KOMISJA EUROPEJSKA
Bruksela, dnia 21.11.2023
JOIN(2023) 34 final
WSPÓLNE SPRAWOZDANIE DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY
w sprawie ogólnego systemu preferencji taryfowych za okres 2020–2022
{SWD(2023) 359 final} - {SWD(2023) 360 final} - {SWD(2023) 361 final} - {SWD(2023) 362 final} - {SWD(2023) 363 final} - {SWD(2023) 364 final} - {SWD(2023) 365 final} - {SWD(2023) 366 final} - {SWD(2023) 367 final} - {SWD(2023) 368 final}
1.Wprowadzenie
Unijny ogólny system preferencji taryfowych (GSP) jednostronnie zapewnia preferencyjny dostęp do rynku Unii dzięki obniżonym lub zniesionym unijnym należnościom celnym przywozowym, aby wspierać zrównoważony rozwój krajów o niższym dochodzie i ograniczyć ubóstwo przez handel międzynarodowy. Korzyści wynikające z GSP są powiązane z przestrzeganiem norm międzynarodowych w dziedzinie praw człowieka, praw pracowniczych, ochrony środowiska i klimatu oraz dobrych rządów przez kraje korzystające.
Niniejsze sprawozdanie stanowi kluczowy element regularnych działań w zakresie monitorowania i sprawozdawczości dotyczących wdrażania GSP dla Parlamentu Europejskiego i Rady, jak przewidziano w rozporządzeniu w sprawie GSP . Obejmuje ono wdrożenie i wpływ GSP w latach 2020–2022 („okres sprawozdawczy”) w ramach trzech przewidzianych w nim rozwiązań: rozwiązania „wszystko oprócz broni” (EBA) dotyczącego krajów najsłabiej rozwiniętych (LDC), standardowego GSP oraz szczególnego rozwiązania motywacyjnego dotyczącego zrównoważonego rozwoju (GSP+). Podobnie jak w przypadku ostatniego takiego sprawozdania w sprawie GSP z 2020 r. niniejszemu sprawozdaniu towarzyszy dziesięć dokumentów roboczych służb Komisji (SWD): po jednym dotyczącym każdego z dziewięciu krajów korzystających z systemu GSP+ w okresie sprawozdawczym i jeden dotyczący trzech krajów korzystających z EBA w ramach zwiększonego zaangażowania.
Niniejsze sprawozdanie obejmuje okres dłuższy niż zwykle przyjmowany dwuletni cykl sprawozdawczy ze względu na wyzwania związane z wdrażaniem i monitorowaniem wynikające z wpływu pandemii COVID-19 i powiązanych z nią ograniczeń w latach 2020 i 2021. Mimo tych wyzwań zaangażowanie i monitorowanie w ramach GSP kontynuowano zdalnie w formie pisemnej i wirtualnej. W sprawozdaniu uwzględniono również wizyty monitorujące w krajach korzystających, które można było odbyć ponownie pod koniec 2021 r., oraz zmiany w krajach korzystających, które pozwoliły rozluźnić ograniczenia i uwolnić zasoby po szczytowym okresie pandemii.
Sprawozdanie oparto na współpracy z krajami korzystającymi, ze społeczeństwem obywatelskim, środowiskami biznesowymi oraz organami monitorującymi ONZ i innymi organizacjami międzynarodowymi w ramach prac służb Komisji Europejskiej i Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych (ESDZ), w tym w delegaturach Unii. Oprócz tego 6 września 2022 r. odbył się specjalny dialog ze społeczeństwem obywatelskim, którego celem było wsparcie przygotowania sprawozdania.
Niniejsze sprawozdanie jest również istotne ze względu na wygaśnięcie z końcem 2023 r. obowiązującego obecnie rozporządzenia w sprawie GSP. W sprawozdaniu oceniono długoterminowy wpływ GSP, jeśli chodzi zarówno o skutki gospodarcze, jak i w zakresie zrównoważonego rozwoju, oraz sposoby zapewnienia stałego zaangażowania w system wśród krajów korzystających z systemu GSP. Procedura ustawodawcza mająca na celu przyjęcie nowego zmienionego rozporządzenia w sprawie GSP jest nadal w toku; w międzyczasie Komisja Europejska przyjęła wniosek w sprawie przedłużenia obowiązywania obecnych przepisów do końca 2027 r., aby zapewnić ciągłość i pewność prawa (). Sprawozdanie i towarzyszące mu dokumenty robocze służb Komisji zawierają również cenne informacje i zalecenia dla krajów obecnie korzystających z systemu GSP+ w świetle potencjalnego wymogu ponownego ubiegania się o możliwość korzystania z rozwiązania GSP+ na podstawie nowego rozporządzenia w sprawie GSP.
2.Najważniejsze aspekty
GSP jest dla UE ważnym narzędziem handlowym służącym wspieraniu zrównoważonego rozwoju w krajach o niższym dochodzie. Jego struktura podzielona na trzy odrębne rozwiązania stanowi obiektywne i przejrzyste ramy, które pozwalają zaspokoić konkretne potrzeby rozwojowe i ambicje różnych krajów korzystających.
GSP jest z gospodarczego punktu widzenia wartościowy dla krajów korzystających , co uzasadniono również w części 4.1 niniejszego sprawozdania. W latach 2014–2019, tj. przed pandemią COVID-19, łączny preferencyjny przywóz do UE-27 z krajów obecnie korzystających z systemu GSP wzrósł o 56 %, a więc wzrósł w tempie trzykrotnie wyższym od ogólnego przywozu z państw trzecich; przyczynia się to również do szybszego wzrostu w krajach korzystających z systemu GSP, niż miałoby to miejsce w przypadku braku preferencji oferowanych w ramach GSP. Ponadto, mimo mniej dynamicznego wywozu w trakcie pandemii i po jej zakończeniu, dalszy wywóz z krajów korzystających do UE w ramach GSP odgrywa kluczową rolę w kontekście zapewnienia stabilności gospodarczej, zwłaszcza w czasach kryzysu. Ogólnie rzecz biorąc, zwiększony handel międzynarodowy i udział w globalnych łańcuchach wartości przyczyniły się do większego rozwoju społeczno-gospodarczego krajów korzystających z systemu GSP. Świadczy o tym poprawa klasyfikacji kilku krajów pod względem dochodów według Banku Światowego, a także utrata statusu LDC na podstawie decyzji Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) (z odpowiednimi zmianami preferencji w ramach GSP).
