroku w sprawie Guimont mają bardzo szeroki zakres. Jeśli poszlibyśmy ich śladem, nie istniałyby praktycznie sytuacje wymykające się właściwości Trybunału i zastosowaniu, nawet w sposób pośredni, prawa wspólnotowego. Wystarczyłoby bowiem w tym celu, aby dana sytuacja mogła być zestawiona z kwestią wymagającą interpretacji prawa wspólnotowego i niebędącą w sposób oczywisty bezprzedmiotową. Tymczasem zestawienie takie nie wydaje się być szczególnie trudne do przeprowadzenia, przede wszystkim jeśli zważymy, że ocena zasadności odesłania prejudycjalnego należy wyłącznie do sądu krajowego (48). Z drugiej strony, skuteczność tego rozwiązania zależy od spełnienia warunku, aby prawo krajowe zastrzegało dla swych obywateli znajdujących się w sytuacji całkowicie wewnętrznej takie same prawa, jak te wypływające z prawa wspólnotowego (49). Uzależnia więc ono rozwiązanie problemu ewentualnej dyskryminacji odwrotnej od potencjalnej treści prawa wewnętrznego i możliwości znalezienia w nim odpowiedniego instrumentu. Tymczasem poszukiwania te mogą czasem okazać się bezowocne ze względu na samą naturę niektórych porządków prawnych (50).

58. Dlatego też skłaniam się ostatecznie ku trzeciemu rozwiązaniu, które ma tę podwójną zaletę, że utrzymuje zasadę rozdzielenia wspólnotowego porządku prawnego i krajowych porządków prawnych, uwzględniając jednocześnie trudności, jakie zasada ta może sprawić w praktyce. Polega ono na rozróżnieniu między sporną regulacją krajową i sytuacjami wewnętrznymi, które mogą z niej wynikać. O ile pierwsze z tych pojęć podlega częściowo wspólnotowym przepisom o unii celnej, o tyle drugie z pewnością nie. Nie oznacza to jednak, że wymykają się one zupełnie z zakresu zastosowania prawa wspólnotowego. Jako sytuacje „rezydualne”, objęte skutkami zastosowania reguł traktatowych do regulacji krajowej, której podlegają, są, moim zdaniem, poddane ogólnym zasadom prawa wspólnotowego.

C – Proponowane rozwiązanie

59. Dla potrzeb przeprowadzanej analizy proponuję rozróżnić między kwestią zastosowania prawa wspólnotowego w sytuacjach wewnętrznych, takich jak w rozpatrywanej sprawie, i kwestią aktów prawa wspólnotowego, które mogą mieć zastosowanie do tych sytuacji, ponieważ te dwie kwestie wiążą się z odmiennymi problemami.

1. Możliwość zastosowania prawa wspólnotowego w sytuacji takiej, jak w rozpatrywanej sprawie

60. Należy przypomnieć zasadę, według której każde Państwo Członkowskie może w granicach zobowiązań wypływających z Traktatu ustanowić system podatkowy, który uważa za najwłaściwszy dla każdego z produktów (51). Nie wchodzi w rachubę podważanie kompetencji fiskalnej przysługującej Państwom Członkowskim w dziedzinie podatków wewnętrznych. Nie oznacza to jednak, że sytuacja wewnętrzna, która wynika z zastosowania norm traktatowych do przepisów podatkowych, pozostaje całkowicie poza zasięgiem prawa wspólnotowego.

61. W niniejszym przypadku mamy do czynienia z regulacją krajową, której zakres został ograniczony w wyniku zastosowania zasad swobodnego przepływu, a która jednak nadal generuje sytuacje sporne z punktu widzenia prawa wspólnotowego. Z jednej strony, w zakresie, w jakim odnosi się do obrotu wspólnotowego, regulacja ta powinna zostać pominięta na rzecz zastosowania wspólnotowego systemu swobodnego przepływu. Z drugiej strony, w zakresie, w jakim odnosi się do sytuacji całkowicie wewnętrznych, będzie ona nadal skutecznie stosowana. W związku z tym do produktów objętych tą regulacją, w zależności od ich pochodzenia lub ich przeznaczenia, zostanie zastosowany odmienny reżim. Może z tego wynikać pewna dyskryminacja, która będzie rezultatem zamiennego stosowania przepisów wspólnotowych i krajowych do wyraźnie podobnych sytuacji (52). W takim przypadku będą miały zastosowanie dwa odmienne reżimy, pomimo iż za każdym razem będzie chodziło o tę samą sytuację polegającą na wysłaniu produktów poza teren gminy należącej do jednego z Państw Członkowskich.

