UZASADNIENIE

1.KONTEKST WNIOSKU

•Przyczyny i cele

Niniejszy wniosek dotyczący programu badawczo-szkoleniowego Euratomu na lata 2028–2032 („program”) stanowi jeden z instrumentów służących realizacji ambicji politycznych określonych we wniosku Komisji dotyczącym następnego długoterminowego budżetu UE (2028–2034) 1 i uwzględnia priorytety polityczne na lata 2024–2029 określone w wytycznych przewodniczącej Ursuli von der Leyen na jej drugą kadencję 2 . Program jest finansowanym przez UE tematycznym programem badawczo-szkoleniowym realizowanym w obszarach naukowych i technicznych objętych Traktatem ustanawiającym Europejską Wspólnotę Energii Atomowej („Traktat Euratom”) 3 .

Celem niniejszego wniosku jest zwiększenie konkurencyjności UE zgodnie z celami Europejskiego Funduszu Konkurencyjności (EFK) 4 i programu ramowego w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” na lata 2028–2034 („Horyzont Europa”) 5 dzięki prowadzeniu badań nad bezpiecznymi, innowacyjnymi technologiami jądrowymi na rzecz dobrze prosperującej, odpornej i zrównoważonej UE. W tym kontekście program będzie stanowił uzupełnienie działań programu „Horyzont Europa” na rzecz rozwoju proponowanej inicjatywy „Moonshot Fusion” mającej na celu przezwyciężenie wyzwań naukowych, inżynieryjnych i technologicznych związanych z wykorzystaniem energii syntezy jądrowej w sieci UE. Postępy w dziedzinie energii syntezy jądrowej wymagają nowoczesnej infrastruktury. W tym celu program będzie nadal zapewniał wkład Euratomu w projekt ITER. Jeżeli chodzi o wszystkie zastosowania technologii jądrowych, program Euratomu będzie obejmował działania o znaczeniu krytycznym mające na celu ochronę ludzi i środowiska przez zmniejszenie ryzyka związanego z promieniowaniem jonizującym.

Działania w ramach programu będą realizowane w ścisłej synergii z EFK i programem „Horyzont Europa”, przy jednoczesnym uwzględnieniu specyfiki projektu ITER. Wykorzystując zasady uczestnictwa i instrumenty w ramach tych programów, program będzie kładł nacisk na prostotę i elastyczność, umożliwiając szybsze i bardziej strategiczne wydatkowanie środków UE dzięki bardziej zrozumiałym zasadom i bardziej przejrzystym procedurom dla wnioskodawców i zainteresowanych stron. Należy uznać i wspierać wkład badań jądrowych w podnoszenie poziomu życia w UE i w osiąganie celów Unii 6 , czyniąc to za pomocą synergii i połączonego finansowania w ramach EFK i programu „Horyzont Europa”.

UE stoi dziś przed szeregiem wyzwań, takich jak zapewnienie autonomii strategicznej i zagwarantowanie dostaw przystępnej cenowo, niskoemisyjnej energii, z dodatkowymi korzyściami w zakresie jakości powietrza, oraz utrzymanie konkurencyjności i wiodącej pozycji technologicznej w obliczu rosnącej niestabilności geopolitycznej. Wszystkie rozwiązania w zakresie energii ze źródeł bezemisyjnych i niskoemisyjnych, w tym energii jądrowej, są niezbędne do dekarbonizacji systemu energetycznego UE do 2040 r. 7 Ostatnie wydarzenia w energetyce jądrowej zwiększyły zainteresowanie państw członkowskich włączeniem energii jądrowej do ich koszyka energetycznego, rozwojem energii syntezy jądrowej i stosowaniem promieniowania jonizującego. Wymaga to większej liczby badań nad technologiami jądrowymi, przy jednoczesnym działaniu na rzecz utrzymania najwyższych norm bezpieczeństwa, ochrony, zabezpieczeń, bezpieczeństwa dostaw i ochrony radiologicznej. Badania publiczne i prywatne w państwach członkowskich mogą w znacznym stopniu przyczynić się do osiągnięcia tych celów, a zadaniem Euratomu jest uzupełnienie wysiłków krajowych dzięki zorganizowaniu wspólnotowego 8 programu badawczo-szkoleniowego.

Celem programu będzie utrzymanie pozycji Europy jako światowego lidera w dziedzinie syntezy jądrowej dzięki przyspieszeniu przejścia od poczynienia postępów w zakresie energii syntezy jądrowej do jej pełnej komercjalizacji. Wykorzystując rezultaty uzyskane z budowy, badań naukowych i wkładów państw członkowskich w ramach projektu ITER, program będzie miał na celu wyeliminowanie krytycznych luk technologicznych za pomocą ukierunkowanych badań naukowych i innowacji. W ten sposób stworzy konkurencyjny ekosystem przemysłowy, zaangażuje sektor prywatny UE i skoncentruje się na rozwoju wykwalifikowanej siły roboczej. Celem programu będzie również zwiększenie zbieżności z innymi programami Euratom i Unii w celu rozpowszechniania osiągnięć badań naukowych UE i dostosowania tego do środków z zakresu polityki zewnętrznej UE.

Kluczowym elementem rozwoju energii syntezy jądrowej będzie finansowanie dostarczenia europejskich komponentów na rzecz ITER, w szczególności przez Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej („Fusion for Energy”), ustanowione decyzją Rady 2007/198/Euratom 9 . Ukończenie projektu ITER zgodnie z podstawowymi założeniami projektu pozostanie priorytetem, przy jednoczesnym zapewnieniu, aby wnioski techniczne i naukowe wyciągnięte z ITER przyniosły korzyści Unii.

Program będzie realizowany za pomocą działań bezpośrednich zarządzanych przez JRC oraz działań pośrednich, przede wszystkim przez dotacje na badania, jak również za pomocą wkładu Euratomu w projekt ITER. Będzie nadal ukierunkowany na poprawę bezpieczeństwa jądrowego i zabezpieczeń. Działania będą wspierać rozwój narzędzi, metod i wytycznych w celu dalszego zwiększania bezpieczeństwa istniejących obiektów jądrowych, w tym operacji długoterminowych i nowych projektów budowanych w UE, przy jednoczesnym zapewnieniu bezpieczeństwa dostaw w łańcuchu wartości w sektorze jądrowym i zwiększeniu odporności energetycznej UE.

Globalny rozwój technologii rozszczepienia jądrowego w kontekście niestabilnej sytuacji geopolitycznej podkreśla również kluczową rolę programu we wzmacnianiu globalnego i europejskiego nierozprzestrzeniania broni jądrowej. Działania przyczynią się do ulepszenia zabezpieczeń materiałów jądrowych poprzez opracowanie innowacyjnych narzędzi i metod pomiaru, ograniczania rozprzestrzeniania, nadzoru i weryfikacji, szkolenie inspektorów ds. zabezpieczeń oraz współpracę międzynarodową z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej (MAEA). Badania nad nierozprzestrzenianiem skoncentrują się również na strategicznej kontroli handlu i zwiększaniu jądrowego bezpieczeństwa fizycznego oraz jądrowej ekspertyzy kryminalistycznej w celu wsparcia UE i państw członkowskich w przeciwdziałaniu nielegalnemu handlowi materiałami promieniotwórczymi i wykorzystywaniu takich materiałów do celów przestępczych.

Ponadto program wzmocni działania w określonych obszarach w celu sprostania szeregowi wyzwań, przed którymi stoi Unia. Obejmuje to wspieranie innowacji w dziedzinie technologii jądrowej (innowacyjne projekty, paliwa i materiały itp.), przy jednoczesnym zapewnieniu bezpiecznego rozwoju i wykorzystania zaawansowanych systemów. Badania jądrowe w UE będą opierać się na narzędziach modelowania, takich jak wewnętrzne zdolności JRC w zakresie modelowania, aby zwiększyć zrozumienie funkcjonowania komponentów i systemów energetycznych dzięki integracji danych naukowych i doświadczalnych.

Działania w ramach programu będą obejmować badania nad opracowaniem rozwiązań w zakresie bezpiecznego postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym. Badania będą wspierać opracowywanie analiz bezpieczeństwa i podejść dotyczących zabezpieczeń w zakresie składowania odpadów średnio- i wysokoaktywnych w głębokich warstwach geologicznych, zapewniając eksploatację głębokich obiektów geologicznych i nadzór nad tymi obiektami. Skoncentrują się również na znalezieniu rozwiązań w zakresie postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym oraz będą wspierać państwa członkowskie w określaniu krajowych strategii długoterminowego składowania i unieszkodliwiania poprzez zarządzanie wiedzą i wymianę najlepszych praktyk.

Program będzie nadal poprawiał jakość życia obywateli Unii dzięki medycynie nuklearnej i ochronie radiologicznej. Badania te zmniejszą ryzyko promieniowania dla ludzi i środowiska poprzez rozwój wiedzy i narzędzi, a także zwiększenie gotowości na wypadek sytuacji wyjątkowej i usprawnienie reagowania na wypadki radiologiczne. W ramach programu zbadane zostaną innowacyjne zastosowania promieniowania jonizującego (np. radionuklidy medyczne) w celu przyspieszenia i optymalizacji leczenia nowotworów i innych chorób. Możliwe jest również wsparcie zastosowań promieniowania jonizującego w energetyce i innych obszarach, takich jak przestrzeń kosmiczna 10 , przemysł, monitorowanie środowiska i gospodarka o obiegu zamkniętym.

Umiejętności, kompetencje i dostęp do infrastruktury badawczej związane z energią jądrową są niezbędne do utrzymania wykwalifikowanej siły roboczej i wiedzy fachowej w tej dziedzinie. Finansowanie zostanie zapewnione w synergii z programem „Horyzont Europa” na działania w zakresie kształcenia, szkolenia i rozpowszechniania wiedzy, co pomoże w utrzymaniu strategicznych umiejętności jądrowych, budując zdolności we wszystkich państwach członkowskich i promując unijną wiedzę fachową. Działania będą również wspierać mobilność naukowców. Europejska infrastruktura badań jądrowych, w tym infrastruktura obsługiwana przez JRC, będzie wspierana jako kluczowy atut w obszarze badań naukowych, aby zapewnić adekwatność tej infrastruktury do zakładanych celów i jej dostępność dla Unii za pośrednictwem systemu otwartego dostępu. Pozwoli to zachować niezależną zdolność do działania w kluczowych obszarach badań jądrowych.

Globalnej konkurencyjności nie można oprzeć wyłącznie na wspieraniu wewnętrznej bazy wiedzy. Należy uwzględnić element dostosowania do polityki działań zewnętrznych. Na poziomie polityki UE może lepiej wykorzystać posiadaną wiedzę fachową i programy w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, zapewniając poprawę powiązań między programami Euratomu i programami unijnymi. Z tego powodu oprócz programu „Horyzont Europa” program dąży również do synergii z Instrumentem Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa Jądrowego i Likwidacji Obiektów Jądrowych (INSC-D) Euratomu.

Komisja rozpoczęła przygotowania do wniosku, konsultując się z Komitetem Naukowo-Technicznym Euratomu, zgodnie z wymogami podstawy prawnej 11 . Komitet Naukowo-Techniczny wydał opinię 12 , którą Komisja uwzględniła podczas przygotowywania niniejszego wniosku.

Ponieważ art. 7 Traktatu Euratom ogranicza długość programów do 5 lat, Komisja proponuje program o maksymalnym dopuszczalnym czasie trwania. Ponieważ okres ten jest krótszy niż siedmioletni okres obowiązywania WRF, Komisja, podobnie jak w przeszłości, zamierza wykonać pozostały budżet przeznaczony na badania jądrowe w ciągu ostatnich dwóch lat następnych WRF (2028–2034), przedstawiając wniosek w sprawie dwuletniego „przedłużenia” obejmującego lata 2033–2034, najprawdopodobniej na początku 2032 r. Podział 5:2 został zachowany, tak aby wnioski ze sprawozdania z realizacji, które ma zostać przyjęte do końca czwartego roku realizacji pierwszego programu, mogły posłużyć do przygotowania przedłużenia i jego programu prac.

We wniosku określono cele ogólne i szczegółowe, orientacyjną pulę środków finansowych oraz instrumenty wsparcia.

•Spójność z przepisami obowiązującymi w tej dziedzinie polityki

Program jest spójny z obowiązującymi przepisami w ramach polityki UE i przyczynia się do uczynienia budżetu Unii prostszym, lepiej ukierunkowanym i wywierającym większe skutki. Wraz z EFK i programem „Horyzont Europa” program będzie działał na rzecz wzmocnienia konkurencyjności, odporności, zrównoważonego charakteru i wiodącej pozycji technologicznej. Jest on spójny z celami tych programów, z którymi współdzieli definicje, zasady uczestnictwa i upowszechniania oraz instrumenty, w tym partnerstwa europejskie 13 . Podejście to znacznie upraszcza: ograniczenie biurokracji i sprawozdawczości, zwiększenie zaufania, skuteczniejsze egzekwowanie i szybsze wydawanie pozwoleń. Jednocześnie proponowana struktura programu zapewni przewidywalność i ciągłość priorytetów finansowania połączone z niezbędną sprawnością i elastycznością, aby umożliwić Unii reagowanie na nowe lub nieprzewidziane sytuacje o znaczeniu priorytetowym. Przepisy dotyczące synergii zapewniają również wzajemne uzupełnianie się programów.

•Spójność z innymi politykami Unii

Program jest zgodny z unijnymi normami i politykami w zakresie klimatu i środowiska, w tym z przepisami dotyczącymi zasady „nie czyń poważnych szkód”, określonymi w proponowanym rozporządzeniu w sprawie wykonania 14 .

Program będzie wspierał badania w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i strategicznych obszarów wskazanych w akcie w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie 15 oraz inicjatywy w zakresie bezpieczeństwa i zabezpieczeń w ramach europejskiego sojuszu przemysłowego na rzecz małych reaktorów modułowych.

Program przyczyni się do wdrożenia rozdziału 7 Traktatu Euratom dotyczącego zabezpieczeń materiałów jądrowych oraz programu i strategii UE w zakresie bezpieczeństwa poprzez wspieranie badań w zakresie jądrowego bezpieczeństwa fizycznego. Będzie wspierać wdrażanie dyrektyw Euratomu w sprawie bezpieczeństwa obiektów jądrowych 16 , bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi 17 oraz ochrony radiologicznej 18 . Zapewni również wsparcie wdrażania unijnych przepisów dotyczących produktów podwójnego zastosowania i kontroli handlu 19 . Pomoże krajom przystępującym, krajom kandydującym i potencjalnym krajom kandydującym w dostosowaniu się do dorobku prawnego UE w tych dziedzinach.

Program będzie również nadal wspierał wdrażanie instrumentu partnerstwa na rzecz współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i likwidacji obiektów jądrowych 20 oraz aspekty jądrowe i radiologiczne „Globalnego wymiaru Europy” 21 .

2.PODSTAWA PRAWNA, POMOCNICZOŚĆ I PROPORCJONALNOŚĆ

•Podstawa prawna

Traktat Euratom stanowi, że Komisja jest odpowiedzialna za wspieranie i ułatwianie badań w dziedzinie jądrowej w państwach członkowskich oraz za ich uzupełnienie poprzez prowadzenie wspólnotowego programu badawczo-szkoleniowego (art. 4). Program ten jest przyjmowany przez Radę jednomyślnie na wniosek Komisji (art. 7).

Zgodnie z Traktatem nie przeprowadza się konsultacji z Parlamentem Europejskim, ale w przeszłości państwo sprawujące rotacyjną prezydencję w Radzie zwracało się do Parlamentu o przedstawienie uwag na temat proponowanych rozporządzeń ustanawiających programy Euratomu. Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny zostanie poinformowany zgodnie z wymogami podstawy prawnej (art. 7).

W celu zapewnienia spójności i zoptymalizowanego podejścia pula środków finansowych programu zapewni wkład Euratomu w projekt ITER, którego podstawa prawna znajduje się w Traktacie Euratom, w szczególności w art. 101 umowy ITER i umowy w sprawie szeroko zakrojonej koncepcji oraz w art. 45–51 Wspólnego Przedsięwzięcia „Fusion for Energy”.

•Pomocniczość (w przypadku kompetencji niewyłącznych)

Program pomoże państwom członkowskim, niezależnie od ich krajowych wyborów w zakresie koszyka energetycznego, w bezpiecznym wykorzystaniu technologii jądrowych, we współpracy mającej na celu rozwijanie możliwości oferowanych przez fizykę jądrową oraz w ograniczaniu ryzyka związanego z poszczególnymi zastosowaniami promieniowania jonizującego.

Program będzie przedmiotem zainteresowania wszystkich państw UE, ponieważ wszystkie wykorzystują izotopy promieniotwórcze do celów niezwiązanych z wytwarzaniem energii (np. w medycynie i przemyśle) i wszystkie będą czerpać korzyści z zapewnienia najwyższych norm bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i zabezpieczeń materiałów jądrowych.

Rozwój energii syntezy jądrowej, który wymaga wysiłków badawczych na bardzo dużą skalę, leży również w interesie wszystkich państw członkowskich UE. Skuteczne wprowadzenie energii syntezy jądrowej mogłoby przyczynić się do osiągnięcia celów w zakresie dekarbonizacji, zwiększając strategiczną autonomię w kontekście globalnego wyścigu o nowe źródła energii i
tworząc silne nowe łańcuchy wartości w Europie;

Chociaż jądrowe bezpieczeństwo fizyczne pozostaje obowiązkiem krajowym, działania bezpośrednie w ramach programu pomagają sprostać niektórym zagrożeniom bezpieczeństwa, przed którymi stoi UE i ich wymiarowi globalnemu poprzez budowanie zdolności na szczeblu unijnym i krajowym dzięki badaniom i rozwojowi, wsparciu technicznemu i specjalistycznym szkoleniom w dziedzinie ograniczania zagrożeń dla bezpieczeństwa chemicznego, biologicznego, radiologicznego i jądrowego (CBRJ), zwalczania nielegalnego handlu, wykorzystywania materiałów jądrowych i promieniotwórczych oraz analiz kryminalistycznych materiałów pozostających poza kontrolą regulacyjną. Zabezpieczenia należą do wyłącznych kompetencji Euratomu, a stałe wsparcie techniczne, badania i rozwój poprzez działania bezpośrednie mają kluczowe znaczenie dla utrzymania wydajności i skuteczności systemu zabezpieczeń Euratomu.

•Proporcjonalność

Program będzie wspierał naukowców i koordynował wysiłki badawcze państw członkowskich w celu uniknięcia powielania działań, utrzymania masy krytycznej w kluczowych obszarach oraz zapewnienia optymalnego wydatkowania funduszy publicznych. Środki te mogą prowadzić do dodatkowych inwestycji publicznych i prywatnych w badania naukowe i innowacje. Są one również potrzebne do wspierania procesu kształtowania polityki i do realizacji celów ustalonych w różnych obszarach polityki UE. Proponowane środki nie wykraczają poza to, co jest konieczne do osiągnięcia celów Unii.

•Wybór instrumentu

Program będzie realizowany na mocy rozporządzenia Rady zgodnie z Traktatem Euratom. Rozporządzenie ustanawia prawa i obowiązki beneficjentów, które są wiążące w całości i mają bezpośrednie zastosowanie we wszystkich państwach członkowskich UE i państwach stowarzyszonych z programem. Jest to również spójne ze sposobem, w jaki tworzy się inne programy wydatków UE.

