KOMISJA EUROPEJSKA
Bruksela, dnia 29.11.2024
COM(2024) 548 final
SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY
Sprawozdanie roczne za 2024 r. dotyczące wdrażania instrumentów działań zewnętrznych Unii Europejskiej w 2023 r.
{SWD(2024) 267 final}
Spis treści
ZOBOWIĄZANIA GLOBALNE
Wprowadzenie
Reakcja UE na wojnę napastniczą Rosji przeciwko Ukrainie
Silna pozycja UE na arenie międzynarodowej
Wspieranie zrównoważonego rozwoju
OGÓLNE PRIORYTETY
Rozwój społeczny i pomoc humanitarna
Zielony Ład
Transformacja cyfrowa, nauka, technologia i innowacje
Zrównoważony wzrost gospodarczy i zatrudnienie
Migracja i przymusowe wysiedlenia
Sprawowanie rządów, pokój, bezpieczeństwo i prawa człowieka
GLOBALNY ZASIĘG
Afryka Subsaharyjska
Azja i Pacyfik
Obie Ameryki i Karaiby
Region objęty europejską polityką sąsiedztwa
Bałkany Zachodnie i Turcja
Kraje i terytoria zamorskie (KTZ)
ZOBOWIĄZANIA GLOBALNE
Wprowadzenie
W niniejszym sprawozdaniu podkreślono kluczowe elementy polityki zagranicznej UE w 2023 r., w szczególności jej wspieranie za pośrednictwem instrumentów finansowych na rzecz partnerstw międzynarodowych, pomocy humanitarnej, bezpieczeństwa i obrony, polityki zagranicznej oraz rozszerzenia. Przedstawiono w nim działania przewidziane w wieloletnich ramach finansowych UE na lata 2021–2027, w szczególności te realizowane w ramach Instrumentu Sąsiedztwa oraz Współpracy Międzynarodowej i Rozwojowej (ISWMR – „Globalny wymiar Europy”), a także innych instrumentów takich jak Instrument Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III)() oraz pomoc humanitarna.
W 2023 r. krajobraz polityki zagranicznej Unii Europejskiej naznaczony był dwoma wyniszczającymi konfliktami rozgrywającymi się na jej granicach: toczącą się rosyjską wojną napastniczą przeciwko Ukrainie oraz – w wyniku zakrojonych na szeroką skalę ataków terrorystycznych Hamasu na Izrael 7 października – pogarszającą się sytuacją humanitarną Palestyńczyków w Strefie Gazy spowodowaną intensyfikacją wrogich działań i wynikającą z nich izraelską operacją wojskową. Oba czynniki stwarzały bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa UE w kontekście rosnących globalnych napięć geopolitycznych.
Wydarzenia te poważnie utrudniły współpracę międzynarodową w czasach, gdy jest ona szczególnie potrzebna, aby sprostać nasilającym się globalnym wyzwaniom takim jak bezpieczeństwo żywnościowe i energetyczne, zmiana klimatu, ubóstwo i nierówności w Afryce Subsaharyjskiej, w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach (AŁiK), a także problem nielegalnej migracji, oraz aby umożliwić zieloną i cyfrową transformację.
W 2023 r. UE nadal udzielała Ukrainie i narodowi ukraińskiemu bezprecedensowego wsparcia politycznego, finansowego, gospodarczego, humanitarnego, prawnego i wojskowego. Nieustannie pomagała również krajom partnerskim na całym świecie w radzeniu sobie z globalnymi skutkami rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie.
UE kontynuowała realizację swojej strategii Global Gateway, w szczególności trzech planów gospodarczych i inwestycyjnych, aby zmniejszyć globalną lukę inwestycyjną, wesprzeć globalną odbudowę gospodarczą oraz sprzyjać dwojakiej transformacji – zielonej i cyfrowej poza granicami Europy.
UE dostosowała swoje działania humanitarne, w tym potencjał europejskich działań w zakresie pomocy humanitarnej, do zmieniającego się krajobrazu globalnych kryzysów, i koncentruje się na natychmiastowym reagowaniu na bieżące i pojawiające się nadzwyczajne sytuacje humanitarne.
W grudniu 2023 r. Rada Europejska podjęła decyzję o rozpoczęciu negocjacji akcesyjnych z Ukrainą i Republiką Mołdawii(), przyznaniu Gruzji statusu kraju kandydującego przy założeniu, że zostaną podjęte odpowiednie kroki, oraz rozpoczęciu negocjacji akcesyjnych z Bośnią i Hercegowiną po spełnieniu przez nią kryteriów członkostwa.
UE stale wspierała demokrację i prawa człowieka na całym świecie – wysłała misje obserwacji wyborów do Nigerii, Zimbabwe, Malediwów, Gwatemali, Paragwaju, Liberii i Sierra Leone, a także misje ekspertów ds. wyborów i misje powyborcze.
Zaangażowanie UE na rzecz bezpieczeństwa globalnego i obrony znalazło również odzwierciedlenie w uruchomieniu nowych misji cywilnych w Armenii i Mołdawii oraz inicjatywy cywilno-wojskowej w Zatoce Gwinejskiej(), a także w operacjach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony w krajach sąsiadujących, w Afryce i na Morzu Czerwonym.
Reakcja UE na wojnę napastniczą Rosji przeciwko Ukrainie
UE nieprzerwanie udzielała Ukrainie bezprecedensowego wsparcia politycznego, finansowego, gospodarczego, humanitarnego, prawnego i wojskowego, a jednocześnie stosowała sankcje służące dalszemu osłabieniu rosyjskiej machiny wojennej. W grudniu 2023 r. przywódcy UE postanowili rozpocząć negocjacje akcesyjne z Ukrainą.
W 2023 r. z budżetu UE na pomoc dla Ukrainy przeznaczono 19,5 mld EUR. Pomoc obejmowała bezprecedensowy pakiet wsparcia w wysokości 18 mld EUR w formie pożyczek preferencyjnych w ramach instrumentu pomocy makrofinansowej + oraz część kwoty 1 mld EUR przeznaczonej na szybką odbudowę. Umowy gwarancyjne mogą umożliwić odblokowanie ponad 800 mln EUR na inwestycje z ukraińskiego sektora prywatnego na naprawę i odbudowę gospodarki kraju. Państwa członkowskie UE udzieliły również wsparcia wojskowego o wartości ponad 28 mld EUR, w tym za pośrednictwem Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju.