62. W tym przypadku ani regulacja krajowa, ani prawo wspólnotowe nie stwarzają same przez się dyskryminacji. Wynika ona jednak z częściowego zastosowania prawa wspólnotowego do przedmiotowej regulacji krajowej. Sytuacja ta, nawet jeśli nie była zamierzona lub przewidywana, jest nieuniknioną konsekwencją zastosowania prawa wspólnotowego. Nawet jeśli jej zasadnicze elementy podlegają prawu krajowemu, sytuacja ta jest również sytuacją „rezydualną” z punktu widzenia prawa wspólnotowego. Poprzez skutki, które w sposób zamierzony lub niezamierzony wywołuje, prawo wspólnotowe staje się jednym z konstytutywnych elementów tej sytuacji.

63. Niewykluczone, że powiązanie to nie okaże się materialnym łącznikiem z prawem wspólnotowym wystarczająco silnym, aby uznać, że sytuacja wchodzi w zakres zastosowania prawa wspólnotowego. Z reguły bowiem fakt, że sytuacja ma swe źródło w zastosowaniu prawa wspólnotowego, nie wystarczy, aby weszła ona w zakres jego zastosowania. Należy jeszcze wykazać, że narusza ona jeden ze specyficznych celów Traktatu. Jest tak z reguły w sytuacjach, które leżą u podstaw ograniczeń w obrocie wspólnotowym (53). W takim przypadku można odnieść tę sytuację do norm mających na celu ochronę podstawowych swobód i wspólnego rynku. Jednakże cele Traktatu zostały obecnie rozszerzone. Moim zdaniem, w chwili obecnej jednym z podstawowych celów Wspólnoty jest uniknięcie przypadków, w których zastosowanie jej własnych norm prowadzi do dyskryminacji (54). Z powyższego wynika, że w zastosowaniu normy prawa wspólnotowego należy, o tyle o ile to możliwe, unikać naruszenia zasady niedyskryminacji.

64. Sytuacja taka, jak w rozpatrywanej sprawie jest związana z prawem wspólnotowym zarówno ze względu na sposób, w jaki powstała, jak i ze względu na skutki, jakie wywołuje. Nie może ona w związku z tym być wyłączona poza ramy prawa wspólnotowego.

2. Instrumenty prawa wspólnotowego mające zastosowanie do omawianej sytuacji

65. Instrumentami, które najlepiej nadają się do takiego relatywnego rozszerzenia zakresu zastosowania prawa wspólnotowego są ogólne zasady prawa wspólnotowego. Zasady te mają charakter norm podstawowych wspólnotowego porządku prawnego. Stanowią one obiektywne ramy dla ogółu norm i sytuacji mogących wejść w zakres prawa wspólnotowego (55). Służą między innymi jako kryterium oceny ważności aktów prawa wspólnotowego lub jako kryteria wykorzystywane przy interpretacji aktów i sytuacji wchodzących w zakres prawa wspólnotowego. Z tego właśnie punktu widzenia należy spojrzeć na wielokrotnie powtarzaną przez Trybunał formułę, zgodnie z którą przedstawione przez jedno z państw uzasadnienie krajowego środka mogącego naruszyć podstawowe swobody zagwarantowane przez Traktat „powinno być interpretowane w świetle ogólnych zasad prawa, w szczególności zaś praw podstawowych” (56). Moim zdaniem, można zastosować tę formułę przy ocenie zdefiniowanej powyżej sytuacji „rezydualnej” , jeżeli zostanie ustalone, że wchodzi ona w zakres prawa wspólnotowego.

66. Zadanie dokonania tej oceny przypada właściwym organom krajowym. To właśnie one dysponują szerokim marginesem uznania przy wykorzystaniu i zastosowaniu środków, które daje im prawo wspólnotowe. Wynika to z faktu, że muszą one wziąć pod uwagę wiele konkretnych, sprzecznych ze sobą interesów występujących w czysto krajowym kontekście. Oczywiste jest, że sąd krajowy rozpatrujący sprawę znajduje się w najlepszej pozycji do dokonania oceny, czy w danym przypadku doszło do dyskryminacji. W przypadku takim, jak w rozpatrywanej sprawie, będzie musiał na przykład zbadać, czy przypuszczalne odmienne traktowanie produktów pozostających na terytorium kraju i produktów przeznaczonych do wywozu jest uzasadnione. Może się zdarzyć jednak, że prawo krajowe nie daje mu właściwych środków do zidentyfikowania i wyeliminowania takiej dyskryminacji (57). Wtedy właśnie, moim zdaniem, to prawo wspólnotowe powinno dostarczyć mu normatywnych środków, jakimi dysponuje.

