KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 11.9.2024

COM(2024) 404 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Sprawozdanie na temat stanu unii energetycznej na 2024 r.







(na podstawie rozporządzenia (UE) 2018/1999 w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu)

1.WPROWADZENIE

Polityka energetyczna ma kluczowe znaczenie dla europejskiej konkurencyjności, bezpieczeństwa i dekarbonizacji na rzecz osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r., a także dla osiągnięcia celów dotyczących eliminacji zanieczyszczeń, ochrony różnorodności biologicznej i gospodarki o obiegu zamkniętym. UE wprowadziła w ramach Europejskiego Zielonego Ładu stabilne i ambitne ramy polityki energetycznej, które odzwierciedlają fakt, że energetyka odpowiada za około 75 % emisji gazów cieplarnianych.

W latach 2023 i 2024 Komisja ujednoliciła ramy polityki, aby zrealizować zobowiązania międzynarodowe oraz cele Unii w zakresie energii i klimatu. Zawierając porozumienia polityczne w sprawie najistotniejszych dokumentów ustawodawczych, które wchodzą w skład pakietu „Gotowi na 55” 1 , Unia Europejska wytyczyła jasną ścieżkę, aby osiągnąć cele na rok 2030.

Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie i wykorzystywanie energii jako broni zagrażają bezpieczeństwu energetycznemu Europy, a tym samym jej bezpieczeństwu gospodarczemu. W odpowiedzi UE uruchomiła plan REPowerEU, aby stopniowo uniezależnić się od rosyjskich paliw kopalnych, a także podjęła działania nadzwyczajne, które zmierzają do osiągnięcia bezpieczeństwa energetycznego i stabilizacji rynków.

W ciągu ostatnich kilku lat w rekordowym tempie budowano instalacje wytwarzające energię ze źródeł odnawialnych. UE zmniejszyła również zależność od rosyjskiego gazu ziemnego, a oszczędność energii przełożyła się na niższe zużycie. Przed bezpieczeństwem energetycznym UE wciąż jednak stoją wyzwania, od uzależnienia od importu i zagrożeń dla bezpieczeństwa, po rosnące zagrożenia związane ze zmianą klimatu i degradacją środowiska. Przed przemysłem europejskim stoi poważne wyzwanie dla konkurencyjności ze względu na rosnącą konkurencję ze strony Chin, duże różnice w cenach energii w porównaniu z innymi konkurentami przemysłowymi, takimi jak Stany Zjednoczone, oraz potencjalne strategiczne zależności od czystych technologii energetycznych. Obywatele borykają się również z wysokimi rachunkami za energię, co w połączeniu z rosnącymi kosztami utrzymania jeszcze bardziej zmniejsza ich siłę nabywczą.

Należy ponadto jeszcze bardziej zwiększyć tempo realizacji celów UE w zakresie efektywności energetycznej i odnawialnych źródeł energii, aby zapewnić ich osiągnięcie.

Przejście na czystą energię ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia przedsiębiorstwom i Europejczykom bezpiecznej, zrównoważonej, konkurencyjnej i przystępnej cenowo energii, aby utrzymać przemysł (w szczególności sektory przemysłu i transportu, w których redukcja emisji jest problematyczna, a także sektory czystych technologii) i wysokiej jakości miejsca pracy w UE, a także dla bezpieczeństwa gospodarczego Europy. Ogólny kontekst geoekonomiczny wymaga, aby Komisja i UE uzyskały konkretne rezultaty.

Aby osiągnąć neutralność klimatyczną do 2050 r., UE wyznaczyła pośredni cel na 2030 r. zakładający redukcję emisji gazów cieplarnianych netto o co najmniej 55 % w porównaniu z 1990 r. 2 w postaci pełnych ram polityki energetycznej i klimatycznej „Gotowi na 55”, a Komisja Europejska zaleciła pośredni cel klimatyczny na 2040 r. na poziomie 90 % 3 . W ramach naszego zobowiązania, aby stać się pierwszym kontynentem neutralnym dla klimatu do 2050 r., Unia Europejska i jej państwa członkowskie pracują nad osiągnięciem celów w zakresie klimatu i energii na 2030 r., co przyniesie Europejczykom i przedsiębiorstwom widoczne korzystne skutki.

W rocznym sprawozdaniu na temat stanu unii energetycznej zmierzono postępy UE w osiągnięciu celów unii energetycznej, planu REPowerEU i transformacji w kierunku czystej energii zgodnie z celami w zakresie energii i klimatu.

Po zeszłorocznym sprawozdaniu na temat stanu unii energetycznej 4 , które dotyczyło wyzwań i osiągnięć w latach 2020–2023, w tegorocznym sprawozdaniu zawarto aktualne informacje na temat tego, w jaki sposób UE z powodzeniem podjęła działania w odpowiedzi na bezprecedensowy rozwój sytuacji i wyzwania w ostatnim roku kadencji obecnej Komisji. Sprawozdanie składa się z dwóch części. Pierwsza część pokazuje, w jaki sposób ambitne cele w zakresie energii i klimatu w ramach Europejskiego Zielonego Ładu i planu REPowerEU posłużyły jako podstawa unijnej strategii reagowania kryzysowego. Przedstawiono w niej również działania mające na celu zwiększenie konkurencyjności przemysłu europejskiego. W drugiej części przeanalizowano stan wdrożenia unii energetycznej we wszystkich jej pięciu wymiarach: obniżenia emisyjności; efektywności energetycznej; bezpieczeństwa energetycznego; wewnętrznego rynku energii; badań naukowych, innowacji i konkurencyjności.

Stan unii energetycznej – najważniejsze osiągnięcia -UE przyjęła wszystkie kluczowe dokumenty dotyczące energii i klimatu w ramach pakietu „Gotowi na 55”, z uwzględnieniem zmian wynikających z planu REPowerEU, aby szybko się uniezależnić, a także przegląd EU ETS, który ma obecnie zastosowanie do emisji z transportu morskiego, zmienia przepisy dotyczące przydziału bezpłatnych uprawnień, zachęcając do dekarbonizacji przemysłu, oraz zobowiązuje państwa członkowskie do wydatkowania wszystkich dochodów na cele związane z klimatem i energią. -Emisje gazów cieplarnianych w UE spadły już o 32,5 % 5 w porównaniu z 1990 r., podczas gdy w tym samym okresie gospodarka UE wzrosła o ok. 67 %, co oznacza, że wzrost jest niepowiązany z emisjami. -W przypadku emisji objętych systemem ETS dane, które państwa członkowskie UE zgłosiły do 2 kwietnia 2024 r., wskazują na spadek emisji o 15,5 % w 2023 r. w porównaniu z poziomem z 2022 r. Wraz z tą zmianą emisje objęte ETS są obecnie o około 47 % niższe od poziomu z 2005 r. i są na dobrej drodze, aby osiągnąć cel na 2030 r., który przewiduje zmniejszenie emisji o 62 %. -Środki na szczeblu unijnym i krajowym opłaciły się, a ceny energii elektrycznej i gazu drastycznie spadły w porównaniu z wartościami szczytowymi w 2022 r., zarówno na rynkach hurtowych, jak i detalicznych. Utrzymują się one jednak na wysokim poziomie. -W okresie od sierpnia 2022 r. do maja 2024 r. UE udało się zmniejszyć zapotrzebowanie na gaz o 18 %. Pozwoliło to zaoszczędzić około 138 miliardów metrów sześciennych (mld m³) gazu. W związku z sankcjami UE, które zakazują przywozu drogą morską rosyjskiej surowej ropy naftowej i rafinowanych produktów naftowych, a także rosyjskiego węgla, przywóz rosyjskiego gazu (rurociągowego i LNG) spadł z 45 % całkowitego przywozu gazu do UE w 2021 r. do zaledwie 18 % do sierpnia 2024 r. -UE zwróciła się do innych dostawców międzynarodowych, aby szybko zastąpić rosyjskie dostawy gazu i zapewnić Europie bezpieczeństwo energetyczne w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Norwegia i Stany Zjednoczone stały się największymi dostawcami gazu do UE – odpowiednio gazu rurociągowego i LNG – odpowiadając za 34 % i 18 % przywozu gazu do UE w pierwszej połowie 2024 r.  -W latach 2022–2024 uruchomiono rekordową liczbę dwunastu nowych terminali LNG i wdrożono sześć projektów rozbudowy istniejących terminali. Ogólnie rzecz biorąc, oczekuje się, że do 2024 r. zwiększą one zdolność przywozu LNG do UE o 70 mld m³, do 284 mld m³. -Unijna platforma energetyczna przyczyniła się do osiągnięcia celów UE w zakresie dywersyfikacji. W latach 2023–2024 zachęciła ona ponad 180 przedsiębiorstw do składania ofert i połączyła europejskich nabywców z dostawcami zewnętrznymi, dzięki czemu zakupiono ponad 75 mld m³ gazu ziemnego. -Na dzień 1 kwietnia 2024 r. magazyny gazu UE były wypełnione w 59 %, osiągając rekordowo wysoki poziom na koniec sezonu zimowego; 19 sierpnia 2024 r. UE osiągnęła cel w zakresie magazynowania gazu na poziomie 90 %, dwa miesiące przed terminem przypadającym na 1 listopada. -W listopadzie 2023 r. Komisja przyjęła pierwszą unijną listę projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania i projektów będących przedmiotem wzajemnego zainteresowania 6 , aby wesprzeć tworzenie w całej Europie sieci infrastruktury, która jest dostosowana do naszych ambitnych celów dywersyfikacji i dekarbonizacji.  -Przedłożono unijny plan działania na rzecz sieci, który dotyczy kluczowych wyzwań związanych z rozbudową, cyfryzacją i lepszym wykorzystaniem sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej w UE. -Akt w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie i akt w sprawie surowców krytycznych, które weszły w życie w 2024 r., pomogą poprawić odporność łańcucha dostaw dzięki zdywersyfikowanym źródłom zaopatrzenia i stworzą solidną krajową bazę produkcyjną dla technologii neutralnych emisyjnie. Nowe zharmonizowane przepisy UE dotyczące ekoprojektu przyczynią się również do obniżenia kosztów energii dla europejskich przedsiębiorstw i obywateli. -Energia wiatrowa wyprzedziła gaz, stając się drugim największym, za energią jądrową, źródłem energii elektrycznej w UE. W 2023 r. zainstalowano 56 GW nowych mocy w zakresie energii słonecznej, a UE osiągnęła kolejny rekordowy poziom – po dodatkowych 40 GW, które zainstalowano w 2022 r. Łączna moc zainstalowana lądowej i morskiej energii wiatrowej w UE wyniosła 221 GW (201 GW na lądzie; 19 GW na morzu), przy czym w 2023 r. zainstalowano 16 GW 7 . -Europejski Bank Wodoru, finansowany z funduszu innowacyjnego unijnego systemu handlu uprawnieniami do emisji, został utworzony i przeprowadził pierwszą udaną rundę aukcji UE, przyznając blisko 720 mln EUR siedmiu projektom związanym z wodorem odnawialnym w Europie. -Na początku lutego Komisja uruchomiła europejski sojusz przemysłowy na rzecz małych reaktorów modułowych, który przyspieszy opracowywanie, demonstrację i wdrażanie pierwszych projektów dotyczących małych reaktorów modułowych w UE do początku 2030 r. -W październiku 2023 r. Komisja opublikowała komunikat w sprawie zmiany europejskiego strategicznego planu w dziedzinie technologii energetycznych, który jest głównym instrumentem wdrażania filaru unii energetycznej dotyczącego badań naukowych, innowacji i konkurencyjności. -Jeżeli chodzi o realizację krajowych planów odbudowy i zwiększania odporności, do połowy czerwca 2024 r. UE wypłaciła państwom członkowskim ponad 240 mld EUR na wdrożenie środków przewidzianych w ich planach. Od czasu uruchomienia Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności państwa członkowskie otrzymały ponad 184 mld EUR na wsparcie reform i inwestycji związanych z energią. -Programy polityki spójności na lata 2021–2027 nadal zapewniały kluczowe wsparcie dla inwestycji w sektorze energetycznym, przy czym na priorytety unii energetycznej przeznaczono łącznie 83 mld EUR (włączając w to współfinansowanie krajowe). Fundusze polityki spójności mogą dodatkowo wspierać czyste technologie za pośrednictwem Platformy na rzecz Technologii Strategicznych dla Europy. -Środki wsparcia wprowadzone, aby zapewnić gospodarstwom domowym i przedsiębiorstwom pomoc w obliczu wysokich cen energii, pomogły złagodzić wpływ kryzysu energetycznego na koszty utrzymania. -Chociaż ocena projektów zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu (KPEiK) w grudniu 2023 r. pokazała, że państwa członkowskie są zdecydowane zintensyfikować działania na szczeblu krajowym i regionalnym, aby osiągnąć cele pakietu „Gotowi na 55” i planu REPowerEU, istnieją luki w poziomie ambicji, w tym wąskie gardła i brakujące połączenia dla zintegrowanej infrastruktury w dążeniu do osiągnięcia celów Unii na 2030 r. oraz zwiększenia odporności na skutki zmiany klimatu. Komisja wydała zalecenia i ściśle współpracuje z państwami członkowskimi, aby wesprzeć terminowe osiągnięcie celów Unii na 2030 r., które zawarto w ostatecznej wersji zaktualizowanych KPEiK. -Wspieranie Ukrainy, w tym jej sektora energetycznego, w dalszym ciągu jest głównym priorytetem Komisji i wszystkich 27 państw członkowskich. Szacuje się, że Unijny Mechanizm Ochrony Ludności zapewnił Ukrainie wsparcie w wysokości 900 mln EUR. Fundusz Wsparcia Energetyki Ukrainy stał się kluczowym narzędziem wsparcia w zamawianiu urządzeń energetycznych, czego przykładem jest dostawa tysięcy agregatów prądotwórczych i transformatorów elektroenergetycznych. Do sierpnia 2024 r. w ramach funduszu uruchomiono ponad 500 mln EUR. Unijny Instrument na rzecz Ukrainy z budżetem 50 mld EUR, oparty na Planie Ukrainy, zapewni spójne finansowanie, aby wesprzeć odbudowę Ukrainy i wzmocnić zrównoważony wzrost gospodarczy do 2027 r., a odrębne finansowanie w wysokości 96 mln EUR na rzecz Funduszu Wsparcia Energetyki Ukrainy z dodatkowymi środkami na zimę 2024 r. zapewni wsparcie systemu energetycznego Ukrainy. -UE kontynuowała międzynarodowe wysiłki w zakresie dyplomacji energetycznej i klimatycznej, aby zdywersyfikować import energii i zacieśnić stosunki z partnerami międzynarodowymi oraz wspierać partnerów w transformacji i dostępie do energii. UE ogłosiła na COP28 globalne zobowiązanie do trzykrotnego zwiększenia mocy wytwórczej energii ze źródeł odnawialnych i podwojenia tempa poprawy efektywności energetycznej do 2030 r., które zatwierdziły 132 kraje, a jego cele uznano w decyzji w sprawie pierwszego globalnego przeglądu. UE zobowiązała się ponadto na COP28 do stopniowego wycofywania nieskutecznych dopłat do paliw kopalnych i zapowiedziała zobowiązanie „Drużyny Europy” do przeznaczenia ponad 20 mld EUR na afrykańsko-unijną inicjatywę „Zielona energia” 8 w ramach pakietu inwestycyjnego Global Gateway Afryka–Europa. Jednocześnie 25 krajów, w tym 12 państw członkowskich, zobowiązało się również do potrojenia mocy wytwórczej energii jądrowej do 2050 r. -UE przewodzi ogólnoświatowym staraniom na rzecz ograniczenia emisji metanu z sektora energetycznego poprzez globalne zobowiązanie dotyczące metanu. Na COP29 uruchomiono inicjatywę dotyczącą obniżania poziomu metanu organicznego (LOW-Methane), która odnosi się do emisji metanu z sektora odpadów. Ponadto UE wciąż odgrywa bardzo dużą rolę w ramach inicjatywy „Mission Innovation”, która jest kluczowym globalnym forum pobudzenia działalności i inwestycji w badania, rozwój technologiczny i demonstracje, aby czysta energia była przystępna cenowo, atrakcyjna i dostępna dla wszystkich. -Podobnie UE odegrała kluczową rolę w przyjęciu globalnych ram różnorodności biologicznej z Kunmingu/Montrealu, aby zaradzić utracie różnorodności biologicznej, która jest niezbędna dla łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej.