Unijna pomoc humanitarna i pomoc w zakresie ochrony ludności pomogła złagodzić cierpienia ludności Ukrainy i umożliwiła odbudowę niezbędnej infrastruktury fizycznej. W 2023 r. UE uruchomiła 300 mln EUR na pomoc humanitarną dla Ukrainy i 20 mln EUR dla Mołdawii. Prawie 11 mln osób w całej Ukrainie() otrzymało wsparcie humanitarne dzięki UE i innym darczyńcom. UE kontynuowała wdrażanie największej, najdłuższej i najbardziej złożonej operacji Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności w swojej historii i przedłużyła do marca 2025 r. obowiązywanie dyrektywy w sprawie tymczasowej ochrony osób uciekających przed wojną. Na przyjęcie uchodźców w swoich państwach członkowskich UE udostępniła 17 mld EUR.
Komisja zaproponowała również ustanowienie specjalnego instrumentu finansowego – Instrumentu na rzecz Ukrainy – umożliwiającego UE zapewnienie Ukrainie przewidywalnego i elastycznego wsparcia w wysokości do 50 mld EUR na lata 2024–2027, aby wesprzeć jej naprawę, odbudowę i modernizację, zgodnie z jej drogą do członkostwa w UE.
Komisja przewodziła działaniom koordynacyjnym między darczyńcami Ukrainy i w styczniu 2023 r. ustanowiła wielostronną platformę koordynacji darczyńców G-7, aby koordynować krótko- i długoterminowe wsparcie na rzecz pomocy Ukrainie i odbudowy Ukrainy.
27 państw członkowskich UE podjęło działania mające na celu polityczną i gospodarczą izolację Rosji. W 2023 r. UE przyjęła trzy dodatkowe pakiety sankcji wobec Rosji oraz ograniczyła możliwości ich obchodzenia. Do końca roku UE przyjęła łącznie 12 pakietów sankcji, w tym indywidualne środki wobec ponad 1 950 osób i podmiotów.
W 2023 r. uruchomiono również ponad 2 mld EUR na rozszerzenie korytarzy solidarnościowych, które umożliwiają Ukrainie wywóz zboża i innych produktów rolnych oraz przywóz potrzebnych jej towarów. UE zapewniła również stosowanie zasad bezcłowego i bezkontyngentowego dostępu wobec ukraińskiego wywozu za pomocą autonomicznych środków handlowych, które wsparły gospodarkę ukraińską kwotą dodatkowych 2 mld EUR dochodów z wywozu. UE wspierała również działania ONZ i Turcji na rzecz znalezienia alternatywnego rozwiązania dla czarnomorskiej inicjatywy zbożowej (z której Rosja wycofała się w lipcu 2023 r.). Zgodnie z podejściem „Drużyna Europy”() UE i jej państwa członkowskie przeznaczyły 18 mld EUR w formie dotacji na lata 2021–2024 na wsparcie bezpieczeństwa żywnościowego w krajach partnerskich, przy czym z kwoty tej wypłacono już ponad 13,5 mld EUR (7,5 mld EUR w 2022 r. i 6,1 mld EUR w 2023 r.).
Ukrainie udzielono również znacznego wsparcia w ramach międzynarodowych działań przewidzianych w programie Erasmus+. W 2023 r. w ramach programu Erasmus+ i za pośrednictwem instrumentów działań zewnętrznych sfinansowano możliwość przyjazdu do Europy ponad 3 500 ukraińskich studentów i przedstawicieli kadry akademickiej.
Silna pozycja UE na arenie międzynarodowej
W 2023 r. UE zwiększyła skalę wdrażania strategii Global Gateway() – w tym planów gospodarczo-inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich, Partnerstwa Wschodniego i południowego sąsiedztwa – na wszystkich kontynentach, a także ułatwiała inteligentne, czyste i bezpieczne połączenia w sektorach cyfrowym, energetycznym i transportowym oraz przyczyniła się do poprawy systemów opieki zdrowotnej, edukacji i badań naukowych na całym świecie.
W 2023 r. Rada zatwierdziła 225 nowych sztandarowych projektów Global Gateway. W październiku odbyło się pierwsze forum Global Gateway, w którym uczestniczyło 20 głów państw i rządów, ponad 70 ministrów i szefów organizacji międzynarodowych, czołowych dyrektorów generalnych oraz przedstawicieli organów pozarządowych. Uruchomiono strukturę zarządzania Global Gateway, a także zorganizowano pierwsze posiedzenia grupy doradztwa biznesowego i platformy dialogu ze społeczeństwem obywatelskim i władzami lokalnymi. W krajach partnerskich odbyło się kilkanaście forów biznesowych Global Gateway.
15 listopada 2023 r. UE, jej państwa członkowskie i 79 członków Organizacji Państw Afryki, Karaibów i Pacyfiku podpisało umowę z Samoa, która zastąpiła umowę z Kotonu. Te nowe ramy zwiększą zdolność sygnatariuszy do wspólnego podejmowania globalnych wyzwań, od zrównoważonego rozwoju i wzrostu gospodarczego po prawa człowieka, pokój i bezpieczeństwo, zmianę klimatu, migrację oraz zdrowie na świecie.
Podpisanie protokołu ustaleń między UE a Tunezją() w lipcu 2023 r. i zobowiązanie się do prac nad strategicznym i kompleksowym partnerstwem z Egiptem stanowiło nowy impuls do współpracy z tymi partnerami.
W 2023 r. UE nadal przyczyniała się do wzmocnienia pozycji Europy na świecie przez promowanie zintegrowanego podejścia do reformy sektora bezpieczeństwa oraz zapewnianie wiedzy fachowej i wsparcia na rzecz szkoleń, a także usprawnienia całego łańcucha wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych w krajach partnerskich.