67. Pośród zasad mogących mieć zastosowanie do rozpatrywanego przypadku figuruje w szczególności ogólna zasada niedyskryminacji, uznana przez Trybunał za podstawową zasadę prawa wspólnotowego (58). Zwykle zasadę tę postrzega się jako „funkcjonalne przedłużenie” zasad swobodnego przepływu (59). W istocie, jeśli sędzia wspólnotowy korzysta z tej zasady, czyni to w celu ochrony swobód uznanych przez Traktat. Tradycyjnym podejściem Trybunału było stosowanie tej zasady jako instrumentu służącego do realizacji swobód gospodarczych, chronionej przez Traktat (60) .

68. W chwili obecnej właściwe wydaje się uznanie niezależnego istnienia tej zasady i nadanie jej autonomicznego zakresu. Można przyjąć, że korzystanie ze swobód gospodarczych nie stanowi już koniecznego warunku zastosowania zasady niedyskryminacji. Taki wniosek wypływa logicznie z wyroku w sprawie Martínez Sala, interpretowanego w świetle wyroku w sprawie Baumbast i R (61). W sprawie Martínez Sala Trybunał starał się uniezależnić zastosowanie zasady niedyskryminacji od wszelkich rozważań dotyczących prowadzenia działalności gospodarczej. Z wyroku w sprawie Baumbast i R wynika, że europejskie prawa obywatelskie wchodzą w zakres praw osobistych obywateli Państw Członkowskich, występujących jako obywatele Unii. Do tych praw należy między innymi i to, by nie być poddawanym nieuzasadnionej dyskryminacji (62).

69. Nie chodzi tutaj o rozciągnięcie zakresu prawa wspólnotowego na wszystkie sytuacje krajowe, które potencjalnie mogą mieć dyskryminujący charakter. Nie jest celem zasady niedyskryminacji, podobnie zresztą jak traktatowych postanowień o swobodnym przepływie, czy też postanowień o obywatelstwie Unii (63), rozciąganie materialnego zakresu stosowania prawa wspólnotowego do sytuacji wewnętrznych niemających żadnego związku z tym prawem (64). Jednakże uważam, że, o ile nie jest to uzasadnione, podmioty znajdujące się w sytuacji „rezydualnej” mającej swe źródło w prawie wspólnotowym, nie powinny być dyskryminowane ze względu na pochodzenie lub przeznaczenie wytwarzanych przez nie produktów. Powinny być one chronione przez Wspólnotę, jednak nie przez zastosowanie reguł swobodnego przepływu, ale poprzez uwzględnienie zasady niedyskryminacji.

3. Wnioski wypływające z analizy

70. Jeżeli złożymy całość powyższych rozważań w jedną spójną sentencję, będzie ona brzmieć następująco:

1) Opłata taka jak opłata będąca przedmiotem sprawy stanowi opłatę o skutku równoważnym do cła w zakresie, w jakim obciąża towary wywożone poza granice Państwa Członkowskiego.

2) Sytuacje mogące wynikać z zastosowania art. 25 WE do przedmiotowej opłaty powinny być oceniane w świetle ogólnych zasad prawa wspólnotowego, w szczególności zaś zasady niedyskryminacji, jeżeli dotyczą produktów, które mają pozostać na terytorium państwa.

71. Bez względu na to, czy Trybunał zechce uwzględnić tę propozycję, czy też nie, chciałbym mu zasugerować powrót do rozwiązania, które ujęłoby w sposób spójny dziedzinę opłat o skutku równoważnym i inne dziedziny objęte swobodą przepływu. Jeśli Trybunał zechce podążyć za moją propozycją, będzie mógł od niej oczekiwać podwójnej korzyści. Po pierwsze, będzie mógł utrzymać zasadę, w myśl której reguły swobodnego przepływu nie znajdują zastosowania w sytuacjach niemających żadnego związku z sytuacjami, dla których zostały ustanowione. Po drugie, w granicach kompetencji, jakie posiada już na mocy ww. wyroku w sprawie Guimont, byłby w stanie dostarczyć sądom krajowym skutecznego narzędzia pozwalającego na rozwiązanie spornych sytuacji mających swe źródło w zastosowaniu prawa wspólnotowego.

V – Określenie skutków orzeczenia prejudycjalnego w czasie

72. Na wypadek gdyby Trybunał orzekł niezgodność opłaty od marmuru z prawem wspólnotowym, gmina Carrara wnosi o to, aby wyrok wywierał skutki jedynie na przyszłość. W tym względzie powołuje się, z jednej strony, na niepewność ram prawnych regulujących przedmiotową opłatę, z drugiej zaś strony, na poważne konsekwencje finansowe dla gminy, jakie mogą wyniknąć z takiej decyzji.

73. Z zasady norma poddana interpretacji Trybunału na mocy art. 234 WE może i powinna być stosowana przez sąd krajowy nawet do stosunków, które powstały i ukonstytuowały się przed wydaniem wyroku orzekającego w sprawie wniosku o interpretację (65). Dlatego też Trybunał jedynie w wyjątkowych okolicznościach i mając na uwadze nadrzędne względy bezpieczeństwa prawnego, mógł ograniczyć możliwość powoływania się przez zainteresowane osoby w celu podważenia stosunków prawnych ustanowionych w dobrej wierze na dokonaną przezeń interpretację przepisów (66).