2.ZAPEWNIENIE BEZPIECZNEJ I KONKURENCYJNEJ TRANSFORMACJI ENERGETYCZNEJ I KLIMATYCZNEJ ZA POŚREDNICTWEM EUROPEJSKIEGO ZIELONEGO ŁADU I PLANU REPOWEREU

W maju 2022 r. Komisja, przyjmując plan REPowerEU , odpowiedziała na wezwanie Rady Europejskiej, aby jak najszybciej zmniejszyć zależność Europy od importu energii z Rosji. Miało to na celu szybkie zmniejszenie zależności UE od paliw kopalnych z Rosji nie tylko poprzez oszczędność energii i dywersyfikację dostaw, ale w szczególności poprzez działanie na rzecz długoterminowego celu, jakim jest przyspieszenie transformacji w kierunku czystej energii poprzez usprawnienie wdrażania odnawialnych źródeł energii i środków w zakresie efektywności energetycznej i połączenie sił, aby osiągnąć bardziej odporny system energetyczny i prawdziwą unię energetyczną. Obywatele EU wystąpili z takim samym postulatem w kontekście Konferencji w sprawie przyszłości Europy 9 .

Jednocześnie UE przyjęła większość dokumentów dotyczących klimatu i energii w ramach pakietu „Gotowi na 55” i planu REPowerEU, umożliwiając osiągnięcie rozwiniętych w ramach REPowerEU celów Unii w dziedzinie klimatu i energii na 2030 r. Ma to kluczowe znaczenie, aby Europa w dalszym ciągu czyniła postępy na drodze do neutralności klimatycznej i przystosowania się do zmiany klimatu zgodnie z Europejskim prawem o klimacie oraz aby poprawić odporność, konkurencyjność i autonomię strategiczną gospodarki UE w obliczu globalnego wyścigu czystych technologii. Ponadto Komisja wspierała 10  za pośrednictwem Instrumentu Wsparcia Technicznego 17 państw członkowskich we wdrażaniu REPowerEU poprzez określenie reform i inwestycji wspomagających stopniowe uniezależnienie się od przywozu paliw kopalnych z Rosji.

Dzięki już podjętym działaniom oraz jedności i determinacji w radzeniu sobie z kryzysem UE osiągnęła dotychczas wspólnie wyniki lepsze niż zakładane w odniesieniu do większości krótkoterminowych celów REPowerEU, takie jak drastyczne ograniczenie przywozu z Rosji, a także podjęła w odpowiednim czasie działania stanowiące solidną podstawę, aby osiągnąć średnio- i długoterminowe cele Europejskiego Zielonego Ładu. Pomimo zwiększonych ambicji nadal potrzebne są jednak wysiłki zgodnie z dokonaną przez Komisję oceną projektów zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu przedłożonych w 2023 r. W ocenie wskazano lukę w poziomie ambicji, która dotyczyła celów w zakresie klimatu, energii ze źródeł odnawialnych i efektywności energetycznej na 2030 r. 11 Ponadto do tej pory tylko 10 państw członkowskich przedłożyło swoje ostateczne plany, co budzi poważne obawy.

2.1.Oszczędzenie energii i ograniczenie przywozu rosyjskich paliw kopalnych

Natychmiastowe działania skupiły się na oszczędzaniu energii i poprawie efektywności energetycznej jako najczystszej i najtańszej metody przezwyciężenia kryzysu energetycznego. Działania podjęte w ramach REPowerEU umożliwiły jeden z najbardziej gwałtownych spadków zapotrzebowania na gaz w historii.

Równolegle z sankcjami UE, które zakazują przywozu drogą morską rosyjskiej surowej ropy naftowej i rafinowanych produktów naftowych 12 , a także rosyjskiego węgla, przywóz rosyjskiego gazu (rurociągowego i LNG) spadł z 45 % całkowitego przywozu gazu do UE w 2021 r. do zaledwie 18 % w pierwszej połowie 2024 r. (ze 150,2 do 25,4 mld m³), a roczny przywóz w 2023 r. spadł o 72 % od 2021 r. Dzięki tym znaczącym osiągnięciom UE jest na dobrej drodze do jak najszybszego wycofania przywozu paliw kopalnych z Rosji. Ma to również duży wpływ na Rosję, której dochody ze sprzedaży zarówno gazu rurociągowego, jak i LNG do UE spadły o ponad 70 % od szczytu kryzysu w 2022 r. Niedawno podjęto działania wymierzone konkretnie w przychody Rosji z LNG. W następstwie 14. pakietu sankcji, który przyjęto 24 czerwca 2024 r., UE zabroni ponownego załadunku rosyjskiego LNG na swoim terytorium do celów operacji przeładunku do państw trzecich oraz zakaże nowych inwestycji, a także dostarczania towarów, technologii i świadczenia usług w celu ukończenia rosyjskich trwających projektów LNG, takich jak „Arctic LNG 2” i „Murmańsk LNG”.

UE przekroczyła dobrowolny cel, jakim jest zmniejszenie zapotrzebowania na gaz o 15 %, określony w rozporządzeniu nadzwyczajnym w sprawie unijnych skoordynowanych środków zmniejszających zapotrzebowanie na gaz 13 . Ogólnie rzecz biorąc, od sierpnia 2022 r. do maja 2024 r. UE zmniejszyła zapotrzebowanie na gaz o 18 %, oszczędzając 138 mld metrów sześciennych (mld m³) gazu 14 . Oszczędności te są wynikiem połączonych wysiłków państw członkowskich, przedsiębiorstw i obywateli, które pomogły uniknąć niedoborów dostaw i zapewnić bezpieczeństwo dostaw. Na podstawie zalecenia Rady przedłużono wysiłki na rzecz zmniejszenia zapotrzebowania na gaz 15 .

Rys. 1. Zmniejszenie zapotrzebowania na gaz ziemny 16  

Źródło: Komisja Europejska na podstawie danych Eurostatu

UE szybko przyjęła ponadto obowiązkowe cele dotyczące napełniania magazynów gazu, aby przygotować się na okresy zimowe w latach 2023 i 2024, dając solidną gwarancję dla rynku i w zakresie bezpieczeństwa dostaw. W rozporządzeniu w sprawie magazynowania gazu 17 nałożono na państwa członkowskie wymóg napełnienia podziemnych magazynów gazu do co najmniej 80 % pojemności do 1 listopada 2022 r., a następnie do 90 %, począwszy od 2023 r. 1 kwietnia 2024 r. poziomy magazynowania gazu wynosiły 59 %, co stanowi najwyższy wynik pod koniec okresu zimowego, a 19 sierpnia UE osiągnęła cel w zakresie zdolności magazynowania na poziomie 90 %, na dwa miesiące przed terminem, który przypada na 1 listopada.

Na przestrzeni lat Komisja współpracowała z państwami członkowskimi, ściśle koordynując działania, w szczególności za pośrednictwem Grupy Koordynacyjnej ds. Gazu i Grupy Koordynacyjnej ds. Energii Elektrycznej, aby UE była gotowa na zimę w duchu jedności i solidarności.

Oba środki, wraz z pakietem „Gotowi na 55” i nadzwyczajnymi inicjatywami ustawodawczymi 18 , przyczyniły się do stabilizacji cen energii. Mimo że detaliczne ceny gazu i energii elektrycznej są nadal powyżej poziomów sprzed kryzysu, ich spadek jest znaczny w porównaniu ze szczytami z 2022 r.

Wspomnianym środkom nadzwyczajnym towarzyszyły znaczne postępy w realizacji długoterminowych celów UE, dostosowując kluczowe przepisy pakietu „Gotowi na 55” do ambitniejszych celów planu REPowerEU.

Po przyjęciu we wrześniu 2023 r. wersji przekształconej dyrektywy w sprawie efektywności energetycznej Komisja przyjęła wiele zaleceń, aby zapewnić jej wdrożenie i pomóc państwom członkowskim w procesie transpozycji. Komisja angażuje się również w szybkie wdrażanie dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków przyjętej w kwietniu 2024 r., umożliwiając szybką dekarbonizację naszych zasobów budowlanych, które nadal odpowiadają za około 40 % całkowitego zużycia energii w UE, a w ostatecznym rozrachunku zwiększając bezpieczeństwo energetyczne i ograniczając zależność od przywożonych paliw kopalnych. Europejska misja w zakresie neutralnych dla klimatu i inteligentnych miast nadal znacząco przyczynia się do osiągnięcia celów dotyczących oszczędności energii, które określono w planie REPowerEU. Trzydzieści trzy miasta otrzymały już znak misji jako wyraz uznania dla wprowadzonych środków i planu dla inwestycji w dziedzinie klimatu, aby osiągnąć neutralność klimatyczną do 2030 r.

2.2.Przyspieszenie transformacji w kierunku czystej energii

W latach 2023 i 2024 UE poczyniła znaczny postęp we wspieraniu transformacji w kierunku czystej energii dzięki przyjęciu przez współprawodawców najważniejszych przepisów w ramach pakietu „Gotowi na 55” 19 oraz opracowaniu najważniejszych kamieni milowych na drodze do osiągnięcia celów REPowerEU. 

W szczególności zwiększenie produkcji energii odnawialnej było centralnym elementem planu REPowerEU, aby zbudować bezpieczny i zdekarbonizowany system energetyczny w UE. Najnowsze dane potwierdzają doskonałe wyniki w postaci wzrostu mocy zainstalowanej energii wiatrowej i słonecznej o 36 % w latach 2021–2023 20 , co pozwoli zaoszczędzić około 35 mld metrów sześciennych (mld m³) gazu w ciągu 2 lat. W 2023 r. zainstalowano 56 GW nowych mocy w zakresie energii słonecznej 21 , co przełożyło się na kolejny rekordowy poziom w UE, przekraczając dodatkowe 40 GW, które zainstalowano w 2022 r. Dane te dowodzą, że wykonano ważny krok we właściwym kierunku, ale konieczne jest dalsze przyspieszenie, aby osiągnąć cele REPowerEU w ramach strategii UE na rzecz energii słonecznej 22 i uzyskać łączną moc wynoszącą co najmniej 700 GW do 2030 r., co stanowi wzrost w porównaniu z szacowanymi 263 GW zainstalowanymi na koniec 2023 r. W ostatnich latach UE podjęła kilka inicjatyw, aby zwiększyć wsparcie dla europejskiego sektora produkcji energii fotowoltaicznej, tworząc unijny sojusz przemysłowy na rzecz fotowoltaiki 23 , przyjmując Kartę Słoneczną oraz ustanawiając publiczno-prywatne współprogramowane partnerstwo w celu wsparcia skoordynowanych działań w zakresie badań naukowych i innowacji. Jeśli chodzi o energię wiatrową, w 2023 r. w UE zainstalowano 16 GW nowych mocy produkcyjnych, osiągając łącznie 221 GW 24 . Chociaż świadczy to o znacznych postępach, sektor energetyczny musi zwiększyć tempo instalacji, aby osiągnąć ambitne cele UE w zakresie energii odnawialnej, na które Komisja zareagowała, przyjmując pakiet na rzecz energii wiatrowej 25 , dążąc jednocześnie do zrównoważonego wdrożenia we współpracy z lokalną ludnością, aby uniknąć przeszkód w transformacji energetycznej ze względu na obawy dotyczące krajobrazu, różnorodności biologicznej, dziedzictwa kulturowego i stylu życia, zwłaszcza na obszarach wiejskich.