Wspólnie UE i jej 27 państw członkowskich, w ramach podejścia „Drużyna Europy”, pozostają największym donatorem oficjalnej pomocy rozwojowej (ODA), z przeznaczoną na ten cel w 2023 r. kwotą 95,9 mld EUR, która stanowi 42 % światowej ODA (i odpowiada 0,57 % dochodu narodowego brutto państw członkowskich UE), jak wynika z wstępnych danych Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD).
UE jest nadal głównym światowym darczyńcą pomocy humanitarnej, udzielającym pomocy humanitarnej w 114 krajach. W ramach potencjału europejskich działań w zakresie pomocy humanitarnej zareagowała na 16 kryzysów dotykających 15 krajów oraz przeznaczyła 56 mln EUR na rozwój i rozmieszczenie swoich zdolności i usług, w tym na operacje humanitarnego mostu powietrznego. W 2023 r. za pośrednictwem zestawu narzędzi na wypadek sytuacji nadzwyczajnych uruchomiono łącznie 42,95 mln EUR na nadzwyczajne działania humanitarne, aby reagować na nieprzewidziane wydarzenia na całym świecie.
W 2023 r. Centrum Koordynacji Reagowania Kryzysowego rozszerzyło działalność i stało się pojedynczym centrum operacyjnym działającym 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu, które koordynuje reakcje UE na kryzysy międzysektorowe zarówno w Europie, jak i na świecie.
Unijny Mechanizm Ochrony Ludności rozszerzono o Ukrainę i Mołdawię. Poza Ukrainą w 2023 r. mechanizm ten uruchomiono 66 razy na całym świecie w związku z różnymi klęskami żywiołowymi i katastrofami spowodowanymi przez człowieka, w tym po poważnych trzęsieniach ziemi w Turcji i w Syrii w lutym 2023 r.
W grudniu wraz z siecią organizacji pozarządowych zajmujących się prawami człowieka UE współorganizowała 25. forum UE i organizacji pozarządowych dotyczące praw człowieka. W wydarzeniu wzięło udział 300 uczestników, którzy dyskutowali na temat „Młodzieży jako podmiotów wprowadzających zmiany na rzecz praw człowieka”. W 2023 r. UE wsparła 7 618 obrońców praw człowieka i członków ich rodzin za pośrednictwem funduszu kryzysowego i sztandarowego programu ProtectDefenders.eu.
Wspieranie zrównoważonego rozwoju
W ciągu ostatnich kilku lat realizacja Agendy 2030 uległa poważnemu zakłóceniu, w tym również z powodu pandemii COVID-19 oraz inwazji Rosji na Ukrainę. Szczyt na temat celów zrównoważonego rozwoju (SDG), który odbył się we wrześniu 2023 r., był dla światowych przywódców ważną okazją do ponownego zobowiązania się do realizacji Agendy 2030 i przyspieszenia działań. SDG nadal stanowią centralny element kształtowania polityki UE. Strategia Global Gateway jest głównym bodźcem dla wysiłków podejmowanych przez UE w ramach działań zewnętrznych oraz w celu zwalczania rosnących nierówności.
Na Forum Politycznym Wysokiego Szczebla ONZ w 2023 r. UE przedstawiła pierwszy dobrowolny przegląd realizacji celów zrównoważonego rozwoju(
). W sprawozdaniu opisano szczegółowo, w jaki sposób UE przyczynia się do postępów w osiąganiu celów zrównoważonego rozwoju oraz jak spójność polityki na rzecz rozwoju pomaga UE we wdrażaniu strategii w zakresie celów zrównoważonego rozwoju.
Na forum Global Gateway UE i partnerzy podpisali wiele nowych umów, w tym np. umowę między Europejskim Bankiem Inwestycyjnym a Bangladeszem, przewidującą kwotę 395 mln EUR na projekty dotyczące energii odnawialnej mające zwiększyć zdolności i dostęp.
OGÓLNE PRIORYTETY
Rozwój społeczny i pomoc humanitarna
Kluczowym elementem partnerstw międzynarodowych UE pozostaje eliminacja ubóstwa. Jest to główny cel Europejskiego konsensusu w sprawie rozwoju oraz długoterminowy cel inwestycji w ramach strategii Global Gateway. Dwie regionalne inicjatywy Drużyny Europy koncentrują się na ograniczaniu ubóstwa i nierówności w Afryce Subsaharyjskiej oraz w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach. W 2023 r. UE wprowadziła wskaźnik nierówności – nowe narzędzie, które można wykorzystać do śledzenia wpływu działań zewnętrznych UE na zmniejszanie nierówności.
Inwestycje UE w dziedzinie edukacji były ukierunkowane na nauczycieli i uczenie się, bardziej sprawiedliwe i sprzyjające włączeniu społecznemu systemy edukacji oraz na umiejętności, które umożliwią krajom partnerskim jak najlepsze wykorzystanie sprawiedliwej transformacji cyfrowej i ekologicznej. UE i jej państwa członkowskie wdrożyły środki mające na celu zwiększenie unijnego wsparcia w zakresie kształcenia i szkolenia w około 80 krajach partnerskich. Dodatkowo kwota wsparcia humanitarnego na rzecz edukacji w sytuacjach kryzysowych sięgnęła 162 mln EUR w 2023 r. i skorzystało z niej prawie 1,8 mln dzieci dotkniętych kryzysem otrzymujących pomoc w bezpiecznym dostępie do wysokiej jakości uczenia się. W grudniu 2023 r. UE przedstawiła kompleksowe zobowiązanie edukacyjne na Globalnym Forum na rzecz Uchodźców.
W 2023 r. uruchomiono regionalną inicjatywę na rzecz nauczycieli dla Afryki Subsaharyjskiej jako jedną ze sztandarowych inicjatyw edukacyjnych, aby poprawić kształcenie i szkolenie nauczycieli oraz zapewnić szkołom wystarczającą liczbę wykwalifikowanych nauczycieli.