3.WYNIKI OCEN RETROSPEKTYWNYCH, KONSULTACJI Z ZAINTERESOWANYMI STRONAMI I OCEN SKUTKÓW

•Oceny retrospektywne/oceny adekwatności obowiązującego prawodawstwa

Niniejszy wniosek opiera się na ocenie śródokresowej programu Euratomu na lata 2021–2025 22 , w której stwierdzono, że działania, które były finansowane w ramach programu przez cztery lata, pomogły państwom członkowskim współpracować na rzecz rozwoju technologii jądrowych, niezależnie od krajowego wyboru w kwestii wytwarzania lub używania energii jądrowej. Umożliwia to państwom członkowskim wykorzystanie możliwości oferowanych przez te technologie w interesie wszystkich, przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka związanego z promieniowaniem jonizującym.

Działania Euratomu przynoszą rezultaty i zapewniają ramy wspierające rozwój, wymianę i utrzymywanie wiedzy fachowej i umiejętności w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, zabezpieczeń materiałów jądrowych i jądrowego bezpieczeństwa fizycznego, strategicznej kontroli handlu, bezpiecznego postępowania z odpadami promieniotwórczymi i ochrony radiologicznej. Przybliżają one również UE do praktycznego wykorzystania energii syntezy jądrowej. Wiedza ta będzie miała zasadnicze znaczenie dla tych państw członkowskich, które chcą wykorzystywać energię jądrową w swoim koszyku energetycznym (niezależnie od tego, czy technologia ta jest krajowa, czy importowana) oraz dla tych, które potrzebują zapewnienia, że elektrownie jądrowe w krajach sąsiadujących spełniają najwyższe normy bezpieczeństwa. Społeczeństwo może również korzystać z finansowanych przez Euratom badań nad innymi zastosowaniami promieniowania jonizującego, w szczególności w medycynie.

Decyzja Rady z 2021 r. o zmniejszeniu budżetu programu o 20 % ograniczyła możliwości finansowania wniosków dotyczących wybitnych badań. Utrudniła także JRC reagowanie na nowo pojawiające się wyzwania z niezbędną elastycznością i zdolnością w warunkach rozbudzonego na nowo zainteresowania technologiami jądrowymi.

Ocena ta zawierała pewne istotne ustalenia. Po pierwsze, w programie uwzględniono nowe wyzwania, takie jak badania nad paliwami alternatywnymi dla reaktorów rosyjskiej konstrukcji użytkowanych w niektórych państwach członkowskich, zwiększenie strategicznej autonomii w zakresie materiałów i danych jądrowych oraz wsparcie dla naukowców w Ukrainie. Wyniki zaproszenia do składania wniosków dotyczących innowacyjnych zastosowań promieniowania jonizującego wskazały na duże zainteresowanie w dziedzinach medycyny, gospodarki o obiegu zamkniętym, badań przestrzeni kosmicznej i monitorowania środowiska, które można byłoby dalej rozwijać w synergii z programem „Horyzont Europa”. Te nowe działania przyciągnęły również nowych uczestników. Ograniczony budżet na programy na lata 2021–2027, a także konieczność utrzymania ukierunkowania programów na podstawowe działania w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, odpadów promieniotwórczych i ochrony radiologicznej oznaczały jednak, że możliwości dalszego finansowania tych nowych działań w latach 2021–2027 były bardzo ograniczone.

Utrzymanie zakresu i poziomu finansowania programów na lata 2021–2027 nie byłoby wystarczające, aby umożliwić UE nadrobienie zaległości względem międzynarodowych konkurentów, zajęcie się kluczowymi kwestiami dotyczącymi rozwoju małych reaktorów modułowych, zaawansowanych paliw i cykli paliwowych oraz znaczne zwiększenie umiejętności jądrowych w UE.

Partnerstwa współfinansowane przez Euratom są wynikiem długoterminowych wysiłków środowiska naukowego, zainteresowanych stron i państw członkowskich na rzecz realizacji wspólnego programu badań i sprostania kluczowym wyzwaniom we wszystkich odnośnych dziedzinach. Chociaż poczyniono już postępy naukowe, Komisja będzie dążyć do dalszej poprawy organizacji i funkcjonowania partnerstw, aby zagwarantować, że badania finansowane w ramach programu pozostaną istotne i skoncentrowane na najpilniejszych wyzwaniach. Komisja zwróci szczególną uwagę na partnerstwa, aby systematycznie uwzględniać długoterminowe perspektywy szerokiego grona zainteresowanych stron i państw członkowskich.

W ostatnich latach badania nad syntezą jądrową finansowane przez Euratom przyniosły istotne rezultaty, a projekt ITER, uznawany za pierwszą inicjatywę o charakterze podobnym do elektrowni termojądrowej, po pewnych opóźnieniach i przekroczeniu kosztów osiąga obecnie znaczne postępy. Aby wprowadzić na rynek energię syntezy jądrowej i przyczynić się do działań UE na rzecz dekarbonizacji i konkurencyjności, wysiłki te należy rozszerzyć. Energia termojądrowa stanie się rzeczywistością tylko wtedy, gdy pozostałe wyzwania naukowe, inżynieryjne i technologiczne zostaną rozwiązane w sposób kompleksowy, w oparciu o dokładne założenia dotyczące złożoności technicznej i realistyczne inwestycje w przemysłowe łańcuchy dostaw.

Program musi ewoluować w celu wyeliminowania wąskich gardeł technologicznych, które wymagają dodatkowej uwagi i inwestycji, potencjalnie w określoną infrastrukturę badawczą, przy jednoczesnym zaangażowaniu większego prywatnego finansowania i doświadczenia branżowego oraz zacieśnieniu współpracy międzynarodowej z wiarygodnymi partnerami, w przypadku których istnieje wyraźna wartość dodana dla UE. Komisja rozpoczęła już przygotowywanie wspólnie programowanego partnerstwa europejskiego w tej dziedzinie, które skupi zainteresowane strony z sektora publicznego i prywatnego. Działania w ramach programu na lata 2026–2027 powinny utorować drogę temu partnerstwu i dodatkowym działaniom innowacyjnym. To nowe partnerstwo oznaczałoby również ponowne przemyślenie roli i działań EUROfusion, które odegra istotną rolę w rozwoju podstaw nauki o syntezie jądrowej. Dalsze szczegóły zostaną przedstawione w przygotowywanym obecnie komunikacie w sprawie unijnej strategii na rzecz syntezy jądrowej.

W ocenie stwierdzono, że JRC, dzięki swojej wiedzy fachowej i zapleczu badawczemu w dziedzinie jądrowej, przynosi korzyści zarówno Unii, jak i szeregowi zewnętrznych zainteresowanych stron poprzez podejmowanie istotnych działań bezpośrednich w zakresie badań naukowych, dostarczanie wysokiej jakości analiz, materiałów i metod referencyjnych, danych i badań na potrzeby wsparcia polityki oraz prowadzenie specjalistycznych szkoleń w zakresie całego spektrum działań, od bezpieczeństwa jądrowego po jądrowe bezpieczeństwo fizyczne i zabezpieczenia.

W ocenie stwierdzono również, że dostarczanie przez JRC danych, pomiarów i materiałów referencyjnych w dziedzinie jądrowej wnosi istotny wkład w ocenę bezpieczeństwa i zabezpieczeń obecnych systemów i przyszłych technologii, takich jak małe reaktory modułowe. Analizy sposobów przetwarzania, minimalizowania i recyklingu odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego lub oceny ich charakterystyki i funkcjonowania uznano za szczególnie istotne dla przyspieszenia badań w tej dziedzinie.

W dziedzinie zabezpieczeń i nierozprzestrzeniania wiedza specjalistyczna i badania JRC wnoszą cenny wkład, zarówno na szczeblu europejskim, jak i międzynarodowym, do wzmocnienia wysiłków na rzecz nierozprzestrzeniania. Wyniki badań w ramach działań bezpośrednich w zastosowaniach niezwiązanych z wytwarzaniem energii, w szczególności w dziedzinie medycyny, są równie istotne i służą postępowi badań nad bezpiecznymi i innowacyjnymi zastosowaniami promieniowania jonizującego, a także realizacji celów polityki UE. Działania JRC w zakresie kształcenia i szkolenia oferują odpowiednie uzupełnienie zdolności na szczeblu krajowym. Dostępność najnowocześniejszych obiektów badawczych w dziedzinie jądrowej nadal stanowi wysoką wartość dodaną na szczeblu UE, wnosząc wkład w wysokiej jakości niezależne badania z korzyścią dla Euratomu i uzupełniając zdolności państw członkowskich. Działania bezpośrednie zapewniają również wsparcie techniczne dla wdrażania i monitorowania polityki UE w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym, ochrony radiologicznej i zabezpieczeń materiałów jądrowych oraz inicjatyw na rzecz nierozprzestrzeniania broni jądrowej.

W ramach programów Euratom na lata 2021–2027 JRC wprowadziło nową strategię swojej działalności jądrowej, obejmującą działania mające na celu ustalenie priorytetów, konsolidację i racjonalizację działań, przy jednoczesnej optymalizacji wykorzystania infrastruktury jądrowej i zrównoważonej eksploatacji. Wykorzystując w swoim programie prac nowe podejście portfelowe, JRC dąży do poprawy synergii między dziedzinami badawczymi, poprawy zdolności prognozowania na potrzeby analizy przyszłych tendencji oraz zwiększenia wysiłków komunikacyjnych w celu zaprezentowania wyników badań.

Jeżeli chodzi o wkład w ITER, w badaniu zleconym w 2021 r. 23 stwierdzono, że zwrot z inwestycji ITER wynosi około 1:1, a prognozy wskazują, że do 2030 r. ITER mógłby wygenerować dodatkową wartość dodaną brutto w wysokości 15,9 mld EUR i stworzyć 72 400 miejsc pracy 24 .

Od początku realizacji projektu ITER stoi w obliczu szeregu wyzwań. Opóźnienia w realizacji projektu były głównie wynikiem niskiego stopnia zaawansowania koncepcji, niewystarczającej jakości części komponentów dostarczanych przez niektóre agencje krajowe, które to komponenty wymagały napraw, wyzwań regulacyjnych, kryzysu związanego z COVID-19 i wojny w Ukrainie, co zakłóciło łańcuch dostaw i przyczyniło się do opóźnień w dostawach kluczowych komponentów.

Aby przywrócić realizację projektu na właściwe tory, wdrożono szereg środków pod nadzorem Euratomu. W 2022 r. nowy dyrektor generalny organizacji ITER rozpoczął szereg reform mających na celu w szczególności poprawę organizacji, wprowadzenie struktury macierzy projektów w celu usprawnienia procesu decyzyjnego, poprawę i egzekwowanie udoskonalonych procedur kontroli jakości, naprawę kluczowych komponentów i ponowne zdefiniowanie interakcji z francuskim organem regulacyjnym ds. bezpieczeństwa jądrowego (ASNR).

W 2024 r. organizacja ITER przedstawiła przegląd podstawowych założeń projektu (zakresu, harmonogramu i kosztu) w celu ograniczenia kluczowych czynników ryzyka związanych z montażem i oddaniem do eksploatacji, określenia nieprzewidzianych zdarzeń w odniesieniu do harmonogramu i kosztów, przy jednoczesnym uwzględnieniu wniosków wyciągniętych z poprzednich pierwszych w swoim rodzaju działań. Te podstawowe założenia sformułowano w oparciu o podejście polegające na stopniowym udzielaniu licencji w celu ograniczenia ryzyka.

Euratom wskazał również na potrzebę lepszego zintegrowania działań Fusion for Energy z działaniami organizacji ITER w celu poprawy efektywności projektu. W rezultacie organizacja ITER i Fusion for Energy przeanalizowały sposoby lepszej integracji swoich działań i wykorzystania potencjalnych synergii i komplementarności między obiema organizacjami. Od września 2023 r. Fusion for Energy i organizacja ITER podejmują znaczne wysiłki w celu określenia najistotniejszych działań, narzędzi i funkcji. Oczekiwanymi wynikami integracji są wzrost efektywności i potencjalne oszczędności, ponieważ organizacja ITER i Fusion for Energy mogłyby wspólnie określić optymalizacje sposobu projektowania, zamawiania i dostarczania komponentów.

W 2024 r. projekt osiągnął bezprecedensowy wskaźnik wykonania, przewyższający wszystkie wskaźniki z poprzednich lat. Te doskonałe wyniki potwierdzono w pierwszym semestrze 2025 r., przy czym wskaźniki pokazują, że projekt jest realizowany zgodnie z harmonogramem, a koszt jest nieznacznie niższy od zakładanego.

•Konsultacje z zainteresowanymi stronami

W ramach przygotowań do kolejnych WRF na lata 2028–2034 Komisja przeprowadziła konsultacje publiczne w celu zebrania opinii na temat finansowania UE na rzecz konkurencyjności.

W ramach konsultacji publicznych, które odbyły się w dniach od 12 lutego do 7 maja 2025 r., zebrano 2 034 wypełnionych ankiet i 462 dokumentów przedstawiających stanowiska, przy dużym udziale obywateli UE (26 %), środowisk akademickich (22 %) i organów publicznych (13 %), a także przedsiębiorstw, organizacji pozarządowych i innych sieci zainteresowanych stron.

Większość respondentów mających doświadczenie z programami badawczymi finansowanymi przez UE wyraziła pozytywne opinie na temat procesu finansowania, od określenia możliwości finansowania po adekwatność i przejrzystość zaproszeń do składania wniosków. Ankietowani zwrócili jednak uwagę na procedurę składania wniosków i ogólny harmonogram jako kluczowe słabe punkty, podkreślając potrzebę uproszczenia i zapewnienia większej przejrzystości i spójności w celu zwiększenia dostępności, zwłaszcza dla MŚP i przedsiębiorstw wchodzących na rynek. Respondenci uznali, że fragmentacja wsparcia przez cały okres inwestycji stanowi barierę dla konkurencyjności, w szczególności w odniesieniu do niedoinwestowania badań naukowych i innowacji.

Uzupełnieniem konsultacji publicznych były ukierunkowane działania informacyjne adresowane do kluczowych grup zainteresowanych stron z sektora przemysłu, badań naukowych i innowacji. Zainteresowane strony z sektora badań naukowych i innowacji aktywnie uczestniczyły w kształtowaniu debaty na temat przyszłej roli badań naukowych i innowacji w konkurencyjności UE, w szczególności po wprowadzeniu wytycznych politycznych Komisji w lipcu 2024 r. i Kompasu konkurencyjności w lutym 2025 r.

•Ekspertyzy zewnętrzne

Podobnie jak w przypadku wniosku dotyczącego programu „Horyzont Europa”, niniejsza inicjatywa opiera się na trzech kluczowych sprawozdaniach zewnętrznych: sprawozdaniu Draghiego na temat konkurencyjności UE, sprawozdaniu Letty na temat przyszłości jednolitego rynku oraz sprawozdaniu grupy ekspertów Komisji ds. oceny śródokresowej programu „Horyzont Europa” 25 .

Komisja oparła się również na opinii wydanej przez Komitet Naukowo-Techniczny Euratomu, składający się z niezależnych ekspertów mianowanych przez Radę zgodnie z art. 134 Traktatu Euratom.

Główne przesłanie wszystkich sprawozdań jest zbieżne: Europa musi wprowadzać innowacje, dostosowywać się i zapewnić sobie konkurencyjność, dobrobyt, zrównoważony rozwój i bezpieczeństwo. Ich połączona analiza stanowi solidną podstawę analityczną i polityczną proponowanego programu „Horyzont Europa”, szerszego strategicznego ukierunkowania Europejskiego Funduszu Konkurencyjności i programu Euratomu.

•Ocena skutków

Zgodnie z wytycznymi dotyczącymi lepszego stanowienia prawa Komisja przeprowadziła ocenę ex ante niniejszego wniosku zamiast oceny skutków, ponieważ program Euratomu zapewnia ciągłość w odniesieniu do jego szerokiej treści i struktury oraz dysponuje stosunkowo niewielkim budżetem. W ocenie ex ante stwierdzono, że aby sprostać nowym wyzwaniom w zakresie konkurencyjności i bezpieczeństwa energetycznego, przed którymi stoi UE, oraz aby osiągnąć cele w zakresie dekarbonizacji, należy wzmocnić program Euratomu pod względem budżetu i środków w celu zwiększenia innowacji i umiejętności w dziedzinie nauki i technologii jądrowej.

ITER pozostanie podstawą rozwoju energii syntezy jądrowej w Europie i w tym celu musi zostać w pełni włączony do szerszej strategii UE. Celem jest zakończenie budowy pierwszej fazy eksperymentów w terminie i w ramach budżetu, zgodnie z poziomem bazowym przyjętym w 2024 r. Cel ten zostanie osiągnięty poprzez dostarczenie europejskich komponentów ITER zgodnie z podstawowymi założeniami projektu, nadzorowanie Fusion for Energy w wykonywaniu jej zadań, przy jednoczesnym zapewnieniu, aby wnioski techniczne i naukowe wyciągnięte z ITER przyniosły korzyści Unii.

Aby zwiększyć innowacyjność i umiejętności w dziedzinie nauki i technologii jądrowej, program skorzysta z proponowanych zasad uczestnictwa i upowszechniania programu „Horyzont Europa”, mających na celu dalsze uproszczenie dostępu, zwiększenie otwartości i maksymalizację wpływu finansowania. Istnieją obszary, takie jak konkurencyjność przemysłowa i zdrowie publiczne, w których wspólne działania Euratomu i programów unijnych mogą przynieść większe korzyści obywatelom Unii niż prowadzenie działań w ramach samego programu. Z tego powodu program powinien dążyć do synergii z programem „Horyzont Europa” i innymi programami unijnymi. Usprawnione zarządzanie powinno umożliwić Komisji omówienie wszystkich aspektów badań nad rozszczepieniem jądrowym i syntezą jądrową, w tym projektu ITER, z państwami członkowskimi i kluczowymi zainteresowanymi stronami, zapewniając strategiczny przegląd i poprawiając koordynację między Euratomem a działaniami krajowymi, przy jednoczesnym uznaniu, że w przypadku Fusion for Energy zarządzanie z państwami członkowskimi jest obecnie regulowane przez Radę Zarządzającą Fusion for Energy.

•Uproszczenie

Jak wyjaśniono w uzasadnieniu wniosku dotyczącego programu „Horyzont Europa”, uproszczenie jest nadrzędnym priorytetem Komisji, mającym na celu zmniejszenie obciążeń i nadmiernej złożoności na rzecz większej szybkości i elastyczności. Ponieważ w programie stosuje się zasady uczestnictwa i upowszechniania, zastosowanie mają również nowe funkcje programu „Horyzont Europa” zapewniające uproszczenia z korzyścią dla beneficjentów. Są to:

·Skrócenie czasu trwania programu prac przy mniej normatywnym programowaniu: zmniejszenie ogólnej liczby tematów, skrócenie opisów tematów i ograniczenie do minimum tematów dotyczących jednego projektu.

·Tematy domyślnie otwarte: mniejsza normatywność przy większej swobodzie wnioskodawców w zakresie wyboru różnych ścieżek prowadzących do oczekiwanych wyników.

·Ciągłość i dalsze uproszczenie struktury finansowania: nie będzie rozróżnienia między działaniami w zakresie badań naukowych i innowacji a działaniami innowacyjnymi, natomiast będzie stosowana jedna stopa finansowania w wysokości do 100 %, z wyjątkiem podmiotów nastawionych na zysk innych niż MŚP, dla których stopa finansowania będzie wynosiła do 70 %. Stopy finansowania będą wyznaczały maksymalny pułap, który można obniżyć, jeżeli jest to uzasadnione dla realizacji konkretnych działań.