Rys. 2. Moc zainstalowana energii wiatrowej i słonecznej

Źródło: Komisja Europejska na podstawie danych Eurostatu, WindEurope, Solar Power Europe

Na podstawie ambicji i prognoz zawartych w projektach zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, które państwa członkowskie UE przedłożyły w latach 2023–2024, szacuje się, że produkcja biogazu i biometanu może osiągnąć poziom 30–32 mld m³ do 2030 r. Jest to pozytywny trend, ale potrzebne są dalsze działania, aby osiągnąć cel REPowerEU, jakim jest produkcja 35 miliardów metrów sześciennych (mld m³) rocznie do 2030 r. Na podstawie dostępnych danych branżowych za 2022 r. ustalono, że łączna produkcja biogazu i biometanu wynosi 21 mld m³, z czego około 4,2 mld m³ to biometan, którego produkcja wyniosła 5,2 mld m³ w 2024 r. 26

W ciągu ostatnich 10 lat rynek pomp ciepła rósł, a w latach 2021 i 2022 nastąpiło nasilenie wzrostu związane z cenami gazu i wojną w Ukrainie: sprzedaż wzrosła z około 700 000 sztuk w 2015 r. do 1,5 mln w 2020 r., osiągając poziom 2,75 mln w 2022 r. 27 W 2023 r. sprzedaż utrzymywała się na podobnym poziomie (2,77 mln sztuk) 28 , z uwagi na spadki cen gazu i zapaść w sektorze budownictwa. Pomimo tego stałego wzrostu sprzedaż kotłów na paliwa kopalne nadal wiedzie prym na rynku urządzeń grzewczych. 

Jeżeli chodzi o wodór, który ma kluczowe znaczenie dla sektorów przemysłu i transportu, w których redukcja emisji jest problematyczna, Europa posiada największą na świecie listę zapowiedzianych projektów dotyczących wodoru. Listę tą niedawno zaktualizowano w ramach europejskiego sojuszu na rzecz czystego wodoru. Do końca 2024 r. UE może osiągnąć 0,8 GW nowej zainstalowanej mocy wytwórczej elektrolizerów. Europejscy odbiorcy przemysłowi ogłosili ponadto przetargi na około 1 mln ton wodoru odnawialnego i niskoemisyjnego od września 2023 r. 29 Pomimo niedawnego wzrostu liczby ukończonych projektów i podjętych ostatecznych decyzji inwestycyjnych, wciąż w przypadku zbyt małej liczby projektów podejmuje się ostateczną decyzję inwestycyjną po stronie podaży, zwłaszcza ze względu na niższy niż przewidywano popyt na wodór odnawialny. Zatwierdzenie czterech etapów ważnych projektów stanowiących przedmiot wspólnego europejskiego zainteresowania (tj. Hy2Tech, Hy2Use, Hy2Infra i Hy2Move), które odpowiadają inwestycji ze środków publicznych w wysokości 18,9 mld, zapewni wsparcie wdrażania projektów na dużą skalę. Aby stymulować zarówno popyt, jak i podaż, Europejski Bank Wodoru przeprowadził pierwszą ogólnounijną aukcję dotyczącą wodoru odnawialnego w ramach Funduszu Innowacyjnego, finansowaną z dochodów z EU ETS, z budżetem w wysokości 800 mln EUR. Aukcja przyciągnęła 132 oferty na łącznie 8,8 mln ton zdolności produkcyjnej wodoru odnawialnego, których zamierzeni odbiorcy mają rozpocząć działalność najpóźniej do 2029 r. Oczekuje się, że siedem projektów, które zakwalifikowano do finansowania, wyprodukuje 1,6 mln ton wodoru odnawialnego w ciągu pierwszych 10 lat działalności. Komisja planuje zorganizować drugą aukcję przed końcem roku o zwiększonym budżecie wynoszącym 1,2 mld EUR, aby wesprzeć europejski ekosystem przemysłowy wodoru. Europejskie zdolności produkcyjne elektrolizerów wzrosły z 4,2 GW w 2022 r. do 6,8 GW w 2023 r. i oczekuje się, że do końca 2024 r. osiągną poziom 12,4 GW 30 . Komisja pracuje ponadto nad pilotażowym mechanizmem, aby wesprzeć rozwój europejskiego rynku wodoru i zapewnić jego przejrzystość. Mechanizm ten będzie funkcjonował przez pięć lat jako część Europejskiego Banku Wodoru. Ponadto strategiczne priorytety i działania wdrażane, aby do 2030 r. co najmniej 50 dolin wodorowych 31 działało lub było w trakcie budowy w UE, podsumowują wysiłki UE na rzecz stworzenia rynku wodoru 32 . Chociaż Europejski Trybunał Obrachunkowy zauważył postęp na drodze do stworzenia rynku wodoru na skalę europejską, w niedawno opublikowanym sprawozdaniu zwrócono uwagę na problemy w całym łańcuchu wartości, takie jak potrzeba uzupełnienia ram prawych wraz z przyjęciem aktu delegowanego w sprawie niskoemisyjnego wodoru 33 .

Oprócz tych działań sektorowych Rada uzgodniła w grudniu 2023 r. przedłużenie niektórych środków nadzwyczajnych dotyczących wydawania zezwoleń, aby skrócić i przyspieszyć procedury udzielania zezwoleń na projekty dotyczące energii odnawialnej. W maju 2024 r. przyjęto nowy „pakiet”, który obejmuje trzy środki ukierunkowane na dalsze przyspieszenie wdrażania rozwiązań w zakresie odnawialnych źródeł energii w UE: zalecenie Komisji i wytyczne dotyczące struktury aukcji energii ze źródeł odnawialnych; zaktualizowane zalecenie i wytyczne dotyczące przyspieszenia procedur wydawania zezwoleń na projekty dotyczące energii odnawialnej; oraz wytyczne dotyczące wyznaczania obszarów przyspieszonego rozwoju energii ze źródeł odnawialnych. Pod koniec 2023 r. Komisja uruchomiła inicjatywę, aby wesprzeć terminową transpozycję zmienionej dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii w państwach członkowskich (Accele-RES) 34 , która obejmuje dwustronne posiedzenia z państwami członkowskimi w celu omówienia postępów w transpozycji i wskazania najtrudniejszych obszarów, w których Komisja może zaoferować wsparcie. Komisja i państwa członkowskie zajęły się w ramach Grupy Zadaniowej ds. Egzekwowania Przepisów dotyczących Jednolitego Rynku około 60 % barier związanych z procedurami, które zidentyfikowano w krajowych procedurach wydawania zezwoleń. Środki te nie rozwiązują jednak wszystkich problemów. Kluczową kwestią pozostaje niewystarczająca liczba pracowników lub niewystarczające zdolności administracji publicznej do wydawania zezwoleń. Komisja ciągle zachęca państwa członkowskie do wzmocnienia takich zdolności.

W ramach pakietu uruchomiono ogólnounijną platformę aukcji energii ze źródeł odnawialnych z myślą o skonsolidowaniu informacji o planowanych aukcjach energii ze źródeł odnawialnych we wszystkich państwach UE, aby zwiększyć widoczność i przewidywalność całego łańcucha wartości.

Dodatkowo, aby sprostać głównym wyzwaniom związanym z rozbudową, cyfryzacją i lepszym wykorzystaniem unijnych sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej, w tym transgranicznych połączeń międzysystemowych, co jest niezbędnym warunkiem ukończenia unii energetycznej, Komisja opublikowała w listopadzie plan działania na rzecz sieci 35 , do szybkiego wdrożenia którego Rada wezwała państwa członkowskie w swoich konkluzjach z maja 2024 r. 

W planie określono konkretne i dostosowane do potrzeb działania, aby rozwiązać kluczową kwestię poprawy dostępu do finansowania dla projektów dotyczących sieci poprzez zwiększenie widoczności możliwości związanych z unijnymi programami finansowania. Operatorzy sieci, zarówno na poziomie przesyłu, jak i dystrybucji, mierzą się z bezprecedensowym wzrostem potrzeb inwestycyjnych, który jest również niezbędny do osiągnięcia do 2030 r. poziomu połączeń międzysystemowych wynoszącego 15 %, a tym samym z wielkością nakładów inwestycyjnych. Na energię elektryczną przeznaczono 584 mld EUR w inwestycjach ogółem do 2030 r., z czego 375–425 mld EUR na inwestycje w sieci dystrybucyjne. Oczekiwany gwałtowny wzrost inwestycji w sieć może zagrozić obecnemu modelowi refinansowania tych inwestycji za pomocą taryf dla konsumentów.

Zmieniona dyrektywa o handlu emisjami (ETS) wzmocniła wsparcie finansowe dla państw członkowskich o niższych dochodach, aby zmodernizować ich systemy energetyczne i poprawić efektywność energetyczną za pośrednictwem funduszu modernizacyjnego. Zwiększono całkowite wsparcie z tego funduszu do 750 mln uprawnień, co stanowi wzrost o 110 mln uprawnień (i odpowiada około 60 mld EUR). Trzy kolejne państwa członkowskie zakwalifikowały się ponadto do wsparcia z funduszu, co zwiększyło łączną liczbę beneficjentów do 13. Łączne wypłaty z funduszu modernizacyjnego od jego ustanowienia wynoszą około 12,7 mld EUR.

2.3.Dywersyfikacja dostaw energii poprzez wzmocnione partnerstwa

UE zdywersyfikowała import energii, zastępując rosyjskie dostawy gazu przywozem od innych dostawców międzynarodowych i korzystając z kilku nowo wybudowanych pływających instalacji do magazynowania i regazyfikacji (FSRU) oraz z rozbudowy transeuropejskich sieci gazowych.

W latach 2022–2024 uruchomiono rekordowe dwanaście nowych terminali LNG i wdrożono sześć projektów rozbudowy. Ogólnie rzecz biorąc, oczekuje się, że do 2024 r. zwiększą one unijną zdolność przywozu LNG o 70 mld m³. Norwegia i Stany Zjednoczone stały się największymi dostawcami gazu do UE – w odniesieniu do gazu rurociągowego i LNG – zapewniając odpowiednio 34 % i 18 % przywozu gazu do UE w 2024 r. do czerwca 36 .

W 2024 r. kontynuowano agregację zapotrzebowania i wspólne zakupy gazu ziemnego w ramach mechanizmu AggregateEU. Mechanizm okazał się zasadniczo skuteczny, przyciągając ponad 180 przedsiębiorstw i kojarząc europejskich nabywców z zewnętrznymi dostawcami w odniesieniu do ponad 75 mld m³ gazu ziemnego w latach 2023–2024. Agregację zapotrzebowania i wspólne zakupy włączono na fali tego sukcesu jako stałe dobrowolne narzędzie do pakietu dotyczącego rynku wodoru i gazu zdekarbonizowanego. W czerwcu 2024 r. Komisja rozpoczęła postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego na dostawę usług IT dla stałej europejskiej platformy wieloproduktowej na potrzeby wspólnych zakupów strategicznych towarów, która obejmie przyszły dobrowolny mechanizm dotyczący gazu ziemnego, oddzielny projekt pilotażowy dotyczący wodoru oraz nowy mechanizm dotyczący surowców strategicznych.

Komisja pracowała również nad zacieśnieniem stosunków z partnerami międzynarodowymi, aby zaspokoić potrzeby wynikające ze spadku przywozu rosyjskiego gazu. UE podpisała 14 protokołów ustaleń z państwami w bezpośrednim sąsiedztwie (Marokiem, Egiptem, Norwegią, Ukrainą) i poza nim (Azerbejdżanem, Kazachstanem, Namibią, Japonią, Argentyną i Urugwajem). Ustanowiono również strategiczne partnerstwo z Ukrainą w zakresie gazów odnawialnych, a 2 lutego 2023 r. podpisano protokół ustaleń dotyczący partnerstwa strategicznego UE–Ukraina w zakresie biometanu, wodoru i innych gazów syntetycznych.

Komisja i Agencja Dostaw Euratomu nadal realizowały cel, jakim jest dywersyfikacja dostaw paliwa jądrowego, usług związanych z jądrowym cyklem paliwowym i części zamiennych. W latach 2023 i 2024 w UE uruchomiono dwa nowe reaktory jądrowe typu EPR, które będą mogły wytwarzać bezemisyjną energię elektryczną, aby pokryć zużycie w 6 mln gospodarstw domowych. W lutym bieżącego roku Komisja zainicjowała ponadto europejski sojusz przemysłowy na rzecz małych reaktorów modułowych, w którego skład weszło około 300 członków, w celu ułatwienia wdrożenia pierwszych projektów dotyczących małych reaktorów modułowych w Europie na początku lat 30. XXI w. Program badawczo-szkoleniowy Euratomu wspiera ponadto dwa projekty, które umożliwiają szybki i bezpieczny rozwój i wdrożenie europejskiego rozwiązania w zakresie paliw dla tak zwanego wodno-wodnego reaktora energetycznego, aby ułatwić odejście od paliw rosyjskich i promować bezpieczeństwo dostaw paliwa jądrowego.

Wspieranie Ukrainy od początku pełnowymiarowej inwazji Rosji jest priorytetowym celem Unii Europejskiej, a Komisja wciąż zapewnia niezachwiane wsparcie dla sektora energetycznego Ukrainy, aby umożliwić jego funkcjonowanie pomimo nieustających ataków na infrastrukturę. Do 31 lipca 2024 r. ponad 40 % środków, które przekazały wszystkie państwa członkowskie, przeznaczono na sektor energetyczny. Wysłano ponad 8 189 agregatów prądotwórczych i 3 348 transformatorów elektroenergetycznych oraz miliony urządzeń energetycznych, przy czym łączny wkład Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności szacuje się na ponad 900 mln EUR.