W ostatnich latach światowa gospodarka znalazła się w obliczu szeregu kryzysów , od pandemii COVID-19 – i jej negatywnego wpływu nie tylko na zdrowie, ale także na zrównoważony rozwój, działalność gospodarczą i handel – po szersze skutki niczym niesprowokowanej agresji wojskowej Rosji wobec Ukrainy oraz związane z nią kryzysy energetyczny, zadłużeniowy, żywnościowy i związany z kosztami utrzymania, które nasiliły się w 2022 r. W tym trudnym kontekście stała dostępność bezcłowego wywozu do UE, największego bloku handlowego na świecie , zapewnia podstawowy element stabilności dla słabych gospodarek. Podczas gdy gospodarki niektórych krajów korzystających wykazały się dużą odpornością, Program Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) ostrzegł, że co najmniej 54 gospodarki rozwijające się stoją w obliczu poważnych problemów z zadłużeniem . W związku z tymi wyzwaniami w ONZ odroczono decyzje dotyczące wcześniej planowanej utraty statusu LDC . To samo dotyczy przyznanego przez Bank Światowy statusu dochodowego innych krajów korzystających z systemu GSP, który uległ zawieszeniu lub obniżeniu z powodu pogorszenia sytuacji ich gospodarek, w tym pod względem handlu, a także niektórych inwestycji zagranicznych i przekazów pieniężnych.
GSP+ obejmujący dodatkowe kraje korzystające i zobowiązania wciąż był atrakcyjny dla krajów korzystających . Jak wynika z analizy wdrożenia GSP+ zawartej w towarzyszących dokumentach roboczych służb Komisji, rozwiązanie to okazało się dobrym bodźcem do skutecznego stosowania norm międzynarodowych w dziedzinie praw człowieka, praw pracowniczych, klimatu i ochrony środowiska oraz dobrych rządów, ponieważ oferuje dodatkowy dostęp do rynku UE w porównaniu ze standardowym GSP. O atrakcyjności GSP+ świadczy również fakt, że do porozumienia dołączył w okresie sprawozdawczym nowy kraj korzystający z systemu GSP+ (Uzbekistan), w kwietniu 2023 r. Tadżykistan złożył formalny wniosek o dołączenie do GSP+, a inne kraje nadal wykazują zainteresowanie tym rozwiązaniem. Kraje obecnie korzystające z systemu GSP+ wyraziły zobowiązanie do utrzymania preferencji w nowych unijnych ramach GSP. Kilka krajów obecnie korzystających z EBA, które zgodnie z oczekiwaniami mają utracić status LDC, aktywnie rozważa możliwości dołączenia do rozwiązania GSP+, aby po odejściu od rozwiązania EBA korzystać z bardziej preferencyjnych taryf niż te oferowane w ramach standardowego GSP.
GSP zachęca kraje korzystające z systemu GSP do włączenia do wielostronnych struktur zarządzania przez konieczność przestrzegania zasad konwencji międzynarodowych, a w przypadku GSP+ – zasady warunkowości opartej na wymogu ratyfikacji i skutecznego wykonania takich konwencji. Starania na rzecz ratyfikacji podejmowane przez kraje korzystające z systemu GSP wykraczają poza odpowiednie konwencje wymienione w obowiązującym obecnie rozporządzeniu w sprawie GSP – na przykład wszystkie dziewięć krajów korzystających z systemu GSP+ objętych przeglądem w niniejszym sprawozdaniu ratyfikowało Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych i porozumienie paryskie. Kraje korzystające z systemu GSP odnotowują również postępy w ratyfikowaniu nowo ustanowionych podstawowych konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP) dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, a także innych konwencji MOP, na przykład dotyczących inspekcji pracy i trójstronnych konsultacji.
W okresie sprawozdawczym wiele krajów korzystających z systemu GSP poczyniło istotne postępy w zakresie stosowania i przestrzegania norm międzynarodowych (), nawet jeśli na niektórych frontach nadal borykają się z wyzwaniami związanymi z ich przestrzeganiem. Typowe dziedziny, w których odnotowuje się regres lub niewystarczające postępy w niektórych krajach korzystających, obejmują rosnącą presję na wolność wypowiedzi i przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego, prawa kobiet i dzieci oraz ochronę przed przemocą w rodzinie podczas pandemii COVID-19, a także walkę z korupcją i zapewnienie niezawisłości sędziów. Wspomniane powyżej globalne kryzysy, które miały miejsce w tym okresie sprawozdawczym, stanowią obciążenie dla rynków pracy i pracowników. W tym kontekście działania UE w zakresie monitorowania i wdrażania w kontekście GSP pomagają zapewnić przestrzeganie podstawowych międzynarodowych norm MOP dotyczących praw pracowniczych.
Co więcej, w szczególności w odniesieniu do międzynarodowych norm środowiskowych, wiele krajów o niższym dochodzie boryka się z bardzo poważnymi negatywnymi skutkami zmiany klimatu i podjęło ambitne zobowiązania oraz wezwało do podjęcia wspólnych działań w całej społeczności międzynarodowej w celu przeciwdziałania zmianie klimatu i jej skutkom. Ograniczenia potencjału i zasobów często jednak osłabiają ich zdolność do przejścia od ambicji do wdrażania na szczeblu krajowym.
Oprócz korzyści gospodarczych i korzyści w zakresie zrównoważonego rozwoju dla krajów korzystających GSP przynosi też istotne korzyści UE. Po pierwsze, przyczynia się do wzmocnienia partnerstw gospodarczych i politycznych z krajami korzystającymi w oparciu o wspólne wartości i cele, a tym samym pomaga promować międzynarodowy program na rzecz zrównoważoności i rozwoju. Monitorowanie GSP sprzyja bezpośrednim kontaktom między instytucjami a społeczeństwem obywatelskim w UE i w krajach korzystających. Unijni inwestorzy i unijne przedsiębiorstwa dokonujące przywozu mogą również promować w krajach korzystających z systemu GSP zrównoważone praktyki i normy międzynarodowe w dziedzinie praw człowieka, praw pracowniczych, klimatu i ochrony środowiska oraz dobrych rządów. Z gospodarczego punktu widzenia GSP przyczynia się do zwiększenia wyboru i przystępności cenowej dla unijnych przedsiębiorstw i konsumentów towarów będących przedmiotem handlu w ramach GSP. Przedsiębiorstwa z UE uzyskują ponadto bardziej zdywersyfikowany i skuteczny dostęp do dostaw. Na przykład preferencyjne stawki celne przyznane w ramach GSP pozwoliły przedsiębiorstwom zaoszczędzić w 2022 r. łącznie około 6,2 mld EUR w należnościach celnych przywozowych.
Czerpanie pełnych korzyści z GSP – w zakresie ograniczania ubóstwa, dywersyfikacji gospodarczej i zrównoważonego rozwoju – wymaga zdecydowanych i nieustannych działań reformatorskich ze strony władz i zainteresowanych stron we wszystkich krajach korzystających z systemu GSP, ponieważ korzyści w praktyce nie mogą zostać osiągnięte i nie pojawiają się natychmiast ani automatycznie. UE podtrzymuje swoje zobowiązanie do dalszego wspierania takich działań przez budowanie zdolności i za pomocą innych środków.