W 2023 r. UE nadal pomagała krajom o niskich dochodach w dostępie do wysokiej jakości środków zapobiegania chorobom i reagowania na nie poprzez szczepionki, leczenie i diagnostykę, a także przekazywała fundusze za pośrednictwem globalnych inicjatyw zdrowotnych, takich jak Światowy Sojusz na rzecz Szczepionek i Szczepień. UE wdrożyła główne programy Global Gateway, w tym inicjatywy Drużyny Europy dotyczące produkcji szczepionek, leków i technologii medycznych w Afryce oraz dostępu do nich (MAV+). Jeśli chodzi o pomoc humanitarną, w 2023 r. unijna pomoc humanitarna w zakresie zdrowia dla osób żyjących w niestabilnych warunkach wyniosła 334 mln EUR.
Z najnowszego globalnego sprawozdania na temat kryzysów żywnościowych, współfinansowanego przez UE, wynika, że w 2023 r. ponad ćwierć miliarda osób w 59 krajach doświadczyło poważnego głodu. W 2023 r. UE uruchomiła ponad 670 mln EUR na humanitarną pomoc żywnościową i żywieniową.
UE pozostaje kluczowym światowym darczyńcą pomocy humanitarnej, który w 2023 r. zapewnił pomoc humanitarną o wartości ponad 2,4 mld EUR w 114 krajach.
Na konferencji ONZ w sprawie wody w 2023 r. UE przyjęła ambitne zobowiązania dotyczące Agendy działań na rzecz wody, obejmujące poprawę współpracy transgranicznej w basenach wodnych, zwiększenie integracji regionalnej, ograniczenie zanieczyszczenia od źródła do morza oraz uczynienie z wody kluczowego czynnika zrównoważonego rozwoju, transformacji ekologicznej i pokoju.
W 2023 r. uruchomiono dwie inicjatywy przewodnie dotyczące transgranicznej gospodarki wodnej w Afryce i Azji Środkowej. Zapewniają one ponad 1,1 mld EUR na projekty w 47 krajach obejmujące 18 dużych transgranicznych basenów wodnych.
Zielony Ład
UE propagowała działania w dziedzinie klimatu zgodnie z porozumieniem paryskim i ramami z Sendai dotyczącymi ograniczania ryzyka klęsk żywiołowych oraz nadal wspierała wdrażanie globalnych ram różnorodności biologicznej. Włączyła cele klimatyczne i środowiskowe do wielu sektorów, w tym systemów żywnościowych, zarządzania oceanami, rozwoju obszarów miejskich, energii i transportu, a jednocześnie współpracowała z partnerami na całym świecie w celu przyspieszenia sprawiedliwej transformacji ekologicznej. Zintensyfikowała działania mające na celu wyeliminowanie pierwotnych przyczyn utraty różnorodności biologicznej oraz ułatwianie ochrony, odbudowy i zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych. Opracowała plany działania w celu wdrożenia pięciu partnerstw na rzecz lasów, podpisanych podczas COP27 z Mongolią, Gujaną, Ugandą, Republiką Konga i Zambią. Podpisała nowe partnerstwo na rzecz lasów z Hondurasem. Podczas COP28 w Dubaju uruchomiono inicjatywę Drużyny Europy dotyczącą łańcuchów wartości niepowodujących wylesiania.
W 2023 r. ocean zaczął odgrywać coraz ważniejszą rolę w unijnej dyplomacji i współpracy w kontekście zobowiązania UE do podwojenia finansowania zewnętrznego na rzecz różnorodności biologicznej w latach 2021–2027. Przyjęto trzy programy związane z oceanami o łącznej wartości 115 mln EUR, w Afryce Zachodniej i Południowej, dotyczące zarządzania oceanami, zrównoważonej niebieskiej gospodarki i ochrony mórz oraz zwiększenia bezpieczeństwa morskiego w Afryce. W ramach strategii Global Gateway sfinansowano infrastrukturę portową.
Ustanowiono projekt połączenia elektroenergetycznego między Włochami a Tunezją „ELMED”, na który przeznaczono dotację w wysokości 307,6 mln EUR w ramach instrumentu „Łącząc Europę”, zatwierdzoną w sierpniu 2023 r. i uzupełnioną przyjętym w grudniu finansowaniem z EFZR+, które łączy dotację Komisji Europejskiej z kredytami EBI, EBOR i KfW na prace nad infrastrukturą oraz reformą rynku energii elektrycznej.
Podczas COP28 UE i 118 państw uzgodniło potrojenie mocy wytwórczych energii odnawialnej i podwojenie rocznego wskaźnika poprawy efektywności energetycznej na świecie do 2030 r. Jednym z głównych osiągnięć było wdrożenie afrykańsko-unijnej inicjatywy „Zielona energia”, której celem jest pomoc w wyprodukowaniu co najmniej 50 GW odnawialnej energii elektrycznej i zapewnieniu dostępu do energii elektrycznej dodatkowym ponad 100 milionom osób w Afryce do 2030 r.
W ramach pakietu wsparcia energetycznego dla Bałkanów Zachodnich, który wynosi 1 mld EUR i którego celem jest zminimalizowanie bezpośrednich skutków rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie na Bałkanach Zachodnich, Komisja wypłaciła 90 % (450 mln EUR) z 500 mln EUR przeznaczonych na wsparcie budżetowe.
Transformacja cyfrowa, nauka, technologia i innowacje
Do 2023 r. do centrum cyfryzacji na rzecz rozwoju (D4D) i jego czterech oddziałów: Afryka Subsaharyjska, Ameryka Łacińska i Karaiby, Azja i Pacyfik oraz sąsiedztwo dołączyło 16 państw członkowskich. Obecnie dziesięć tematycznych grup roboczych promuje unijny model transformacji cyfrowej ukierunkowany na człowieka poprzez lepszą koordynację, dialog i wspólne działania. D4D jest aktualnie kluczową platformą opracowywania i wspierania partnerstw cyfrowych UE–Afryka w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi. Jest również ważną okazją do tworzenia sieci kontaktów dla zaangażowanych podmiotów, z myślą o synergii wszystkich inicjatyw cyfrowych, zwłaszcza inicjatyw Drużyny Europy. Centrum D4D odgrywa również coraz większą rolę w przygotowywaniu lub wspieraniu partnerstw dwustronnych i wniosków dyplomatycznych.
W lipcu 2023 r. UE i Unia Afrykańska przyjęły wspólny program innowacji.