74. W rozpatrywanym przypadku przeprowadzona analiza pokazuje, że nie istniała żadna obiektywna niepewność co do znaczenia art. 25 WE. Nie przedstawiono żadnych wystarczających dowodów mogących uzasadnić wątpliwości co do niezgodności takiej opłaty z prawem wspólnotowym. Jedyny wyjątek stanowić mogą przypadki, w których opłaty zażądano przed wydaniem powołanego powyżej wyroku w sprawie Legros i in. Aż do wydania tego wyroku gmina mogła w uzasadniony sposób utrzymywać, że opłata ta nie była niezgodna z prawem wspólnotowym, przynajmniej w zakresie, w jakim obciążała obrót całkowicie wewnętrzny. Natomiast analiza przeprowadzona w tym wyroku powinna wzbudzić poważne wątpliwości co do ważności spornej opłaty. Takie zresztą było rozumowanie przyjęte przez Trybunał w powołanej powyżej sprawie Simitzi.

75. Ponieważ rozpatrywana opłata ma podobną naturę do tej, która stanowiła przedmiot wspomnianego wyroku, wydaje mi się właściwe, aby zastosować do niej przyjęte w nim rozwiązanie. Trybunał będzie więc mógł orzec, że postanowienia Traktatu WE odnoszące się do opłat o skutku równoważnym do ceł nie mogą stanowić podstawy wniosków o zwrot sum pobranych z tytułu spornej opłaty przed dniem 16 lipca 1992 r., chyba że wnioskodawcy przed tą datą wnieśli powództwo do sądu lub równoważny środek prawny.

76. Dodam jeszcze, tytułem uzupełnienia, że jeśli Trybunał zechciałby podążyć tokiem rozumowania, które mu zaproponowałem, nie trzeba by w tym zakresie przyjmować odmiennego rozwiązania. Z jednej strony, należy uznać, że powołany powyżej wyrok w sprawie Legros i in. stworzył w omawianej dziedzinie nową sytuację prawną, którą zainteresowane strony mogły uznać za trwałą i jasną. Z drugiej strony, celem zaproponowanego rozwiązania nie jest osiągnięcie innego rezultatu niż ten, jaki wynika z wyroku Simitzi, nawet jeśli zaproponowane rozumowanie wiedzie do tego rezultatu inną drogą.

VI – Wnioski

77. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, aby odpowiedział na postawione mu w niniejszej sprawie pytanie w następujący sposób:

„1) Opłata pobierana przez Państwo Członkowskie z tytułu przewozu towarów poza granice gminy stanowiącej część tego Państwa Członkowskiego stanowi opłatę o skutku równoważnym do cła w takim zakresie, w jakim obciąża towary wywożone do innego Państwa Członkowskiego.

2) Okoliczności, jakie mogą wyniknąć z zastosowania do opłaty stanowiącej przedmiot sporu postanowień Traktatu WE odnoszących się do opłat o skutku równoważnym do ceł, jeżeli dotyczą towarów wysyłanych do innych części terytorium państwa, powinny być oceniane w świetle ogólnych zasad prawa wspólnotowego, w szczególności w świetle zasady niedyskryminacji.

3) Postanowienia Traktatu WE odnoszące się do opłat o skutku równoważnym do ceł nie mogą stanowić podstawy wniosków o zwrot sum pobranych z tytułu spornej opłaty przed 16 lipca 1992 r., chyba że wnioskodawcy przed ta datą wnieśli powództwo do sądu lub równoważny środek prawny”.

1 – Język oryginału: portugalski.

2 – Należy sprecyzować, że Trybunałowi zostały przedstawione w drodze odesłania prejudycjalnego podobne pytania dotyczące zastosowania tej opłaty. Sprawy te, zawisłe obecnie przed Trybunałem, zostały połączone (od C-426/03 do C-429/03 GE.M.E.G. i in.).

3 – Wyroki Trybunału z dnia 9 sierpnia 1994 r. w sprawach połączonych C-363/93, C-407/93, C-408/93, C-410/93 i C-411/93 Lancry i in., Rec. str. I-3957 i z dnia 14 września 1995 r. w sprawach C-485/93 i C-486/93 Simitzi, Rec. str. I-2655. Punktem wyjścia dla tego orzecznictwa jest wyrok z dnia 16 lipca 1992 r. w sprawie C-163/90 Legros i in., Rec. str. I-4625.