·Częstsze stosowanie uproszczonych metod rozliczania kosztów: w oparciu o doświadczenia zdobyte podczas projektów pilotażowych opartych na kwotach ryczałtowych w ramach programu „Horyzont 2020” i ich szerszego stosowania w ramach obecnego programu „Horyzont Europa” finansowanie w formie płatności ryczałtowych stanie się domyślną formą wkładu Unii, o ile nie postanowi się inaczej. Stosowane będą inne uproszczone metody rozliczania kosztów, w tym finansowanie niepowiązane z kosztami lub rozliczanie kosztów jednostkowych personelu. Te środki upraszczające mają na celu wspieranie szerszego uczestnictwa, w szczególności ze strony przedsiębiorstw wchodzących na rynek i mniejszych podmiotów, przy jednoczesnym zachowaniu należytego zarządzania finansami i kontroli finansowej.

Szybsze wdrożenie zostanie osiągnięte dzięki skróceniu maksymalnego czasu oczekiwania na przyznanie dotacji do siedmiu miesięcy, co jest jednym z najkrótszych okresów oczekiwania na przyznanie dotacji w przypadku programów UE i o dwa miesiące krótszym niż maksymalny czas oczekiwania na przyznanie dotacji określony w rozporządzeniu finansowym.

W ramach szerszych wysiłków Komisji na rzecz zmniejszenia liczby programów wydatków program będzie obejmował i zapewniał wkład Euratomu w projekt ITER.

•Prawa podstawowe

Proponowane rozporządzenie nie narusza praw podstawowych ani zasad uznanych w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej.

4.WPŁYW NA BUDŻET

W komunikacie Komisji w sprawie wieloletnich ram finansowych na lata 2028–2034 26 przewidziano pulę środków budżetowych w wysokości 9 794 000 000 EUR w cenach bieżących na program Euratomu, z czego 5 794 000 000 EUR przeznaczono na ITER. Ze względu na ograniczenia Traktatu Euratom wniosek dotyczący programu Euratomu obejmuje 5 lat w ramach proponowanego budżetu, tj. 6 682 000 000 EUR w cenach bieżących.

5.ELEMENTY FAKULTATYWNE

•Plany wdrożenia i monitorowanie, ocena i sprawozdania

Komisja będzie realizować program w ramach zarządzania bezpośredniego i pośredniego przez partnerstwa europejskie (zob. art. 10 wniosku) oraz, w stosownych przypadkach, zarządzania pośredniego przez Fusion for Energy.

Ustalenia dotyczące monitorowania, oceny i sprawozdawczości w odniesieniu do programu będą prowadzone w oparciu o proponowane rozporządzenie w sprawie wykonania 27 . Oznacza to, że sprawozdanie z realizacji zostanie opublikowane do końca czwartego roku realizacji programu (tj. 2031 r.). Komisja zamierza zaproponować w rozporządzeniu dotyczącym „przedłużenia” (2033–2034), aby wspólna ocena retrospektywna niniejszego programu i ocena jego przedłużenia zostały przeprowadzone najpóźniej trzy lata po zakończeniu okresu programowania.

•Szczegółowe objaśnienia poszczególnych przepisów wniosku

W art. 1 określono przedmiot programu. W art. 2 do programu Euratomu stosuje się definicje z rozporządzenia ustanawiającego program „Horyzont Europa”. Cele ogólne i szczegółowe programu określono w art. 3, natomiast w art. 4 stosuje się do programu horyzontalne zasady programu „Horyzont Europa”.

Orientacyjną pulę środków finansowych określono w art. 5.

Wniosek zawiera następnie szereg standardowych przepisów, które mają odpowiedniki w proponowanym rozporządzeniu ustanawiającym program „Horyzont Europa”. Wniosek zawiera postanowienie przewidujące dodatkowe zasoby (art. 6), finansowanie alternatywne, łączone i skumulowane (art. 7), stowarzyszenie z programem (art. 8) oraz wdrażanie i formy finansowania unijnego (art. 9); art. 10 przewiduje partnerstwa podobne do partnerstw w ramach programu „Horyzont Europa”, z wyjątkiem tego, że przewiduje on również partnerstwa współfinansowane przez Euratom w celu zapewnienia kontynuacji tego rodzaju partnerstw z poprzednich programów.

W art. 11 określono rolę JRC w brzmieniu podobnym do brzmienia programu „Horyzont Europa”. Zasady uczestnictwa i upowszechniania programu „Horyzont Europa” stosuje się do programu za pośrednictwem art. 12 z jednym odstępstwem dotyczącym dostępu do wyników niezbędnych Euratomowi.

Przyjmuje się standardowe przepisy dotyczące programów prac (art. 13) i procedury komitetowej (art. 14), która przewiduje konfiguracje rozszczepienia jądrowego i syntezy jądrowej; te programy i procedura obejmują strategiczny przegląd realizacji działań w ich odpowiednich obszarach.

W procedurach końcowych i przejściowych uchyla się rozporządzenie ustanawiające program na lata 2026–2027 (art. 15), działania rozpoczęte w ramach poprzedniego programu pozostają bez zmian i zapewnia się płynne przejście między programami (art. 16). Rozporządzenie wchodzi w życie dwudziestego dnia po jego opublikowaniu i ma zastosowanie od dnia 1 stycznia 2028 r. (art. 17).

Ponadto w załączniku wymieniono działania, które mogą być wspierane w ramach programu.

2025/0594 (NLE)

Wniosek

ROZPORZĄDZENIE RADY

ustanawiające program badawczo-szkoleniowy Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej na lata 2028–2032 uzupełniający program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” i przewidujący wkład Wspólnoty w projekt ITER, a także uchylające rozporządzenie (Euratom) 2025/1304

RADA UNII EUROPEJSKIEJ,

uwzględniając Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej, w szczególności jego art. 7 akapit pierwszy,

uwzględniając wniosek Komisji Europejskiej,

uwzględniając opinię Komitetu Naukowo-Technicznego 28 ,

a także mając na uwadze, co następuje:

(1)Celem Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (zwanej dalej „Wspólnotą”) jest podnoszenie poziomu życia w państwach członkowskich przez promowanie i ułatwianie prowadzenia badań jądrowych oraz uzupełnianie ich wspólnotowymi programami badawczo-szkoleniowymi.

(2)Badania jądrowe przyczyniają się do zapewnienia dobrostanu społecznego, dobrobytu gospodarczego, bezpieczeństwa i oraz zrównoważenia środowiskowego. Badania naukowe nad zastosowaniem promieniowania jonizującego umożliwiły udoskonalenie technologii medycznych, przemysłowych, rolniczych, środowiskowych i bezpieczeństwa, z korzyścią dla wielu osób i podmiotów.

(3)W celu zapewnienia ciągłości badań w dziedzinie jądrowej na poziomie Wspólnoty konieczne jest ustanowienie wspólnotowego programu badawczo-szkoleniowego (zwanego dalej „programem”), a ponieważ Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (zwany dalej „Traktatem Euratom”) ogranicza długość jej programów badawczych i szkoleniowych do 5 lat, program powinien obejmować okres od dnia 1 stycznia 2028 r. do dnia 31 grudnia 2032 r. Komisja przedstawi nowy wniosek w sprawie wykonania pozostałego budżetu z ostatnich dwóch lat wieloletnich ram finansowych na lata 2028–2034 29 .

(4)Program powinien być ściśle powiązany z Europejskim Funduszem Konkurencyjności (zwanym dalej „EFK”) ustanowionym na mocy rozporządzenia [ustanawiającego EFK] 30 i programem ramowym w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” na lata 2028–2034 (zwanym dalej „Horyzont Europa”) ustanowionym na mocy rozporządzenia [ustanawiającego program ramowy „Horyzont Europa”] 31 poprzez umieszczenie badań naukowych i innowacji w centrum unijnej strategii gospodarczej i inwestycyjnej.

(5)Ponadto Unia powinna dążyć do zniesienia nierówności oraz wspierania równouprawnienia płci, a także do zwalczania dyskryminacji zgodnie z art. 8 i 10 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) oraz Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej.

(6)Istnieją obszary, w których wspólne działania w ramach programu i innych programów unijnych mogą przynieść większe korzyści obywatelom Unii niż prowadzenie działań w ramach samego programu. Z tego powodu program powinien dążyć do synergii z programem „Horyzont Europa” i innymi programami unijnymi.

(7)W szybko zmieniającym się otoczeniu gospodarczym, społecznym i geopolitycznym niedawne doświadczenia pokazały, że potrzebne są bardziej elastyczne wieloletnie ramy finansowe i programy wydatków.W tym celu i zgodnie z celami programu, przy jednoczesnym zapewnieniu wystarczającej przewidywalności wykonania budżetu, finansowanie to powinno należycie uwzględniać zmieniające się potrzeby polityczne i priorytety Unii określone w odpowiednich dokumentach opublikowanych przez Komisję, rezolucjach Parlamentu Europejskiego i w konkluzjach Rady.

(8)Program stosuje zasady uczestnictwa i upowszechniania programu „Horyzont Europa” oraz stanowi część ram cyfrowych EFK i wykorzystuje narzędzia informacji i komunikacji instytucjonalnej w celu dalszego upraszczania dostępu, zwiększania otwartości i maksymalizacji oddziaływania finansowania unijnego.

(9)Program powinien przyczynić się do zwiększenia inwestycji publicznych i prywatnych w badania naukowe i innowacje w państwach członkowskich, pomagając tym samym w osiągnięciu ogólnego celu inwestycyjnego na poziomie co najmniej 3 % produktu krajowego brutto (PKB) Unii zainwestowanych w badania i rozwój. Inwestycje państw członkowskich w badania naukowe i innowacje należy oceniać za pomocą ram koordynacji polityki gospodarczej, budżetowej, zatrudnieniowej i społecznej w Unii — procesu europejskiego semestru. Osiągnięcie tego celu będzie wymagało od państw członkowskich i sektora prywatnego uzupełnienia programu własnymi wzmocnionymi działaniami inwestycyjnymi w badania naukowe, rozwój i innowacje. Unia czyni stałe postępy w zwiększaniu inwestycji w badania i rozwój, ale pozostaje w tyle za innymi światowymi liderami. Wspomniany wcześniej cel 3 %, który ustanowiono ponad dwadzieścia lat temu, był odpowiedni względem znaczenia badań i rozwoju jako podstawy społeczeństwa opartego na wiedzy. Chociaż cel ten zachęcił różne państwa członkowskie do wyznaczenia własnych celów w zakresie intensywności badań i rozwoju, wciąż utrzymują się znaczne dysproporcje, ponieważ tylko kilka państw członkowskich osiągnęło lub przekroczyło swoje założenia inwestycyjne.

(10)Tak jak w programie „Horyzont Europa” definicje OECD dotyczące poziomu gotowości technologicznej powinny nadal być uwzględniane w klasyfikacji działalności w zakresie badań technologicznych, opracowywaniu produktu i demonstracji oraz przy określaniu rodzajów działań dostępnych w zaproszeniach do składania wniosków. Nie powinno się udzielać dotacji na działania obejmujące działalność o poziomie gotowości technologicznej wyższym niż 8.

(11)Powinna istnieć możliwość wykonania części budżetu za pośrednictwem partnerstw europejskich wraz z innymi podmiotami publicznymi i prywatnymi, w przypadku gdy jest to najskuteczniejsza forma wykonania umożliwiająca osiągnięcie celów polityki. Partnerstwa europejskie powinny być ustanawiane w przypadkach, w których wymagane jest ścisłe zaangażowanie Unii i powinny zapewniać Unii odpowiednie prawa głosu, a także wystarczające współinwestycje ze strony innych partnerów w celu pozyskania finansowania unijnego. Wspieranie synergii i efektywności wymaga zapewnienia zharmonizowanych przepisów. W związku z tym należy ustanowić strategiczny i spójny portfel ograniczonej liczby partnerstw europejskich.

(12)Partnerstwa europejskie, jako podstawowe narzędzie służące zaangażowaniu przemysłu i inwestycjom we wspólne badania naukowe i innowacje, powinny przyczyniać się do realizacji szczegółowych celów poszczególnych segmentów polityki EFK i w razie potrzeby korzystać ze wsparcia EFK pomagającego w osiągnięciu tych celów.

(13)Wspólne Centrum Badawcze (JRC) powinno nadal dostarczać niezależnych dowodów naukowych i zapewniać wsparcie techniczne na potrzeby polityk Unii w całym cyklu polityki. Działania bezpośrednie JRC powinny być realizowane w sposób elastyczny, sprawny i przejrzysty, z uwzględnieniem potrzeb polityki unijnej i odpowiednich potrzeb użytkowników JRC, z zapewnieniem ochrony interesów finansowych Unii. JRC powinno nadal generować dodatkowe zasoby, które może wykorzystywać do wspierania swojej działalności naukowej i technicznej.

(14)Program powinien zapewniać skuteczne propagowanie i ochronę wartości i zasad europejskiej przestrzeni badawczej oraz Paktu na rzecz badań naukowych i innowacji 32 , w szczególności etyki i uczciwości w badaniach naukowych i innowacjach, wolności badań naukowych, nauki na rzecz polityki, równouprawnienia płci i równych szans, niedyskryminacji, otwartej nauki oraz promowania atrakcyjnych karier naukowych i mobilności. W szczególności program powinien zapewniać skuteczne promowanie równych szans dla wszystkich oraz wdrażanie uwzględniania aspektu płci, w tym uwzględnianie aspektu płci w treściach badań naukowych i innowacji. Powinien dążyć do eliminowania przyczyn nierównowagi płci. Szczególną uwagę należy zwrócić na zapewnienie, w miarę możliwości, równowagi płci w panelach oceniających i innych odpowiednich organach doradczych, takich jak rady i grupy ekspertów.

(15)Infrastruktura badań jądrowych stanowi kluczowy atut Unii, ponieważ zapewnia podstawowe narzędzia i sprzęt potrzebne do osiągnięcia postępów w badaniach naukowych i technologicznych. Rozwój, integracja i stabilność finansowa takiej infrastruktury badawczej wykorzystywanej na rzecz interesów Unii powinny zapewniać europejskim naukowcom doskonałość operacyjną i stałą dostępność, umożliwiając wspólne i transgraniczne badania naukowe, a jednocześnie uzupełniając zdolności państw członkowskich.

(16)Uznając korzyści płynące ze współpracy międzynarodowej mającej na celu rozwiązywanie, między innymi, wspólnych problemów technologicznych, gospodarczych, środowiskowych i społecznych, program powinien promować współpracę z państwami trzecimi. Współpraca międzynarodowa powinna mieć na celu wzmocnienie konkurencyjności i doskonałości Unii w zakresie badań naukowych i innowacji, w tym jej zdolności do przyciągania i zatrzymywania najlepszych talentów na całym świecie. W centrum tego podejścia powinny znajdować się względy geopolityczne, w tym bezpieczeństwo gospodarcze, a w oparciu o ogólną ocenę korzyści, które Unia mogłaby osiągnąć w zakresie swoich priorytetów i globalnych wyzwań, należy rozważyć różne stopnie współpracy przy jednoczesnej ochronie wartości i interesów Unii. Stowarzyszenie z całością lub częścią programu powinno pozostać najbardziej kompleksową formą współpracy.

(17)Dla wzmocnienia strategicznej autonomii Unii i zapewnienia długoterminowego zrównoważonego wzrostu gospodarczego zasadnicze znaczenie ma zwiększenie jej globalnej konkurencyjności przy jednoczesnej ochronie jej strategicznych aktywów i interesów, jak określono w europejskiej strategii bezpieczeństwa gospodarczego 33 . Art. 136 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2024/2509 34 , uzupełniony art. 10 rozporządzenia (UE) [ustanawiającego EFK], promuje konkurencyjność Unii (zgodnie z definicją zawartą w rozporządzeniu [ustanawiającym EFK]) i chroni jej bezpieczeństwo gospodarcze. Stosowanie tych przepisów do celów programu powinno zapewnić odpowiednie ramy prawne umożliwiające, w razie potrzeby, ustanowienie szczegółowych warunków dotyczących procedur wyboru, które promują konkurencyjność opartą na badaniach naukowych oraz chronią interesy i strategiczną autonomię Unii, w tym środki mające na celu ograniczenie uczestnictwa lub ochronę rezultatów oraz zapewnienie spójności i zgodności ze szczegółowymi przepisami w ramach segmentów EFK. W razie potrzeby należy stosować podejście oparte na analizie ryzyka w celu identyfikacji i oceny ryzyka związanego z badaniami naukowymi i innowacjami oraz przeciwdziałania temu ryzyku za pomocą proporcjonalnych i skutecznych środków 35 .

(18)W świetle rosnącego ryzyka związanego z zagrożeniami naturalnymi, stanami zagrożenia zdrowia, awariami technologicznymi, niedoborem wody, zmieniającymi się zagrożeniami dla bezpieczeństwa i dostaw energii oraz innymi zakłóceniami konieczne jest zwiększenie zdolności Unii i państw członkowskich do przewidywania kryzysów i katastrof oraz przygotowania się i reagowania na takie kryzysy i katastrofy. Program powinien wspierać badania, które poprawiają zarządzanie ryzykiem związanym z klęskami żywiołowymi i zarządzanie kryzysowe, inwestować w odporność na zmianę klimatu i odporność wodną oraz zwiększać odporność niezbędnych funkcji społecznych, a także budować bardziej odporną, bezpieczną i przygotowaną Unię, zgodnie z celami europejskiej strategii na rzecz unii gotowości 36 i planu działania na rzecz zakończenia importu energii z Rosji 37 . W programie uznano zmianę klimatu za jedno z największych globalnych i społecznych wyzwań, a działania w dziedzinie klimatu za siłę napędową konkurencyjności przemysłu. Działania powinny odzwierciedlać znaczenie przeciwdziałania zmianom klimatu zgodnie z zobowiązaniami Unii na rzecz wdrożenia porozumienia paryskiego 38 .

(19)Uproszczenie realizacji programu ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia jego dostępności i efektywności, w szczególności poprzez zmniejszenie obciążenia administracyjnego beneficjentów i zminimalizowanie ryzyka błędów. W tym celu program powinien opierać się przede wszystkim na kwotach ryczałtowych jako domyślnej formie finansowania unijnego. W ramach intensyfikacji działań podejmowanych w ramach poprzednich programów ramowych w celu usprawnienia zasad finansowania i zminimalizowania błędów należy również jeszcze bardziej uprościć zwrot kosztów personelu poprzez wykorzystanie kosztów jednostkowych personelu, co zmniejsza złożoność dla uczestników i ułatwia sprawozdawczość.

(20)W celu wzmocnienia konkurencyjności Unii i zmaksymalizowania ogólnego wykorzystania i zastosowania wyników beneficjenci będący właścicielami wyników powinni zarządzać nimi zgodnie ze swoimi obowiązkami ustanowionymi na mocy tego rozporządzenia w odniesieniu do waloryzacji i upowszechniania. W stosownych przypadkach obowiązki te mogą zostać dostosowane w programie prac, warunkach zaproszenia lub umowie o udzielenie dotacji w oparciu o względy związane z polityką, w tym z bezpieczeństwem gospodarczym, ale powinny obejmować wymogi dotyczące ochrony, udostępniania, waloryzacji wyników i podawania ich do wiadomości publicznej, gdy to stosowne i uzasadnione, w tym za pomocą praktyk otwartej nauki. Aby ułatwić i przyspieszyć proces waloryzacji, należy wprowadzić instrumenty i narzędzia wsparcia zgodnie ze strategią Komisji dotyczącą waloryzacji opracowaną na mocy rozporządzenia [ustanawiającego EFK], a także wszelkiego rodzaju wsparcie i usługi przewidziane w rozdziale III tego rozporządzenia.

(21)Przy pełnym poszanowaniu prawa państw członkowskich do wyboru między różnymi źródłami energii wyniki programu powinny przyczynić się do stworzenia neutralnego dla klimatu systemu energetycznego przynoszącego dodatkowe korzyści dla jakości powietrza.