Fundusz Wsparcia Energetyki Ukrainy, który utworzono pod auspicjami Komisji i którym zarządza Sekretariat Wspólnoty Energetycznej, stał się kluczowym narzędziem wsparcia w celu zamawiania urządzeń energetycznych i do sierpnia 2024 r. uruchomiono z niego ponad 500 mln EUR. Unijny Instrument na rzecz Ukrainy z budżetem 50 mld EUR, oparty na Planie Ukrainy, zapewni spójne finansowanie, aby wesprzeć odbudowę Ukrainy i wzmocnić zrównoważony wzrost gospodarczy do 2027 r. W 2022 r. synchronizacja sieci ukraińskich i mołdawskich z europejską siecią kontynentalną ustabilizowała ukraiński system elektroenergetyczny w pierwszych miesiącach wojny. Obecnie ułatwia to ścisłą współpracę z ENTSO-E, aby zabezpieczyć i zwiększyć zdolności wymiany energii elektrycznej, które obecnie wynoszą 1,7 GW w obrocie handlowym. Synchronizacja umożliwiła również Ukrainie przywóz w sytuacjach nadzwyczajnych, w szczególności po niedawnych atakach na jej infrastrukturę energetyczną. Ogólnie rzecz biorąc, eksport energii elektrycznej i odbudowa są ściśle koordynowane z partnerami (zwłaszcza Stanami Zjednoczonymi), aby zapewnić wystarczającą produkcję na następną zimę. Oczekuje się, że dzięki dotacji UE w wysokości 96 mln EUR oraz wkładom państw członkowskich i prywatnych darczyńców za pośrednictwem Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności uda się odbudować zdolności na poziomie 2,7 GW. Ukraiński krajowy plan w dziedzinie energii i klimatu będzie kluczowym dokumentem strategicznym dla transformacji sektorów energii i gospodarki Ukrainy, dostosowania jej do norm unijnych oraz wspierania przystąpienia do UE.

W 2023 r. UE przekazała również Bałkanom Zachodnim pakiet wsparcia energetycznego o wartości 1 mld EUR, aby pomóc regionowi w zaradzeniu kryzysowi energetycznemu.

2.4.Konkurencyjność i sektor czystej energii

Transformacja w kierunku czystej energii jest kluczowa, aby zapewnić bezpieczną, zrównoważoną, konkurencyjną i przystępną cenowo energię dla przedsiębiorstw i Europejczyków, utrzymać przemysł i miejsca pracy w Europie oraz zapewnić jej bezpieczeństwo gospodarcze. Chociaż działania w ramach polityki znacznie obniżyły ceny energii w porównaniu ze szczytowym poziomem w 2022 r., ceny detaliczne energii elektrycznej dla odbiorców przemysłowych w UE są od 2 do 3 razy wyższe niż w Stanach Zjednoczonych (2021–2023), podczas gdy w przeszłości były one 1,5–2 razy wyższe. Ceny gazu są od 3 do 6 razy wyższe niż w Stanach Zjednoczonych, a w przeszłości były 2–3 razy wyższe.

Duża rozpiętość cen energii dla przemysłu UE w porównaniu z krajami takimi jak Stany Zjednoczone i Chiny zagraża konkurencyjności Europy, zwłaszcza w przypadku energochłonnych gałęzi przemysłu, i grozi zwiększeniem krytycznych zależności. Należy przyspieszyć wprowadzanie czystej energii po konkurencyjnych cenach, aby zapewnić naszym obywatelom i przedsiębiorstwom przystępną cenowo energię. UE podjęła działania na rzecz strukturalnego obniżenia cen energii, m.in. poprzez lepszą integrację rynku, inwestycje w międzysystemowe połączenia transgraniczne oraz niedawną reformę struktury rynku energii elektrycznej, która jest zasadniczym krokiem w kierunku przyspieszonego wdrażania i integracji większej ilości energii ze źródeł odnawialnych do systemu energetycznego, promowania stabilności, przewidywalności i przystępności cen energii, a tym samym zwiększenia konkurencyjności przemysłu UE.

Konkurencyjność będzie nadal głównym celem w nadchodzących latach, a Rada Europejska wezwała do przyjęcia nowego ładu na rzecz europejskiej konkurencyjności. Przewodnicząca Komisji Ursula von der Leyen przedstawiła w wytycznych politycznych nowy Czysty Ład Przemysłowy, aby połączyć dekarbonizację i konkurencyjność. W pełni skupi się on na wspieraniu i tworzeniu odpowiednich warunków dla rozwoju przedsiębiorstw w Europie poprzez uproszczenie otoczenia regulacyjnego, zmniejszenie kosztów energii, inwestycje w czyste technologie oraz zapewnienie dostępu do tanich, zrównoważonych i bezpiecznych dostaw energii i surowców. W sprawozdaniu Mario Draghiego w sprawie konkurencyjności oraz w sprawozdaniu Enrica Letty pt. „Wzmacnianie pozycji jednolitego rynku, by mógł zapewnić zrównoważoną przyszłość i dobrobyt wszystkim obywatelom UE” podkreślono również między innymi potrzebę wzmocnienia w wymiarze jednolitego rynku energii oraz znaczenie inwestycji w europejskie sieci infrastruktury, rozwoju transgranicznych połączeń międzysystemowych, modernizacji sieci przesyłowych i dystrybucyjnych energii elektrycznej oraz zwiększenia wyboru dostaw energii dla przemysłu.

Na podstawie analizy obowiązków w zakresie planowania, sprawozdawczości i monitorowania, które wynikają z przepisów UE dotyczących energii i klimatu, Komisja wskazała kilka kluczowych działań w planach racjonalizacji w celu określenia nowych środków mających na celu zmniejszenie obciążeń sprawozdawczych, w tym uchylenie obowiązków sprawozdawczych dotyczących zapasów naftowych 37 , przegląd przepisów dotyczących bezpieczeństwa dostaw gazu 38 , a także przepisów trzeciego stopnia w ramach prawodawstwa dotyczącego rynku wewnętrznego gazu i energii elektrycznej oraz rozporządzenia w sprawie integralności i przejrzystości hurtowego rynku energii 39 . Uzupełnieniem tego jest szereg środków wsparcia mających na celu ułatwienie przestrzegania przepisów. W planach racjonalizacji zwrócono również uwagę na możliwy przegląd rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną jako środek dalszej poprawy efektywności.

Obecny kontekst geopolityczny zwiększył rolę odporności i bezpieczeństwa w przemyśle technologii neutralnych emisyjnie, którego znaczenie gospodarcze również gwałtownie rośnie, a światowy rynek kluczowych, masowo wytwarzanych, czystych technologii energetycznych ma być warty trzykrotnie więcej niż obecnie do 2030 r., około 600 mld EUR rocznie. Europejscy producenci stoją w obliczu dużej konkurencji na tych rozwijających się rynkach światowych. Technologie energetyczne są jednym z dziesięciu obszarów technologii krytycznych dla bezpieczeństwa gospodarczego UE 40 .

UE podjęła działania za pomocą aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie i europejskiego aktu w sprawie surowców krytycznych, aby wzmocnić konkurencyjność i odporność łańcuchów dostaw producentów czystych technologii energetycznych. Odporność przyszłych systemów energetycznych będzie mierzona za pomocą bezpiecznego dostępu do technologii, które będą zasilać te systemy – turbin wiatrowych, elektrolizerów, baterii, fotowoltaiki, pomp ciepła, technologii sieciowych i innych. Akt w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie pomoże UE zdywersyfikować źródła dostaw czystych technologii i zbudować silne krajowe zdolności produkcji czystych technologii, poprawiając konkurencyjność w dążeniu do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. Od 2022 r. Fundusz Innowacyjny wspiera wdrażanie czystych technologii energetycznych za pomocą specjalnego przydziału środków budżetowych w ramach dorocznych zaproszeń do składania wniosków. Czyste technologie energetyczne, które wspiera się już w ramach Funduszu Innowacyjnego, mają zapewnić znaczny wzrost mocy produkcyjnych energii słonecznej i baterii, a także elektrolizerów. Platforma na rzecz Technologii Strategicznych dla Europy (STEP) przyczynia się do rozwoju i produkcji zaawansowanych czystych technologii w UE, zmniejszając strategiczne zależności i wzmacniając europejskie innowacje w zakresie takich technologii krytycznych.

W miarę postępów UE w kierunku osiągnięcia neutralności emisyjnej w przyszłości, trzeba będzie zaradzić pojawiającym się zależnościom od materiałów krytycznych i paliw jądrowych, aby umożliwić transformację energetyczną i zapewnić bezpieczeństwo gospodarcze UE.

Partnerstwa strategiczne w zakresie zrównoważonych łańcuchów wartości surowców, które UE zawiera z państwami trzecimi, stanowią integralną część zewnętrznego wymiaru europejskiego aktu w sprawie surowców krytycznych, aby zabezpieczyć i zdywersyfikować dostawy surowców krytycznych do UE, zapewniając jednocześnie lokalną wartość dodaną w państwach partnerskich. UE zawarła dotychczas 14 partnerstw strategicznych 41 . W ciągu ostatniego roku zwiększono dywersyfikację globalnych łańcuchów dostaw surowców krytycznych dzięki siedmiu nowo ustanowionym, wzajemnie korzystnym partnerstwom, również z istotnymi państwami partnerskimi w dziedzinie energii, takimi jak Norwegia, Australia czy Serbia 42 . Zwołany przez ONZ panel ds. minerałów o krytycznym znaczeniu dla przejścia na czystą energię, który uruchomiono w kwietniu 2024 r. i któremu współprzewodniczą służby Komisji, zgromadzi rządy i inne zainteresowane strony działające w przemyśle wydobywczym, aby zaradzić kwestiom związanym z prawami człowieka, sprawiedliwością, przejrzystością, inwestycjami, a także zrównoważonym rozwojem i prawami człowieka w łańcuchach dostaw minerałów o krytycznym znaczeniu, oraz zagwarantować, że rosnące zapotrzebowanie na minerały o krytycznym znaczeniu nie zaostrzy napięć geopolitycznych, lecz będzie sprzyjać sprawiedliwej i zrównoważonej transformacji energetycznej. 

Umiejętności przyczyniają się do wzmocnienia konkurencyjności Europy i jej innowacyjności w trakcie przejścia na bardziej ekologiczną gospodarkę, ponieważ przejście na czyste technologie energetyczne wymaga udziału pracowników o dodatkowych umiejętnościach w porównaniu z tradycyjnymi sektorami energetycznymi. Zgodnie z aktem w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie uruchomiono już europejskie akademie przemysłu neutralnego emisyjnie 43 lub są w one trakcie ustanawiania, aby zaradzić problemowi, opracowując treści dydaktyczne w państwach członkowskich w sektorach takich jak energia słoneczna, wodór i baterie, przy czym w przyszłości powstaną kolejne akademie w dziedzinie surowców i energii wiatrowej. Akademie opierają się na inicjatywach takich jak plany działania na rzecz współpracy sektorowej w zakresie umiejętności 44 oraz Europejski pakt na rzecz umiejętności 45 , z trzema partnerstwami na rzecz umiejętności na dużą skalę w ekosystemie energii odnawialnej. Zapewniając, aby pracownicy nabywali potrzebne umiejętności, umożliwia się pełne wykorzystanie potencjału w zakresie zatrudnienia, który zawarto w celach REPowerEU przewidujących utworzenie ponad 3,5 mln miejsc pracy do 2030 r. 46

3.PODSUMOWANIE POSTĘPÓW W REALIZACJI CELÓW I AMBICJI POLITYKI KLIMATYCZNO-ENERGETYCZNEJ DO 2030 R.

3.1.Dekarbonizacja

W 2022 r. 47  krajowe emisje gazów cieplarnianych netto, łącznie z użytkowaniem gruntów, zmianą użytkowania gruntów i leśnictwem (LULUCF), z wyłączeniem emisji z transportu międzynarodowego, spadły o 2,5 % w porównaniu z 2021 r. 48 Przekłada się to na redukcję emisji netto gazów cieplarnianych o 32,5 % w porównaniu z rokiem odniesienia 1990. W tym samym okresie odnotowano niewielki spadek zgłoszonego pochłaniania netto gazów cieplarnianych z LULUCF o 4 mln ton ekwiwalentu dwutlenku węgla w porównaniu z 2021 r.

W przypadku emisji objętych systemem ETS dane, które państwa członkowskie UE zgłosiły do 2 kwietnia 2024 r., wskazują na spadek emisji o 15,5 % w 2023 r. w porównaniu z poziomem z 2022 r. Wraz z tą zmianą emisje objęte ETS są obecnie o około 47 % niższe od poziomu z 2005 r. i są na dobrej drodze, aby osiągnąć cel na 2030 r., który przewiduje zmniejszenie emisji o 62 %.

Oczekuje się jednak, że prognozy emisji gazów cieplarnianych w obrębie całej gospodarki, które przedłożyły niedawno państwa członkowskie, wykażą pewną różnicę w stosunku do ambitnego celu klimatycznego UE. Aby kontynuować realizację celu UE w zakresie redukcji emisji do 2030 r. i neutralności klimatycznej do 2050 r., UE musi znacznie zwiększyć tempo zmian i skoncentrować się w większym stopniu na obszarach, w których wymagane są znaczne redukcje emisji (np. budynki i transport), oraz odwrócić tendencję spadkową pochłaniania netto przez sektor LULUCF. Prawo o odbudowie zasobów przyrodniczych i jego wdrożenie mają kluczowe znaczenie, aby zapewnić osiągnięcie celów w zakresie LULUCF, które są niezwykle istotne dla usunięcia nieuniknionych emisji z sektorów, w których redukcja emisji jest problematyczna, oraz dla poprawy przystosowania się do zmiany klimatu.