4 – Zobacz w szczególności wyroki Trybunału z dnia 7 maja 1997 r. w sprawach połączonych C-321/94 do C-324/94 Pistre i in., Rec. str. I-2343 i z dnia 5 grudnia 2000 r. w sprawie C-448/98 Guimont, Rec. str. I-10663.

5 – Jak się wydaje, na podstawie debaty, która miała miejsce podczas rozprawy, wprowadzone zmiany nie miały w każdym razie wpływu na charakter i zakres przepisów, które stanowią przedmiot rozpatrywanej sprawy.

6 – Wyrok z dnia 26 stycznia 1993 r. w sprawach połączonych od C-320/90 do C-322/90 Telemarsicabruzzo i in., Rec. str. I-393, pkt 6 i 7.

7 – W tym sensie sytuacja zasadniczo różni się od tej, która stała się podstawą do wydania postanowienia Trybunału z dnia 13 marca 1996 r. uznającego pytania prejudycjalne za oczywiście niedopuszczalne (sprawa C-326/95 Banco de Fomento e Exterior, Rec. str. I-1385).

8 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 12 września 2000 r. w sprawach połączonych od C-180/98 do C-184/98 Pavlov i in., Rec. str. I-6451, pkt 52 i 53.

9 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 12 lipca 1979 r. w sprawie 244/78 Union laitière normande, Rec. str. 2663 i ww. w przypisie 6 wyrok w sprawie Telemarsicabruzzo i in.

10 – Zobacz w szczególności wyroki z dnia 11 marca 1980 r. w sprawie 104/79 Foglia, Rec. str. 745 i z dnia 16 grudnia 1981 r. w sprawie 244/80 Foglia, Rec. str. 3045.

11 – Zobacz w szczególności wyrok Trybunału z dnia 30 kwietnia 1998 r. w sprawach połączonych C-37/96 i C-38/96 Sodiprem i in., Rec. str. I-2039, pkt 22.

12 – Wyrok Trybunału z dnia 7 lutego 1984 r. w sprawie 238/82 Duphar i in., Rec. str. 523, pkt 30.

13 – Wyroki Trybunału z dnia 21 września 1988 r. w sprawie 267/86 Van Eycke, Rec. str. 4769, pkt 16, i ostatnio, z dnia 9 września 2003 r. w sprawie C-198/01 Consorzio Industrie Fiammiferi, dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 45 i 46.

14 – Zobacz w szczególności wyroki z dnia 15 grudnia 1982 r. w sprawie 286/81 Oosthoek’s Uitgeversmaatschappij, Rec. str. 4575, pkt 9; z dnia 18 lutego 1987 r. w sprawie 98/86 Mathot, Rec. str. 809, pkt 7-9, z dnia 28 stycznia 1992 r. w sprawie C-332/90 Steen, Rec. str. I-341, pkt 9 oraz z dnia 9 września 1999 r. w sprawie C-108/98 RI.SAN., Rec. str. I-5219, pkt 23.

15 – Wyrok (ww. w przypisie 3) w sprawie Simitzi, pkt 21 i 25. Trybunał odwołuje się w tym względzie do wyroków w sprawach Legros i in. i Lancry i in., ww. w przypisie 3.

16 – Zobacz analogicznie ww. w przypisie 3 wyrok w sprawie Simitzi, pkt 22.

17 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie C-158/82 Komisja przeciwko Danii, Rec. str. 3573, pkt 24, jak również opinia rzecznika generalnego Manciniego przedstawiona w tej sprawie.

18 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 21 września 2000 r. w sprawach połączonych C-441/98 i C-442/98 Michaïlidis, Rec. str. I-7145. W tej sprawie chodziło o opłaty nałożone jedynie na wywożone produkty tytoniowe.

19 – Wyrok z dnia 1 lipca 1969 r. w sprawie 24/68 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. 193 pkt 9 i 14.

20 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 1 lipca 1969 r. w sprawach 2/69 i 3/69 Social Fonds voor de Diamantarbeiders, Rec. str. 211, pkt 18.

21 – Wyrok (ww. w przypisie 19) w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 7.

22 – Zobacz w szczególności wyroki z dnia 10 grudnia 1968 r. w sprawie 7/68 Komisja przeciwko Włochom, Rec. str. 617; z dnia 14 grudnia 1972 r. w sprawie 29/72 Marimex, Rec. str. 1309, pkt 7, oraz ww. w przypisie 18 wyrok w sprawie Michaïlidis, pkt 17.

23 – Wyrok, ww. w przypisie 19, w sprawie Komisja przeciwko Włochom, pkt 11.

24 – Zobacz w szczególności wyroki z dnia 26 lutego 1975 r. w sprawie 63/74 Cadsky, Rec. str. 281, pkt 8 i z dnia 17 maja 1983 r. w sprawie 132/82 Komisja przeciwko Belgii, Rec. str. 1649, pkt 8.