(22)W rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1735 39 wymieniono energię jądrową wśród technologii neutralnych emisyjnie i uznano, że innowacje będą kluczowym czynnikiem zapewniającym konkurencyjność Unii.

(23)Ponieważ wszystkie państwa członkowskie wykorzystują materiały promieniotwórcze, ważne jest zapewnienie odpowiedzialnego i bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi, zgodnie z wymogami dyrektywy Rady 2011/70/Euratom 40 , aby uniknąć nadmiernych obciążeń dla przyszłych pokoleń. Program powinien nadal usprawniać i wspierać badania i rozwój związane z technologiami i kompetencjami w zakresie gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi.

(24)Wspólnota powinna nadal odgrywać kluczową rolę w rozwoju energii syntezy jądrowej, uznając jej potencjalne znaczące korzyści w zapewnianiu długoterminowego bezpieczeństwa i różnorodności dostaw energii. Badania nad energią syntezy jądrowej w ramach programu powinny być realizowane zgodnie z [unijną strategią na rzecz syntezy jądrowej] 41 , w której określono działania, w szczególności w zakresie badań i rozwoju, niezbędne do osiągnięcia postępów w kierunku stworzenia unijnej pilotażowej elektrowni termojądrowej. Strategia ma na celu większe zaangażowanie przemysłu i przedsiębiorstw typu start-up i obejmuje alternatywne koncepcje syntezy jądrowej.

(25)W perspektywie krótko- i średnioterminowej kluczowym krokiem w rozwoju energii syntezy jądrowej we Wspólnocie jest terminowe zakończenie budowy ITER i rozpoczęcie działań badawczych. Choć jest to zadaniem Międzynarodowej Organizacji Energii Termojądrowej (zwanej dalej „organizacją ITER”), Euratom wnosi największy wkład wśród partnerów międzynarodowych, zgodnie z Umową w sprawie powołania Międzynarodowej Organizacji Energii Termojądrowej na rzecz wspólnej realizacji projektu ITER (zwaną dalej „umową ITER”) 42 . Aby zapewnić bardziej spójne i usprawnione podejście do celów [unijnej strategii na rzecz syntezy jądrowej] i celów programu, wkład w projekt ITER powinien pochodzić z orientacyjnej puli środków finansowych programu.

(26)Wspólnota powinna również kontynuować uprzywilejowane partnerstwo między Euratomem a Japonią, zawarte w Umowie o wspólnej realizacji działań w ramach szeroko zakrojonej koncepcji (zwanej dalej „umową w sprawie szeroko zakrojonej koncepcji”) 43 , określającej uzupełniające wspólne działania badawcze w zakresie syntezy jądrowej.

(27)Art. 12 ust. 1 lit. a) statutu Fusion for Energy zawartego w decyzji Rady 2007/198/Euratom 44 stanowi, że wkład Euratomu jest udostępniany za pośrednictwem wspólnotowych programów badawczych i szkoleniowych przyjętych zgodnie z art. 7 Traktatu lub w drodze jakiejkolwiek innej decyzji przyjętej przez Radę.

(28)Decyzja Rady 2007/198/Euratom nie została zmieniona niniejszym rozporządzeniem i pozostaje, wraz z umową ITER i umową w sprawie szeroko zakrojonej koncepcji, częścią istniejących ram prawnych mających zastosowanie do ITER.

(29)Powinna również istnieć możliwość realizacji celów programu za pomocą instrumentów finansowych, gwarancji budżetowych i działań łączonych w ramach programów unijnych, pod warunkiem że działania te są zgodne z celami i zasadami takich programów.

(30)Działania pośrednie objęte niniejszym programem powinny również uwzględniać mechanizm ubezpieczeń wzajemnych ustanowiony zgodnie z rozporządzeniem [ustanawiającym program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”].

(31)Działania wspierane na podstawie niniejszego rozporządzenia powinny być proporcjonalne, unikać powielania lub wypierania, zachęcać do finansowania prywatnego i wnosić unijną wartość dodaną. Powinno to również zapewnić spójność między działaniami programu a zasadami pomocy państwa, a tym samym zapobiec nieuzasadnionym zakłóceniom konkurencji na rynku wewnętrznym.

(32)W niniejszym rozporządzeniu ustanawia się orientacyjną pulę środków finansowych na program na lata 2028–2032. Do celów niniejszego rozporządzenia ceny bieżące oblicza się poprzez zastosowanie stałego deflatora w wysokości 2 %.

(33)Rozporządzenie (UE, Euratom) 2024/2509 ma zastosowanie do programu. W rozporządzeniu tym określono zasady ustanawiania i wdrażania budżetu ogólnego Unii Europejskiej, w tym zasady odnoszące się do dotacji, nagród, darowizn o charakterze niefinansowym, zamówień, wdrażania pośredniego, pomocy finansowej, instrumentów finansowych i gwarancji budżetowych.

(34)„Fusion for Energy” opiera się na odrębnym rozporządzeniu finansowym zgodnie z art. 5 decyzji Rady 2007/198/Euratom.

(35)W celu zapewnienia spójności gwarancja budżetowa i instrumenty finansowe, w tym w połączeniu z bezzwrotnym wsparciem w ramach działań łączonych, powinny być wdrażane w ramach niniejszego programu zgodnie z tytułem X rozporządzenia finansowego oraz z technicznymi ustaleniami i warunkami ustanowionymi przez Komisję do celów jego stosowania.

(36)W przypadku gdy wsparcie Unii w ramach programu ma być udzielane w formie gwarancji budżetowej lub instrumentu finansowego, w tym w połączeniu z bezzwrotnym wsparciem w ramach działania łączonego, z wyjątkiem instrumentów finansowych w ramach EIC, wsparcie takie powinno być udzielane wyłącznie za pośrednictwem Instrumentu EFK InvestEU zgodnie z mającymi zastosowanie zasadami tego instrumentu.

(37)Zgodnie z rozporządzeniem (UE, Euratom) 2024/2509 rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) nr 883/2013 45 , rozporządzeniem Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 46 , rozporządzeniem Rady (Euratom, WE) nr 2185/96 47 oraz rozporządzeniem Rady (UE) 2017/1939 48 interesy finansowe Unii należy chronić za pomocą proporcjonalnych środków, w tym środków w zakresie zapobiegania nieprawidłowościom i nadużyciom finansowym, ich wykrywania, korygowania i prowadzenia w ich sprawie postępowań, odzyskiwania środków utraconych, nienależnie wypłaconych lub nieodpowiednio wykorzystanych oraz, w stosownych przypadkach, nakładania kar administracyjnych. W szczególności, zgodnie z rozporządzeniem (UE, Euratom) nr 883/2013 i rozporządzeniem (Euratom, WE) nr 2185/96 Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) może prowadzić dochodzenia, w tym kontrole na miejscu i inspekcje, w celu ustalenia, czy doszło do nadużycia finansowego, korupcji lub jakiegokolwiek innego nielegalnego działania, naruszającego interesy finansowe Unii. Zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2017/1939 Prokuratura Europejska (EPPO) jest uprawniona do prowadzenia postępowań przygotowawczych oraz wnoszenia i popierania oskarżeń w sprawie nadużyć finansowych i innych przestępstw naruszających interesy finansowe Unii, jak przewidziano w dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1371 49 . Zgodnie z rozporządzeniem (UE, Euratom) 2024/2509 każda osoba lub każdy podmiot, które otrzymują środki finansowe Unii, są zobowiązane w pełni współpracować w celu ochrony interesów finansowych Unii, przyznać Komisji, OLAF-owi, Europejskiemu Trybunałowi Obrachunkowemu oraz, w stosownych przypadkach, EPPO niezbędne prawa i dostęp, a także zapewnić, aby wszelkie osoby trzecie uczestniczące w wykonywaniu środków finansowych Unii przyznały tym organom równoważne prawa.

(38)Program ma być realizowany zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) XXX [rozporządzenie w sprawie wykonania] 50 , które ustanawia przepisy dotyczące monitorowania wydatków i ram wykonania budżetu, w tym przepisy zapewniające jednolite stosowanie zasady „nie czyń poważnych szkód” i zasady równości płci, o których mowa odpowiednio w art. 33 ust. 2 lit. d) i f), przepisy dotyczące monitorowania i sprawozdawczości w zakresie wykonania programów i działań Unii, przepisy dotyczące utworzenia unijnego portalu finansowego, przepisy dotyczące oceny programów, a także inne przepisy horyzontalne mające zastosowanie do wszystkich programów unijnych, takie jak przepisy dotyczące informacji, komunikacji i widoczności.

(39)Program powinien być realizowany zgodnie z zasadą praworządności oraz prawami i zasadami określonymi w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej, a także powinien być zgodny z międzynarodowymi zobowiązaniami Unii i państw członkowskich wynikającymi z instrumentów międzynarodowych, których są stronami, w tym z instrumentów dotyczących praw człowieka, takich jak Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.

(40)W celu zapewnienia jednolitych warunków realizacji programu za pomocą programów prac należy powierzyć Komisji uprawnienia wykonawcze. Uprawnienia te powinny być wykonywane zgodnie z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 182/2011 51 .

(41)Przy przyjmowaniu programów prac należy stosować procedurę doradczą określoną w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 182/2011, biorąc pod uwagę istotne skutki finansowe programu.

(42)Naukową i techniczną zawartość programu dotyczącego działań bezpośrednich JRC należących do obszaru badań jądrowych skonsultowano z Radą Gubernatorów JRC ustanowioną decyzją Komisji 96/282/Euratom 52 .

(43)Również na zasadzie dobrowolności skonsultowano się z Parlamentem Europejskim i Europejskim Komitetem Ekonomiczno-Społecznym, które wydały opinie 53 .

(44)Program zastępuje program ustanowiony rozporządzeniem (Euratom) 2025/1304 54 . Należy zatem uchylić rozporządzenie (Euratom) 2025/1304,

PRZYJMUJĄ NINIEJSZE ROZPORZĄDZENIE:

Artykuł 1

Przedmiot

Niniejsze rozporządzenie ustanawia program badawczo-szkoleniowy Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (zwany dalej „programem”) na lata 2028–2032. Ustanawia również cele programu i jego budżet na ten okres, w tym wkład Wspólnoty w projekt ITER, formy finansowania unijnego oraz zasady przyznawania takiego finansowania.

Artykuł 2

Definicje

Do celów niniejszego rozporządzenia i z zastrzeżeniem akapitu drugiego niniejszego artykułu stosuje się definicje zawarte w art. 2 rozporządzenia [ustanawiającego program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”].

Do celów niniejszego rozporządzenia:

1)„Unia” oznacza Unię Europejską, Europejską Wspólnotę Energii Atomowej lub obydwie, w zależności od kontekstu;

2)„działanie koordynacyjne i wspierające” oznacza działanie przyczyniające się do realizacji celów programu, z wyłączeniem działań w zakresie badań naukowych i innowacji, z wyjątkiem działań podejmowanych w przypadku partnerstw współfinansowanych przez Euratom.

Artykuł 3

Cele programu

1.Zgodnie z celami ogólnymi i szczegółowymi EFK i programu „Horyzont Europa” program wzmacnia konkurencyjność i dekarbonizację Unii, a jednocześnie chroni ludzi i środowisko dzięki rozwojowi badań naukowych i szkoleń w dziedzinie nauk i technologii jądrowych w synergii z programami unijnymi.

2.Cele szczegółowe programu są następujące:

a)wspieranie budowy i eksploatacji ITER, zapewnienie finansowania opartego na wynikach na potrzeby dostarczania europejskich komponentów przez „Fusion for Energy”, działania na rzecz integracji prowadzone przez organizację ITER oraz zapewnienie, aby wnioski techniczne i naukowe wyciągnięte z ITER przynosiły korzyści Unii;

b)wspieranie badań nad syntezą jądrową, wspieranie przejścia od podstaw naukowych do technologii, inżynierii i innowacji, wspieranie rozwoju unijnego przemysłu syntezy jądrowej, wspieranie powstawania przedsiębiorstw typu start-up i innowacyjnych koncepcji umożliwiających budowę elektrowni termojądrowych w przyszłości oraz wzmacnianie współpracy międzynarodowej;

c)przyspieszenie badań w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i zabezpieczeń materiałów jądrowych, nierozprzestrzeniania broni jądrowej, ochrony radiologicznej, danych jądrowych, gospodarowania odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym oraz innowacyjnego wykorzystania promieniowania jonizującego, w tym w sektorze medycznym;

d)rozwijanie, utrzymywanie i wykorzystywanie wiedzy fachowej i kompetencji w dziedzinie jądrowej poprzez kształcenie i szkolenie oraz wspieranie dostępu do najnowocześniejszej infrastruktury badawczej, zapewniając ich długoterminową stabilność i doskonałość operacyjną; oraz

e)zapewnienie niezależnego i opartego na podstawach naukowych wsparcia polityki Unii oraz rozwój bazy wiedzy na potrzeby normalizacji i modelowania.

3.Cele, o których mowa w ust. 1 i 2, osiąga się w drodze działań wymienionych w załączniku.

Artykuł 4

Zasady horyzontalne

Do programu zastosowanie mają zasady horyzontalne określone w art. 5 rozporządzenia [ustanawiającego program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”].

Artykuł 5

Budżet

1.Orientacyjna pula środków finansowych programu na okres od dnia 1 stycznia 2028 r. do dnia 31 grudnia 2032 r. wynosi 6 682 000 000 EUR 55 w cenach bieżących.

2.Kwotę, o której mowa w ust. 1 niniejszego artykułu, oraz kwoty dodatkowych środków, o których mowa w art. 6, można wykorzystać także na pomoc techniczną i administracyjną na wykonanie programu, np. na działania przygotowawcze, monitorowanie, kontrolę, audyt i ewaluację, na instytucjonalne systemy i platformy informatyczne, na działania informacyjne i komunikacyjne, w tym komunikację instytucjonalną o priorytetach politycznych Unii, oraz na wszelką inną pomoc techniczną i administracyjną lub wydatki związane z personelem, poniesione przez Komisję na zarządzanie Programem.

3.W razie potrzeby, aby umożliwić zarządzanie działaniami, które nie zostaną zakończone do dnia 31 grudnia 2032 r., w budżecie Unii obejmującym okres po 2032 r. mogą zostać zapisane środki na pokrycie niezbędnych wydatków i umożliwienie zarządzania działaniami, które nie zostaną zakończone do końca programu.

4.Zobowiązania budżetowe na działania wykraczająca poza jeden rok finansowy można rozbić na kilka lat w rocznych ratach.

Artykuł 6

Dodatkowe zasoby

1.Państwa członkowskie, instytucje, organy i agencje Unii, państwa trzecie, organizacje międzynarodowe, międzynarodowe instytucje finansowe lub inne osoby trzecie mogą wnieść dodatkowe wkłady finansowe lub niefinansowe na rzecz programu. Dodatkowe wkłady finansowe uważa się za zewnętrzne dochody przeznaczone na określony cel w rozumieniu art. 21 ust. 2 lit. a), d) lub e) lub art. 21 ust. 5 rozporządzenia (UE, Euratom) 2024/2509.

2.Zasoby przydzielone państwu członkowskiemu w ramach zarządzania dzielonego można – na prośbę tego państwa – udostępnić na rzecz programu. Komisja wykorzystuje te zasoby bezpośrednio lub pośrednio zgodnie z art. 62 ust. 1 lit. a) lub c) rozporządzenia (UE, Euratom) 2024/2509. Są one dodatkowe względem zasobów, o których mowa w art. 5 ust. 1 niniejszego rozporządzenia. Zasoby te wykorzystuje się na rzecz danego państwa członkowskiego. Jeżeli Komisja nie zawarła żadnego zobowiązania prawnego w ramach zarządzania bezpośredniego lub zarządzania pośredniego na środki dodatkowe udostępnione w ten sposób na rzecz programu, odpowiednie niezaangażowane środki można – na prośbę danego państwa członkowskiego – przekazać z powrotem na jeden lub więcej programów pierwotnych lub następców tych programów.

Artykuł 7

Finansowanie alternatywne, łączone i kumulacyjne

1.Program jest wdrażany w synergii z innymi programami unijnymi. Działanie, które otrzymało wkład z innego programu unijnego, może również otrzymać wkład z niniejszego programu. Do odpowiedniego wkładu stosuje się zasady danego programu unijnego albo do wszystkich wkładów można zastosować jednolity zbiór zasad oraz można zawrzeć jedno zobowiązanie prawne Jeżeli wkład Unii opiera się na kosztach kwalifikowalnych, skumulowane wsparcie z budżetu Unii nie przekracza łącznych kosztów kwalifikowalnych działania i może być obliczane proporcjonalnie zgodnie z dokumentami określającymi warunki wsparcia.

2.Procedury wyboru w ramach programu mogą być przeprowadzane wspólnie w ramach zarządzania bezpośredniego lub pośredniego z państwami członkowskimi, instytucjami, organami i agencjami Unii, państwami trzecimi, organizacjami międzynarodowymi, międzynarodowymi instytucjami finansowymi lub innymi osobami trzecimi, pod warunkiem zapewnienia ochrony interesów finansowych Unii. Takie procedury podlegają jednolitemu zbiorowi zasad i prowadzą do zawarcia jednego zobowiązania prawnego. W tym celu partnerzy procedury wspólnego wyboru mogą udostępnić zasoby na rzecz programu zgodnie z art. 6 niniejszego rozporządzenia lub można im powierzyć wykonanie procedury wyboru, w stosownych przypadkach zgodnie z art. 62 ust. 1 lit. c) rozporządzenia (UE, Euratom) 2024/2509. W procedurach wspólnego wyboru przedstawiciele partnerów uczestniczących w takiej procedurze mogą również być członkami komisji oceniającej, o której mowa w art. 153 ust. 3 rozporządzenia (UE, Euratom) 2024/2509.

3.W ramach niniejszego programu, oprócz warunków określonych w art. 8 ust. 1 i 2 rozporządzenia [ustanawiającego EFK], pieczęć konkurencyjności przyznaje się wyłącznie działaniom wysokiej jakości, które nie zostały sfinansowane w ramach programu ze względu na ograniczenia budżetowe.

4.Państwa członkowskie mogą finansować działania, którym przyznano pieczęć konkurencyjności.

Artykuł 8

Państwa trzecie stowarzyszone z programem

1.Program może być otwarty na uczestnictwo następujących państw trzecich w drodze pełnego lub częściowego stowarzyszenia, zgodnie z celami określonymi w art. 3 i zgodnie z odpowiednimi umowami międzynarodowymi lub wszelkimi decyzjami przyjętymi w ramach tych umów i mającymi zastosowanie do:

a)krajów przystępujących, krajów kandydujących i potencjalnych kandydatów;

b)krajów objętych europejską polityką sąsiedztwa;

c)pozostałych państw trzecich.

2.Układy o stowarzyszeniu dotyczące uczestniczenia w programie:

a)zapewniają sprawiedliwą równowagę w odniesieniu do wkładów i korzyści państw trzecich uczestniczących w programie;

b)ustanawiają warunki uczestniczenia w programie, w tym obliczanie wkładów finansowych do programu, składających się z wkładów operacyjnych i kosztów uczestnictwa, i ich ogólnych kosztów administracyjnych;

c)nie przyznają państwu trzeciemu żadnych uprawnień decyzyjnych w ramach programu;

d)gwarantują prawa Unii do zapewnienia należytego zarządzania finansami i ochrony jej interesów finansowych;

e)w stosownych przypadkach – zapewniają ochronę interesów Unii w zakresie bezpieczeństwa i porządku publicznego.