3.Zmiany legislacyjne w okresie sprawozdawczym
3.1.Zmiany pod względem wdrażania
W okresie sprawozdawczym Komisja przyjęła kilka aktów prawnych dotyczących wdrażania rozporządzenia w sprawie GSP:
·Znoszenie preferencji w ramach GSP wobec krajów: Nauru, Samoa i Tonga przez trzy kolejne lata osiągnęły status krajów o wyższym średnim dochodzie według klasyfikacji Banku Światowego i w związku z tym nie korzystają ze standardowego GSP od 1 stycznia 2021 r. . Z tego samego powodu od 1 stycznia 2022 r. Armenia nie korzysta już z systemu GSP+ (ani standardowego GSP). Od 1 sierpnia 2020 r. zastosowanie mają preferencyjne taryfy w ramach umowy o wolnym handlu (FTA) między UE a Wietnamem, w związku z czym od 1 stycznia 2023 r. Wietnam nie korzysta już ze standardowego GSP .
·Przejście z EBA na standardowy GSP: 4 grudnia 2020 r. Vanuatu utraciło status LDC na podstawie decyzji ONZ. Po trzyletnim okresie przejściowym i uwzględnieniu względów proceduralnych i statystycznych Vanuatu przestanie korzystać z EBA i przejdzie na standardowy GSP z dniem 1 stycznia 2025 r. .
·Przejście od GSP standardowego do GSP+: Uzbekistan przystąpił do GSP+ w kwietniu 2021 r.(
), po formalnym złożeniu wniosku o objęcie systemem w czerwcu 2020 r.
·Znoszenie preferencji dla produktu: Na 2023 r. zawieszono preferencje taryfowe w ramach standardowego GSP w odniesieniu do szeregu produktów przywożonych z Indii, Indonezji i Kenii po osiągnięciu odpowiednich progów przywozowych .
Planuje się, że w nadchodzących latach kilka z krajów obecnie korzystających z EBA straci status LDC, chociaż ONZ zmodyfikowała ten harmonogram, aby uwzględnić skutki pandemii COVID-19 i jej szerokie skutki gospodarcze. Zgodnie jednak ze wstępnymi planami Bhutan ma utracić status LDC w 2023 r., a w 2024 r. – Angola, Wyspy Świętego Tomasza i Książęca oraz Wyspy Salomona. Kraje te przestaną zatem korzystać z EBA i – w zależności od swojej klasyfikacji pod względem dochodów – po trzyletnim okresie przejściowym od utraty statusu LDC mogą przejść do standardowego GSP. Zgodnie z zaleceniem ONZ pięć innych krajów korzystających z EBA kwalifikuje się do utraty statusu LDC: Bangladesz, Laotańska Republika Ludowo-Demokratyczna i Nepal (zgodnie z oczekiwaniami w 2026 r.), a także Tuvalu i Kiribati (jeszcze nie wskazano daty).
Niektóre kraje, które utraciły status LDC, wyraziły zainteresowanie dołączeniem do GSP+ w celu zachowania wyższego stopnia preferencyjnego dostępu do rynku UE niż w ramach standardowego GSP po utracie hojnych preferencji w ramach EBA. W okresie sprawozdawczym Tadżykistan, który obecnie korzysta ze standardowego GSP, uczestniczył w dyskusjach z Komisją i wysokim przedstawicielem poprzedzających ubieganie się o objęcie systemem, a w kwietniu 2023 r. złożył formalny wniosek o dołączenie do rozwiązania GSP+.
3.2.GSP po 2023 r.
Aktualne rozporządzenie w sprawie GSP straci moc z końcem 2023 r. 22 września 2021 r. Komisja przyjęła wniosek ustawodawczy dotyczący unijnego ogólnego systemu preferencji taryfowych na lata 2024–2033. Komisja zaproponowała dalsze stosowanie GSP jako filaru unijnego programu w zakresie handlu i zrównoważonego rozwoju, a jednocześnie poprawę niektórych elementów obecnego systemu. Celem jest w szczególności zapewnienie ciągłości GSP, reagowanie na zmieniające się potrzeby i problemy krajów korzystających z systemu GSP, a także wzmocnienie różnych aspektów systemu: społecznych, środowiskowych i klimatycznych oraz związanych z dobrymi rządami.
Wniosek Komisji opiera się na przeprowadzonym w 2018 r. przeglądzie śródokresowym rozporządzenia w sprawie GSP, ocenie skutków przeprowadzonej przez Komisję i popartej badaniem zewnętrznym oraz otwartych konsultacjach publicznych z 2020 r. ; we wszystkich tych publikacjach potwierdzono znaczenie i dotychczasowe osiągnięcia GSP, ale również wskazano na potrzebę wprowadzenia ukierunkowanych zmian w celu poprawy tego systemu. Wspomniane badania pokazują, że unijny GSP osiąga swoje główne cele polegające na przyczynianiu się do eliminacji ubóstwa i do zrównoważonego rozwoju w krajach korzystających z systemu GSP, przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniej ochrony producentom z UE.
Negocjacje z Parlamentem Europejskim i Radą w sprawie wniosku Komisji wciąż trwają. W oczekiwaniu na porozumienie między współprawodawcami Komisja zaproponowała zmianą obecnie obowiązującego rozporządzenia przez przesunięcie daty jego wygaśnięcia, aby zapewnić pewność i stabilność prawa (). Takie przesunięcie wymagała zwykłej procedury ustawodawczej, która powinna zostać zakończona przed końcem 2023 r.
4.Wpływ GSP
Wpływ GSP należy rozpatrywać w świetle jego ogólnych celów, a mianowicie wspierania zrównoważonego rozwoju krajów o niższym dochodzie oraz ograniczania ubóstwa przez handel międzynarodowy. Niniejsze sprawozdanie, podobnie jak trzy poprzednie edycje, koncentruje się na obiektywnych środkach, takich jak rozwój handlu i wykorzystanie preferencji GSP w okresie sprawozdawczym. Trudno jest ustalić i ocenić szerszy wpływ na ograniczanie ubóstwa i zrównoważony rozwój oraz związki przyczynowe, biorąc pod uwagę złożony zestaw czynników mających wpływ nie tylko na handel międzynarodowy i gospodarkę światową, ale także na ewolucję zrównoważonego rozwoju w poszczególnych krajach. Czynniki zakłócające w okresie sprawozdawczym obejmują pandemię COVID-19 oraz niestabilną sytuację gospodarczą i zmiany polityczne zarówno na arenie międzynarodowej, jak i w konkretnych krajach korzystających z systemu GSP.
W niniejszej sekcji (zob. część 4.2) omówiono także perspektywę średnioterminową w celu lepszej oceny tego, jak zmieniał się wpływ GSP z biegiem czasu, w tym przedstawiono oceny jakościowe w odniesieniu do zrównoważonego rozwoju w krajach korzystających z systemu GSP, w oparciu o monitorowanie prowadzone przez ONZ i UE. Dalsze informacje w tym zakresie przedstawiono w dokumentach roboczych służb Komisji dotyczących poszczególnych krajów, które towarzyszą niniejszemu sprawozdaniu.