Z oceny projektów zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu z grudnia 2023 r. wynika, że państwa członkowskie poczyniły krok we właściwym kierunku, ale działania nie wystarczają jeszcze, aby ograniczyć emisje netto gazów cieplarnianych o co najmniej 55 % do 2030 r. W projektach zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu założono redukcję emisji gazów cieplarnianych o 51 %, a więc luka wynosi 4 punkty procentowe. Znajduje to również odzwierciedlenie w lukach w osiągnięciu celów w zakresie wspólnego wysiłku redukcyjnego oraz użytkowania gruntów, zmiany użytkowania gruntów i leśnictwa do 2030 r., co wskazuje na potrzebę wdrożenia solidniejszych środków w ostatecznych krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu, aby pozostać na dobrej drodze ku osiągnięciu celów w zakresie redukcji emisji do 2030 r. Co więcej, tylko kilka państw członkowskich uwzględniło w swoich projektach zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu szczegółowe plany, aby rozważyć przystosowanie się do zmiany klimatu w kontekście odporności ich systemów energetycznych.

UE osiągnęła w 2022 r. 49  23,0 % udziału energii ze źródeł odnawialnych w końcowym zużyciu energii brutto, co stanowi wzrost o 1,1 punktu procentowego w porównaniu z 2021 r. (21,9 %) 50 . W kontekście drogi ku osiągnięciu celów w zakresie redukcji emisji do 2030 r. udział w 2022 r. jest nieco poniżej wynoszącego 22,2 % wiążącego orientacyjnego poziomu na 2022 r., opartego na poprzednim celu na 2030 r. wynoszącym 32 % 51 .

W ciągu ostatnich 10 lat całkowity udział energii odnawialnej rósł średnio o 0,7 punktu procentowego rocznie. Duże postępy odnotowano w sektorze energii elektrycznej, w którym udział odnawialnych źródeł energii wzrósł z 25,1 % w 2012 r. do 41,2 % w 2022 r. Postępy w zakresie ogrzewania i chłodzenia (z 18,6 % do 24,9 %) oraz transportu (z 5,8 % do 9,6 %) były skromniejsze. Osiągnięcie nowego celu UE na 2030 r. na poziomie 42,5 % (a tym bardziej ambitnego celu wynoszącego 45 %) będzie wymagało znacznie szybszego wzrostu w nadchodzących latach. Komisja przeprowadziła ocenę projektów zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu i wykryła lukę w poziomie ambicji w zakresie zużycia energii ze źródeł odnawialnych do 2030 r., przy czym udziały były o 3–4 punkty procentowe niższe niż zmieniony wiążący cel unijny, który wynosi 42,5 % 52 .

Udział energii odnawialnej w 2022 r. wciąż różni się znacznie w poszczególnych państwach członkowskich, co odzwierciedla ich zróżnicowaną pozycję wyjściową i cele krajowe wyznaczone dla każdego z państw członkowskich w pierwotnej dyrektywie w sprawie odnawialnych źródeł energii oraz wkłady krajowe określone w krajowych planach w dziedzinie energii i klimatu. Najwyższy udział energii ze źródeł odnawialnych w 2022 r. odnotowano w Szwecji (66 %), a na kolejnych miejscach uplasowały się Finlandia (47,9 %), Łotwa (43,3 %) i Dania (41,6 %). Najniższy udział wynosił mniej niż 14 % w Belgii, Irlandii, Luksemburgu i na Malcie.

Biorąc pod uwagę zarówno krajowe zużycie, jak i aktualnie zgłoszone transfery statystyczne, udział trzech państw członkowskich w 2022 r. był nadal niższy niż ich wiążące cele dotyczące energii ze źródeł odnawialnych na 2020 r. określone w pierwotnej dyrektywie w sprawie odnawialnych źródeł energii: Francji (o 2,7 punktu procentowego niższy niż cel na 2020 r.), Irlandii (2 p.p.) i Austrii (0,2 p.p.). W związku z tym te państwa członkowskie będą musiały w ciągu roku wprowadzić dodatkowe środki, by nadgonić to opóźnienie w następnym roku 53 . Kilka państw członkowskich nie osiągnęło ponadto punktu odniesienia dla 2022 r. 54 Oczekuje się, że te państwa członkowskie wyjaśnią w swoim następnym zintegrowanym sprawozdaniu z postępów, w jaki sposób zamierzają osiągnąć ten cel.

Komisja organizuje obecnie drugie zaproszenie do składania wniosków w ramach unijnego mechanizmu finansowania energii ze źródeł odnawialnych. Luksemburg po raz kolejny weźmie w nim udział jako państwo ponownie inwestujące niewydatkowaną kwotę 12,5 mln EUR z wcześniejszego zobowiązania i wnoszące dodatkowy wkład w mechanizm w wysokości 40 mln EUR. Państwami przyjmującymi są Finlandia, w której realizowane będą projekty dotyczące energii fotowoltaicznej, oraz Estonia, która przyjmie projekty dotyczące lądowej energii wiatrowej.

Od 2021 r. w ramach instrumentu „Łącząc Europę” – Energia przewidziano specjalny segment dotyczący projektów transgranicznych w dziedzinie energii ze źródeł odnawialnych (CB-RES). W 2023 r. Komisja zorganizowała dwa zaproszenia do składania wniosków, aby zaktualizować wykaz CB RES oraz współfinansować prace i badania. Wciąż trwa ocena tych zaproszeń do składania wniosków, ale rosnąca liczba wniosków wskazuje na coraz większą absorpcję programu.

W sektorze transportu pod koniec 2023 r. przyjęto rozporządzenia w sprawie inicjatyw ReFuelEU Aviation i FuelEU Maritime, aby zastąpić paliwa kopalne paliwami odnawialnymi i niskoemisyjnymi oraz zdekarbonizować te dwa sektory transportu, w których redukcja emisji jest problematyczna. W 2022 r. Komisja uruchomiła również sojusz przemysłowy na rzecz łańcucha wartości paliw odnawialnych i niskoemisyjnych, który jest nową inicjatywą na rzecz przyspieszenia produkcji i dostaw tych paliw, w przypadku których rynki są na wczesnym etapie rozwoju i wymagają znacznych inwestycji, aby osiągnąć cele począwszy od 2030 r.

Uzgodniona zmiana dyrektywy dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych obejmuje prawnie wiążący cel osiągnięcia neutralności energetycznej 55 sektora do 2045 r. oraz cele pośrednie.

W maju 2024 r. przyjęto nowe rozporządzenie w sprawie metanu, które wprowadziło nowe wymogi dotyczące pomiaru, sprawozdawczości i weryfikacji emisji metanu w sektorze energetycznym.

Efektywność energetyczna

UE osiągnęła cele w zakresie efektywności energetycznej na 2020 r., zarówno pod względem zużycia energii pierwotnej, jak i zużycia energii końcowej. Po znacznym odbiciu w 2021 r., kiedy w gospodarce europejskiej zniesiono obostrzenia, w 2022 r. UE zdołała wykazać systemowy spadek zużycia energii zgodny z tendencją spadkową z ostatnich 15 lat, co odzwierciedla również wspólne wysiłki UE na rzecz redukcji zapotrzebowania na energię w następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie.

W 2022 r. zużycie energii pierwotnej w UE osiągnęło poziom 1 257 milionów ton oleju ekwiwalentnego (Mtoe), co stanowi spadek o 4,1 % w porównaniu z 2021 r. i pozwoliło na zbliżenie się do nowego celu na 2030 r. wynoszącego 992,5 Mtoe, przy czym luka zmniejszyła się do 26,7 % w stosunku do celu na 2030 r.

W 2022 r. zużycie energii końcowej osiągnęło poziom 940 Mtoe, co stanowi spadek o 2,8 % w porównaniu z 2021 r. W 2022 r. zużycie energii końcowej było o 23,3 % od osiągnięcia nowego celu na 2030 r. (763 Mtoe). Aby osiągnąć cel ograniczenia zużycia energii końcowej o 11,7 % do 2030 r., konieczne będą dalsze działania na rzecz efektywności energetycznej, ponieważ w ogólnounijnej ocenie projektów zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, którą Komisja przeprowadziła w 2023 r., stwierdzono ograniczenie o zaledwie 5,8 % w porównaniu z prognozami na 2030 r. 56 W 2022 r. zużycie energii końcowej spadło o 19,6 Mtoe (-7,5 %) w sektorze budownictwa mieszkaniowego UE i o 8,7 Mtoe (-6,7 %) w sektorze usług w porównaniu z poziomami z 2021 r. Spadek ten jest jednak w dużej mierze spowodowany łagodniejszą zimą i zmniejszeniem zużycia, a nie poprawą charakterystyki budynków, co wskazuje na możliwość poprawy we wdrażaniu krajowych długoterminowych strategii renowacji budynków. W praktyce wskaźniki wszystkich renowacji i elektryfikacji urządzeń grzewczych pozostają zbyt niskie, a środki krajowe są niewystarczające, aby osiągnąć dekarbonizację zasobów budowlanych do 2050 r., w przypadku której szybkie wdrożenie zmienionej dyrektywy w sprawie charakterystyki energetycznej budynków będzie miało kluczowe znaczenie.

Jeżeli chodzi o oszczędność energii w 2021 r. dzięki wdrożeniu systemów zobowiązujących do efektywności energetycznej, alternatywnych środków z dziedziny polityki lub obu tych rozwiązań, różne państwa członkowskie zgłosiły oszczędność wynoszącą mniej niż 60 % w stosunku do potrzeb, co należy zrekompensować w latach pozostających do 2030 r.

Ekoprojekt i etykietowanie energetyczne to dodatkowe kluczowe instrumenty polityki, które przyczyniają się do poprawy efektywności energetycznej w UE. Szacuje się, że około 50 przepisów obejmujących 30 grup produktów pozwoli zaoszczędzić rocznie 1,418 TWh energii pierwotnej i 139 MtCO2eq w 2030 r., a klienci zaoszczędzą także 157 mld EUR 57 . Odpowiada to mniej więcej zużyciu energii w Hiszpanii w 2022 r. Nowe rozporządzenie w sprawie ekoprojektu dla zrównoważonych produktów (rozporządzenie (UE) 2024/1781) rozszerza możliwy zakres poza produkty związane z energią i umożliwia wprowadzenie nowych wymogów, które skupią się na efektywnym gospodarowaniu zasobami, obiegu zamkniętym i zrównoważonym rozwoju.

Pojawiły się jednak obawy dotyczące zgodności produktów związanych z energią z wymogami. Kluczowe znaczenie będzie miało kontynuowanie i zintensyfikowanie wysiłków na rzecz lepszego przestrzegania przepisów, aby zagwarantować wynikające z polityki korzyści energetyczne, środowiskowe i finansowe, zapewnić równe warunki działania dla podmiotów gospodarczych i chronić konsumentów, zarówno w odniesieniu do wytwarzanych w UE produktów związanych z energią, jak i przywozu, we współpracy z państwami członkowskimi i zgodnie z apelem zawartym w sprawozdaniu Letty o skuteczniejsze egzekwowanie przepisów celem utrzymania integralności jednolitego rynku 58 .

Uzgodniona zmiana unijnej dyrektywy w sprawie emisji przemysłowych pozwoli na lepsze wsparcie unijnych instalacji przemysłowych, aby stały się m.in. bardziej efektywne energetycznie, przyczyniając się w ten sposób do rozwiązania potrójnego kryzysu planetarnego.

Bezpieczeństwo energetyczne

Rok 2024, po dwóch bardzo trudnych latach 2022 i 2023, jest jak dotąd rokiem stabilizacji systemu energetycznego UE. Bezpieczeństwo dostaw w sektorze gazowym znacznie wzrosło, a podstawowe czynniki rynkowe cechują się obecnie o wiele większą stabilizacją. Wynika to w szczególności z ograniczenia popytu i dalszego wdrażania planu REPowerEU, co pozwoliło UE zmniejszyć zależność od rosyjskich paliw kopalnych. Ostatnia zima upłynęła w UE bez większych zakłóceń dostaw, pomimo uszkodzenia fińsko-estońskiego połączenia gazowego Balticconnector oraz zawirowań geopolitycznych na Bliskim Wschodzie.

Poprawa bezpieczeństwa dostaw gazu w UE znajduje również odzwierciedlenie w decyzji kilku państw członkowskich (Estonii, Finlandii, Szwecji i Danii) o obniżeniu stanów kryzysowych. Obecnie osiem państw członkowskich znajduje się w stanie wczesnego ostrzeżenia, a jedno w stanie alarmowym. 59 UE, wykorzystując wyciągnięte wnioski i wzmocnione ramy bezpieczeństwa dostaw, jest dobrze przygotowana na kolejną zimę i wygaśnięcie umowy o tranzycie gazu między Rosją a Ukrainą.

Komisja ściśle współpracuje z partnerami strategicznymi, w szczególności z członkami MAE, w zakresie bezpieczeństwa międzynarodowych dostaw gazu. Jesienią 2023 r. rozpoczął się projekt pilotażowy, aby poprawić komunikację w kwestiach bezpieczeństwa dostaw gazu w ramach grupy, którego celem jest sformułowanie wspólnej wizji problemów oraz ich wpływu na partnerów. Komisja aktywnie monitoruje i omawia zachowania rynkowe różnych podmiotów na unijnym i światowym rynku LNG.