25 – Uwagi strony pozwanej, str. 12. Przypomnijmy, że ustawa nr 75/1999 interpretująca ustawę nr 749/1911 stanowi, iż opłata od marmuru ustalana jest w zależności od „wymogów wydatków komunalnych pośrednio lub bezpośrednio związanych z działalnością sektora wydobycia marmuru”.

26 – Zobacz analogicznie ww. w przypisie 24 wyrok w sprawie Cadsky, pkt 8.

27 – Zobacz analogicznie wyrok z dnia 27 lutego 2003 r. w sprawie C-389/00 Komisja przeciwko Niemcom, Rec. str. I-2001, pkt 35 i 36.

28 – Zobacz w szczególności ww. w przypisie 22 wyrok w sprawie Marimex, pkt 7 i z dnia 22 marca 1977 r. w sprawie 78/76 Steineke & Weinlig, Rec. str. 595, pkt 28.

29 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 3 lutego 1981 r. w sprawie 90/79 Francja przeciwko Komisji , Rec. str. 283, pkt 14.

30 – Zobacz w szczególności wyroki z dnia 9 listopada 1983 r. w sprawie 158/83 Komisja przeciwko Danii, Rec. str. 3573 i z dnia 22 kwietnia 1999 r. w sprawie C-109/98 CRT France International, Rec. str. I-2237.

31 – W opinii złożonej w sprawie, w której zapadł ww. w przypisie 32 wyrok CRT France International, rzecznik generalny Cosmas przypomniał, że dla potrzeb kwalifikacji w podobnych przypadkach Trybunał nie pozostaje obojętny na historyczne aspekty ustanowienia i cele spornej daniny (pkt 25).

32 – Opinia rzecznika generalnego Tesaura w sprawie, w której wydano ww. w przypisie 3 wyrok Lancry i in., pkt 28.

33 – Problem ten stanowił jeden z podstawowych motywów rozumowania przeprowadzonego przez Trybunał w tamtej sprawie. Należy uściślić, że pojęcie „wspólnotowego obszaru celnego” jest z reguły używane przez Trybunał w celu określenia zakresu zastosowania postanowień Traktatu WE w przestrzeni, nie zaś jako podstawa kompetencji, przyznawanej jako taka Wspólnocie.

34 – W tym celu musiał oprzeć się na rozumieniu pojęcia granicy, które jest niezgodne z definicją ogólnie przyjętą w prawie międzynarodowym publicznym. „Dictionnaire de la terminologie du droit innternational public” pod redakcją J. Basdevanta definiuje granicę w następujący sposób: „Granica terytorium państwa. Linia określająca, gdzie kończą się i gdzie zaczynają terytoria dwóch sąsiadujących ze sobą państw” (definicja przejęta przez „Dictionnaire de droit international public” opublikowany pod redakcją J. Salmon, Brulant, Bruksela 2001, str. 520). Podobną definicję można znaleźć w „Encyclopedia of Public International Law” opublikowanej pod redakcją R. Bernhardta pod hasłem „Boundaries”.

35 – Taki też pogląd został sformułowany przez część doktryny: w szczególności J.-P. Keppenne’a i P. van Ypersele w „Vers une application du droit communautaire à des obstacles à la libre circulation des marchandises à l’intérieur d’un État membre”, Journal des tribunaux de droit européen, 1994, str. 179, i A. Rigaux i D. Simona w ich glosie do wyroku w sprawie Lancry i in., Europe, 1994, nr 361.

36 – Podobnie d’Oliveira, H.U.J., „Is reverse discrimination still possible under the Single European Act?”, [w:] „Forty years on: the evolution of private international law in Europe”, Kluwer, Deventer, 1990, str. 71-86.

37 – Podobnie rzecznik generalny Geelhoed stwierdził, że po osiągnięciu jednolitości rynków kapitałowych, mającej swe źródło w unii gospodarczej i pieniężnej, nie można już mówić o sytuacji całkowicie wewnętrznej w dziedzinie swobodnego przepływu kapitału. Dostrzegł on tym samym w jednolitości rynków finansowych jednolitość podobną do tej, jaka charakteryzuje wspólny obszar celny i która istnieje już od dawna (opinia w sprawach połączonych C-515/99 i od C-527/99 do C-540/99 Reisch i in., w których został wydany w dniu 5 marca 2002 r. wyrok, Rec. str. I-2157, pkt 104 i 105).

38 – Sprzeczność ta została zresztą zauważona przez doktrynę, w szczególności przez P. Olivera w „Free Movement of Goods in the European Community”, Sweet & Maxwell, 2003, nr od 6.103 do 6.106.