Współpraca w dziedzinie cyfrowej postępowała w sposób kompleksowy dzięki rozwojowi kluczowej infrastruktury cyfrowej, takiej jak projekt kabla podmorskiego MEDUSA, mający na celu zapewnienie szybkiej i bezpiecznej łączności między UE a Afryką Północną.
Na październikowym forum Global Gateway Komisja Europejska i Finnfund podpisały program „Połączona Afryka”, przełomową umowę o uruchomieniu ponad 1 mld EUR na zrównoważone inwestycje w infrastrukturę cyfrową i platformy usług cyfrowych w Afryce Subsaharyjskiej.
W 2023 r. w ramach inicjatywy EU4Digital wsparto wprowadzenie łączności szerokopasmowej na obszarach wiejskich, co umożliwiło połączenie ponad 300 instytucji badawczych i edukacyjnych oraz stworzyło możliwości korzystania z niej dla 730 tys. studentów, nauczycieli i naukowców w krajach Partnerstwa Wschodniego.
Ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich wsparły program „Go Digital in the Western Balkans” [Postaw na cyfryzację na Bałkanach Zachodnich] mający na celu zapewnienie mikroprzedsiębiorstwom oraz małym i średnim przedsiębiorstwom w regionie finansowania na preferencyjnych warunkach w wysokości ponad 177 mln EUR na cyfryzację i zwiększenie konkurencyjności.
Zrównoważony wzrost gospodarczy i zatrudnienie
UE ustanowiła partnerstwa w zakresie surowców krytycznych i współpracuje z partnerami w celu rozwijania zrównoważonych regionalnych łańcuchów wartości oraz zwiększenia zaangażowania sektora prywatnego.
Grupa ekspertów wysokiego szczebla ds. zwiększenia zrównoważonego finansowania w krajach o niskim i średnim dochodzie, upoważniona przez Komisję jako niezależny organ doradczy, kontynuowała prace i opublikowała w czerwcu sprawozdanie ze wstępnych ustaleń i zaleceń(). Zalecenia grupy ekspertów wysokiego szczebla będą źródłem informacji dla Komisji podczas opracowywania przyszłej strategii na rzecz zwiększenia zrównoważonego finansowania w krajach partnerskich UE, przy czym zalecenia te nie zobowiązują Komisji ani nie wykluczają żadnych wyników polityki.
W 2023 r. UE podpisała umowę w sprawie finansowania w wysokości 7 mln EUR na „Kształcenie i szkolenie techniczne i zawodowe” w sektorze rolno-leśnym w Timorze Wschodnim z myślą o promowaniu ekologicznej i zrównoważonej dywersyfikacji gospodarczej i odporności oraz udzieleniu młodym ludziom pomocy w znalezieniu pracy.
Migracja i przymusowe wysiedlenia
W 2023 r. UE nadal rozwijała swoje strategiczne podejście do migracji i przymusowych wysiedleń. Komisja ściśle współpracowała z kluczowymi krajami partnerskimi, w tym z krajami pochodzenia i tranzytu, w celu opracowania planów działania na rzecz wsparcia UE dostosowanego do potrzeb, obejmującego wszystkie cztery kluczowe szlaki migracyjne do Europy. Była również aktywna na arenie międzynarodowej, m.in. za sprawą uruchomionego w listopadzie światowego sojuszu na rzecz przeciwdziałania przemytowi migrantów, a także w grudniu 2023 r. na Globalnym Forum na rzecz Uchodźców, na którym UE zadeklarowała przekazanie około 9 mld EUR.
W 2023 r. wzrosła presja migracyjna na wszystkich szlakach w Afryce Północnej i w reakcji na tę sytuację UE przyjęła nowe działania o wartości 318 mln EUR, mające na celu poprawę zdolności w obszarach ochrony i spójności społecznej, zarządzania migracją, przeciwdziałania przemytowi migrantów i handlowi ludźmi, poprawy zarządzania granicami, ułatwienia dobrowolnych powrotów, reintegracji i legalnej migracji. Jeśli chodzi o tę ostatnią kwestię, zainicjowano partnerstwa w zakresie talentów z Marokiem, Tunezją i Egiptem.
Presja migracyjna na Bałkanach Zachodnich w 2023 r. zmniejszyła się o 31 % w porównaniu z 2022 r. dzięki wspólnym działaniom UE i jej państw członkowskich, w tym dzięki wdrożeniu planu działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich, który obejmował podpisanie nowych umów o statusie z Albanią i Czarnogórą, umożliwiających rozmieszczenie stałej służby Fronteksu w celu wsparcia tych krajów w zarządzaniu granicami. W latach 2021–2023 przeznaczono dodatkowe 3 mld EUR na wsparcie uchodźców i społeczności przyjmujących oraz na zarządzanie migracją w Turcji.
UE nadal wspierała uchodźców syryjskich w krajach sąsiadujących, a także osoby wewnętrznie przesiedlone w Syrii. W 2023 r. zorganizowała dwie ważne konferencje darczyńców („Wspólnie pomóżmy mieszkańcom Turcji i Syrii” w marcu w następstwie lutowych trzęsień ziemi, a także 7. edycję brukselskiej konferencji w sprawie wspierania przyszłości Syrii i regionu w czerwcu), w ramach których od społeczności międzynarodowej zebrano ponad 16,6 mld EUR, w tym 5,3 mld EUR zadeklarowała UE. UE nadal wspierała również uchodźców palestyńskich w regionie.
Kontynuowano także wsparcie dla uchodźców ukraińskich, m.in. poprzez pomoc humanitarną i pomoc w tranzycie, dobrowolną repatriację oraz działania na rzecz reintegracji. Wsparcie UE dla Armenii umożliwiło zaspokojenie potrzeb integracyjnych ponad 100 tys. Ormian z Górskiego Karabachu w następstwie ofensywy wojskowej Azerbejdżanu we wrześniu 2023 r.
Kryzys w Sudanie spowodował wysiedlenie ponad 6 mln osób, oprócz 3 mln już przesiedlonych w Sudanie. Do końca 2023 r. do krajów sąsiadujących przesiedlono ponad 1,5 mln osób. Na pomoc humanitarną w Czadzie, Sudanie Południowym i Etiopii uruchomiono 30 mln EUR.