W komunikacie Komisji z marca 2024 r. w sprawie zarządzania ryzykiem klimatycznym podkreślono zwiększone ryzyko dla bezpieczeństwa energetycznego, w szczególności zakłócenia w dostawach energii elektrycznej z powodu upałów, pożarów roślinności, susz i powodzi mające wpływ na zapotrzebowanie szczytowe oraz na produkcję, magazynowanie, transport i dystrybucję 60 . Należy wzmocnić planowanie ryzyka klimatycznego w sektorze energetycznym.

Mimo że niektóre wydarzenia lokalne, wywołane ekstremalnymi warunkami pogodowymi (np. burzami śnieżnymi) lub awarią niektórych elementów infrastruktury, spowodowały zakłócenia w niektórych regionach, w ciągu ostatniego roku na szczeblu UE nie zaobserwowano żadnych poważnych incydentów związanych z energią elektryczną ani problemów z wystarczalnością, które zagrażałyby bezpieczeństwu dostaw energii elektrycznej. Dzięki dobrej współpracy i koordynacji wszystkich zainteresowanych stron w całej UE te lokalne wydarzenia nie przyniosły efektów zewnętrznych. Zwiększenie zdolności w zakresie energii ze źródeł odnawialnych pomaga zapewnić lokalną produkcję energii elektrycznej i bezpieczeństwo dostaw, ograniczając przywóz paliw kopalnych do UE. Jednocześnie dostępność wytwarzania energii jądrowej była jak dotąd dobra, co można również powiedzieć o energii wodnej. Ocena ryzyka w okresie zimowym jest w toku.

Liczba incydentów cyberbezpieczeństwa w sektorze energetycznym utrzymywała się na stałym poziomie, przy czym w ciągu ostatniego roku nie zgłoszono żadnych istotnych zdarzeń ani incydentów o znacznych skutkach. Jeżeli chodzi o infrastrukturę, 26 stycznia odłączono od sieci kabel przesyłowy Estlink 2, który łączy Finlandię z Estonią, z powodu awarii. Oczekuje się, że kabel zostanie naprawiony do połowy września. Niedawno przyjęta dyrektywa NIS 2 i dyrektywa w sprawie odporności podmiotów krytycznych poprawią odporność infrastruktury energetycznej. Komisja przeanalizowała ponadto sprawozdania z przeprowadzonych przez państwa członkowskie testów warunków skrajnych w sektorze energetycznym i zaproponowała działania następcze państwom członkowskim, które podejmą decyzję co do dalszego sposobu postępowania.

W październiku 2023 r. Komisja dokonała przeglądu strategii Unii Europejskiej w zakresie bezpieczeństwa morskiego i jej planu działania, aby poprawić odporność i ochronę krytycznej infrastruktury morskiej, w tym między innymi rurociągów podmorskich, przed zagrożeniami hybrydowymi i zagrożeniami cyberbezpieczeństwa.

Biorąc pod uwagę istotne znaczenie społeczne i gospodarcze bezpieczeństwa energetycznego, energii nadaje się wyraźny priorytet, również w kontekście wspólnej europejskiej strategii bezpieczeństwa gospodarczego Komisji/Wysokiego Przedstawiciela. Od czerwca 2023 r. w takiej strategii nadano priorytet zarówno odporności łańcuchów dostaw, jak i bezpieczeństwu fizycznemu i cyberbezpieczeństwu infrastruktury krytycznej.

3.4. Rynki energii, w tym ubóstwo energetyczne

W ciągu ostatnich kilku lat Komisja przeprowadziła istotne i daleko idące reformy organizacji europejskiego rynku energii w postaci niedawnej reformy struktury rynku energii elektrycznej, wprowadzenia pakietu dotyczącego rynków wodoru i gazu zdekarbonizowanego oraz reformy rozporządzenia w sprawie integralności i przejrzystości hurtowego rynku energii. Wszystkie ostatnie pakiety legislacyjne będą wymagały gruntownych przeglądów aktów prawa trzeciego stopnia, aby wprowadzić niezbędne zmiany w praktyce. W przypadku gazu dotyczy to obszarów alokacji zdolności przesyłowych, zarządzania ograniczeniami przesyłowymi i taryfikacji. W odniesieniu do energii elektrycznej opracowuje się nowe akty prawa trzeciego stopnia, które dotyczą reakcji popytu na hurtowych rynkach energii elektrycznej oraz korzystania przez operatorów sieci z rozwiązań w zakresie elastyczności. Komisja ściśle współpracowała z państwami członkowskimi, monitorując wdrażanie dyrektywy w sprawie energii elektrycznej, w szczególności przepisów dotyczących elastyczności po stronie popytu, aby zwiększyć elastyczność w systemie energetycznym i na rynkach energii elektrycznej.

Wprowadzono kilka kluczowych strategii politycznych, aby określić i przyspieszyć rozwój infrastruktury transgranicznej i krajowej. Utworzono europejską sieć operatorów sieci wodorowych, aby opracować bezstronne i ukierunkowane unijne dziesięcioletnie plany rozwoju sieci wodorowych. Przyjęto unijny plan działania na rzecz sieci oraz pierwszy wykaz projektów będących przedmiotem wspólnego i wzajemnego zainteresowania oraz wprowadzono przepisy dotyczące przyspieszonego wydawania zezwoleń w drodze rozporządzenia w sprawie środków nadzwyczajnych, zmienionych wymogów dyrektywy w sprawie energii odnawialnej i rozporządzenia TEN-E.

Jeżeli chodzi o ubóstwo energetyczne, w 2023 r. 10,6 % ludności UE oświadczyło, że nie jest w stanie zapewnić wystarczającego poziomu ogrzewania w swoich domach. W porównaniu z 2022 r. udział ten wzrósł o 1,3 punktu procentowego 61 w kontekście kryzysu energetycznego i inflacji. Sytuacja różniła się w poszczególnych państwach UE, które promowały środki ochrony gospodarstw domowych 62 . Nowe przepisy dotyczące rynku energii zapewnią lepszą ochronę przed odłączeniem gospodarstw domowych znajdujących się w trudnej sytuacji i osób dotkniętych ubóstwem energetycznym. W przypadku kryzysu cen gazu ziemnego środki nadzwyczajne na szczeblu UE mogą pomóc chronić konsumentów poprzez interwencje w pułapy cen detalicznych. Państwa członkowskie mogą również podjąć działania, aby zapewnić dostęp do podstawowych usług i chronić konsumentów znajdujących się w trudnej sytuacji przed nadmiernymi kosztami, bezpośrednio przeciwdziałając ubóstwu energetycznemu.

Społeczny Fundusz Klimatyczny, który wszedł w życie w 2024 r., uruchomi co najmniej 86,7 mld EUR dochodów z EU ETS na lata 2026–2032, w tym 25 % współfinansowania ze strony państw członkowskich, aby przyczynić się do sprawiedliwej społecznie transformacji w kierunku neutralności klimatycznej. Fundusz posłuży sfinansowaniu środków i inwestycji, które państwa członkowskie opracują w planach społeczno-klimatycznych do czerwca 2025 r., i powinien on pomóc zrekompensować spodziewany wzrost rachunków za energię w związku z wprowadzeniem opłat emisyjnych dla ciepłownictwa i transportu. Komisja powołała grupę ekspertów w celu wymiany dobrych praktyk i informacji z państwami członkowskimi na temat przygotowania funduszu. Od czerwca 2024 r. Komisja zapewnia 10 państwom członkowskim wsparcie w przygotowaniu planów społeczno-klimatycznych za pośrednictwem Instrumentu Wsparcia Technicznego.

Badania naukowe, innowacje i konkurencyjność

Unijni producenci stawiają czoła rosnącej konkurencji w zakresie technologii neutralnych emisyjnie na rynkach krajowych i rynku światowym. W porównaniu z 2022 r. wartość produkcji baterii litowo-jonowych i pomp ciepła w UE wzrosła najbardziej w 2023 r. (około 30 %), a na następnych pozycjach znalazły się ogniwa paliwowe (18 %), technologie energii oceanicznej, biopaliwa (etanol) i CCUS (prawie 10 %) 63 . Chociaż baterie litowo-jonowe osiągnęły najwyższą wartość produkcji w UE w 2023 r. (21 mld EUR), UE miała również największy deficyt handlowy w tej technologii (prawie 19 mld EUR). Podobny deficyt wykazała fotowoltaika, jednak przy o wiele niższej wartości produkcji w UE (2,1 mld EUR). W przypadku baterii deficyt handlowy wzrósł o 21 % w porównaniu z 2022 r., natomiast w przypadku fotowoltaiki spadł o 13 %. Spośród technologii neutralnych emisyjnie z nadwyżką handlową w 2023 r. najbardziej wyróżniała się energia wiatrowa (1,7 mld EUR), w przypadku której import spadł o 65 %, a eksport wzrósł o 50 % w porównaniu z poprzednim rokiem. Drugą co do wielkości nadwyżkę zanotowały sieci ciepłownicze i chłodnicze (1,3 mld EUR), a na kolejnym miejscu znalazła się energia wodna (0,2 mld EUR). W latach 2021–2023 największy udział w światowym wywozie technologii miał wywóz z UE wirników turbin wiatrowych (67 %), a na drugim miejscu znalazły się technologie energii słonecznej termicznej i wodnej (około 40 %).

W 2023 r. Komisja dokonała przeglądu planu EPSTE i włączyła go do aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie, podkreślając jego rolę we wdrażaniu filaru „badania, innowacje i konkurencyjność” unii energetycznej oraz uznając jego wkład w zdolność produkcji strategicznych technologii neutralnych emisyjnie w UE.

Badania naukowe i innowacje wciąż mają kluczowe znaczenie dla zapewnienia przyszłej konkurencyjności unijnych przedsiębiorstw w zakresie zaawansowanych technologii przemysłu neutralnego emisyjnie. W tym kontekście dalsze wdrażanie Planu działania UE na rzecz transformacji cyfrowej systemu energetycznego z 2022 r. 64 przyczyniło się do wspierania innowacji cyfrowych w UE, na przykład poprzez stworzenie cyfrowego bliźniaka sieci elektroenergetycznej UE oraz określenie wskaźników dotyczących inteligentnej sieci energetycznej, aby promować szybsze wdrażanie inteligentnych i innowacyjnych technologii sieciowych.

Komisja będzie nadal wspierać badania naukowe i innowacje w ścisłej współpracy z państwami członkowskimi za pośrednictwem europejskiego strategicznego planu w dziedzinie technologii energetycznych (plan EPSTE) i jego grup roboczych ds. wdrażania, aby wypełnić lukę między badaniami naukowymi i innowacjami a wprowadzaniem na rynek w nowych lub znajdujących się na wczesnym etapie rozwoju sektorach czystych technologii w celu określenia wspólnych programów badań naukowych i innowacji w strategicznych sektorach, takich jak niedawno opublikowany plan dotyczący technologii słonecznych 65 . Kluczowe znaczenie ma również wspieranie partnerstw z sektorami przemysłu i transportu, aby przyspieszyć rozwój technologii neutralnych emisyjnie, szybciej wprowadzić na rynek wyniki badań naukowych i innowacji oraz wzmocnić pozycję bazy produkcyjnej UE, na przykład poprzez tworzenie silnych powiązań między europejskimi platformami technologii i innowacji a sojuszami przemysłowymi (europejskim sojuszem na rzecz baterii, europejskim sojuszem na rzecz czystego wodoru i sojuszem przemysłowym na rzecz energii słonecznej), aby promować rozwój rentownych projektów inwestycyjnych i zdolności produkcyjnych w zakresie czystych technologii energetycznych w UE oraz wyeliminować bariery rynkowe, regulacyjne, infrastrukturalne i technologiczne utrudniające wdrażanie takich technologii na dużą skalę. Fundusz Innowacyjny, którego budżet do 2030 r. ze sprzedaży uprawnień w ramach EU ETS szacuje się na około 40 mld EUR, odgrywa kluczową rolę w tym zakresie. Dialogi na temat czystej transformacji2 z przedstawicielami przemysłu i partnerami społecznymi pomogły wesprzeć i poprawić skuteczność wdrażania Europejskiego Zielonego Ładu, przyczyniając się do wzmocnienia podejścia przemysłowego.

Wspólne korzyści płynące z transformacji energetycznej

Oprócz dekarbonizacji zwiększenie efektywności energetycznej i wykorzystanie niepalnych odnawialnych źródeł energii pomaga zmniejszać zanieczyszczenia zgodnie z celami określonymi w planie działania na rzecz eliminacji zanieczyszczeń 66 , np. poprzez walkę z zanieczyszczeniem powietrza i ograniczenie związanych z tym przedwczesnych zgonów i skutków dla ekosystemów. Ambitne środki pomogą zatem państwom członkowskim osiągać cele związane z czystym powietrzem, w tym ambitniejsze normy jakości powietrza, które określono w zmienionej dyrektywie w sprawie jakości powietrza. Przeprowadzane obecnie oceny rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną i dyrektywy 2016/2284 w sprawie redukcji krajowych emisji stanowią okazję do dalszego usprawnienia powiązań między polityką energetyczną i klimatyczną a polityką czystego powietrza 67 .

4.PODSUMOWANIE

W ostatnich latach UE dowiodła, że wypełnia swoje zobowiązania, podejmując zdecydowane działania, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo, przyspieszyć transformację w kierunku czystej energii i wyrazić niezachwianą solidarność z Ukrainą. UE działała jednomyślnie, aby osiągnąć cele planu REPowerEU z myślą o budowie bezpieczniejszego i bardziej niskoemisyjnego systemu energetycznego dla wszystkich Europejczyków.