3.Do celów ust. 1 lit. c) stowarzyszenie lub częściowe stowarzyszenie z innymi państwami trzecimi jest możliwe tylko wtedy, gdy spełniają one wszystkie następujące kryteria:

a)dobry potencjał naukowy, techniczny i innowacyjny;

b)zobowiązanie do otwartej gospodarki rynkowej opartej na zasadach, w tym sprawiedliwe i równe traktowanie praw własności intelektualnej, poszanowanie praw człowieka, poparte instytucjami demokratycznymi;

c)aktywne propagowanie polityki na rzecz poprawy dobrobytu gospodarczego i dobrostanu społecznego obywateli.

4.Do celów ust. 2 lit. d) państwo trzecie przyznaje niezbędne prawa i dostęp wymagane na mocy rozporządzenia (UE, Euratom) 2024/2509 i rozporządzenia (UE, Euratom) nr 883/2013 oraz gwarantuje, że decyzje wykonawcze nakładające zobowiązanie pieniężne na podstawie art. 299 TFUE, a także wyroki i postanowienia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, są bezpośrednio wykonalne.

5.Zakres stowarzyszenia każdego państwa trzeciego z programem uwzględnia analizę zagrożeń, w szczególności tych, które mogą mieć wpływ na porządek i bezpieczeństwo publiczne Unii w odpowiednich obszarach polityki, w tym na bezpieczeństwo gospodarcze i bezpieczeństwo badań naukowych, a także korzyści i szerszy cel, jakim jest pobudzanie wzrostu gospodarczego i konkurencyjności Unii poprzez innowacje. W związku z tym państwa przystępujące, kraje kandydujące, potencjalne kraje kandydujące i państwa trzecie mogą zostać wyłączone z części programu zgodnie z niniejszym rozporządzeniem lub samym układem o stowarzyszeniu.

6.Układ o stowarzyszeniu określający warunki uczestnictwa w programie przewiduje, w miarę możliwości, wzajemny udział podmiotów prawnych mających siedzibę w Unii w równoważnych programach państw stowarzyszonych zgodnie z warunkami określonymi w tych programach.

7.Warunki dotyczące ustalania poziomu wkładu finansowego, o których mowa w ust. 2 lit. b), muszą zapewniać regularną automatyczną korektę wszelkiej znaczącej nierównowagi w stosunku do kwoty, jaką podmioty z siedzibą w państwie stowarzyszonym otrzymują z tytułu uczestnictwa w programie, z uwzględnieniem kosztów zarządzania programem oraz jego realizacji i funkcjonowania. Przy przydzielaniu wkładów finansowych uwzględnia się poziom uczestnictwa podmiotów prawnych z państw stowarzyszonych w poszczególnych częściach programu.

Artykuł 9

Wdrażanie i formy finansowania unijnego

1.Program jest realizowany zgodnie z rozporządzeniem (UE, Euratom) 2024/2509 w ramach zarządzania bezpośredniego lub zarządzania pośredniego z podmiotami, o których mowa w art. 62 ust. 1 lit. c) tego rozporządzenia.

2.Finansowanie unijne może być udzielane w dowolnej formie zgodnie z rozporządzeniem (UE, Euratom) 2024/2509, w szczególności w formie dotacji, nagród, zamówień, darowizn niefinansowych i instrumentów finansowych.

3.Z wyjątkiem instrumentów finansowych w ramach EIC (funduszu), w przypadku gdy wsparcie Unii ma być udzielane w formie gwarancji budżetowej lub instrumentu finansowego, w tym w połączeniu z bezzwrotnym wsparciem w ramach działania łączonego, wsparcie takie powinno być udzielane wyłącznie za pośrednictwem Instrumentu EFK InvestEU i realizowane zgodnie z mającymi zastosowanie zasadami Instrumentu EFK InvestEU za pośrednictwem zawartych w tym celu umów o przyznanie wkładu lub w sprawie gwarancji.

4.Wsparcia Unii w formie gwarancji budżetowej udziela się w ramach maksymalnej kwoty gwarancji budżetowej określonej w rozporządzeniu w sprawie EFK.

5.Jeżeli program korzysta z instrumentu inwestycyjnego EFK, zapewnia on tworzenie rezerw na gwarancję budżetową i finansowanie do instrumentów finansowych, w tym w przypadku połączenia z bezzwrotnym wsparciem w ramach działania łączonego.

6.W przypadku gdy finansowania unijnego udziela się w formie dotacji, zapewnia się je w formie finansowania niepowiązanego z kosztami lub z zastosowaniem uproszczonych metod rozliczania kosztów, w szczególności w formie płatności ryczałtowych i rozliczania kosztów jednostkowych personelu, zgodnie z rozporządzeniem (UE, Euratom) 2024/2509. Finansowanie może być zapewnione w formie zwrotu rzeczywistych kosztów kwalifikowalnych tylko wtedy, kiedy cele działania nie mogą zostać osiągnięte w inny sposób. W przypadku gdy konieczne jest umożliwienie innych źródeł finansowania, w tym współinwestycji z wykorzystaniem zasobów krajowych podlegających zasadom pomocy państwa, finansowanie zapewnia się w formie zwrotu faktycznie poniesionych kosztów kwalifikowalnych lub z zastosowaniem uproszczonej metody rozliczania kosztów.

7.Do celów art. 153 ust. 3 rozporządzenia (UE, Euratom) 2024/2509 komisja oceniająca może częściowo lub całkowicie składać się z niezależnych ekspertów zewnętrznych.

Artykuł 10

Partnerstwa

1.Jeżeli jest to konieczne do osiągnięcia celów określonych w art. 3, działania na podstawie niniejszego rozporządzenia mogą być realizowane za pośrednictwem partnerstw europejskich na mocy ust. 2–6 niniejszego artykułu, domyślnie za pośrednictwem programów prac lub za pośrednictwem partnerstw współfinansowanych przez Euratom na podstawie ust. 7 niniejszego artykułu.

2.Partnerstwa europejskie opierają się na protokole ustaleń, uzgodnionym i podpisanym przez partnerów, określającym:

a)wyniki, jakie mają zostać osiągnięte, które muszą być jasne, wymierne i określone w czasie;

b)wymogi sprawozdawczości;

c)powiązane zobowiązania wszystkich partnerów;

d)ustalenia dotyczące zarządzania wraz z mechanizmem umożliwiającym partnerom omawianie i uzgadnianie programowania i działań partnerstw.

3.W przypadku partnerstw europejskich ustanowionych zgodnie z ust. 2 niniejszego artykułu wsparcie z programu jest uzależnione od efektywnego wykorzystania finansowania unijnego, proporcjonalnego wkładu finansowego lub rzeczowego innych partnerów, odpowiadającego co najmniej wkładowi Unii.

4.Partnerstwa europejskie:

a)są ustanawiane wyłącznie w przypadkach, gdy same działania Unii lub inne formy wsparcia w ramach programu nie mogą doprowadzić do osiągnięcia pożądanych celów;

b)są ustanawiane w celu sprostania wyzwaniom, które wymagają masy krytycznej zasobów oraz jednolitego i skoordynowanego podejścia, zarówno pod względem programowania, jak i wdrażania, wśród wszystkich podmiotów;

c)muszą być zbieżne z głównymi politykami i inicjatywami politycznymi Unii oraz wspierać ich realizację;

d)są wybierane w przejrzysty sposób w oparciu o zestaw wymiernych kryteriów cyklu życia i solidne podejście portfelowe, co skutkuje spójnym zestawem inicjatyw;

e)muszą być oparte na podjętych ex ante długoterminowych i formalnych zobowiązaniach wszystkich partnerów do wniesienia wkładu finansowego do centralnie zarządzanych zasobów partnerstwa europejskiego, z wyjątkiem należycie uzasadnionych przypadków;

f)wymagają przejrzystego podejścia opartego na cyklu życia, w tym wstępnego planu realizacji inicjatywy wraz ze strategią stopniowego lub całkowitego wycofania się z finansowania unijnego.

5.Wkłady partnerów w ramach partnerstw europejskich innych niż Unia przyjmują następujące formy:

a)wkłady finansowe do budżetu operacyjnego inicjatywy;

b)współfinansowanie przez partnerów ich własnego udziału lub udziału ich członków w projektach finansowanych w ramach inicjatywy;

c)w należycie uzasadnionych przypadkach i zgodnie z postanowieniami protokołu ustaleń — wkłady rzeczowe na rzecz dodatkowych działań, które przyczyniają się do osiągnięcia celów partnerstwa europejskiego.

6.Wszyscy partnerzy partnerstw europejskich inni niż Unia przekazują informacje na temat struktury, członkostwa i działań prowadzonych w ramach partnerstwa. W przypadkach gdy partnerstwa zawierane są z organizacjami i stowarzyszeniami przedstawicielskimi, informacje te obejmują standardowe informacje o ich członkostwie.

7.Partnerstwa współfinansowane przez Euratom mogą być finansowane z dotacji przyznawanych konsorcjom składającym się z podstawowych podmiotów prawnych ustanowionych lub wyznaczonych przez państwa członkowskie i przez dowolne państwo trzecie stowarzyszone z programem Euratomu, które opracują wspólny program badań naukowych i innowacji oraz działań koordynacyjnych i wspierających, w tym potencjalnie organizacji wspólnych otwartych zaproszeń do składania wniosków. Programy prac, o których mowa w art. 13, określają zakres partnerstw współfinansowanych przez Euratom, stopę finansowania umożliwiającą odpowiednie współfinansowanie przez partnerów oraz potencjalny udział podmiotów innych niż podmioty ustanowione lub wyznaczone przez państwa członkowskie i dowolne państwo trzecie stowarzyszone z programem Euratomu. Partnerstwa współfinansowane przez Euratom mogą również wspierać cele partnerstw europejskich ustanowionych na mocy ust. 2, a także współpracę międzynarodową w ich odpowiednich dziedzinach.

Artykuł 11

Wspólne Centrum Badawcze

JRC zapewnia niezależną, opartą na dowodach wiedzę i naukę, wspierając politykę UE mającą pozytywny wpływ na społeczeństwo. Odbywa się to poprzez działania bezpośrednie JRC oraz poprzez udział JRC w działaniach pośrednich. Tytuł II rozdział II rozporządzenia [ustanawiającego program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”] nie ma zastosowania do działań bezpośrednich.

Artykuł 12

Kwalifikowalność oraz zasady uczestnictwa i upowszechniania

1.Kryteria kwalifikowalności ustanawia się, aby wspierać osiągnięcie celów ogólnych i szczegółowych określonych w art. 3, zgodnie z rozporządzeniem (UE, Euratom) 2024/2509, i stosuje się je do wszystkich procedur wyboru w ramach programu.

2.Z zastrzeżeniem ust. 3 niniejszego artykułu do działań wspieranych w ramach programu stosuje się rozdziały I i II tytułu II dotyczące zasad uczestnictwa i upowszechniania zawartych w rozporządzeniu [ustanawiającym program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”]. Zawarte w rozporządzeniu [ustanawiającym program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”] odniesienia do programu „Horyzont Europa” odczytuje się w stosownych przypadkach jako odniesienia do programu. Zawarte w rozporządzeniu [ustanawiającym program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”] odniesienia do „przepisów bezpieczeństwa” interpretuje się jako obejmujące ochronę interesów obronnych państw członkowskich w rozumieniu art. 24 Traktatu Euratom.

3.Na zasadzie odstępstwa od art. 32 lit. g) rozporządzenia [ustanawiającego program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”] beneficjent, który otrzymał finansowanie od Wspólnoty, zapewnia nieodpłatnie instytucjom, organom, urzędom i agencjom Unii lub „Fusion for Energy” dostęp do swoich rezultatów w celu rozwoju, realizacji i monitorowania strategii politycznych i programów Wspólnoty lub zobowiązań w ramach międzynarodowej współpracy z państwami trzecimi i organizacjami międzynarodowymi. Takie prawa dostępu obejmują prawo do upoważniania osób trzecich do korzystania z tych rezultatów w zamówieniach publicznych oraz prawo do udzielania sublicencji. Prawa dostępu są ograniczone do wykorzystania niekomercyjnego i niekonkurencyjnego.

Artykuł 13

Program prac

1.Program jest realizowany w ramach programów prac, o których mowa w ust. 2 niniejszego artykułu, zgodnie z art. 110 rozporządzenia (UE, Euratom) 2024/2509 oraz, w odniesieniu do wkładu programu w projekt ITER, w rozporządzeniu finansowym „Fusion for Energy”.

Bez uszczerbku dla akapitu pierwszego programy prac mogą w szczególności określać:

a)działania i związany z nimi budżet;

b)kryteria kwalifikowalności i przyznawania dotacji;

c)pojedynczą stopę współfinansowania na działanie;

d)przepisy mające zastosowanie do działań dotyczących więcej niż jednego celu szczegółowego;

e)działania, do których mają zastosowanie przepisy szczegółowe, w szczególności dotyczące własności wyników, waloryzacji i upowszechniania, przenoszenia i licencjonowania, a także praw dostępu do wyników.

Akapit drugi nie ma zastosowania do programów prac, o których mowa w decyzji Rady 2007/198/Euratom.

2.Komisja przyjmuje, w drodze aktów wykonawczych, programy prac służące realizacji celów szczegółowych, o których mowa w art. 3 ust. 2, oraz działań określonych w załączniku. Te akty wykonawcze przyjmuje się zgodnie z procedurą doradczą, o której mowa w art. 14 ust. 3.

3.Komisja przyjmuje odrębne wieloletnie programy prac, w drodze aktów wykonawczych, w celu realizacji działań w ramach JRC. Te akty wykonawcze przyjmuje się zgodnie z procedurą doradczą, o której mowa w art. 14 ust. 3. Wieloletnie programy prac uwzględniają opinię Rady Gubernatorów JRC, o której mowa w decyzji 96/282/Euratom.

Artykuł 14

Procedura komitetowa

1.Komisję wspomaga komitet. Komitet ten jest komitetem w rozumieniu rozporządzenia (UE) nr 182/2011.

2.Komitet może zwoływać posiedzenia w następujących składach, z uwzględnieniem przedmiotu dyskusji:

a)Rozszczepienie jądrowe: strategiczny przegląd realizacji działań w zakresie rozszczepienia jądrowego

b)Synteza jądrowa: strategiczny przegląd realizacji działań w zakresie syntezy jądrowej

3.W przypadku odesłania do niniejszego ustępu stosuje się art. 4 rozporządzenia (UE) nr 182/2011.

4.W przypadku gdy opinia komitetu ma zostać uzyskana w drodze procedury pisemnej, procedura ta kończy się bez osiągnięcia rezultatu, gdy – przed upływem terminu na wydanie opinii – zdecyduje o tym przewodniczący komitetu lub wniesie o to zwykła większość członków komitetu.

5.Zgodnie z umowami międzynarodowymi zawartymi przez Unię przedstawiciele państw trzecich lub organizacji międzynarodowych mogą zostać zaproszeni jako obserwatorzy do udziału w posiedzeniach komitetu na warunkach określonych w jego regulaminie, z uwzględnieniem bezpieczeństwa i porządku publicznego Unii lub jej państw członkowskich.

Artykuł 15

Uchylenie

Rozporządzenie (Euratom) 2025/1304 traci moc z dniem 1 stycznia 2028 r.

Artykuł 16

Przepisy przejściowe

1.Niniejsze rozporządzenie nie ma wpływu na kontynuację lub modyfikację danych działań, aż do ich zamknięcia, na podstawie rozporządzenia (Euratom) 2025/1304, które nadal ma zastosowanie do danych działań aż do ich zamknięcia.

2.Z puli środków finansowych przeznaczonych na program można również pokrywać wydatki na wsparcie techniczne i administracyjne na potrzeby przejścia między programem a środkami przyjętymi na podstawie poprzedzającego go rozporządzenia (Euratom) 2025/1304.

Artykuł 17

Wejście w życie i rozpoczęcie stosowania

Niniejsze rozporządzenie wchodzi w życie dwudziestego dnia po jego opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Niniejsze rozporządzenie stosuje się od dnia 1 stycznia 2028 r.

Niniejsze rozporządzenie wiąże w całości i jest bezpośrednio stosowane we wszystkich państwach członkowskich.

Sporządzono w Brukseli dnia r.

W imieniu Rady Przewodniczący

OCENA SKUTKÓW FINANSOWYCH I CYFROWYCH REGULACJI

1.STRUKTURA WNIOSKU/INICJATYWY3

1.1.Tytuł wniosku/inicjatywy3

1.2.Obszary polityki, których dotyczy wniosek/inicjatywa3

1.3.Cel(e)3

1.3.1.Cel(e) ogólny(-e)3

1.3.2.Cel(e) szczegółowy(-e)3

1.3.3.Oczekiwane wyniki i wpływ3

1.3.4.Wskaźniki dotyczące realizacji celów3

1.4.Wniosek/inicjatywa dotyczy:4

1.5.Uzasadnienie wniosku/inicjatywy4

1.5.1.Potrzeby, które należy zaspokoić w perspektywie krótko- lub długoterminowej, w tym szczegółowy terminarz przebiegu realizacji inicjatywy4

1.5.2.Wartość dodana z tytułu zaangażowania Unii Europejskiej (może wynikać z różnych czynników, na przykład korzyści koordynacyjnych, pewności prawa, większej efektywności lub komplementarności). Na potrzeby tej sekcji „wartość dodaną z tytułu zaangażowania Unii Europejskiej” należy rozumieć jako wartość wynikającą z unijnej interwencji, wykraczającą poza wartość, która zostałaby wytworzona przez same państwa członkowskie.4

1.5.3.Główne wnioski wyciągnięte z podobnych działań4

1.5.4.Spójność z wieloletnimi ramami finansowymi oraz możliwa synergia z innymi właściwymi instrumentami5

1.5.5.Ocena różnych dostępnych możliwości finansowania, w tym możliwości przegrupowania środków5

1.6.Czas trwania wniosku/inicjatywy i jego/jej wpływu finansowego6

1.7.Planowane metody wykonania budżetu6

2.ŚRODKI ZARZĄDZANIA8

2.1.Zasady nadzoru i sprawozdawczości8

2.2.System zarządzania i kontroli8

2.2.1.Uzasadnienie dla proponowanych metod wykonania budżetu, mechanizmów finansowania wykonania, sposobów dokonywania płatności i strategii kontroli8

2.2.2.Informacje dotyczące zidentyfikowanego ryzyka i systemów kontroli wewnętrznej ustanowionych w celu jego ograniczenia8

2.2.3.Oszacowanie i uzasadnienie efektywności kosztowej kontroli (relacja kosztów kontroli do wartości zarządzanych funduszy powiązanych) oraz ocena prawdopodobnego ryzyka błędu (przy płatności i przy zamykaniu)8

2.3.Środki zapobiegania nadużyciom finansowym i nieprawidłowościom9

3.SZACUNKOWY WPŁYW FINANSOWY WNIOSKU/INICJATYWY10

3.1.Działy wieloletnich ram finansowych i linie budżetowe po stronie wydatków, na które wniosek/inicjatywa ma wpływ10

3.2.Szacunkowy wpływ finansowy wniosku na środki12

3.2.1.Podsumowanie szacunkowego wpływu na środki operacyjne12

3.2.1.1.Środki z uchwalonego budżetu12

3.2.1.2.Środki z zewnętrznych dochodów przeznaczonych na określony cel17

3.2.2.Szacowany produkt finansowany ze środków operacyjnych22

3.2.3.Podsumowanie szacunkowego wpływu na środki administracyjne24

3.2.3.1. Środki z uchwalonego budżetu24

3.2.3.2.Środki z zewnętrznych dochodów przeznaczonych na określony cel24

3.2.3.3.Ogółem środki24

3.2.4.Szacowane zapotrzebowanie na zasoby ludzkie25

3.2.4.1.Finansowane z uchwalonego budżetu25

3.2.4.2.Finansowane z zewnętrznych dochodów przeznaczonych na określony cel26

3.2.4.3.Zapotrzebowanie na zasoby ludzkie ogółem26

3.2.5.Przegląd szacowanego wpływu na inwestycje związane z technologiami cyfrowymi28

3.2.6.Zgodność z obowiązującymi wieloletnimi ramami finansowymi28

3.2.7.Udział osób trzecich w finansowaniu28

3.3.Szacunkowy wpływ na dochody29

4.Wymiar cyfrowy29

4.1.Wymogi cyfrowe30

4.2.Dane30

4.3.Rozwiązania cyfrowe31

4.4.Ocena interoperacyjności31

4.5.Środki wspierające cyfrowe wdrażanie32

1.STRUKTURA WNIOSKU/INICJATYWY

1.1.Tytuł wniosku/inicjatywy

Wniosek dotyczący rozporządzenia Rady ustanawiającego program badawczo-szkoleniowy Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej na lata 2028–2032 uzupełniający program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” i przewidujący wkład Wspólnoty w projekt ITER, a także uchylającego rozporządzenie (Euratom) 2025/1304.