39 – Rozszerzenie to przyjęło dwie odmienne formy w najnowszym orzecznictwie Trybunału : albo regulacja krajowa, jako dyskryminująca i utrudniająca dostęp do rynku, sama stwarza i podtrzymuje różnice w traktowaniu, stanowiące przeszkodę w handlu wspólnotowym (ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Pistre i in. i wyrok z dnia 13 stycznia 2000 r. w sprawie C-254/98 TK-Heimdienst, Rec. str. I-151), albo ze względu na okoliczności sprawy Trybunał zechciał udzielić odpowiedzi, która byłaby użyteczna dla sądu krajowego i pozwoliłaby mu dokonać oceny regulacji krajowej w toczącej się przed nim sprawie (ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Guimont i ww. w przypisie 37 wyrok w sprawie Reisch i in.).

40 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 24 listopada 1994 r. w sprawach połączonych C-267/91 i C-268/91 Keck i Mithouard, Rec. str. I-6097, opinia rzecznika generalnego Tesaura w sprawie C-292/92 Hünermund i in., w której wydano wyrok w dniu 15 grudnia 1993 r., Rec. str. I-6787, jak i opinia rzecznika generalnego Tizzana w sprawie C-442/02 CaixaBank France, przedstawiona dnia 25 marca 2004 r., dotychczas nieopublikowana w Zbiorze. Zobacz również pdobnie N. Bernard „La libre circulation des marchandises, des personnes et des services dans le traité CE sous l’angle de la compétence”, Cahiers de droit européen, 1998, w szczególności str. 26.

41 – Zobacz analogicznie wyrok z dnia 14 grudnia 1982 r. w sprawach połączonych od 314/81 do 316/81 i 83/82 Waterkeyn, Rec. str. 4337, pkt 11 i 12.

42 – Wyrok (ww. w przypisie 3) w sprawie Lancry i in., pkt 31.

43 – Zobacz w związku z tym zjawiskiem opinia rzecznika generalnego Légera w sprawie C-294/01 Granarolo, w której zapadł wyrok w dniu 23 listopada 2003 r., dotychczas nieopublikowany w Zbiorze, pkt 78 i nast.

44 – Zobacz w szczególności wyroki z dnia 13 marca 1979 r. w sprawie 86/78 Peureux, Rec. str. 897, pkt 38; z dnia 23 października 1986 r. w sprawie 355/86 Driancourt, Rec. str. 3231, pkt 10 i 11 i z dnia 18 lutego 1987 r. w sprawie 98/86 Mathot, Rec. str. 809, pkt 7. Zobacz również mniej jednoznaczny pogląd wyrażony przez rzecznika generalnego Mischa w sprawach połączonych 80/85 i 159/85 Edah (wyrok z dnia 13 listopada 1986 r., Rec. str. 3359) w następujących słowach: „dyskryminacja odwrotna jest oczywiście na dłuższą metę nie do pomyślenia w ramach prawdziwego wspólnego rynku, który nieodwołalnie musi opierać się na zasadzie równego traktowania. Powinna ona zostać wyeliminowana przy użyciu środków legislacyjnych”.

45 – Zobacz podobnie wyrok z dnia 16 czerwca 1994 r. w sprawie C-132/93 Steen, Rec. str. I-2715, pkt 10.

46 – Odnotować można niezdecydowaną postawę sądów francuskich wobec zakazu zastosowanego przez Trybunał wobec francuskiego systemu reklamy napojów alkoholowych, prześledzoną przez G. Isaaca w „La condamnation du régime français de publicité pour les boissons alcooliques”, Revue trimestrielle de droit européen, 1983 r., str. 470 i nast.

47 – Wyżej wymieniomy w przypisie 4.

48 – Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem zob. w szczególności wyrok z dnia 15 grudnia 1995 r. w sprawie C-415/93 Bosman, Rec. str. I-4921, pkt 59.

49 – Wyrok (ww. w przypisie) 4 w sprawie Guimont, pkt 23.

50 – Niektóre wewnętrzne systemy prawne są bardzo słabo przygotowane do tego, by walczyć z dyskryminacją wypływającą z zastosowania prawa krajowego. Chodzi tutaj o systemy nieznające sądowej kontroli konstytucyjności ustaw lub posiadające jedynie system kontroli prewencyjnej. Jako przykład podać można Francję i Zjednoczone Królestwo.

51 – Wyrok z dnia 22 czerwca 1976 r. w sprawie 127/75 Bobie, Rec. str. 1079, pkt 9.

52 – Zobacz podobnie O. Due i C. Gulmann „Restrictions à la libre circulation intracommunautaire et situations purement internes”, [w:] „Une Communauté de droit. Festschrift für Gil Carlos Rodríguez Iglesias”, Verlag, Berlin 2003, w szczególności str. 383.

53 – Zobacz w szczególności wyrok z dnia 7 lutego 1979 r. w sprawie 115/78 Knoors, Rec. str. 399, pkt 20 i 24 i ww. w przypisie 44 wyrok w sprawie Driancourt, pkt 10.