4.1.Wpływ na handel w latach 2020–2022
|
Wykres 1: Przywóz do UE-27 z krajów objętych systemem GSP (2019–2022, mld EUR)
|
|
|
|
|
Pandemia COVID-19 miała negatywny wpływ na przywóz do UE z krajów korzystających z systemu GSP, ale od 2021 r. nastąpiła poprawa sytuacji (zob. wykres 1). W 2020 r. odnotowano znaczny spadek przywozu, o 13,4 % z 157,3 mld EUR (8,8 % łącznego przywozu z państw trzecich) do 136,2 mld EUR (8,5 %), ale w 2021 r. i 2022 r. przywóz znacznie wzrósł, do 256,7 mld EUR (9,2 %) - wzrost o 88 % w porównaniu z 2020 r., i o 63 % więcej niż w 2019 r. Przywóz do UE towarów z wykorzystaniem preferencji GSP, ucierpiał jeszcze bardziej w wyniku pandemii i zmalał o 15,4 % z 62,1 mld EUR w 2019 r. do 52,6 mld EUR w 2020 r. Ożywienie gospodarcze w 2021 r., a zwłaszcza w 2022 r., było silne, a przywóz preferencyjny w ramach GSP osiągnął 80,6 mld EUR w 2022 r., prawie 30 % powyżej poziomów z 2019 r.
|
Wykres 2: Udział przywozu preferencyjnego w ramach GSP w całkowitym przywozie spoza UE
|
|
|
Jak pokazano na wykresie 2, tylko przywóz z krajów korzystających z systemu GSP+ utrzymał swój udział (0,5 %) w ogólnym przywozie do UE od 2019 r., podczas gdy bezcłowy i bezkontyngentowy przywóz z krajów korzystających z EBA zmniejszył się z 1,4 % do 1,1 % w 2021 r. i następnie wzrósł do 1,3 %, a preferencyjny przywóz z krajów korzystających ze standardowego GSP spadł z 1,6 % do 1,1 %. Można to wyjaśnić z jednej strony większą podatnością krajów korzystających z EBA na wstrząsy gospodarcze, a z drugiej strony większym włączeniem preferencji taryfowych w ramach GSP+ do strategii wywozowych krajów korzystających.
|
Wykres 3: Preferencyjny i bezcłowy przywóz z krajów korzystających z systemu GSP w łącznym przywozie spoza UE w latach 2019–2022
|
|
|
Choć UE była głównym odbiorcą wywozu w przypadku szeregu krajów korzystających z systemu GSP, przywóz z tych krajów korzystających z systemu GSP stanowił niewielką część całkowitego przywozu do UE.
Co więcej, w latach 2019–2022 udział przywozu do UE z zastosowaniem preferencji GSP zmniejszył się o 0,6 punktu procentowego, podczas gdy w przypadku przywozu w ramach innych systemów preferencyjnych, takich jak FTA i zerowe stawki celne stosowane względem kraju najbardziej uprzywilejowanego (stawki KNU), odnotowano wzrost (zob. wykres 3). W przypadku krajów korzystających ze standardowego GSP spadek ten wynika przede wszystkim z przejścia z preferencji GSP na preferencyjny handel w ramach FTA z UE (w szczególności Wietnam, zob. poniżej), co wskazuje na bardziej dojrzałe i bliższe dwustronne stosunki handlowe i gospodarcze. W przypadku krajów korzystających z EBA spadek wskazuje na większą podatność na wstrząsy zewnętrzne, jak zauważono powyżej.
Główną przyczyną obniżonego preferencyjnego przywozu w ramach standardowego GSP jest rosnące znaczenie FTA zawieranych przez UE z krajami korzystającymi z systemu GSP: w latach 2019–2022 udział preferencyjnego przywozu z krajów korzystających z systemu GSP w ramach FTA w łącznym przywozie do UE wzrósł z 0,1 % do 0,4 % (zob. wykres 3). W ujęciu bezwzględnym był to ponad sześciokrotny wzrost z 1,7 mld EUR do 11,0 mld EUR, co w dużej mierze wyjaśnia zmniejszenie udziału preferencji GSP. Jest to również skutek FTA, w szczególności z Wietnamem. Oczywiste jest ponadto, że przywóz do UE towarów z krajów korzystających z systemu GSP, w przypadku których obowiązuje zerowa stawka KNU, wzrósł w porównaniu z udziałem w łącznym przywozie do UE sprzed pandemii, osiągając poziom 4,7 % w 2022 r. Udział przywozu do UE z krajów objętych systemem GSP, które skorzystały z obniżonych lub zerowych stawek celnych, utrzymywał się na niemal stałym poziomie w okresie sprawozdawczym i wynosił 87 % zarówno w 2019 r., jak i w 2022 r.
Wykorzystanie preferencji w odniesieniu do przywozu z krajów korzystających ze standardowego GSP spadło w latach 2019–2022 (wykres 4). Doprowadziło to do wzrostu względnego udziału preferencyjnego przywozu z krajów korzystających z systemu GSP+ i EBA wśród wszystkich krajów korzystających z systemu GSP (wykres 5). Spadek wykorzystania preferencji standardowego GSP wynika w dużej mierze z dostępności zerowych stawek KNU lub innych preferencji niż GSP w odniesieniu do produktów, które również kwalifikują się do objęcia preferencjami standardowego GSP, takich jak przejście na FTA, dzięki którym UE zacieśnia współpracę z krajem korzystającym. W tym samym okresie korzystanie z preferencji przez inne kraje korzystające z systemu GSP utrzymywało się na stałym poziomie.
|
Wykres 4: Wykorzystanie preferencji GSP w podziale na rozwiązania, lata 2019–2022 (%)
|
Wykres 5: Przywóz preferencyjny w ramach GSP w podziale na rozwiązania, lata 2019–2022 (mld EUR i udział w łącznym przywozie w ramach GSP)
|
|
|
|
Większość przywozu do UE z krajów korzystających z systemu GSP pochodzi z ograniczonej liczby krajów, a wyniki od 2019 r. były niejednorodne w całej grupie korzystającej i w poszczególnych krajach korzystających (wykres 6). Między krajami korzystającymi występują duże różnice pod względem przywozu do UE, w odniesieniu do którego w latach 2019–2022 faktycznie stosowano preferencje GSP. W niektórych krajach odnotowano znaczny spadek przywozu do UE w ramach GSP , podczas gdy w innych udało się osiągnąć dwucyfrowy wzrost w skali roku. Chodzi tu szczególnie o kraje korzystające z EBA, takie jak Liberia (+183 %), Madagaskar (+149 %) i Zambia (+49 %) oraz nowy kraj korzystający z systemu GSP+, Uzbekistan (+69 %), choć w przypadku Liberii i Madagaskaru zaczynały one z niskiego poziomu bazowego.
Wykres 6 Przywóz preferencyjny w ramach GSP w podziale na dostawcę, lata 2019–2022 (mln EUR i udział w łącznym przywozie w ramach GSP)
Niektórzy z największych eksporterów spośród krajów korzystających z systemu GSP już opuścili system lub oczekuje się, że opuszczą system, ponieważ wynegocjowali lub wynegocjują wkrótce preferencyjne umowy handlowe z UE (Wietnam) lub są w trakcie negocjowania takich umów (Indie i Indonezja).