1.2.Obszary polityki, których dotyczy wniosek/inicjatywa

Badania naukowe i innowacje

1.3.Cel(e)

1.3.1.Cel(e) ogólny(-e)

Zgodnie z celami ogólnymi i szczegółowymi EFK i programu „Horyzont Europa” program wzmacnia konkurencyjność i dekarbonizację Unii, a jednocześnie chroni ludzi i środowisko dzięki rozwojowi badań naukowych i szkoleń w dziedzinie nauk i technologii jądrowych w synergii z programami unijnymi.

1.3.2.Cel(e) szczegółowy(-e)

Cel szczegółowy a) wspieranie budowy i eksploatacji ITER, zapewnienie finansowania opartego na wynikach na potrzeby dostarczania europejskich komponentów przez „Fusion for Energy”, działania na rzecz integracji prowadzone przez organizację ITER oraz zapewnienie, aby wnioski techniczne i naukowe wyciągnięte z ITER przynosiły korzyści Unii;

Cel szczegółowy b) wspieranie badań nad syntezą jądrową, wspieranie przejścia od podstaw naukowych do technologii, inżynierii i innowacji, wspieranie rozwoju unijnego przemysłu syntezy jądrowej, wspieranie powstawania przedsiębiorstw typu start-up i innowacyjnych koncepcji umożliwiających budowę elektrowni termojądrowych w przyszłości oraz wzmacnianie współpracy międzynarodowej;

Cel szczegółowy c) przyspieszenie badań w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i zabezpieczeń materiałów jądrowych, nierozprzestrzeniania broni jądrowej, ochrony radiologicznej, danych jądrowych, bezpieczeństwa dostaw, gospodarowania odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym oraz innowacyjnego wykorzystania promieniowania jonizującego, w tym w sektorze medycznym;

Cel szczegółowy d) rozwijanie, utrzymywanie i wykorzystywanie wiedzy fachowej i kompetencji w dziedzinie jądrowej poprzez kształcenie i szkolenie oraz wspieranie dostępu do najnowocześniejszej infrastruktury badawczej, zapewniając ich długoterminową stabilność i doskonałość operacyjną;

Cel szczegółowy e) zapewnienie niezależnego i opartego na podstawach naukowych wsparcia polityki Unii oraz rozwój bazy wiedzy na potrzeby normalizacji i modelowania.

1.3.3.Oczekiwane wyniki i wpływ

Należy wskazać, jakie efekty przyniesie wniosek/inicjatywa beneficjentom/grupie docelowej.

–W zakresie rozwoju energii syntezy jądrowej program Euratomu (1) przyspieszy rozwój kluczowych technologii prorozwojowych: przejście od badań czysto naukowych do innowacji w kierunku komercjalizacji, a także wspieranie powstawania i konsolidacji innowacyjnych i konkurencyjnych podmiotów w dziedzinie syntezy jądrowej w Europie; 2) zwiększy konkurencyjność przemysłu UE i przedsiębiorstw typu start-up: poprzez ukierunkowanie na priorytetowe obszary technologii o znacznym potencjale biznesowym, na potrzeby zastosowań syntezy jądrowej i poza nimi; 3) zapewni neutralność technologiczną: poprzez wspieranie środowiska akademickiego i przedsiębiorstw typu start-up w przedstawianiu alternatywnych koncepcji oraz zachęcanie przemysłu do dostarczania innowacji w zakresie technologii przekrojowych (np. materiałów klasy syntezy jądrowej, powielania trytu), przy jednoczesnej koncentracji na syntezie opartej na uwięzieniu magnetycznym jako najbardziej dojrzałej koncepcji przyszłych elektrowni termojądrowych.

–Dostarczanie europejskich komponentów ITER przez wspólne przedsięwzięcie „Fusion for Energy” zgodnie z założeniami projektu, przy jednoczesnym zapewnieniu, aby wnioski techniczne i naukowe wyciągnięte z ITER przyniosły korzyści Unii;

–Zwiększenie bezpieczeństwa jądrowego: Działania Euratomu będą wspierać rozwój narzędzi, metod i wytycznych służących dalszemu zwiększaniu bezpieczeństwa istniejących obiektów jądrowych, w tym w kontekście długoterminowych działań i nowych projektów budowlanych. Wykorzystanie zdolności w zakresie modelowania przyczyni się do lepszego zrozumienia funkcjonowania komponentów i systemów energetycznych.

–Wspieranie innowacji jądrowych: W ramach badań finansowanych przez Euratom prowadzone będą prace badawczo-rozwojowe umożliwiające ocenę bezpieczeństwa, ochrony i zabezpieczeń zaawansowanych systemów. Pomoże to w analizie potrzeb europejskich łańcuchów dostaw, w tym pod względem kompetencji. Badania będą również miały na celu przyspieszenie rozwoju innowacyjnych cykli paliwowych i materiałów, a także szerokiego zakresu zastosowań technologii jądrowej wykraczających poza wytwarzanie energii elektrycznej.

–Postęp na polu postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym: działania finansowane przez Euratom będą ukierunkowane na badania i rozwój mające na celu opracowywanie rozwiązań w zakresie gospodarowania odpadami. Badania będą wspierać opracowywanie analiz bezpieczeństwa i zabezpieczeń w zakresie przechowywania odpadów średnio- i wysokoaktywnych w głębokich warstwach geologicznych w tym zapewniając eksploatację głębokich obiektów geologicznych i nadzór nad tymi obiektami. Skoncentrują się również na opracowaniu bezpiecznych i chronionych rozwiązań w zakresie wstępnego i tymczasowego składowania odpadów oraz będą wspierać państwa członkowskie w określaniu krajowej strategii długoterminowego składowania i unieszkodliwiania poprzez zarządzanie wiedzą i wymianę najlepszych praktyk.

–Poprawa jakości życia obywateli Unii dzięki medycynie nuklearnej i ochronie radiologicznej: badania zmniejszą ryzyko promieniowania dla ludzi i środowiska poprzez (i) rozwój wiedzy i narzędzi oraz (ii) wzmocnienie gotowości na wypadek sytuacji wyjątkowej i reagowania na wypadki radiologiczne; (iii) zbadane zostaną innowacyjne zastosowania promieniowania jonizującego, w tym radionuklidy medyczne, w celu przyspieszenia i optymalizacji leczenia nowotworów i innych chorób; oraz (iv) zapewnione zostanie wsparcie rozwoju zastosowań promieniowania jonizującego w energetyce i innych obszarach, takich jak przestrzeń kosmiczna, przemysł, monitorowanie środowiska i gospodarka o obiegu zamkniętym.

–Zwiększanie umiejętności i kompetencji w dziedzinie jądrowej oraz dostępu do infrastruktury badawczej w dziedzinie jądrowej z korzyścią dla Wspólnoty: działania finansowane przez Euratom będą miały na celu wspieranie mobilności naukowców i poprawę dostępności obiektów i sprzętu do badań jądrowych poprzez programy otwartego dostępu. Znaczne wsparcie zostanie zapewnione w synergii z programem „Horyzont Europa” na działania w zakresie kształcenia, szkolenia i rozpowszechniania wiedzy, co pomoże w utrzymaniu strategicznych umiejętności jądrowych, budując zdolności we wszystkich państwach członkowskich i promując wiedzę fachową UE.

–Wzmocnienie unijnego i globalnego nierozprzestrzeniania broni jądrowej: Działanie Euratomu przyczyni się do zwiększenia zabezpieczeń materiałów jądrowych poprzez opracowanie innowacyjnych narzędzi i metod pomiaru, ograniczania rozprzestrzeniania, nadzoru i weryfikacji, szkolenie inspektorów ds. zabezpieczeń oraz współpracę międzynarodową z MAEA. Badania i rozwój w dziedzinie nierozprzestrzeniania skoncentrują się również na strategicznej kontroli handlu i wspieraniu jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i jądrowej ekspertyzy kryminalistycznej w celu wzmocnienia reakcji UE i państw członkowskich na nielegalny handel materiałami promieniotwórczymi i wykorzystywanie takich materiałów do celów przestępczych.

1.3.4.Wskaźniki dotyczące realizacji celów

Należy wskazać wskaźniki stosowane do monitorowania postępów i osiągnięć.

Niniejsza inicjatywa będzie monitorowana za pomocą ram wykonania dotyczących budżetu na okres po 2027 r., które są objęte proponowanym rozporządzeniem w sprawie wykonania (zob. COM(2025) 545 final). Ramy wykonania określają również zasady przeprowadzania ocen, które będą wykonywane zgodnie z wytycznymi Komisji dotyczącymi lepszego stanowienia prawa i będą oparte na wskaźnikach określonych w rozporządzeniu w sprawie wykonania odnoszących się do celów programu.

1.4.Wniosek/inicjatywa dotyczy:

 nowego działania

 nowego działania, będącego następstwem projektu pilotażowego/działania przygotowawczego 56

 przedłużenia bieżącego działania

 połączenia lub przekształcenia co najmniej jednego działania pod kątem innego/nowego działania

1.5.Uzasadnienie wniosku/inicjatywy

1.5.1.Potrzeby, które należy zaspokoić w perspektywie krótko- lub długoterminowej, w tym szczegółowy terminarz przebiegu realizacji inicjatywy

Wykorzystanie technologii energii jądrowej i promieniowania jonizującego odgrywa ważną rolę w życiu Europejczyków, przyczyniając się do bezpieczeństwa dostaw energii i wspierając politykę klimatyczną UE z dodatkowymi korzyściami dla środowiska, takimi jak poprawa jakości powietrza. Technologie jądrowe zapewniają również istotne rozwiązania dla sektora zdrowia (obrazowanie medyczne, leczenie nowotworów itp.) oraz innych dziedzin, takich jak przestrzeń kosmiczna, przemysł czy rolnictwo; ogólna poprawa konkurencyjności i innowacyjności UE. Technologie promieniowania jonizującego wymagają jednak ciągłych wysiłków na rzecz zmniejszenia zagrożeń dla bezpieczeństwa i ochrony oraz wspierania rozwoju bezpiecznych, zabezpieczonych i chronionych technologii jądrowych oraz optymalnej ochrony radiologicznej.

Obecnie UE stoi przed szeregiem wyzwań, od zapewnienia strategicznej autonomii i zagwarantowania dostaw przystępnej cenowo, niskoemisyjnej energii po utrzymanie wiodącej pozycji technologicznej i wspieranie innowacji w obliczu rosnącej niestabilności geopolitycznej. Ostatnie zmiany w energetyce jądrowej, w tym tendencja wzrostowa przemysłu jądrowego i rosnąca liczba zastosowań promieniowania jonizującego, oznaczają, że program Euratomu musi kontynuować badania nad technologiami rozszczepienia jądrowego w celu promowania innowacji i budowania zdolności, przyczyniając się jednocześnie do utrzymania najwyższych norm bezpieczeństwa, ochrony, zabezpieczeń, nierozprzestrzeniania i ochrony radiologicznej we wszystkich zastosowaniach promieniowania jonizującego.

Badania publiczne i prywatne w państwach członkowskich mogą w znacznym stopniu przyczynić się do uzyskania tych wyników, a zadaniem Euratomu jest uzupełnienie wysiłków krajowych poprzez realizację wspólnotowego programu badawczego i szkoleniowego.

Badania wspierane przez Euratom powinny pomóc państwom członkowskim i przemysłowi w spełnieniu wymogów Traktatu Euratom i dyrektyw Euratomu w sprawie bezpieczeństwa jądrowego, podstawowych norm bezpieczeństwa oraz postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym. Powinny one również wspierać spełnianie wymogów dotyczących środków bezpieczeństwa Euratomu określonych w rozdziale 7 Traktatu Euratom i powiązanym rozporządzeniu. Zapewniają również wsparcie wdrażania prawodawstwa UE dotyczącego produktów podwójnego zastosowania.

W ramach proponowanego programu kontynuowane będą najważniejsze działania badawcze dotyczące bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i zabezpieczeń materiałów jądrowych, postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym oraz ochrony radiologicznej, a także energii syntezy jądrowej. Wzmocni on również działania mające na celu realizację wybranych priorytetów.

Działania, które były finansowane w ramach programu Euratomu w latach 2021–2025, pomagają państwom członkowskim we współpracy na rzecz rozwoju technologii jądrowych, niezależnie od krajowego wyboru w kwestii wytwarzania lub używania energii jądrowej. Badania finansowane przez Euratom stanowią wartość dodaną dla wszystkich państw członkowskich, ponieważ dotyczą szerokiego spektrum zastosowań promieniowania jonizującego i zagrożeń, a nie tylko produkcji energii elektrycznej. Umożliwiają one państwom członkowskim wykorzystanie możliwości oferowanych przez technologie w interesie wszystkich obywateli, przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka związanego z promieniowaniem jonizującym. Program znacznie zwiększył zdolność UE do zmobilizowania szerszej puli doskonałości, wiedzy fachowej i multidyscyplinarnych badań jądrowych, osiągając skutki znacznie wykraczające poza to, co osiągnięto by na szczeblu krajowym lub regionalnym. Jest to szczególnie korzystne dla mniejszych państw członkowskich, które mogły wykorzystać korzyści skali wynikające z ogólnoeuropejskiego efektu łączenia.

Za pośrednictwem JRC program Euratomu zapewnia cenną niezależną wiedzę naukową i doradztwo, aby wspierać wdrażanie odpowiednich polityk UE w dziedzinie jądrowej, przyczyniając się do poprawy bezpieczeństwa jądrowego, postępowania z odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego, zabezpieczeń i nierozprzestrzeniania broni jądrowej. Wkład naukowy JRC opiera się na multidyscyplinarnej wewnętrznej wiedzy fachowej w dziedzinie jądrowej, wysokiej jakości danych jądrowych oraz wykorzystaniu najnowocześniejszych eksperymentalnych obiektów jądrowych. Unikalna infrastruktura, laboratoria i narzędzia JRC odgrywają kluczową rolę w rozwoju badań jądrowych, oferują wyjątkowe możliwości szkoleniowe i gwarantują otwarty dostęp dla europejskich naukowców.

1.5.3.Główne wnioski wyciągnięte z podobnych działań

Ustalenia z oceny śródokresowej programu na lata 2021–2025 uwypukliły sukces programu we wspieraniu istotnych badań naukowych, które miały wpływ na bezpieczeństwo jądrowe, zabezpieczenia, nierozprzestrzenianie broni jądrowej, bezpieczeństwo, ochronę radiologiczną, gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi i rozwój energii syntezy jądrowej. Dostępne rezultaty, w tym zakres, portfel i wstępne wyniki rozpoczętych projektów, dostarczają przekonujących dowodów na to, że działania bezpośrednie i pośrednie zrealizowane w ciągu ostatnich czterech lat znacznie przyczyniają się do osiągnięcia celów programu. W ocenie śródokresowej wskazano również kilka obszarów wymagających poprawy – szczegółowe informacje można znaleźć w uzasadnieniu.

1.5.4.Spójność z wieloletnimi ramami finansowymi oraz możliwa synergia z innymi właściwymi instrumentami

Dzięki interakcji z programem „Horyzont Europa” i Funduszem Konkurencyjności program Euratomu może sprostać pełnemu spektrum wyzwań badawczych w dziedzinie jądrowej (od badań podstawowych po działania bliższe rynkowi), a także pozyskać dodatkowe inwestycje publiczne i prywatne w badania naukowe i innowacje, przyczynić się do dalszego wzmocnienia europejskiego sektora badań naukowych i innowacji oraz przyspieszyć komercjalizację i rozpowszechnianie innowacji.

1.5.5.Ocena różnych dostępnych możliwości finansowania, w tym możliwości przegrupowania środków

Źródłem dodatkowego finansowania mogłoby być stowarzyszenie państw trzecich z programem Euratomu. Sektory objęte Traktatem Euratom mogą kwalifikować się do finansowania w ramach programów ustanowionych na mocy TFUE, jeżeli mają osiągnąć cele TFUE, które nie są objęte Traktatem Euratom.

1.6.Czas trwania wniosku/inicjatywy i jego/jej wpływu finansowego

 Ograniczony czas trwania

– Czas trwania wniosku/inicjatywy: od 1.1.2028 r. do 31.12.2032 r.

– Czas trwania wpływu finansowego: od 2028 r. do 2032 r. w odniesieniu do środków na zobowiązania oraz od 2028 r. do 2036 r. w odniesieniu do środków na płatności.

 Nieograniczony czas trwania

–Wprowadzenie w życie z okresem rozruchu od RRRR r. do RRRR r.,

–po którym następuje faza operacyjna.

1.7.Planowane metody wykonania budżetu 57

 Bezpośrednie zarządzanie przez Komisję

– w ramach jej służb, w tym za pośrednictwem jej pracowników w delegaturach Unii

– przez agencje wykonawcze

 Zarządzanie dzielone z państwami członkowskimi

 Zarządzanie pośrednie przez przekazanie zadań związanych z wykonaniem budżetu:

– państwom trzecim lub organom przez nie wyznaczonym

– organizacjom międzynarodowym i ich agencjom (wyszczególnić)

– Europejskiemu Bankowi Inwestycyjnemu i Europejskiemu Funduszowi Inwestycyjnemu

– organom, o których mowa w art. 70 i 71 rozporządzenia finansowego (Wspólne Przedsięwzięcie „Fusion for Energy”)

– organom prawa publicznego

– podmiotom podlegającym prawu prywatnemu, które świadczą usługi użyteczności publicznej, w zakresie, w jakim są im zapewnione odpowiednie gwarancje finansowe

– podmiotom podlegającym prawu prywatnemu państwa członkowskiego, którym powierzono realizację partnerstwa publiczno-prywatnego i zapewniono odpowiednie gwarancje finansowe

– podmiotom lub osobom odpowiedzialnym za wykonanie określonych działań w dziedzinie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa na mocy tytułu V Traktatu o Unii Europejskiej oraz określonym we właściwym podstawowym akcie prawnym

– podmiotom mającym siedzibę w państwie członkowskim, podlegającym prawu prywatnemu państwa członkowskiego lub prawu Unii i kwalifikującym się, zgodnie z przepisami sektorowymi, do powierzenia im wykonywania środków finansowych Unii lub gwarancji budżetowych, w zakresie, w jakim podmioty te są kontrolowane przez podmioty prawa publicznego lub podmioty podlegające prawu prywatnemu świadczące usługi użyteczności publicznej, a także posiadają odpowiednie gwarancje finansowe w formie odpowiedzialności solidarnej organów kontrolnych lub równoważne gwarancje finansowe, które mogą być ograniczone, w odniesieniu do każdego działania, do maksymalnej kwoty wsparcia Unii.