W Afryce Subsaharyjskiej UE wzmocniła swoje partnerstwa z kluczowymi krajami pochodzenia, tranzytu i przeznaczenia w celu zapewnienia wsparcia we wszystkich aspektach migracji i przymusowych wysiedleń.
UE rozpoczęła dialog na temat migracji z Bangladeszem i Pakistanem, aby wesprzeć dyskusje rządowe, pogłębić międzypaństwowy dialog na temat polityki migracyjnej oraz przyczynić się do zacieśnienia międzynarodowej współpracy w dziedzinie migracji. Tematem dyskusji było również uruchomienie partnerstw w zakresie talentów.
UE utrzymała również czołową rolę w działaniach podejmowanych na świecie w reakcji na kryzys w Wenezueli. W marcu była współorganizatorem konferencji w sprawie solidarności z Wenezuelą, podczas której pozyskano 815 mln EUR.
Sprawowanie rządów, pokój, bezpieczeństwo i prawa człowieka
UE nadal umacniała i rozwijała prawa człowieka i demokrację za pomocą swoich narzędzi wielostronnych, regionalnych i dwustronnych oraz współpracowała z organami pozarządowymi.
Poczyniła postępy w realizacji trzeciego unijnego planu działania w sprawie równości płci() w kwestii poprawy ochrony przed przemocą ze względu na płeć, wspierania włączenia kobiet w budowanie bezpieczeństwa i pokoju, promowania udziału w życiu publicznym oraz zwiększenia dostępu do wysokiej jakości edukacji, opieki zdrowotnej i ochrony socjalnej.
W ramach podejścia opartego na powiązaniu między aspektami humanitarnymi a rozwojowymi i pokojowymi() UE zastosowała silniejsze i bardziej ukierunkowane podejście do uwrażliwienia na konflikty, na przykład poprzez podejmowanie inicjatyw i wspieranie różnych działań mających na celu zapobieganie terroryzmowi, brutalnemu ekstremizmowi i radykalizacji postaw oraz zwalczanie tych zjawisk.
W ramach swoich działań humanitarnych, rozwojowych, pokojowych, związanych z bezpieczeństwem i dyplomatycznych oraz wspólnie ze swoimi państwami członkowskimi Unia Europejska jest zobowiązana do priorytetowego traktowania kwestii ochrony, dobrostanu i wzmocnienia pozycji dzieci dotkniętych konfliktami zbrojnymi, z uwzględnieniem ich szczególnych potrzeb i podatności, bez dyskryminacji z jakiegokolwiek powodu.
W 2023 r. UE rozmieściła 14 cywilnych misji w ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony na Bliskim Wschodzie, w Afryce, w Europie Południowo-Wschodniej i Wschodniej oraz na Kaukazie Południowym. Nadal wspierała również pokój i bezpieczeństwo w Sahelu, w Rogu Afryki, na Bliskim Wschodzie, w Azji Środkowej, w Zatoce Perskiej, na Bałkanach Zachodnich i na Zakaukaziu w ramach prac 10 specjalnych przedstawicieli UE oraz za pośrednictwem programów współpracy.
W czerwcu 2023 r. uruchomiono sieć koordynacyjną inicjatywy Drużyny Europy na rzecz demokracji, składającą się z 14 państw członkowskich i organów pozarządowych. Ustanowiono globalną inicjatywę przeciw bezkarności, mającą na celu zwiększenie globalnych możliwości i poprawę koordynacji w zakresie monitorowania oraz ujawniania zbrodni międzynarodowych i najpoważniejszych naruszeń praw człowieka, a także dążenia do pociągnięcia sprawców do odpowiedzialności.
Kluczowym narzędziem wzmacniania instytucji demokratycznych i przestrzegania zasad praworządności jest obserwacja wyborów przez UE. W 2023 r. UE rozmieściła 15 misji dotyczących wyborów (misje obserwacji wyborów, misje ekspertów ds. wyborów i misje powyborcze) oraz wspierała organy pozarządowe monitorujące procesy wyborcze.
Rok 2023 był pierwszym rokiem wdrażania Planu działania na rzecz młodzieży w ramach działań zewnętrznych UE (2022–2027), który stawia młodych ludzi w centrum działań zewnętrznych UE jako uczestników pozytywnych zmian. W delegaturach UE utworzono ponad 30 Młodzieżowych Rad Konsultacyjnych.
GLOBALNY ZASIĘG
Afryka Subsaharyjska
UE jest najważniejszym partnerem Afryki w wielu obszarach – od handlu, inwestycji i bezpieczeństwa po transformację ekologiczną i cyfrową. UE poparła wniosek Unii Afrykańskiej o stałe członkostwo w grupie G-20, a tym samym pomogła jej w pełni zintegrować się z tym wielostronnym forum.
W Afryce Środkowej UE rozpoczęła wdrażanie nowej strategii na rzecz regionu Wielkich Jezior, przyjętej w lutym 2023 r., i nadal wspierała trudny proces transformacji w Czadzie. Podczas wyborów powszechnych w grudniu 2023 r. wysłała do Demokratycznej Republiki Konga (DR Konga) misję ekspertów ds. wyborów.
W regionie Afryki Południowej i Oceanu Indyjskiego UE zacieśniła swoje partnerstwa i zorganizowała spotkania ministerialne z RPA i Angolą oraz podpisała z Angolą pierwszą na świecie umowę o ułatwieniach w zrównoważonych inwestycjach.
UE uruchomiła również projekt Korytarza Lobito Global Gateway łączącego Angolę, Zambię i DR Konga, mający na celu wspieranie inwestycji w infrastrukturę, wdrażanie środków ułatwiających handel i tranzyt, wspieranie rozwoju gospodarczego oraz tworzenie lokalnej wartości dodanej i miejsc pracy.
W Afryce Wschodniej UE działa w ramach inicjatywy na rzecz Rogu Afryki, regionalnej inicjatywy prowadzonej przez ministrów finansów, której celem jest promowanie regionalnej integracji gospodarczej przy wsparciu partnerów będących darczyńcami(). Wkład UE w tę inicjatywę wynosi około 1 mld EUR. UE podpisała ponadto umowę o partnerstwie gospodarczym z Kenią, aby zacieśnić współpracę gospodarczą, polityczną i środowiskową.