Odzież i artykuły odzieżowe nadal są najważniejszym sektorem w przywozie do UE z krajów korzystających z systemu GSP, ale względne znaczenie innych sektorów zmienia się (wykres 7). W 2021 r. maszyny i urządzenia po raz pierwszy stały się drugim pod względem znaczenia sektorem, przy czym w jego przypadku wartość preferencyjnego przywozu wyniosła 6,4 mld EUR w 2022 r. (8,0 % łącznej wartości). Sektor maszyn odnotował lepszy wynik niż sektor obuwia, którego przywóz spadł z 7,4 mld EUR w 2019 r. do 6,1 mld EUR w 2022 r. (7,6 % całkowitego przywozu). Spadek ten wynika głównie ze spadku przywozu obuwia z Wietnamu w ramach standardowego GSP, ponieważ Wietnam zaczął w coraz większym stopniu korzystać z preferencji wynikających z FTA (co oznacza, że spadek całkowitej wartości przywozu obuwia z Wietnamu do UE był o wiele mniejszy – z 3,9 mld EUR w 2019 r. do 3,5 mld EUR w 2021 r.).
Wykres 7: Przywóz preferencyjny w ramach GSP w podziale na sekcje, lata 2019–2022 (mln EUR i udział w łącznym przywozie w ramach GSP())
Zmiany w handlu z krajami korzystającymi z systemu GSP w okresie sprawozdawczym opisano szczegółowo w sekcji 5 niniejszego sprawozdania oraz w jego poszczególnych podsekcjach dotyczących każdego z trzech rozwiązań GSP (standardowego GSP, GSP+ i EBA).
4.2.Perspektywa długoterminowa: 10 lat od reformy GSP w 2012 r.
Handel dwustronny z krajami korzystającymi z systemu GSP
Statystyki dotyczące handlu w trakcie wdrażania obecnego rozporządzenia w sprawie GSP od 2014 r. pokazują pozytywny wpływ GSP na wywóz z krajów korzystających do UE.
Z danych wynika również, że od 2014 r. kraje korzystające z rozwiązań GSP+ i EBA korzystały z większości preferencji, przy czym niektóre kraje korzystające odpowiadały za większość wykorzystanych preferencji. Wywóz ze wszystkich krajów korzystających z systemu GSP (standardowego GSP, GSP+ i EBA) jest ponadto zwykle skoncentrowany na konkretnych produktach. Najsilniejszym pozytywnym wpływem GSP był jego wkład we wzrost i dywersyfikację handlu dzięki preferencjom w ramach EBA. W trakcie przygotowywania przez Komisję oceny skutków wniosku Komisji dotyczącego rozporządzenia w sprawie GSP po 2023 r. przeprowadzono analizę opartą na obliczeniowym modelu równowagi ogólnej (CGE). Wyniki pokazały, że w przypadku utraty preferencji wywóz z krajów korzystających z systemu GSP+ do UE może spaść nawet o 25 % (w przypadku Pakistanu), a PKB krajów korzystających z systemu GSP+ może spaść nawet o 0,3 % . W wartościach bezwzględnych strata PKB wyniosłaby około 6,6 mld EUR(). W badaniu nie uwzględniono strat dla krajów korzystających z EBA, w przypadku których preferencje są jeszcze hojniejsze, a więc należałoby dodać je do przewidywanych strat w wysokości 1,6 mld EUR w przypadku krajów korzystających z systemu GSP+ i 5 mld EUR w przypadku krajów korzystających ze standardowego GSP.
W latach 2014–2019, tj. przed pandemią COVID-19, łączny preferencyjny przywóz do UE-27 z krajów obecnie korzystających z któregokolwiek z trzech rozwiązań systemu GSP wzrósł o 56 %, podczas gdy ogólny przywóz ze wszystkich państw trzecich w tym samym okresie wzrósł o 17 %. Jeszcze lepsze wyniki odnotowano w przypadku przywozu w ramach rozwiązania EBA, który w tym okresie wzrósł o 81 % (z 13,9 mld EUR w 2014 r. do 25,2 mld EUR w 2019 r.). W tym samym czasie udział przywozu z LDC korzystających z preferencji w ramach EBA w łącznym przywozie do UE z LDC wzrósł z poziomu poniżej 50 % do ponad 66 %. Świadczy to o dywersyfikacji i odejściu od paliw kopalnych i innych towarów, w przypadku których preferencje w ramach EBA nie przynoszą dodatkowych korzyści (np. ponieważ unijne należności celne przywozowe objęte KNU są już zerowe).
Mimo wpływu kryzysu związanego z COVID-19 oraz wyjścia Wietnamu i innych krajów korzystających z systemu GSP w latach 2019–2022, jak omówiono powyżej, tendencja długoterminowa pozostaje pozytywna, w szczególności w przypadku krajów korzystających z GSP+ i EBA, a także do pewnego stopnia również w przypadku krajów objętych standardowym GSP. Przywóz z krajów korzystających obecnie z systemu GSP osiągnął wręcz rekordowo wysoki poziom w 2022 r. i wyniósł 80,6 mld EUR (wykres 8).
Wykres 8: Przywóz preferencyjny w ramach GSP w podziale na rozwiązania, lata 2014–2022 (mld EUR)
Bezcłowe i bezkontyngentowe rozwiązanie EBA przyczyniło się do poprawy dochodów krajowych gospodarek o najniższym dochodzie na świecie. Kraje korzystające z EBA odnotowały znaczny ogólny wzrost wywozu do UE i osiągnęły dobre wyniki we wszystkich sektorach. Kraje korzystające z systemu GSP+ średnio wykazały się większą odpornością na kryzysy w porównaniu z krajami korzystającymi ze standardowego GSP i z EBA; odnotowały przy tym stały wzrost wywozu do UE na przestrzeni lat, mniejszy spadek w 2020 r. i znaczną poprawę sytuacji w 2021 r.
Przestrzeganie norm międzynarodowych
Oprócz korzyści gospodarczych płynących z GSP kraje korzystające z tego systemu poczyniły postępy w zakresie zrównoważonego rozwoju i przestrzegania norm międzynarodowych. Jako warunek wstępny dołączenia do GSP+ wszystkie kraje korzystające z systemu GSP+ ratyfikowały 27 odpowiednich konwencji międzynarodowych, utrzymały ratyfikację i nie zgłosiły zastrzeżeń sprzecznych z zasadami konwencji. Ogólna zgodność z wymogami GSP+ pod względem współpracy z organami monitorującymi ONZ i MOP oraz obowiązków sprawozdawczych wobec tych organów była stosunkowo wysoka, ponieważ większość sprawozdań przedłożono w terminie. W tych kilku przypadkach, w których sprawozdania przedłożono z opóźnieniem albo wcale ich nie złożono, Komisja i ESDZ poruszyły tę kwestię z zainteresowanymi krajami. Kraje korzystające z systemu GSP+ zobowiązały się ponadto do skutecznego wykonania konwencji i wzięły udział w szczegółowym monitorowaniu tego zobowiązania wraz z UE. Zasadniczą rolę w osiągnięciu tego celu odegrały szczególne zachęty przewidziane w ramach rozwiązania GSP+.