Uwagi

Komisja będzie realizować program w ramach zarządzania bezpośredniego i pośredniego przez partnerstwa europejskie i „Fusion for Energy” (zob. art. 6 ust. 1 wniosku). Niektóre partnerstwa współfinansowane przez Euratom będą wdrażać finansowanie w drodze kaskadowych zaproszeń do składania wniosków. Wkład Euratomu w ITER będzie realizowany przez „Fusion for Energy” (zob. decyzja Rady 2007/198/Euratom z dnia 27 marca 2007 r. powołująca Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej, Dz.U. L 90 z 30.3.2007, s. 58).

2.ŚRODKI ZARZĄDZANIA

2.1.Zasady nadzoru i sprawozdawczości

Zasady monitorowania i sprawozdawczości dotyczące niniejszego programu będą zgodne z wymogami określonymi we wniosku dotyczącym rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego ramy monitorowania wydatków budżetowych i wykonania oraz inne przepisy horyzontalne dotyczące programów i działań Unii („rozporządzenie w sprawie wykonania”, COM(2025) 545).

Postępy w realizacji celów programu będą mierzone w perspektywie krótko-, średnio- i długoterminowej zgodnie z szeregiem ścieżek oddziaływania. W stosownych przypadkach stosowane będą wspólne wskaźniki określone w rozporządzeniu w sprawie monitorowania wyników WRF, w szczególności wskaźniki, które były mierzone również w poprzednich programach. Zasady dotyczące sprawozdawczości dla uczestników zostały zaprojektowane z uwzględnieniem tych wskaźników, ale również ze świadomym zamiarem ograniczenia obciążenia administracyjnego dla uczestników. W miarę możliwości dane będą pozyskiwane z otwartych źródeł. Wszystkie dane dotyczące procesów zarządzania (wniosków, wskaźników skuteczności, czasu oczekiwania na przyznanie dotacji, rodzaju beneficjentów itp.) będą gromadzone i przechowywane oraz udostępniane w czasie rzeczywistym za pośrednictwem specjalnej bazy danych. Obecnie system odniesienia (CORDA) działa dobrze i jest dostępny dla państw członkowskich i innych zainteresowanych podmiotów. Planowane jest sprawozdanie z oceny i realizacji programu, które zostanie opublikowane zgodnie z rozporządzeniem w sprawie wykonania. Skutki programu będą oceniane wyłącznie w ramach ewaluacji. Ponadto działania bezpośrednie JRC są oceniane wewnętrznie w drodze corocznej oceny wewnętrznej i zewnętrznie w drodze wzajemnej oceny przez najwyższej rangi ekspertów wybranych w porozumieniu z Radą Gubernatorów JRC.

2.2.System zarządzania i kontroli

2.2.1.Uzasadnienie dla proponowanych metod wykonania budżetu, mechanizmów finansowania wykonania, sposobów dokonywania płatności i strategii kontroli

Program Euratomu będzie realizowany w trybie zarządzania bezpośredniego. Komisja może również podjąć decyzję, jeśli uzna to za właściwe i skuteczne, o realizacji działań Euratomu w drodze zarządzania dzielonego lub pośredniego (za pośrednictwem partnerstw europejskich i „Fusion for Energy”). Jeżeli chodzi o ogólne kierunki wdrażania, nie ma zasadniczych zmian w porównaniu z latami 2021–2027. Środki upraszczające wprowadzone w ramach programów na lata 2021–2027 będą dalej rozszerzane. Standardowym modelem będzie finansowanie projektów w formie płatności ryczałtowej. W pozostałych wyjątkowych przypadkach finansowania opartego na kosztach rzeczywistych koszty personelu będą określane za pomocą systemu kosztów jednostkowych. Te dwa środki przyczynią się do zminimalizowania podatności na błędy finansowe.

Ogólny maksymalny czas oczekiwania na przyznanie dotacji zostanie skrócony z ośmiu do siedmiu miesięcy. Wspólne Centrum Wdrożeniowe nadal świadczy racjonalne pod względem kosztów usługi na rzecz służb Komisji odpowiedzialnych za realizację programu Euratomu.

Strategia kontroli opiera się na:

- procedurach wyboru najlepszych projektów i przekładaniu ich na instrumenty prawne;

- zarządzaniu projektami i umowami przez cały okres realizacji każdego projektu; -

- kontrolach ex ante dotyczących 100 % wniosków;

- poświadczeniach sprawozdań finansowych powyżej określonego progu oraz certyfikacji metodyki obliczania kosztów jednostkowych lub ocenie ex ante dużej infrastruktury badawczej na zasadzie dobrowolności;

- audytach ex post (reprezentatywnych i opartych na analizie ryzyka) na próbie opłaconych wniosków o dotacje przyznawanych w trybie pokrycia kosztów rzeczywistych;

- regularnych przeglądach projektów dotyczących realizacji technicznej i rezultatów w odniesieniu do wszystkich dotacji

- przeglądach technicznych ex post przeprowadzanych na próbie dotacji.

2.2.2.Informacje dotyczące zidentyfikowanego ryzyka i systemów kontroli wewnętrznej ustanowionych w celu jego ograniczenia

Podstawowy model finansowania w programie Euratomu dotyczący zwrotu rzeczywiście poniesionych kosztów kwalifikowalnych w formie jednorazowej jest stopniowo zastępowany finansowaniem projektów w formie płatności ryczałtowej w latach 2026–2027. Wynika to z oświadczeń Europejskiego Trybunału Obrachunkowego, np. zawartych w jego sprawozdaniu rocznym za 2016 r., stanowiących, że „główne ryzyko wystąpienia nieprawidłowości polega na tym, że beneficjenci mogą zadeklarować koszty niekwalifikowalne, co nie zostanie wykryte ani skorygowane przed [dokonaniem zwrotu]”. Zalecono szersze stosowanie uproszczonych metod rozliczania kosztów. Z dostępnych danych dotyczących programu „Horyzont 2020” wynika, że w przypadku dotacji szacowany reprezentatywny poziom błędu wynosi 3,86 %, a poziom błędu rezydualnego wynosi 1,92 %, po uwzględnieniu wszystkich odzyskanych środków i korekt, które zostały lub zostaną wprowadzone. Poziomy błędu były jednak niższe w tych częściach programu „Horyzont 2020”, w których możliwe było szersze stosowanie uproszczonych metod rozliczania kosztów lub w które zaangażowana była niewielka i stała grupa beneficjentów. Wśród nich znalazły się dotacje Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych i działania „Maria Skłodowska-Curie”.

Węższy szacunek kosztów systemu kontroli (ocena, wybór, zarządzanie projektami, kontrola ex ante i ex post) mieści się w przedziale 2–4 % wszystkich służb Komisji odpowiedzialnych za realizację poprzednich programów ramowych i programów Euratomu na 2024 r. Uznaje się to za rozsądny koszt w świetle wysiłków niezbędnych do zapewnienia osiągnięcia celów i liczby transakcji. Przewidywane ryzyko błędu w momencie dokonywania płatności w przypadku dotacji zależy od modelu finansowania, ale celem systemu zarządzania i kontroli jest utrzymanie oczekiwanego poziomu ryzyka błędu (przy płatnościach i w momencie zamknięcia) poniżej progu istotności wynoszącego 2 % w ujęciu rocznym. W stosownych przypadkach Komisja zamierza stosować na potrzeby programu Euratomu model finansowania w formie płatności ryczałtowych. Głównym czynnikiem decydującym o przyjęciu finansowania w formie płatności ryczałtowych nie będzie obniżenie poziomu błędu, lecz osiągnięcie celów programu.

Uwaga: niniejsza sekcja dotyczy tylko procesu zarządzania dotacją (w ramach poszczególnych trybów zarządzania); w przypadku wydatków administracyjnych i operacyjnych ponoszonych w związku z procedurami udzielania zamówień publicznych, ryzyko błędu przy płatności i przy zamknięciu powinno wynosić poniżej 2 %.

2.3.Środki zapobiegania nadużyciom finansowym i nieprawidłowościom

Służby, którym powierzono realizację budżetu w zakresie badań naukowych i innowacji, są zdecydowane zwalczać nadużycia finansowe na wszystkich etapach procesu zarządzania dotacjami. Służby te opracowały i wdrażają wspólne i sektorowe strategie zwalczania nadużyć finansowych, w tym zwiększone wykorzystanie danych wywiadowczych, w szczególności z użyciem zaawansowanych narzędzi informatycznych, szkoleń i informacji dla pracowników oraz podnoszących świadomość prezentacji skierowanych do beneficjentów dotacji i krajowych punktów kontaktowych. Wysiłki te będą kontynuowane, a działania w zakresie zwalczania nadużyć finansowych i oceny ryzyka zostaną dodatkowo wzmocnione dzięki aktualnemu rozwojowi korporacyjnego narzędzia punktowej oceny ryzyka ARACHNE przez służby centralne. Ogólnie rzecz biorąc, proponowane środki powinny nadal mieć pozytywny wpływ na zwalczanie nadużyć finansowych, w szczególności poprzez większy nacisk na kontrole oparte na ryzyku, które będą kontynuowane w ramach nowego programu, a także poprzez wzmocnioną ocenę naukową i kontrolę. Wspólna strategia w zakresie zwalczania nadużyć finansowych w zakresie badań naukowych i innowacji opracowana przez służby Komisji, agencje wykonawcze i wspólne przedsięwzięcia odpowiedzialne za realizację programów w zakresie badań naukowych i innowacji, obejmująca dotacje, została zaktualizowana w celu uwzględnienia ryzyka związanego z uproszczonymi metodami rozliczania kosztów i będzie dalej aktualizowana w oparciu o zdobyte doświadczenia i zamknięte sprawy OLAF-u. Należy podkreślić, że skala wykrytych nadużyć finansowych jest stale bardzo niska w stosunku do całkowitych wydatków na badania naukowe i innowacje, jednak służby odpowiedzialne za wykonanie budżetu na badania naukowe i innowacje pozostają w pełni zaangażowane w zwalczanie tych nadużyć. Przepisy zapewnią, aby audyty, przeglądy i dochodzenia mogły być przeprowadzane przez służby Komisji, w tym Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF), a także przez Prokuraturę Europejską (EPPO), z wykorzystaniem standardowych przepisów już stosowanych w ramach programu „Horyzont Europa”.

3.SZACUNKOWY WPŁYW FINANSOWY WNIOSKU/INICJATYWY

3.1.Działy wieloletnich ram finansowych i linie budżetowe po stronie wydatków, na które wniosek/inicjatywa ma wpływ

·Proponowane nowe linie budżetowe

Według działów wieloletnich ram finansowych i linii budżetowych

Dział wieloletnich ram finansowych	Linia budżetowa	Rodzaj środków	Wkład
	Numer	Zróżn. / niezróżn.	państw EFTA	krajów kandydujących i potencjalnych kandydatów	innych państw trzecich	pochodzący z pozostałych dochodów przeznaczonych na określony cel
2	04 01 03 – Wydatki pomocnicze na EURATOM/ITER	Niezróżn.	NIE	TAK	TAK	NIE
2	04 04 01 EURATOM/ITER	Zróżn.	NIE	TAK	TAK	NIE
2	04 04 01 01 Badania nad syntezą jądrową	Zróżn.	NIE	TAK	TAK	NIE
2	04 04 01 03 Badania nad rozszczepieniem jądrowym	Zróżn.	NIE	TAK	TAK	NIE
2	04 04 01 02 ITER — Budowa, funkcjonowanie i eksploatacja obiektów ITER — Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej	Zróżn.	NIE	TAK	TAK	NIE
2	04 04 01 04 – Działania bezpośrednie Wspólnego Centrum Badawczego w dziedzinie jądrowej	Zróżn.	NIE	TAK	TAK	TAK

3.2.Szacunkowy wpływ finansowy wniosku na środki

3.2.1.Podsumowanie szacunkowego wpływu na środki operacyjne

– Wniosek/inicjatywa nie wiąże się z koniecznością wykorzystania środków operacyjnych

– Wniosek/inicjatywa wiąże się z koniecznością wykorzystania środków operacyjnych, jak określono poniżej

3.2.1.1.Środki z uchwalonego budżetu

w mln EUR (do trzech miejsc po przecinku)

Dział wieloletnich ram finansowych

Numer

Rok

Rok

Rok

Rok

Rok

OGÓŁEM WRF 2028–2032

2028

2029

2030

2031

2032

04 04 01 01 Badania nad syntezą jądrową

Środki na zobowiązania

(1a)

355

302

258

221

242

1,379

Środki na płatności

(2a)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

04 04 01 02 ITER — Budowa, funkcjonowanie i eksploatacja obiektów ITER — Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej

Środki na zobowiązania

(1b)

946

848

762

676

721

3,953

Środki na płatności

(2b)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

04 04 01 03 Badania nad rozszczepieniem jądrowym

Środki na zobowiązania

(1a)

152

130

111

94

104

590

Środki na płatności

(2a)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

04 04 01 04 – Działania bezpośrednie Wspólnego Centrum Badawczego w dziedzinie jądrowej 58

Środki na zobowiązania

(1a)

146

154

156

152

152

760

Środki na płatności

(2a)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

04 01 03 – Wydatki pomocnicze na EURATOM/ITER

(3)

pm

OGÓŁEM środki

Środki na zobowiązania

=1a+1b+3

1,599

1,434

1,287

1,143

1,219

6,682

Środki na płatności

=2a+2b+3

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Rok

Rok

Rok

Rok

Rok

OGÓŁEM WRF 2028–2032

2028

2029

2030

2031

2032

OGÓŁEM środki operacyjne

Środki na zobowiązania

4)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Środki na płatności

(5)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

OGÓŁEM środki administracyjne finansowane ze środków przydzielonych na określone programy

(6)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

OGÓŁEM środki na DZIAŁ 2

Środki na zobowiązania

=4+6

1,599

1,434

1,287

1,143

1,219

6,682

wieloletnich ram finansowych

Środki na płatności

=5+6

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Rok

Rok

Rok

Rok

Rok

OGÓŁEM WRF 2028–2032

2028

2029

2030

2031

2032

• OGÓŁEM środki operacyjne (wszystkie działy operacyjne)

Środki na zobowiązania

4)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Środki na płatności

(5)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

• OGÓŁEM środki administracyjne finansowane ze środków przydzielonych na określone programy (wszystkie działy operacyjne)

(6)

pm

pm

pm

pm

pm

pm

OGÓŁEM środki na DZIAŁY od 1 do 3

Środki na zobowiązania

=4+6

1,599

1,434

1,287

1,143

1,219

6,682

wieloletnich ram finansowych

(kwota referencyjna)

Środki na płatności

=5+6

pm

pm

pm

pm

pm

pm

Dział wieloletnich ram finansowych

4

„Wydatki administracyjne” 59

w mln EUR (do trzech miejsc po przecinku)

		Rok	Rok	Rok	Rok	Rok	OGÓŁEM WRF 2028–2032
		2028	2029	2030	2031	2032
OGÓŁEM środki na DZIAŁY od 1 do 4	Środki na zobowiązania	pm	pm	pm	pm	pm	pm
wieloletnich ram finansowych	Środki na płatności	pm	pm	pm	pm	pm	pm

–3.2.2. Szacowany produkt finansowany ze środków operacyjnych (nie wypełniać w przypadku agencji zdecentralizowanych)

Środki na zobowiązania w mln EUR (do trzech miejsc po przecinku)

Określić cele i produkty



Rok
2028

Rok
2029

Rok
2030

Rok
2031

Wprowadzić taką liczbę kolumn dla poszczególnych lat, jaka jest niezbędna, by odzwierciedlić cały okres wpływu (por. sekcja 1.6)

OGÓŁEM

PRODUKT

Rodzaj 60

Średni koszt

Liczba

Koszt

Liczba

Koszt

Liczba

Koszt

Liczba

Koszt

Liczba

Koszt

Liczba

Koszt

Liczba

Koszt

Liczba ogółem

Koszt całkowity

CEL SZCZEGÓŁOWY nr 1 61

- Produkt

Cel szczegółowy nr 1 – suma cząstkowa

CEL SZCZEGÓŁOWY nr 2

- Produkt

Cel szczegółowy nr 2 – suma cząstkowa

OGÓŁEM

3.2.3.Podsumowanie szacunkowego wpływu na środki administracyjne

– Wniosek/inicjatywa nie wiąże się z koniecznością wykorzystania środków administracyjnych

– Wniosek/inicjatywa wiąże się z koniecznością wykorzystania środków administracyjnych, jak określono poniżej

3.2.3.1. Środki z uchwalonego budżetu

ZATWIERDZONE ŚRODKI	Rok	Rok	Rok	Rok	Rok	OGÓŁEM 2028–2032
	2028	2029	2030	2031	2032
DZIAŁ 4
Zasoby ludzkie						pm
Pozostałe wydatki administracyjne						pm
Suma cząstkowa DZIAŁ 4						pm
Poza DZIAŁEM 4
Zasoby ludzkie	92,610	94,040	95,456	97,115	97,162	476,383
Pozostałe wydatki o charakterze administracyjnym	0,000	0,000	0,000	0,000	0,000	0,000
Suma cząstkowa poza DZIAŁEM 4	92,610	94,040	95,456	97,115	97,162	476,383

OGÓŁEM	92,610	94,020	95,476	97,075	97,162	476,383

3.2.4.Szacowane zapotrzebowanie na zasoby ludzkie

– Wniosek/inicjatywa nie wiąże się z koniecznością wykorzystania zasobów ludzkich

– Wniosek/inicjatywa wiąże się z koniecznością wykorzystania zasobów ludzkich, jak określono poniżej

3.2.4.1.Finansowane z uchwalonego budżetu

Wartości szacunkowe należy wyrazić w ekwiwalentach pełnego czasu pracy (EPC) 62

PERSONEL OGÓŁEM

Rok

Rok

Rok

Rok

Rok

2028

2029

2030

2031

2032

20 01 02 01 (w centrali i w biurach przedstawicielstw Komisji)

0

0

0

0

0

20 01 02 03 (w delegaturach UE)

0

0

0

0

0

(pośrednie badania naukowe)

104

106

109

112

112

(bezpośrednie badania naukowe)

353

353

353

353

353

Inna linia budżetowa (określić)

0

0

0

0

0

20 02 01 (CA, SNE z globalnej koperty finansowej)

0

0

0

0

0

20 02 03 (CA, LA, SNE i JPD w delegaturach UE)

0

0

0

0

0

Linia budżetowa na wsparcie adm.

- w centrali

0

0

0

0

0

[XX.01.YY.YY]

- w delegaturach UE

0

0

0

0

0

(CA, SNE – pośrednie badania naukowe)

8

10

10

11

11

(CA, SNE – bezpośrednie badania naukowe)

140

152

164

178

178

Inna linia budżetowa (określić) – dział 4

0

0

0

0

0

Inna linia budżetowa (określić) – poza działem 4

0

0

0

0

0

OGÓŁEM

605

621

636

654

654

Personel niezbędny do wdrożenia wniosku (w EPC):

	Personel już pracujący w służbach Komisji	Personel dodatkowy*
		Finansowany w ramach badań naukowych	Finansowany z linii BA	Finansowany z opłat
Stanowiska w planie zatrudnienia	430	35	Nie dotyczy
Personel zewnętrzny (CA, SNE, INT)	136	53

Opis zadań do wykonania:

Urzędnicy i pracownicy zatrudnieni na czas określony

Analiza polityki, rozwój i wdrażanie finansowania programu w drodze zarządzania bezpośredniego lub pośredniego, negocjacje międzynarodowe, zaangażowanie zainteresowanych stron i realizacja bezpośrednich działań badawczych. Asystenci pełnią funkcje wykonawcze lub techniczne, udzielając wsparcia w różnych dziedzinach, takich jak finanse, komunikacja, administracja, badania naukowe, IT lub wdrażanie polityki,

Personel zewnętrzny

Personel kontraktowy wykonuje szereg zadań administracyjnych i równoważnych zadań technicznych, jak również zadań wykonawczych i biurowych, wykonywanych pod nadzorem urzędników lub pracowników zatrudnionych na czas określony. Personel ten może zapewnić dodatkowe zdolności w dziedzinach specjalistycznych, w których liczba dostępnych urzędników jest niewystarczająca.