UE uruchomiła inicjatywę w zakresie bezpieczeństwa i obrony, aby pomóc zachodnioafrykańskim krajom Zatoki Gwinejskiej w przeciwdziałaniu rozprzestrzenianiu się zagrożeń z Sahelu na państwa nadbrzeżne Afryki Zachodniej. Inicjatywa łączy zapobieganie, stabilizację, bezpieczeństwo, rozwój gospodarczy i pomoc humanitarną zgodnie z potrzebami wyrażonymi przez kraje partnerskie.
Azja i Pacyfik
W 2023 r. poczyniono postępy w realizacji planu działania UE-ASEAN (Stowarzyszenie Narodów Azji Południowo-Wschodniej) na rzecz wdrożenia partnerstwa strategicznego (2023–2027), który to plan poddano przeglądowi podczas konferencji po spotkaniu ministerialnym ASEAN w lipcu w Dżakarcie. We wrześniu na Forum Indo-Pacyfiku ASEAN UE przedstawiła 22 inicjatywy Global Gateway.
Przyspieszono negocjacje w sprawie umowy o wolnym handlu z Indonezją i wznowiono negocjacje z Tajlandią, a także rozpoczęto negocjacje w sprawie umowy o handlu cyfrowym z Singapurem.
UE ściśle współpracowała z przewodniczącą ASEAN Indonezją w celu uregulowania sytuacji w Mjanmie/Birmie i nieprzerwanie wspierała pięciopunktowy konsensus ASEAN w dążeniu do przezwyciężenia tego kryzysu.
W Afganistanie rozpoczęto przegląd podstawowych potrzeb i pomocy humanitarnej oraz opracowano zestaw wytycznych uwzględniających nadrzędną zasadę kobiety dla kobiet, co umożliwiło UE kontynuowanie działań wspierających ludność Afganistanu.
W czerwcu 2023 r. powołano pierwszego w historii Specjalnego Przedstawiciela Unii Europejskiej w Zatoce Perskiej, a w październiku w Maskacie odbyło się 27. posiedzenie Wspólnej Rady UE–RWPZ (Rada Współpracy Państw Zatoki), które przyniosło bardzo pozytywne rezultaty.
We wrześniu 2023 r. UE przyjęła dwa wkłady w regionalne inicjatywy Drużyny Europy w Azji Środkowej, dotyczące, odpowiednio, łączności cyfrowej i wody oraz energii i zmiany klimatu, każda o wartości 20 mln EUR.
W kwietniu 2023 r. UE uruchomiła program Copernicus na Filipinach i przeznaczyła 10 mln EUR na filipińską inicjatywę Drużyny Europy w zakresie połączeń cyfrowych.
Obie Ameryki i Karaiby
W czerwcu 2023 r. Komisja i wysoki przedstawiciel przyjęli wspólny komunikat pt. „Nowy program na rzecz stosunków między UE a Ameryką Łacińską i Karaibami”(), w którym opowiedzieli się za pogłębionym i unowocześnionym partnerstwem dzięki większemu zaangażowaniu politycznemu, w szczególności ze Wspólnotą Państw Ameryki Łacińskiej i Karaibów (CELAC).
Szczyt UE–CELAC, który odbył się w lipcu w Brukseli, po raz pierwszy od ośmiu lat zgromadził przywódców wszystkich krajów z obu regionów, którzy zobowiązali się do odnowienia i unowocześnienia partnerstwa międzyregionalnego. Przedstawiono plan działania UE–CELAC na lata 2023–2025, a przy okazji szczytu odbyło się spotkanie przywódców UE–Karaiby.
Podczas szczytu, w ramach podejścia „Drużyna Europy”, UE przedstawiła również program inwestycyjny Global Gateway dla tego regionu o wartości 45 mld EUR do 2027 r., obejmujący różne obszary, w tym energię odnawialną, transport, transformację cyfrową i innowacje farmaceutyczne.
Uzgodniono protokoły ustaleń w sprawie pogłębienia współpracy w dziedzinie energii z Urugwajem i Argentyną oraz w sprawie współpracy w dziedzinie surowców krytycznych z Argentyną i Chile. W grudniu, po pięciu latach negocjacji, podpisano zaawansowaną umowę ramową między UE a Chile, która jest najnowocześniejszą jak dotychczas i najbardziej ambitną umową z krajem Ameryki Łacińskiej i Karaibów.
Największym odbiorcą pomocy UE w regionie Karaibów jest Haiti. W 2023 r. 5,2 mln Haitańczyków znalazło się w tragicznej sytuacji humanitarnej, a 1,9 mln z nich wymagało ochrony.
Region objęty europejską polityką sąsiedztwa
We wschodnim sąsiedztwie UE rok 2023 był zdominowany przez wojnę napastniczą Rosji przeciwko Ukrainie. W tym samym roku jednak UE pogłębiła również stosunki z krajami partnerskimi, czego kulminacją była grudniowa decyzja o rozpoczęciu negocjacji akcesyjnych z Ukrainą i Mołdawią (którym przedstawiono również pakiet wsparcia, aby zaradzić wpływowi rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie na Mołdawię i przybliżyć ten kraj do UE) oraz nadaniu Gruzji statusu kraju kandydującego.
Doroczne spotkanie ministrów spraw zagranicznych Partnerstwa Wschodniego w grudniu potwierdziło słuszność programu „odbudowa, odporność i reformy” oraz jego znaczenie dla współpracy regionalnej.
Do grudnia 2023 r. w ramach planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego uruchomiono inwestycje o wartości 7,5 mld EUR w pięciu obszarach priorytetowych: gospodarka i rozbudowa połączeń; praworządność i bezpieczeństwo; środowisko i klimat; transformacja cyfrowa oraz sprawiedliwe i integracyjne społeczeństwa.