Komisja Europejska ustanowiła rygorystyczny proces zaangażowania we współpracę z krajami korzystającymi z systemu GSP+, z wykorzystaniem wszystkich politycznych i technicznych kanałów współpracy i dialogu. Specjalne wizyty monitorujące w krajach korzystających z systemu GSP+ umożliwiają gromadzenie dowodów w terenie i informowanie o obowiązkach w zakresie zgodności. Takie zaangażowanie opiera się na kwestiach podkreślonych w mechanizmach nadzoru ONZ i MOP oraz w ich sprawozdaniach i zaleceniach, a celem jest promowanie postępów w miarę upływu czasu w rozwiązywaniu tych kwestii. UE udziela również znacznego wsparcia finansowego i technicznego krajom korzystającym w ich staraniach na rzecz skutecznego wykonania konwencji międzynarodowych.
Jeśli chodzi o skuteczne wykonanie w praktyce, osiągnięto znaczny postęp w dziedzinie praw człowieka, zwłaszcza w perspektywie średnio- i długoterminowej, a w kilku krajach korzystających przeprowadzono reformy legislacyjne w celu sprostania kluczowym wyzwaniom. Pozytywne zmiany są widoczne zwłaszcza pod względem starań na rzecz propagowania praw kobiet i dzieci, zwalczania tortur i złego traktowania oraz wyeliminowania pracy dzieci i pracy przymusowej. Na przykład w 2022 r. Pakistan przyjął ustawę przeciwko torturom i śmierci w więzieniu; Boliwia wprowadziła ustawę, w której przyjęto definicję tortur zgodną z normami międzynarodowymi i ustanowiono krajowy mechanizm prewencji. Mimo tych pozytywnych postępów w zapewnianiu sprzyjających ram prawnych skuteczne wykonanie i egzekwowanie pozostaje jednak wyzwaniem. Ograniczenia przestrzeni społeczeństwa obywatelskiego i wolności wypowiedzi są również powszechnymi problemami w kilku krajach korzystających z systemu GSP. Powszechnym problemem, nasilonym przez kryzys związany z COVID-19 i wprowadzone w związku z nim ograniczenia, jest przemoc ze względu na płeć.
Postępy poczyniono też w dziedzinie praw pracowniczych i warunków pracy. Wszystkie kraje korzystające z systemu GSP+ przyjęły nowe przepisy lub zmieniły obowiązujące prawo, aby lepiej dostosować je do norm międzynarodowych. Na przykład Sri Lanka poczyniła znaczne postępy w zwalczaniu pracy dzieci; dzięki nieustającym działaniom od 2016 r. Uzbekistan wyeliminował pracę przymusową i pracę dzieci przy zbiorach bawełny. W kilku krajach konieczne są jednak dalsze starania, ponieważ zgodność z konwencjami wciąż jest niewystarczająca lub brakuje skutecznej współpracy z MOP oraz informacji na temat egzekwowania i skutków polityki.
Ogólnie rzecz biorąc, kraje korzystające odnotowują postępy w rozwiązywaniu kluczowych problemów związanych ze środowiskiem i zmianą klimatu. We wszystkich krajach korzystających z systemu GSP+ zaszły pozytywne zmiany w zakresie wykonania protokołu montrealskiego i Konwencji o różnorodności biologicznej. Na plus ocenia się także większy poziom ambicji w odniesieniu do ustalonych na poziomie krajowym wkładów i współpracy na forach wielostronnych w dziedzinie zmiany klimatu i różnorodności biologicznej. Z kolei w odniesieniu do Konwencji o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (CITES), Konwencji bazylejskiej o kontroli transgranicznego przemieszczania i usuwania odpadów niebezpiecznych oraz protokołu kartageńskiego o bezpieczeństwie biologicznym ich skuteczne wykonanie stanowiło wyzwanie, a większość krajów korzystających wciąż nie wywiązała się z obowiązków sprawozdawczych.
Jeśli chodzi o dobre rządy, zaobserwowano pozytywne zmiany zarówno pod względem starań na rzecz walki z narkotykami, jak i środków antykorupcyjnych. Chociaż ogólnie starania są wyraźnie zauważalne, wciąż nie sprostano długoterminowym wyzwaniom, takim jak utworzenie funkcjonalnych i politycznie niezależnych agencji antykorupcyjnych.
5.Trzy rozwiązania
5.1.Standardowy GSP
Obecnie dziesięć krajów korzysta ze standardowego GSP: Republika Konga, Wyspy Cooka, Indie, Indonezja, Kenia, Mikronezja, Nigeria, Niue, Syria i Tadżykistan. Liczba ta zmniejszyła się na przestrzeni lat, w tym w okresie sprawozdawczym, ponieważ status dochodowy krajów korzystających ze standardowego GSP wzrasta lub zawierają one preferencyjne umowy handlowe z UE, w związku z czym nie kwalifikują się już do GSP, bądź w związku z ich pomyślnym ubieganiem się o GSP+.
Jak już zauważono w sekcji 3, Wietnam opuścił system 1 stycznia 2023 r., po wejściu w życie 1 sierpnia 2020 r. jego FTA z UE, a Indie i Indonezja obecnie negocjują z UE preferencyjne umowy handlowe.
W okresie sprawozdawczym kraje korzystające ze standardowego GSP nadal stanowiły znaczną część całkowitego wykorzystania GSP, przy czym największymi użytkownikami systemu GSP są Indie i Indonezja (wykres 9). Głównymi produktami, w odniesieniu do których korzysta się ze standardowego GSP są odzież (S-11b), maszyny (S-16) i obuwie (S-12): w 2022 r. łącznie stanowiły one prawie 50 % całego przywozu w ramach standardowego GSP.
Wykres 9: Standardowy GSP – Przywóz z wykorzystaniem preferencji w podziale na kraje korzystające, lata 2019–2022 (mln EUR)
W związku z wysoką koncentracją przywozu określonych produktów z niektórych krajów korzystających ze standardowego GSP w okresie sprawozdawczym i w 2023 r. uruchomiono mechanizmy znoszenia preferencji () dla niektórych produktów pochodzących z trzech krajów korzystających ze standardowego GSP – Indii, Indonezji i Kenii – w wyniku czego zniesiono preferencje w odniesieniu do przywozu do UE tych towarów pochodzących z tych krajów. Świadczy to o poprawie konkurencyjności odpowiednich towarów i sektorów przemysłu w tych krajach korzystających ze standardowego GSP.
Białoruś formalnie kwalifikowała się do standardowego GSP, ale UE całkowicie wycofała swoje preferencje GSP już w 2006 r. ze względu na poważne naruszenia praw pracowniczych. Białoruś wyraziła zainteresowanie ponownym nawiązaniem współpracy w tej kwestii przed sfałszowanymi wyborami w 2020 r. Z uwagi na ciągłe pogarszanie się sytuacji na Białorusi, a także stosunków między UE a Białorusią od tego czasu, w tym w kontekście niczym niesprowokowanej i nieuzasadnionej agresji wojskowej Rosji wobec Ukrainy, podtrzymano decyzję o wycofaniu.