Taki cel nie jest łatwy w realizacji, w szczególności ze względu na szybko zmieniającą się sytuację geopolityczną i bezprecedensowe kryzysy, z którymi boryka się UE. Niemniej jednak dane przedstawione w niniejszym sprawozdaniu pokazują, że terminowe, skoordynowane działania na szczeblu państw członkowskich, UE i poszczególnych obywateli pozwoliły uniknąć najgorszych skutków kryzysu energetycznego dzięki oszczędności energii, dywersyfikacji dostaw i działaniom w celu wyeliminowania czynników, które powodują słabości strukturalne UE, poprzez poprawę skuteczności środków na rzecz neutralności klimatycznej oraz prawdziwej unii energetycznej, która skupia się na zwiększaniu produkcji czystej energii.

W coraz bardziej podzielonym geopolitycznie świecie uwydatniło się znaczenie kwestii bezpieczeństwa dostaw, bezpieczeństwa energetycznego, zrównoważonego rozwoju i odporności w połączeniu z rosnącym wpływem zmiany klimatu na gotowość w sektorze energetycznym, oraz wyzwań dla konkurencyjności przemysłu UE, transportu i dostaw surowców krytycznych. W tym kontekście UE szybko podjęła działania, rozwijając partnerstwa międzynarodowe oraz przyjmując akt w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie i europejski akt w sprawie surowców krytycznych, a także uwzględniając strategiczne rozważania Mario Draghiego i Enrico Letty.

Posiadając solidne fundamenty oparte na nieustannej współpracy i solidarności, UE jest lepiej przygotowana do radzenia sobie ze znacznymi zmianami i wyzwaniami, które przed nią stoją.

Nowe i nadchodzące wyzwania, takie jak luka w poziomie ambicji w odniesieniu do odnawialnych źródeł energii i celów w zakresie efektywności energetycznej, wzrost ubóstwa energetycznego, różnice w cenach energii w porównaniu z innymi światowymi konkurentami oraz ryzyko nowych strategicznych krytycznych zależności wymagają jednak w najbliższych latach zdecydowanej reakcji politycznej i radykalnej zmiany w zakresie wysiłków, zarówno na szczeblu UE, jak i państw członkowskich, poprzez większą koordynację, integrację rynku i wspólne działania.

Przedłożenie przez państwa członkowskie ostatecznych wersji zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu stanowi kluczowy etap w tym względzie, ponieważ będą one musiały osiągnąć ambitne cele UE na 2030 r. i jeszcze bardziej przyspieszyć ich realizację, a zatem znajdują się w centrum strategii UE i państw członkowskich na rzecz celów unii energetycznej. W kontekście coraz większego nacisku na wdrażanie unijnych przepisów dotyczących klimatu i energii wszystkie państwa członkowskie muszą zwiększyć wysiłki, zapewniając wystarczający poziom ambicji i gwarantując, aby Unia Europejska podążała ścieżką, która prowadzi do osiągnięcia wspólnych celów w zakresie energii i klimatu na 2030 r. Komisja wzywa pozostałe państwa członkowskie do niezwłocznego przedłożenia planów, aby umożliwić szybką i wszechstronną ocenę na szczeblu UE i jednocześnie zapewnić solidną podstawę do wyeliminowania wąskich gardeł, omówienia najlepszych praktyk i poprawy koordynacji regionalnej oraz umożliwienia szybkiego i sprawnego osiągnięcia naszych celów na 2030 r.

(1)

Przegląd dyrektywy w sprawie opodatkowania energii jest obecnie przedmiotem debaty w Radzie.

(2)

     Art. 4 rozporządzenia (UE) 2021/1119.

(3)

     COM(2024) 63 final.

(4)

     COM(2023) 650 final.

(5)

     Z wyłączeniem emisji pochodzących z lotnictwa międzynarodowego i transportu morskiego.

(6)

      https://energy.ec.europa.eu/topics/infrastructure/projects-common-interest-and-projects-mutual-interest/key-cross-border-infrastructure-projects_en  

(7)

 Ze wstępnych ustaleń (Ember) wynika, że w pierwszej połowie 2024 r. około 50 % energii elektrycznej pochodziło ze źródeł odnawialnych. Energetyka wiatrowa i słoneczna wytwarzała ponadto więcej energii elektrycznej niż wszystkie paliwa kopalne łącznie.

(8)

Afrykańsko-unijna inicjatywa „Zielona energia” to kierowana przez Komisję Europejską inicjatywa „Drużyny Europy”, która przeznaczyła 3,4 mld EUR w formie dotacji w latach 2021–2027 i którą wspiera 12 państw członkowskich (Austria, Belgia, Dania, Finlandia, Francja, Grecja, Hiszpania, Niderlandy, Niemcy, Portugalia, Szwecja i Włochy), a także Europejski Bank Inwestycyjny (EBI) i Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR). Celem inicjatywy „Drużyny Europy” jest pomoc w uruchomieniu co najmniej 50 GW odnawialnej energii elektrycznej w Afryce, co zapewni dostęp do energii elektrycznej dla co najmniej 100 mln ludzi do 2030 r.

(9)

W szczególności wniosek 18: „Zmniejszenie zależności UE od podmiotów zagranicznych w sektorze energetyki”.

(10)

  Wspieranie REPowerEU: bezpieczna i zrównoważona energia po przystępnej cenie dla Europy – Komisja Europejska (europa.eu)

(11)

Ocena może ulec zmianie w następstwie ostatecznej wersji zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, które państwa członkowskie miały przedłożyć do 30 czerwca 2024 r.

(12)

W rezultacie jedynie 3 % całego przywozu surowej ropy naftowej do UE w lutym 2024 r. pochodziło z Federacji Rosyjskiej w porównaniu z 27,2 % w drugim kwartale 2022 r. Prognozy bezpieczeństwa dostaw i cen ropy naftowej są stabilne, ponieważ napięcie na rynku zrównoważono częściowo wzrostem produkcji z państw spoza OPEC+, głównie ze Stanów Zjednoczonych. Napięcia geopolityczne na Bliskim Wschodzie i w Ukrainie pokazują jednak podatność światowych rynków ropy naftowej na zagrożenia. UE przyjęła niedawno 14. pakiet sankcji wymierzonych w zbiornikowce należące do rosyjskiej floty cieni.

(13)

COM(2022) 361 – rozporządzenie Rady (UE) 2022/1369.

(14)

Źródło: Eurostat.

(15)

C/2024/2476.

(16)

Okres odniesienia określa się jako średnią z poprzednich 5 lat za okres od sierpnia 2022 r. do maja 2023 r. (zgodnie z rozporządzeniem w sprawie zmniejszenia zapotrzebowania na gaz). W związku z tym w okresie sierpień–grudzień odnosi się on do lat 2017–2021, ale w okresie styczeń–maj – do lat 2018–2022.

(17)

     COM(2022) 135 – rozporządzenie (UE) 2017/1938.

(18)

     COM(2022) 473 – rozporządzenie Rady (UE) 2022/1854, COM(2022) 549 – rozporządzenie Rady (UE) 2022/2576, COM(2022) 668 – rozporządzenie Rady (UE) 2022/2758.

(19)

      Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1275 w sprawie charakterystyki energetycznej budynków (wersja przekształcona); dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie wspólnych zasad rynków wewnętrznych gazu odnawialnego, gazu ziemnego i wodoru, zmieniająca dyrektywę (UE) 2023/1791 i uchylająca dyrektywę 2009/73/WE (wersja przekształcona); rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie rynków wewnętrznych gazu odnawialnego, gazu ziemnego i wodoru, zmiany rozporządzeń (UE) nr 1227/2011, (UE) 2017/1938, (UE) 2019/942 i (UE) 2022/869 oraz decyzji (UE) 2017/684, a także uchylenia rozporządzenia (WE) nr 715/2009 (wersja przekształcona); rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2405 z dnia 18 października 2023 r. w sprawie zapewnienia równych warunków działania dla zrównoważonego transportu lotniczego (ReFuelEU Aviation); rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1805 z dnia 13 września 2023 r. w sprawie stosowania paliw odnawialnych i niskoemisyjnych w transporcie morskim oraz zmiany dyrektywy 2009/16/WE.

(20)

     Szacunki branżowe.

(21)

     Solar Power Europe.

(22)

      EUR-Lex – 52022DC0221 – PL – EUR-Lex (europa.eu)

(23)

      Strona domowa – unijny sojusz przemysłowy na rzecz fotowoltaiki (solaralliance.eu)

(24)

     WindEurope.

(25)

     Europejski plan działania na rzecz energii wiatrowej, COM(2023) 669 final, oraz komunikat w sprawie osiągnięcia ambitnych unijnych celów w zakresie morskiej energii wiatrowej, COM(2023) 668 final.

(26)

Najnowsza mapa biometanu opublikowana przez Europejskie Stowarzyszenie Biogazu www.europeanbiogas.eu/european-biomethane-map-2024/

(27)

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY Postępy w dziedzinie konkurencyjności w zakresie czystych technologii energetycznych, COM/2023/652.

(28)

Europejska Organizacja Pomp Ciepła (EHPA), „Market Report 2024” [„Sprawozdanie na temat rynku 2024”], ograniczone do AT, BE, CZ, DE, DK, EE, ES, FI, FR, HU, IE, IT, LT, NL, PL, PT, SE, SK. Obejmuje głównie pompy ciepła do ogrzewania pomieszczeń i do przygotowania ciepłej wody użytkowej.

(29)

MAE (2024) „Global Hydrogen Review” [„Globalny przegląd sektora wodoru”].

(30)

Dane ze sprawozdania BloombergcNEF z 26 marca 2024 r. dotyczącego produkcji elektrolizerów w 2024 r.

(31)

Doliny wodorowe to ekosystemy wodorowe, które obejmują szczególne położenie geograficzne i są ukierunkowane na działalność lokalną i regionalną (np. klaster przemysłowy, porty, porty lotnicze itp.).

(32)

  DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Plan działania na rzecz przyspieszenia rozwoju dolin wodorowych w całej Europie: wyzwania i możliwości.

(33)

  https://www.eca.europa.eu/pl/publications/SR-2024-11  

(34)

Europejski plan działania na rzecz energii wiatrowej, COM(2023) 669 final.

(35)

Unijny plan działania na rzecz sieci COM/2023/757 final.

(36)

COM(2024) 63 final, „Zabezpieczenie naszej przyszłości. Cel klimatyczny na 2040 r. i droga ku neutralności klimatycznej do 2050 r. jako fundamenty zrównoważonego, sprawiedliwego i dostatniego społeczeństwa”.

(37)

Zgodnie z art. 6 ust. 2 i art. 9 ust. 4 dyrektywy Rady 2009/119/WE ( dyrektywa – 2009/119 – PL – EUR-Lex (europa.eu) ) oraz art. 26 ust. 1 lit. a) rozporządzenia (UE) 2018/1999 ( rozporządzenie – 2018/1999 – PL – EUR-Lex (europa.eu) ).

(38)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1938 z dnia 25 października 2017 r. dotyczące środków zapewniających bezpieczeństwo dostaw gazu ziemnego i uchylające rozporządzenie (UE) nr 994/2010 ( rozporządzenie – 2017/1938 – PL – EUR-Lex (europa.eu) ).

(39)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1227/2011 z dnia 25 października 2011 r. w sprawie integralności i przejrzystości hurtowego rynku energii Tekst mający znaczenie dla EOG ( http://data.europa.eu/eli/reg/2011/1227/oj ).

(40)

Zgodnie z załącznikiem do zalecenia Komisji z dnia 3 października 2023 r. w sprawie obszarów technologii krytycznych dla bezpieczeństwa gospodarczego UE.

(41)

Dotychczas zawarto partnerstwa strategiczne z Kanadą, Ukrainą, Namibią, Kazachstanem, Argentyną, Chile, Demokratyczną Republiką Konga, Zambią, Grenlandią, Rwandą, Norwegią, Uzbekistanem, Australią i Serbią.

(42)

W 2024 r. poczyniono dalsze postępy w zakresie dywersyfikacji globalnych łańcuchów dostaw surowców krytycznych zgodnie z zewnętrzną strategią energetyczną UE za pośrednictwem pięciu nowo ustanowionych, wzajemnie korzystnych partnerstw z państwami takimi jak Australia, Norwegia i Serbia. Partnerstwa te mają również strategiczne znaczenie dla stopniowego zmniejszania innych zależności energetycznych UE.

(43)

Akt w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie.

(44)

Plan działania na rzecz współpracy sektorowej w zakresie umiejętności – Zatrudnienie, sprawy społeczne i włączenie społeczne – Komisja Europejska (europa.eu).

(45)

 Pakt na rzecz umiejętności – Zatrudnienie, sprawy społeczne i włączenie społeczne – Komisja Europejska (europa.eu)

(46)

Aby uzyskać więcej informacji, zob.: Pakt na rzecz umiejętności, Uruchomienie partnerstwa na rzecz umiejętności w zakresie energii ze źródeł odnawialnych na dużą skalę (europa.eu).  

(47)

Wstępne dane za 2023 r. zostaną przedstawione w sprawozdaniu z postępu prac na temat działań w dziedzinie klimatu za 2024 r.

(48)

     Emisje i pochłanianie gazów cieplarnianych w latach 1990–2022 opierają się na wykazie gazów cieplarnianych z 2024 r., który państwa członkowskie UE przedłożyły Komisji do 15 marca 2024 r. W 2024 r. termin zgłaszania sprawozdań dotyczących wykazów ulega jednak wyjątkowo przedłużeniu do drugiej połowy roku ze względu na dostarczenie narzędzia sprawozdawczego wzmocnionych ram przejrzystości UNFCCC. Państwa członkowskie będą mogły przedłożyć EEA zaktualizowane ostateczne wykazy gazów cieplarnianych do 15 września. W związku z tym dane liczbowe mogą ulec zmianie po ponownym złożeniu wykazu wynikającym z późniejszych przeglądów. Na podstawie rozporządzenia (UE) nr 525/2013 należy przedłożyć wykaz gazów cieplarnianych do celów UNFCCC wraz ze zagregowanymi danymi dotyczącymi emisji na szczeblu UE do 15 grudnia 2024 r. 