54 – Nie wyciągając z poniższego stwierdzenia żadnych konsekwencji prawnych przypomnijmy, że projekt traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy zawiera art. 2 stanowiący, iż wartości Unii są „wspólne dla wszystkich Państw Członkowskich i społeczeństwa charakteryzującego się pluralizmem, tolerancją, sprawiedliwością, solidarnością i niedyskryminacją”, jak również art. 3 uznający, iż celem Unii jest właśnie zwalczanie dyskryminacji.

55 – Zobacz rozważania, które rzecznik generalny Stix-Hackl poświęciła miejscu zasad ogólnych we wspólnotowym porządku prawnym w opinii przedstawionej w dniu 18 marca 2004 r. w zawisłej przed Trybunałem sprawie C-36/02 Omega.

56 – W orzecznictwie Trybunału formuła ta ma zastosowanie zarówno dla uzasadnienia przez państwa najwyższych względów interesu ogólnego (wyrok z dnia 26 czerwca 1997 r. w sprawie C-368/95 Familiapress, Rec. str. I-3689, pkt 24), jak i tych, które dotyczą klauzul porządku publicznego przewidzianych przez Traktat (wyrok z dnia 18 czerwca 1991 r. w sprawie C-260/89 ERT, Rec. str. I-2925, pkt 43).

57 – Zaznaczmy w tym miejscu, że orzeczeniem z dnia 30 grudnia 1997 r. włoski Corte costituzionale wyłączył zastosowanie regulacji krajowej będącej źródłem dyskryminacji odwrotnej wynikającej z zastosowania art. 28 WE do fragmentu tej regulacji (orzeczenie nr 443, pkt 5 uzasadnienia, opublikowane w Rivista di diritto internazionale, 1998, str. 531). W tym przypadku oparł się jedynie na konstytucyjnej zasadzie równości i wolności działalności gospodarczej. Może jednak mieć miejsce sytuacja, w której, skonfrontowany z podobnym przypadkiem, sąd krajowy nie będzie mógł znaleźć w prawie krajowym odpowiednich środków i sposobów na dojście do takiego rozwiązania.

58 – Wyrok z dnia 19 października 1977 r. w sprawie 117/76 i 16/77 Ruckdeschel, Rec. str. 1753, pkt 7.

59 – Zobacz podobnie studium K. Lenaertsa, „L’égalité de traitement en droit communautaire. Un principe unique aux apparences multiples”, Cahiers de droit européen, 1991, str. 3-41.

60 – Zobacz w szczególności wyroki z dnia 2 lutego 1989 r. w sprawie 186/87 Cowan, Rec. str. 195 i z dnia 11 lipca 2002 r. w sprawie C-224/98 D’Hoop, Rec. str. I-6191. Zobacz podobnie również opinia rzecznika generalnego Lagrange’a w sprawie 13/63 Włochy przeciwko Komisji, w której zapadł wyrok dnia 17 lipca 1963 r., Rec. str. 334, gdzie czytamy: „zasada ta musi być przestrzegana jedynie w ramach zamierzonych celów”, jak również opinia rzecznika generalnego La Pergoli w sprawie C-85/96 Martínez Sala, w której wyrok zapadł w dniu 12 maja 1998 r., Rec. str. I-2691, w której zasada ta jest określona jako „naturalne następstwo swobodnego przepływu”.

61 – Wyrok (ww. w przypisie 60) w sprawie Martínez Sala i wyrok z dnia 17 września 2002 r. w sprawie C-413/99 Baumbast, Rec. str. I-7091. Między tymi dwoma wyrokami Trybunał rozwinął swe orzecznictwo w tej dziedzinie w wyrokach z dnia 24 listopada 1998 r. w sprawie C-274/96 Bickel i Franz, Rec. str. I-7637, z dnia 20 września 2001 r. w sprawie C-184/99 Grzelczyk, Rec. str. I-6193 i w ww. w przypisie 60 wyroku w sprawie D’Hoop.

62 – Zobacz podobnie w opinii rzecznika generalnego La Pergoli w sprawie Martínez Sala, ww. w przypisie 60, pkt 23.

63 – Wyrok z dnia 5 czerwca 1997 r. w sprawie C-64/96 i C-65/96 Uecker i Jacquet, Rec. str. I-3171, pkt 23.

64 – Wyrok z dnia 15 stycznia 1986 r. w sprawie 44/84 Hurd, Rec. str. 429, pkt 55.

65 – Wyrok z dnia 27 marca 1980 r. w sprawie 61/79 Denkavit Italiana, Rec. str. 1205, pkt 16.

66 – Ww. w przypisie 4 wyrok w sprawie Legros i in., pkt 30-36.