5.2.GSP+
Szczególne rozwiązanie motywacyjne dotyczące zrównoważonego rozwoju i dobrych rządów, czyli GSP+, w dalszym ciągu jest kluczowym narzędziem współpracy z podatnymi na zagrożenia krajami rozwijającymi się i wspierania tych krajów. W okresie sprawozdawczym dziewięciu beneficjentów GSP+ to Armenia, Boliwia, Republika Zielonego Przylądka, Kirgistan, Mongolia, Pakistan, Filipiny, Sri Lanka i Uzbekistan.
Mimo globalnych wyzwań gospodarczych z dniem 1 stycznia 2022 r. zniesiono preferencje dla jednego kraju korzystającego z systemu GSP+ (Armenia) w związku z jego rozwojem gospodarczym i wyższym statusem dochodowym.
Rozwiązanie GSP+ pozostaje atrakcyjne dla krajów korzystających ze standardowego GSP, o czym świadczą starania krajów korzystających na rzecz podjęcia dodatkowych zobowiązań związanych z ratyfikacją i skutecznym wykonaniem odpowiednich konwencji międzynarodowych. Ilustruje to na przykład pomyślne ubieganie się o objęcie systemem GSP+ przez Uzbekistan i jego dołączenie do tego rozwiązania z dniem 1 kwietnia 2021 r. oraz zaangażowanie Tadżykistanu w okresie sprawozdawczym w dialog poprzedzający ubieganie się o objęcie systemem, który to dialog doprowadził do złożenia formalnego wniosku o dołączenie do GSP+ w kwietniu 2023 r. (zob. również sekcja 3.1 powyżej).
Trzy kraje korzystające z systemu GSP+ najważniejsze pod względem wartości wywozu do UE (Pakistan, Filipiny i Sri Lanka) odpowiadały za ponad 90 % całego przywozu do UE w ramach GSP+ w okresie sprawozdawczym, podczas gdy nowy kraj korzystający z systemu GSP+ (Uzbekistan) zajął w tym względzie czwarte miejsce i coraz częściej korzystał z preferencji (wykres 10). Jeżeli chodzi o produkty, wyroby włókiennicze i odzieżowe łącznie (S-11a i S-11b) stanowiły prawie 60 % całego przywozu do UE w ramach GSP+ w 2022 r., a za nimi plasowały się maszyny elektryczne (S-16) oraz oleje, tłuszcze i woski (S-3).
Wykres 10: GSP+ – Przywóz z wykorzystaniem preferencji w podziale na kraje korzystające, lata 2019–2022 (mln EUR)
Monitorowanie przez UE wypełniania przez kraje korzystające z systemu GSP+ ich obowiązków w okresie sprawozdawczym odbywało się w drodze pisemnej wymiany informacji, a także w ramach osobistych wizyt specjalnych, gdy tylko pozwoliła na to sytuacja zdrowotna na świecie: w okresie sprawozdawczym możliwe było przeprowadzenie wizyt w Kirgistanie, Pakistanie, na Filipinach, Sri Lance i w Uzbekistanie (). Kwestie związane ze zobowiązaniami w ramach GSP+ były regularnie omawiane również w kontekście innych posiedzeń na wysokim szczeblu, w tym posiedzeń komitetu ds. handlu i innych komitetów oraz dialogów dotyczących praw człowieka. Niniejszemu sprawozdaniu towarzyszą specjalne dokumenty robocze służb Komisji dotyczące każdego z dziewięciu krajów korzystających z systemu GSP+, w których to dokumentach bardziej szczegółowo omówiono stan wdrożenia w poszczególnych krajach 27 konwencji istotnych z punktu widzenia GSP, a także działania monitorujące, wpływ gospodarczy GSP+ i szerszy kontekst polityczny stosowania GSP w tych krajach.
5.3.Rozwiązanie „wszystko oprócz broni”
Kraje korzystające z EBA stanowią największą grupę wszystkich krajów korzystających z systemu GSP – 47 LDC korzysta obecnie z bezcłowego i bezkontyngentowego dostępu do rynku UE w ramach tego rozwiązania. Przywóz z LDC stanowił 2 % łącznego przywozu do UE w 2019 r. i 40 % łącznego przywozu ze wszystkich krajów korzystających z systemu GSP. W odniesieniu do 69 % tego przywozu z LDC korzystano z preferencji w ramach EBA (). Najważniejszymi kategoriami produktów (każda o wartości ponad 1 mld EUR) przywożonych w ramach rozwiązania EBA w 2022 r. były odzież i obuwie (S-11b i S-12a), a następnie metale nieszlachetne i artykuły z nich (S-15b) oraz ryby i skorupiaki (S-1b).
W okresie sprawozdawczym wykorzystanie preferencji w krajach korzystających z EBA utrzymywało się na niemal stałym poziomie wynoszącym średnio 93 %. Spadek preferencyjnego przywozu w 2020 r. i 2021 r. (więcej informacji w sekcji 4 powyżej) wynika w dużej mierze z kryzysu gospodarczego związanego z pandemią COVID-19, który początkowo radykalnie zmienił wyniki z lat 2014–2019: średnia roczna stopa wzrostu przywozu towarów z krajów korzystających z EBA w poprzednim okresie (12,6 %) była znacznie wyższa niż wzrost ogólnego przywozu do UE (3,2 %). W latach 2019–2021 średni roczny wzrost ogólnego przywozu towarów do UE wyniósł jednak 10,6 %, podczas gdy preferencyjny przywóz z krajów korzystających z EBA zmniejszył się średnio o 5,9 % rocznie. Jednak dobre wyniki w 2022 r. oznaczały, że krajom korzystającym z EBA udało się odzyskać pozycję konkurencyjną, jaką zajmowały przed pandemią.
Należy również zauważyć, że spadek w 2020 r. i 2021 r. był silnie zdominowany przez zmniejszenie przywozu do UE z Kambodży, Bangladeszu i Mjanmy/Birmy (w tej kolejności), które łącznie odpowiadają za 90 % spadku preferencyjnego przywozu do UE ze wszystkich LDC w latach 2019–2021. Oznacza to, że średnio inne LDC prawie nie zmniejszyły wywozu do UE, a 19 LDC wręcz zwiększyło swój wywóz. W przypadku Kambodży i Mjanmy/Birmy spadek ten w dużej mierze wynikał z czynników politycznych i gospodarczych specyficznych dla każdego z tych krajów: częściowego wycofania preferencji w ramach EBA w odniesieniu do tego pierwszego kraju oraz skutków wojskowego zamachu stanu z 2021 r. w przypadku tego drugiego kraju.
W okresie sprawozdawczym do stycznia 2022 r. zastosowanie miały wprowadzone przez Komisję w 2019 r. środki ochronne dotyczące przywozu ryżu z Kambodży i Mjanmy/Birmy.