(49)

Najnowsze dostępne dane Eurostatu pochodzą z 2022 r.

(50)

     Informacje przekazane przez państwa członkowskie zgodnie z narzędziem SHARES Eurostat.

(51)

     Punkt odniesienia określony w art. 4 rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną na podstawie wcześniejszego unijnego celu przed wejściem w życie zmienionej dyrektywy w sprawie odnawialnych źródeł energii.

(52)

Ocena może ulec zmianie w następstwie ostatecznej wersji zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, które państwa członkowskie miały przedłożyć do 30 czerwca 2024 r.

(53)

Zgodnie z art. 32 ust. 4 rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną.

(54)

Irlandia (zabrakło 5,9 p.p.), Francja (4,7 p.p.), Austria (3,2 p.p.), Słowenia (2 p.p.), Rumunia (1,9 p.p.), Belgia (1,2 p.p.), Niderlandy (1 p.p.) i Polska (0,1 p.p.). Punkt odniesienia określony w art. 4 rozporządzenia w sprawie zarządzania unią energetyczną na podstawie wcześniejszego celu UE przed wejściem w życie zmienionej dyrektywy w sprawie energii odnawialnej.

(55)

Energia wytwarzana ze źródeł odnawialnych równa się energii wykorzystywanej w oczyszczalniach ścieków komunalnych.

(56)

Ocena może ulec zmianie w następstwie ostatecznej wersji zaktualizowanych krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, które państwa członkowskie miały przedłożyć do 30 czerwca 2024 r.

(57)

Ogólne sprawozdanie rachunkowe dotyczące wpływu ekoprojektu z 2023 r.  https://europa.eu/!3cfvJd

(58)

  Enrico Letta – O wiele więcej niż tylko rynek (kwiecień 2024 r.) (europa.eu) , w szczególności s. 128–129.

(59)

Rozporządzenie w sprawie bezpieczeństwa dostaw gazu umożliwia państwom członkowskim uruchomienie trzech różnych stanów kryzysowych: „stan wczesnego ostrzeżenia” (zdarzenie przypuszczalnie wystąpi), „stan alarmowy” (zakłócenie wystąpiło, ale rynek może sobie poradzić) oraz „stan nadzwyczajny” (dostawy gazu nie wystarczają i potrzebne są środki nierynkowe).

(60)

COM(2024)91 final.

(61)

     Źródło  badanie EU SILC .

(62)

     Najwyższy odsetek osób, które nie są w stanie zapewnić wystarczającego poziomu ogrzewania w swoich domach, odnotowano w Hiszpanii (20,8 %), Portugalii (20,8 %), Bułgarii (20,7 %) i na Litwie (20,0 %). Z kolei najniższy udział takich osób odnotowano w Luksemburgu (2,1 %), Finlandii (2,6 %), Słowenii (3,6 %) i Austrii (3,9 %).

(63)

Obliczenia na potrzeby przyszłych sprawozdań Obserwatorium Czystych Technologii Energetycznych za 2024 r. Aby uzyskać więcej informacji, zob.: Obserwatorium Czystych Technologii Energetycznych.

(64)

COM(2022)552 final.

(65)

DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI Wspólny program badań naukowych i innowacji w dziedzinie energii słonecznej z państwami członkowskimi w kontekście europejskiej przestrzeni badawczej (EPB).

(66)

COM(2021) 400.

(67)

Więcej dowodów zostanie opublikowanych w następnym sprawozdaniu dotyczącym monitorowania i prognoz eliminacji zanieczyszczeń, które przewidziano na koniec 2024 r.

KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 11.9.2024

COM(2024) 404 final

ZAŁĄCZNIK

do

SPRAWOZDANIA KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Sprawozdanie na temat stanu unii energetycznej na 2024 r.



(na podstawie rozporządzenia (UE) 2018/1999 w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu)

A.Wprowadzenie

Systemy dobrowolne i krajowe odgrywają istotną rolę w dostarczaniu dowodów zgodności z kryteriami zrównoważonego rozwoju i ograniczania emisji gazów cieplarnianych w odniesieniu do biopaliw, biopłynów i paliw z biomasy 1 , jak opisano w przekształconej dyrektywie w sprawie energii odnawialnej („RED II”) 2 . Zgodnie z art. 30 ust. 4 i 5 tej dyrektywy Komisja może uznać te systemy („systemy uznane przez UE”) za zgodne z odpowiednimi przepisami dyrektywy RED II w drodze aktów wykonawczych. Na dzień sporządzenia niniejszego dokumentu uznano piętnaście dobrowolnych i krajowych systemów na szczeblu Unii w różnych zakresach 3 . 

Zgodnie z art. 30 ust. 5 dyrektywy RED II każdy uznany przez UE dobrowolny system przekłada Komisji co roku do 30 kwietnia sprawozdanie obejmujące każdą z liter zawartych w załączniku IX do rozporządzenia (UE) 2018/1999 4 . Sprawozdania dotyczące dobrowolnych systemów są publikowane 5 . Chociaż wszystkie uznane przez UE dobrowolne systemy przedłożyły odpowiednie sprawozdania roczne, istnieją pewne niespójności co do poziomu szczegółowości. Wiąże się to również z zakresem uznania. Sprawozdania systemów, które uznano w szerszym zakresie, były bardziej wyczerpujące niż „mniejszych” systemów, uznanych w bardziej ograniczonym zakresie. Wystąpiły pewne problemy z niekompletnością, np. w niektórych systemach nie zgłoszono m.in. wykazu stwierdzonych niezgodności, streszczenia zarejestrowanych skarg i jakościowych informacji zwrotnych na temat wdrożenia metodyki esca, czego wymagają odpowiednie przepisy 6 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2022/996 („rozporządzenie wykonawcze w sprawie certyfikacji”) 7 . W pewnych przypadkach niektóre systemy opublikowały jednak część tych informacji na swoich stronach internetowych. We wszystkich przypadkach niekompletności danych poproszono systemy o zaradzenie tej sytuacji. 

B.Przejrzystość i dostępność systemów

Uznane przez UE dobrowolne systemy dostarczają informacji na temat zarządzania i struktury systemu, zaangażowanych zainteresowanych stron oraz zainteresowanych stron, na które wpływa system, a także na temat zakresu uznania. Informacje te są również dostępne publicznie na ich stronach internetowych. Jeśli chodzi o zaangażowanie zainteresowanych stron, niektóre systemy prowadzą działalność w zakresie certyfikacji małych gospodarstw rolnych i posiadają na stronach internetowych konkretne sekcje, w których wyjaśniają zasady i sposób postępowania ze społecznościami lokalnymi w takich przypadkach. Wszystkie strony internetowe programów obejmują szczególne funkcje, które umożliwiają składanie skarg 8 . Systemy opublikowały swoją dokumentację, a także wykaz jednostek certyfikujących działających w ich ramach oraz wykaz wydanych certyfikatów. W przypadku dobrowolnych systemów certyfikacji biomasy leśnej ich strony internetowe posiadają dodatkowo specjalne sekcje zawierające wszystkie informacje związane z oceną ryzyka, którą należy przeprowadzić zgodnie z art. 29 ust. 6 i 7 dyrektywy RED II. 

Jeśli chodzi o dostępność, żaden system nie dostarcza dokumentacji we wszystkich językach UE. Jest to jednak uzasadnione, ponieważ większość systemów funkcjonuje głównie w określonych obszarach lub państwach. Niektóre systemy 9 zamieściły na stronach internetowych dokumentację w językach używanych w państwach, w których prowadzą działalność, a inne dostarczyły dokumentację wyłącznie w języku angielskim. 

C.Uczestnicy systemu i audyty

Wszystkie uznane systemy zawarły w sprawozdaniach informacje na temat rodzaju i liczby uczestników systemu. Systemy w różny sposób podchodziły do tego punktu – niektóre z nich dostarczały informacji ilościowych dotyczących przedsiębiorstw zarejestrowanych w ramach systemu oraz miejsc, w których przedsiębiorstwa te prowadzą działalność, podczas gdy inne koncentrowały się głównie na jednostkach certyfikujących, które działają w ramach systemu, dostarczając również informacji na temat liczby certyfikatów wydanych przez jednostkę certyfikującą. Inne zgłosiły, że posiadają wewnętrzne bazy danych, które zawierają takie informacje, oraz że informacje te można ujawnić na zasadzie ad hoc. Niektóre systemy zawarły ponadto szczegółowe informacje na temat zaangażowania zainteresowanych stron.

Systemy przedstawiły również informacje na temat liczby i warunków audytów, ich częstotliwości i wykrytych niezgodności, były one jednak niespójne pod względem ilości przekazywanych informacji, a niektóre systemy dostarczały bardziej szczegółowych danych niż inne.

D.Metody wykrywania i postępowania w przypadku nieprzestrzegania wymogów przez członków systemów 

Zgodnie z art. 5 ust. 3 rozporządzenia wykonawczego w sprawie certyfikacji systemy dobrowolne są zobowiązane do udostępniania procedur składania skarg na podmioty gospodarcze lub jednostki certyfikujące. Procedura składania skarg w dobrowolnych systemach uznanych przez UE jest dostępna na stronach internetowych dobrowolnych systemów, jak opisano w sekcji B. Większość systemów podaje również informacje o wycofanych i unieważnionych certyfikatach.

Unikanie nadużyć finansowych stanowi również kluczowy aspekt, aby zapewnić solidność procesu certyfikacji. Systemy dobrowolne są zobowiązane do dokładnego dokumentowania właściwości dotyczących zrównoważonego rozwoju i ograniczenia emisji gazów cieplarnianych oraz innych istotnych informacji opisujących surowce lub paliwa. Znajduje to odzwierciedlenie w ich dokumentacji. Różne podmioty zaangażowane w proces certyfikacji w ramach łańcucha dostaw powinny identyfikować i przekazywać te informacje.

Komisja opracowała narzędzie służące identyfikowalności paliw ciekłych i gazowych („unijna baza danych”), które uruchomiono 15 stycznia 2024 r. Unijna baza danych będzie wykorzystywana do śledzenia przesyłek surowców i paliw wprowadzanych na rynek UE, począwszy od ich miejsca pochodzenia w państwach członkowskich UE lub w państwach trzecich. Na tym etapie unijna baza danych obejmuje wyłącznie paliwa ciekłe, ale oczekuje się, że obejmie paliwa gazowe do 21 listopada 2024 r. Systemy dobrowolne, działające w ich ramach jednostki certyfikujące oraz podmioty gospodarcze przez nie certyfikowane zobowiązano do rejestracji w unijnej bazie danych. Systemy dobrowolne, których zakres uznania obejmuje paliwa, które należy rejestrować w unijnej bazie danych, posiadają na stronach internetowych specjalne sekcje z informacjami na temat unijnej bazy danych oraz odpowiednich zasad i procedur.

E.Akredytacja

Komisja oceniła dobrowolne systemy pod kątem zgodności z zasadami dyrektywy RED II, sprawdzając, czy metodyki systemów są zgodne z zasadami, które zawarto w rozporządzeniu wykonawczym w sprawie certyfikacji. Zgodnie z art. 1 rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2024/805 z dnia 7 marca 2024 r., art. 11 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego (UE) 2022/996 dotyczący akredytacji jednostek certyfikujących stosuje się od 1 stycznia 2025 r. W związku z tym systemy zostaną ponownie ocenione w tym względzie po wejściu w życie odpowiedniego przepisu.

(1)

Należy zauważyć, że dyrektywa zawiera również przepisy dotyczące paliw odnawialnych pochodzenia niebiologicznego (RFNBO) oraz pochodzących z recyklingu paliw węglowych (RCF). Nie uznano oficjalnie żadnych systemów, które potwierdzałyby zgodność z przepisami dotyczącymi tych paliw, jednak kilka wniosków jest obecnie rozpatrywanych. Więcej informacji na ten temat znajduje się na portalu internetowym dobrowolnych systemów: Dobrowolne systemy (europa.eu) .

(2)

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/2001 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych.

(3)

Dobrowolne systemy można uznać za zgodne z przepisami dotyczącymi paliw pochodzących z biomasy rolniczej, biomasy leśnej lub odpadów i pozostałości. Można je uznać w odniesieniu do różnych rodzajów paliw (np. biopaliw, biopłynów lub paliw z biomasy, RFNBO lub RCF) oraz w odniesieniu do całego łańcucha dostaw lub jego części.

(4)

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1999 z dnia 11 grudnia 2018 r. w sprawie zarządzania unią energetyczną i działaniami w dziedzinie klimatu, zmiany rozporządzeń Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 663/2009 i (WE) nr 715/2009, dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady 94/22/WE, 98/70/WE, 2009/31/WE, 2009/73/WE, 2010/31/UE, 2012/27/UE i 2013/30/UE, dyrektyw Rady 2009/119/WE i (EU) 2015/652 oraz uchylenia rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 525/2013, Dz.U. L 328 z 21.12.2018, s. 1.

(5)

  https://energy.ec.europa.eu/topics/renewable-energy/bioenergy/voluntary-schemes_en  

(6)

Odpowiednio art. 4 ust. 5 i pkt 11 ostatnie zdanie załącznika V do rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2022/996.

(7)

Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/996 z dnia 14 czerwca 2022 r. w sprawie zasad weryfikacji kryteriów zrównoważonego rozwoju i ograniczania emisji gazów cieplarnianych oraz kryteriów niskiego ryzyka spowodowania pośredniej zmiany użytkowania gruntów.

(8)

Więcej informacji na temat skarg można znaleźć w sekcji D poniżej.

(9)

Na przykład SURE, 2BS itp.