3.2.5.Przegląd szacowanego wpływu na inwestycje związane z technologiami cyfrowymi

Wydatki na IT w ramach polityki powinny stanowić 0,5 % całkowitych wydatków programu.

OGÓŁEM środki na IT i technologie cyfrowe	Rok	Rok	Rok	Rok	Rok	OGÓŁEM WRF 2028–2032
	2028	2029	2030	2031	2032
DZIAŁ 4
Wydatki na IT (ponoszone przez organizację)	0	0	0	0	0	0
Suma cząstkowa DZIAŁ 4	0	0	0	0	0	0
Poza DZIAŁEM 4
Wydatki na IT wynikające z realizacji polityki tytułem programów operacyjnych	0	0	0	0	0	0
Suma cząstkowa poza DZIAŁEM 4	0	0	0	0	0	0

OGÓŁEM	0	0	0	0	0	0

3.2.6.Zgodność z obowiązującymi wieloletnimi ramami finansowymi

Wniosek/inicjatywa:

– może zostać w pełni sfinansowany(-a) przez przegrupowanie środków w ramach odpowiedniego działu wieloletnich ram finansowych (WRF)

– wymaga zastosowania nieprzydzielonego marginesu środków w ramach odpowiedniego działu WRF lub zastosowania specjalnych instrumentów zdefiniowanych w rozporządzeniu w sprawie WRF

– wymaga rewizji WRF

3.2.7.Udział osób trzecich w finansowaniu

Wniosek/inicjatywa:

– nie przewiduje współfinansowania ze strony osób trzecich

– przewiduje współfinansowanie ze strony osób trzecich zgodnie z poniższymi szacunkami:

środki w mln EUR (do trzech miejsc po przecinku)

	Rok	Rok	Rok	Rok	Rok	Ogółem
	2028	2029	2030	2031	2032
Określić organ współfinansujący
OGÓŁEM środki objęte współfinansowaniem	pm	pm	pm	pm	pm	pm

3.3. Szacunkowy wpływ na dochody

– Wniosek/inicjatywa nie ma wpływu finansowego na dochody

– Wniosek/inicjatywa ma wpływ finansowy określony poniżej:

– wpływ na zasoby własne

–wpływ na dochody pozostałe

– Wskazać, czy dochody są przypisane do linii budżetowej po stronie wydatków

w mln EUR (do trzech miejsc po przecinku)

Linia budżetowa po stronie dochodów	Środki zapisane w budżecie na bieżący rok budżetowy	Wpływ wniosku/inicjatywy 63
		Rok 2028	Rok 2029	Rok 2030	Rok 2031	Rok 2032
Art. ………….

Linia budżetowa po stronie dochodów

Wpływ wniosku/inicjatywy

2028

2029

2030

2031

2032

Pozycja

p.m.

p.m.

p.m.

p.m.

p.m.

W przypadku wpływu na dochody przeznaczone na określony cel należy wskazać linie budżetowe po stronie wydatków, które ten wpływ obejmie.

01.02XX Środki pochodzące z wkładu osób trzecich

Pozostałe uwagi (np. metoda/wzór użyte do obliczenia wpływu na dochody albo inne informacje).

Państwa trzecie mogą wnosić wkład na rzecz programu za pośrednictwem układów o stowarzyszeniu. Warunki dotyczące ustalania poziomu wkładu finansowego zostaną określone w układach o stowarzyszeniu z poszczególnymi państwami i muszą zapewniać automatyczną korektę wszelkiej znaczącej nierównowagi w stosunku do kwoty, jaką podmioty z siedzibą w państwie stowarzyszonym otrzymują z tytułu uczestnictwa w programie, z uwzględnieniem kosztów zarządzania programem.

4.Wymiar cyfrowy

Podobnie jak w przypadku programu „Horyzont Europa”, w programie Euratomu wykorzystane zostaną narzędzia instytucjonalne opisane w opracowanej przez Europejski Fundusz Konkurencyjności ocenie skutków prawnych, finansowych i cyfrowych, zawierającej odniesienia do wszystkich wymiarów cyfrowych.

(1) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Dynamiczny budżet UE na miarę priorytetów przyszłości – Wieloletnie ramy finansowe 2028–2034 (COM(2025) 570 z 16.07.2025) oraz wniosek dotyczący rozporządzenia Rady określającego wieloletnie ramy finansowe na lata 2028–2034 (COM(2025) 571 z 16.07.2025).

(2) „Wybór Europy – wytyczne polityczne na następną kadencję Komisji Europejskiej 2024–2029”, Ursula von der Leyen, kandydatka na przewodniczącą Komisji Europejskiej (18.07.2024) https://dorie.ec.europa.eu/en/details/-/card/8005305 .

(3) Odniesienia do Traktatu Euratom dotyczą wersji skonsolidowanej: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:02016A/TXT-20240901 .

(4) Wniosek w sprawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego Europejski Fundusz Konkurencyjności („EFK”), w tym szczególny program w zakresie badań naukowych i innowacji w dziedzinie obronności, uchylającego rozporządzenia (UE) 2021/522, (UE) 2021/694, (UE) 2021/697, (UE) 2021/783, uchylającego przepisy rozporządzeń (UE) 2021/696 i (UE) 2023/588, a także zmieniającego rozporządzenie (UE) [EDIP] (COM(2025) 555 final z 16.07.2025).

(5) Wniosek w sprawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” na lata 2028–2034 oraz zasady uczestnictwa i upowszechniania obowiązujące w tym programie, a także uchylającego rozporządzenie (UE) 2021/695 (COM(2025) 543 z 16.07.2025).

(6) W niniejszym uzasadnieniu termin „Unia” należy rozumieć jako odniesienie do UE i Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (Euratom), osobno i łącznie stosownie do przypadku. Zob. również art. 2 proponowanego rozporządzenia.

(7) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Realizacja Paktu dla czystego przemysłu I (COM(2025) 378 z 2.07.2025).

(8) Zob. również lit. f). 6.

(9) 2007/198/Euratom: Decyzja Rady z dnia 27 marca 2007 r. powołująca Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej oraz przyznająca mu określone korzyści (Dz.U. L 90 z 30.3.2007, s. 58), ELI: http://data.europa.eu/eli/dec/2007/198/oj

(10) Zastosowanie wiedzy naukowej z dziedziny fizyki jądrowej związane z przestrzenią kosmiczną wiąże się głównie z badaniem przestrzeni kosmicznej, ponieważ badania nad energią jądrową mogą je ułatwić. Jednocześnie potrzebne są również badania nad ochroną sprzętu kosmicznego (np. urządzeń elektronicznych) przed promieniowaniem jonizującym.

(11)

Zob. również „Ekspertyzy zewnętrzne” w sekcji 3.

(12) Działania badawcze i szkoleniowe w dziedzinie jądrowej w WRF na lata 2028–2034 (FP10) (STC-2024-36 FINAL, 25.4.2025).

(13) Zob. art. 9, 7 i 6 ust. 3 niniejszego wniosku oraz art. 11 COM(2025) 543 final.

(14) Wniosek w sprawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego ramy monitorowania wydatków budżetowych i ramy wykonania budżetu oraz inne przepisy horyzontalne dla programów i działań Unii (COM(2025) 545 final z 16.07.2025).

(15) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1735 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia ram środków na rzecz wzmocnienia europejskiego ekosystemu produkcji technologii neutralnych emisyjnie i zmiany rozporządzenia (UE) 2018/1724 (Dz.U. L, 2024/1735, 28.6.2024, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1735/oj ).

(16) Dyrektywa Rady 2009/71/Euratom z dnia 25 czerwca 2009 r. ustanawiająca wspólnotowe ramy bezpieczeństwa jądrowego obiektów jądrowych (Dz.U. L 172 z 2.7.2009, s. 18, ELI: http://data.europa.eu/eli/dir/2009/71/oj ).

(17) Dyrektywa Rady 2011/70/Euratom z dnia 19 lipca 2011 r. ustanawiająca ramy wspólnotowe w zakresie odpowiedzialnego i bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi (Dz.U. L 199 z 2.8.2011, s. 48, ELI: http://data.europa.eu/eli/dir/2011/70/oj ).

(18) Dyrektywa Rady 2013/59/Euratom z dnia 5 grudnia 2013 r. ustanawiająca podstawowe normy bezpieczeństwa w celu ochrony przed zagrożeniami wynikającymi z narażenia na działanie promieniowania jonizującego oraz uchylająca dyrektywy 89/618/Euratom, 90/641/Euratom, 96/29/Euratom, 97/43/Euratom i 2003/122/Euratom (Dz.U. L 13 z 17.1.2014, s. 1, https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2013/59/oj ).

(19) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/821 z dnia 20 maja 2021 r. ustanawiające unijny system kontroli wywozu, pośrednictwa, pomocy technicznej, tranzytu i transferu produktów podwójnego zastosowania (wersja przekształcona) (Dz.U. L 206 z 11.6.2021, s. 1, ELI: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2021/821/oj )

(20) [Odniesienie do instrumentu partnerstwa na rzecz współpracy w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego i likwidacji obiektów jądrowych].

(21) [Odniesienie do „Globalnego wymiaru Europy”].

(22) Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Ocena śródokresowa programu badawczo-szkoleniowego Euratomu na lata 2021–2025 (COM(2025) 61 z 28.02.2025).

(23) Komisja Europejska: Dyrekcja Generalna ds. Energii, IHS Markit, LGI, Erim, S., Chauvet, V. i in., „Badanie uzupełniające na temat korzyści gospodarczych dla przemysłu UE wynikających z projektów dotyczących ITER i szeroko zakrojonej koncepcji”, Urząd Publikacji, 2021 r., https://data.europa.eu/doi/10.2833/51838 .

(24) Dokument roboczy służb Komisji towarzyszący dokumentowi: Komunikat Komisji dotyczący przykładowego programu energetyki jądrowej przedstawionego na podstawie art. 40 Traktatu Euratom w celu uzyskania opinii Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego (SWD(2025) 160 z 13.06.2025).

(25) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego i Rady: „Horyzont Europa”: Badania naukowe i innowacje w centrum konkurencyjności (COM(2025) 189 final z 20.04.2025).

(26) COM(2025) 570.

(27)

COM(2025) 545.

(28) Dz.U. C , , s. .

(29) Rozporządzenie Rady (UE, Euratom) 2025/NNN z dnia DD MMMM 2025 r. określające wieloletnie ramy finansowe na lata 2028–2034 (Dz.U. L NNN z DD.MM.RRRR, s. N, ELI:).

(30) Rozporządzenie [ustanawiające EFK]

(31) Rozporządzenie [ustanawiające program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa”]

(32) Zalecenie Rady (UE) 2021/2122 z dnia 26 listopada 2021 r. w sprawie Paktu na rzecz badań naukowych i innowacji w Europie, Dz.U. L 431 z 2.12.2021, s. 1, ELI: http://data.europa.eu/eli/reco/2021/2122/oj

(33) Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej i Rady „Europejska strategia bezpieczeństwa gospodarczego”, JOIN(2023) 20 final, Bruksela, 20.06.2023.

(34) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) 2024/2509 z dnia 23 września 2024 r. w sprawie zasad finansowych mających zastosowanie do budżetu ogólnego Unii (Dz.U. L, 2024/2509, 26.9.2024, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2024/2509/oj )

(35) Zalecenie Rady z dnia 23 maja 2024 r. w sprawie zwiększenia bezpieczeństwa badań naukowych (Dz.U. C, C/2024/3510, 30.5.2024, ELI: http://data.europa.eu/eli/C/2024/3510/oj ).

(36) Wspólny komunikat do Parlamentu Europejskiego, Rady Europejskiej, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów w sprawie europejskiej strategii na rzecz unii gotowości, JOIN(2025) 130 final.

(37) Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego, Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego i Komitetu Regionów: Plan działania na rzecz zakończenia importu energii z Rosji (COM(2025) 440 z 12.05.2025).

(38) Dz.U. L 282 z 19.10.2016, s. 4.

(39) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1735 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie ustanowienia ram środków na rzecz wzmocnienia europejskiego ekosystemu produkcji technologii neutralnych emisyjnie i zmiany rozporządzenia (UE) 2018/1724 (Dz.U. L, 2024/1735, 28.6.2024), ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2024/1735/oj

(40) Dyrektywa Rady 2011/70/Euratom z dnia 19 lipca 2011 r. ustanawiająca ramy wspólnotowe w zakresie odpowiedzialnego i bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi (Dz.U. L 199 z 2.8.2011, s. 48, ELI: http://data.europa.eu/eli/dir/2011/70/oj ).

(41) Europejska strategia wykorzystania energii syntezy jądrowej (COM(RRRR) NNN z DD.MM.RRRR).

(42) Umowa w sprawie powołania Międzynarodowej Organizacji Energii Termojądrowej na rzecz wspólnej realizacji projektu ITER (Dz.U. L 358 z 16.12.2006, s. 62, ELI: http://data.europa.eu/eli/agree_internation/2006/943(1)/oj ).

(43) Umowa między Europejską Wspólnotą Energii Atomowej a Rządem Japonii dotycząca wspólnej realizacji działań w ramach szeroko zakrojonej koncepcji w dziedzinie badań nad energią fuzji jądrowej (Dz.U. L 246 z 21.9.2007, s. 34, ELI: http://data.europa.eu/eli/agree_internation/2007/614/oj ).

(44) Decyzja Rady 2007/198/Euratom z dnia 27 marca 2007 r. powołująca Europejskie Wspólne Przedsięwzięcie na rzecz Realizacji Projektu ITER i Rozwoju Energii Termojądrowej oraz przyznająca mu określone korzyści (Dz.U. L 90 z 30.3.2007, s. 58, ELI: http://data.europa.eu/eli/dec/2007/198/oj ).

(45) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE, Euratom) nr 883/2013 z dnia 11 września 2013 r. dotyczące dochodzeń prowadzonych przez Europejski Urząd ds. Zwalczania Nadużyć Finansowych (OLAF) oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1073/1999 Parlamentu Europejskiego i Rady i rozporządzenie Rady (Euratom) nr 1074/1999 (Dz.U. L 248 z 18.9.2013, s. 1, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2013/883/oj ).

(46) Rozporządzenie Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz.U. L 312 z 23.12.1995, s. 1, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/1995/2988/oj ).

(47) Rozporządzenie Rady (Euratom, WE) nr 2185/96 z dnia 11 listopada 1996 r. w sprawie kontroli na miejscu oraz inspekcji przeprowadzanych przez Komisję w celu ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich przed nadużyciami finansowymi i innymi nieprawidłowościami (Dz.U. L 292 z 15.11.1996, s. 2, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/1996/2185/oj ).

(48) Rozporządzenie Rady (UE) 2017/1939 z dnia 12 października 2017 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w zakresie ustanowienia Prokuratury Europejskiej (Dz.U. L 283 z 31.10.2017, s. 1, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2017/1939/oj ).

(49) Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1371 z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie zwalczania za pośrednictwem prawa karnego nadużyć na szkodę interesów finansowych Unii (Dz.U. L 198 z 28.7.2017, s. 29, ELI: http://data.europa.eu/eli/dir/2017/1371/oj ).

(50) Rozporządzenie [rozporządzenie w sprawie wykonania].

(51) Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 182/2011 z dnia 16 lutego 2011 r. ustanawiające przepisy i zasady ogólne dotyczące trybu kontroli przez państwa członkowskie wykonywania uprawnień wykonawczych przez Komisję (Dz.U. L 55 z 28.2.2011, s. 13), ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2011/182/oj

(52) Decyzja Komisji 96/282/Euratom z dnia 10 kwietnia 1996 r. w sprawie reorganizacji Wspólnego Centrum Badawczego (Dz.U. L 107 z 30.4.1996, s. 12) ELI: http://data.europa.eu/eli/dec/1996/282/oj

(53) Dz.U ... i Dz.U ...

(54) Rozporządzenie Rady (Euratom) 2025/1304 z dnia 23 czerwca 2025 r. ustanawiające program badawczo-szkoleniowy Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej na lata 2026–2027 uzupełniający program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont Europa” oraz uchylające rozporządzenie (Euratom) 2021/765 (Dz.U. L, 2025/1304, 3.7.2025), ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2025/1304/oj

(55) Ta orientacyjna pula środków finansowych obejmuje wkład programu na rzecz „Fusion for Energy”.

(56) O którym mowa w art. 58 ust. 2 lit. a) lub b) rozporządzenia finansowego.

(57) Szczegóły dotyczące metod wykonania budżetu oraz odniesienia do rozporządzenia finansowego znajdują się na stronie BUDGpedia: https://myintracomm.ec.europa.eu/corp/budget/financial-rules/budget-implementation/Pages/implementation-methods.aspx .

(58) Część przydziału na „Działania bezpośrednie Wspólnego Centrum Badawczego w dziedzinie jądrowej” obejmuje również koszty personelu JRC realizującego działania likwidacyjne poza działem 4, zgodnie z praktyką stosowaną w WRF na lata 2021–2027.

(59) Niezbędne środki należy określić na podstawie danych dotyczących średnich rocznych kosztów, dostępnych na odpowiedniej stronie internetowej BUDGpedia.

(60) Produkty odnoszą się do produktów i usług, które mają zostać zapewnione (np. liczba sfinansowanych wymian studentów, liczba kilometrów zbudowanych dróg itp.).

(61) Zgodnie z opisem w sekcji 1.3.2. „Cel(e) szczegółowy(-e)”.

(62) Proszę określić w tabeli poniżej, ile EPC w ramach wskazanej liczby jest już przydzielonych na zarządzanie tym działaniem lub może zostać przesuniętych w ramach Państwa dyrekcji generalnej oraz jakie są Państwa potrzeby netto.

(63) W przypadku tradycyjnych zasobów własnych (opłaty celne, opłaty wyrównawcze od cukru) należy wskazać kwoty netto, tzn. kwoty brutto po odliczeniu 20 % na poczet kosztów poboru.

PERSONEL OGÓŁEM		Rok	Rok	Rok	Rok	Rok
		2028	2029	2030	2031	2032
20 01 02 01 (w centrali i w biurach przedstawicielstw Komisji)		0	0	0	0	0
20 01 02 03 (w delegaturach UE)		0	0	0	0	0
(pośrednie badania naukowe)		104	106	109	112	112
(bezpośrednie badania naukowe)		353	353	353	353	353
Inna linia budżetowa (określić)		0	0	0	0	0
20 02 01 (CA, SNE z globalnej koperty finansowej)		0	0	0	0	0
20 02 03 (CA, LA, SNE i JPD w delegaturach UE)		0	0	0	0	0
Linia budżetowa na wsparcie adm.	- w centrali	0	0	0	0	0
[XX.01.YY.YY]	- w delegaturach UE	0	0	0	0	0
(CA, SNE – pośrednie badania naukowe)		8	10	10	11	11
(CA, SNE – bezpośrednie badania naukowe)		140	152	164	178	178
Inna linia budżetowa (określić) – dział 4		0	0	0	0	0
Inna linia budżetowa (określić) – poza działem 4		0	0	0	0	0
OGÓŁEM		605	621	636	654	654