W następstwie operacji wojskowej Azerbejdżanu w Górskim Karabachu we wrześniu 2023 r., która spowodowała przesiedlenie 100 tys. karabaskich Ormian i konieczność ich przyjęcia w Armenii, Komisja zapewniła Armenii nadzwyczajne i długoterminowe wsparcie, obejmujące pakiety pomocy humanitarnej, wsparcie budżetowe, dalsze inwestycje za pośrednictwem planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego oraz zmianę przeznaczenia programów dwustronnych i regionalnych.
Sytuacja w południowym sąsiedztwie była nadal niestabilna. Ataki terrorystyczne Hamasu na Izrael 7 października 2023 r. i ich następstwa przyczyniły się do długotrwałej niestabilności regionu. Pomimo trudnej sytuacji UE nadal wykazywała zaangażowanie we wspieranie swoich partnerów w regionie.
W ramach planu gospodarczo-inwestycyjnego dla południowych sąsiadów do grudnia 2023 r. uruchomiono 23,8 mld EUR na inwestycje w strategicznych obszarach priorytetowych w sektorach zrównoważonej energii, wody i infrastruktury.
Na szczeblu regionalnym, ze względu na sytuację po 7 października, przełożono spotkanie ministerialne UE–południowe sąsiedztwo 2023, pierwotnie planowane na 27 listopada, a podczas ósmego Forum Regionalnego Unii dla Śródziemnomorza (Barcelona, 27 listopada 2023 r.) skoncentrowano się na sytuacji w Izraelu i Strefie Gazy.
UE udzieliła pilnej pomocy humanitarnej najbardziej potrzebującym cywilom w Strefie Gazy i czterokrotnie zwiększyła swoją pomoc humanitarną w 2023 r. do ponad 100 mln EUR. W grudniu przyjęto pakiet pomocy w wysokości 118,4 mln EUR w celu wsparcia Palestyńskiej Władzy Narodowej.
UE jako całość pozostaje głównym darczyńcą pomocy humanitarnej dla Syrii. W 2023 r. zorganizowała dwie ważne konferencje darczyńców(), podczas których zebrano ponad 16,6 mld EUR.
Bałkany Zachodnie i Turcja
Kluczowymi ramami politycznymi dla wypłaty środków z IPA III są plan gospodarczo-inwestycyjny oraz Zielony program działań dla Bałkanów Zachodnich.
Plan gospodarczo-inwestycyjny jest w dużej mierze wdrażany za pomocą ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich, które łączą fundusze Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA) z pożyczkami na wsparcie konwergencji społeczno-gospodarczej.
Do grudnia 2023 r. rada ds. ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich zatwierdziła 59 sztandarowych inwestycji w ramach planu gospodarczo-inwestycyjnego na łączną kwotę 8,9 mld EUR, w tym dotacje w ramach IPA w wysokości 2,6 mld EUR.
W listopadzie Komisja Europejska zaproponowała nowy plan wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich wraz z Instrumentem Wsparcia Reform i Wzrostu Gospodarczego o wartości 6 mld EUR, którego celem jest przyspieszenie integracji partnerów z Bałkanów Zachodnich z UE przez zaoferowanie niektórych korzyści wynikających z członkostwa w UE przed przystąpieniem do UE oraz przez przyspieszenie reform dotyczących podstaw procesu przystąpienia do UE.
UE kontynuowała również wdrażanie pakietu wsparcia energetycznego o wartości 1 mld EUR ogłoszonego w grudniu 2022 r. w celu złagodzenia bezpośrednich skutków kryzysu energetycznego i przyspieszenia transformacji energetycznej w regionie w perspektywie krótko- i średnioterminowej.
W 2023 r. UE i Turcja nadal ponownie angażowały się w kluczowe obszary będące przedmiotem wspólnego zainteresowania. W listopadzie 2023 r. Komisja i wysoki przedstawiciel przedstawili wspólny komunikat w sprawie stanu stosunków politycznych, gospodarczych i handlowych UE–Turcja(), w którym zaproponowano Radzie Europejskiej konkretne działania mające na celu pobudzenie współpracy w kluczowych obszarach. Po katastrofalnych trzęsieniach ziemi w lutym 2023 r. międzynarodowa konferencja darczyńców, zorganizowana przez Komisję i szwedzką prezydencję w Radzie UE, zaowocowała zobowiązaniami w wysokości 7 mld EUR. Gwarancja zapewniona przez Komisję Europejską umożliwiła przyznanie Turcji – za pośrednictwem tureckiej platformy inwestycyjnej – kredytu ramowego na odbudowę po trzęsieniu ziemi. Oczekuje się, że umowa o kredyt z EBI wygeneruje około 1,55 mld EUR na inwestycje w regionach dotkniętych skutkami trzęsienia ziemi.
Kraje i terytoria zamorskie (KTZ)
KTZ mają szczególne powiązania konstytucyjne z trzema państwami członkowskimi UE (Danią, Francją i Niderlandami) oraz odgrywają coraz bardziej strategiczną rolę dla UE jako ambasadorzy w swoich regionach. Posiadają one również znaczne aktywa, takie jak rozległe wyłączne strefy ekonomiczne, i infrastrukturę strategiczną.
W Grenlandii dąży się do zwiększenia w nadchodzących latach udziału energii odnawialnej w publicznych dostawach energii elektrycznej do 90 %. Od 2023 r. UE zamierza również współpracować z Grenlandią w dziedzinie surowców, które mają kluczowe znaczenie dla transformacji w kierunku czystej energii. W listopadzie 2023 r. UE i Grenlandia podpisały protokół ustaleń ustanawiający partnerstwo w zakresie zrównoważonych łańcuchów wartości surowców.
Aby przyczynić się do rozwoju gospodarczego i społecznego KTZ oraz pomóc w sprostaniu wyzwaniom takim jak zmiana klimatu i utrata różnorodności biologicznej, na lata 2021–2027 UE przeznaczyła wsparcie finansowe dla KTZ w wysokości 500 mln EUR.
W 2023 r. dzięki unijnej operacji wsparcia budżetowego „Wzmocnienie pozycji młodzieży w celu pobudzenia zrównoważonego rozwoju wyspy” przeszkolono 421 młodych ludzi w Saint-Pierre i Miquelon – francuskim KTZ na Atlantyku – oraz pobudzono przedsiębiorczość i zatrudnienie wśród młodych ludzi.