W okresie sprawozdawczym trzy największe kraje korzystające z EBA były objęte zwiększonym zaangażowaniem (Bangladesz, Kambodża i Mjanma/Birma). W tym okresie preferencje EBA zostały częściowo wycofane w odniesieniu do Kambodży z dniem 12 sierpnia 2020 r. ze względu na poważne i systematyczne obawy dotyczące praw człowieka stwierdzone w tym kraju. Niniejszemu sprawozdaniu towarzyszy specjalny dokument roboczy służb Komisji zawierający bardziej szczegółowe informacje na temat tego zwiększonego zaangażowania i istotnych zmian w tych trzech krajach.
Służby Komisji Europejskiej i ESDZ mogą, w stosownych przypadkach, zwiększyć nadzór w odniesieniu do sytuacji w dziedzinie praw człowieka i praw pracowniczych również w innych krajach korzystających z EBA, w zależności od obecnego i przyszłego rozwoju sytuacji. Należy przypomnieć, że aby móc stale korzystać z preferencji w ramach EBA, kraje korzystające z EBA muszą także przestrzegać zasad określonych we wszystkich konwencjach ONZ i MOP w dziedzinie praw człowieka i praw pracowniczych wymienionych w załączniku VIII do rozporządzenia w sprawie GSP.
6.Partnerstwa i współpraca
6.1.Wsparcie dla krajów korzystających z systemu GSP
GSP jest kompleksowym narzędziem wspierającym długoterminowy zrównoważony rozwój w krajach korzystających, co omówiono już w sekcji 1. Cel ten jest dodatkowo wspierany przez opracowanie wieloletnich programów indykatywnych, w których określa się obszary priorytetowe i cele szczegółowe UE w zakresie współpracy na rzecz rozwoju z odnośnymi krajami (najnowszy taki program przewidziano na lata 2021–2027). Odbywa się to w dialogu z rządem kraju partnerskiego, jego społeczeństwem obywatelskim i innymi zainteresowanymi stronami, we współpracy z organizacjami międzynarodowymi i organami monitorującymi, aby pomóc tym krajom spełnić wymogi i zmaksymalizować wykorzystanie preferencji GSP oraz osiągnąć jak największe korzyści z tych preferencji.
Większość wieloletnich programów indykatywnych obejmuje wsparcie na rzecz zrównoważonego wzrostu gospodarczego i godnych miejsc pracy, z uczciwymi i sprawiedliwymi warunkami pracy, co umożliwi Komisji opracowanie, w stosownych przypadkach, konkretnych działań i środków, które przyczynią się do odpowiedniego wsparcia dla krajów korzystających z systemu GSP. Działania na rzecz ratyfikacji i skutecznego wykonania konwencji i zobowiązań związanych z dobrymi rządami, prawami człowieka, migracją i ochroną środowiska również są objęte szerokim wsparciem w ramach wieloletnich programów indykatywnych. Zwykle zwraca się na to szczególną uwagę ze względu na fakt, że kraje korzystające z systemu GSP+ muszą spełnić szczególne wymogi, aby kwalifikować się do dodatkowych preferencji taryfowych.
W 2020 r. UE i jej państwa członkowskie przekazały łącznie 22,9 mld EUR, czyli 40 % globalnej pomocy na rzecz wymiany handlowej, co czyni je największym darczyńcą pomocy na rzecz wymiany handlowej na świecie. Pomoc UE na rzecz wymiany handlowej jest ściśle skoordynowana z jej polityką handlową. W związku z tym 96 % pomocy na rzecz wymiany handlowej jest skierowane do krajów, które mają preferencyjny dostęp do rynku UE, w tym za pośrednictwem GSP. Kraje korzystające z systemu GSP otrzymały ponad jedną trzecią pomocy UE na rzecz wymiany handlowej, przy czym nie uwzględnia to tych krajów, które mogą mieć inne rodzaje preferencyjnego dostępu. Spośród krajów korzystających z systemu GSP większość pomocy na rzecz wymiany handlowej trafia do krajów, które mają dostęp do rynku UE w ramach EBA.
W 2020 r. pomoc UE na rzecz wymiany handlowej skierowana do krajów korzystających z systemu GSP była stosunkowo bardziej skoncentrowana na dwóch obszarach. Pierwszy z nich to polityka handlowa i regulacje, które często obejmują wsparcie zdolności projektowania i wdrażania polityki handlowej, w tym konkretnych obszarów, takich jak ramy dotyczące środków sanitarnych i fitosanitarnych (SPS), prawa własności intelektualnej, regulacje techniczne, ułatwienia w handlu i reformy celne. Drugi obszar to budowanie potencjału związanego z rozwojem handlu, co często obejmuje skupienie się na zwiększeniu wykorzystania GSP i innych rozwiązań przez wspieranie konkurencyjności eksportowej przedsiębiorstw, tworzenie powiązań z nabywcami itp.
Pomoc UE na rzecz wymiany handlowej, w tym wsparcie zgodności z zasadami GSP i jego wykorzystania, jest narzędziem do realizacji założeń strategii Global Gateway. Ta nowa, uruchomiona w grudniu 2021 r., strategia ma na celu uruchomienie inwestycji o łącznej wartości 300 mld EUR w latach 2021–2027. Połowę tej kwoty przeznaczono na pakiet inwestycyjny Global Gateway Afryka–Europa. Zgodnie z ambitnymi celami geopolitycznymi UE i zobowiązaniem do realizacji Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 strategia Global Gateway ma pobudzić inteligentne, czyste i bezpieczne inwestycje w dziedzinie technologii cyfrowych, energii i transportu, a także wzmocnić systemy opieki zdrowotnej, edukacji i badań naukowych na całym świecie w celu wsparcia trwałego globalnego ożywienia gospodarczego przy jednoczesnym propagowaniu uniwersalnych wartości i wysokich standardów, dobrych rządów i przejrzystości. Strategia Global Gateway będzie realizowana w ramach wspólnych działań „Drużyny Europy”, które łączą UE i państwa członkowskie UE z ich agencjami wykonawczymi i publicznymi bankami rozwoju, a także europejskimi instytucjami finansowania rozwoju. Ma ona również zmobilizować sektor prywatny w celu pobudzenia inwestycji z myślą o wpływie transformacyjnym.
Poza tymi ogólnymi ramami istnieją dalsze szczególne możliwości wspierania celów GSP, których niektóre przykłady przedstawiono poniżej. Inne możliwości dla krajów korzystających z systemu GSP, aby skorzystać z finansowanego przez UE budowania zdolności, to na przykład Socieux+ lub TAIEX .
Projekt „Handel dla godnej pracy” () (2019–2021, 6 mln EUR), współfinansowany przez UE i Finlandię oraz realizowany przez MOP, służył promowaniu wykonania podstawowych konwencji MOP w określonych krajach w ramach unijnych rozwiązań GSP+ i EBA. Realizacja projektu opierała się na następujących ramach: 1) na instrumencie globalnym, polegającym na podejmowaniu globalnych inicjatyw w zakresie międzynarodowych norm pracy i zapewnianiu doraźnego wsparcia na szczególne potrzeby krajów partnerskich, oraz 2) na instrumencie ukierunkowanym na poszczególne kraje, w ramach którego co roku zapewniano wsparcie wybranym krajom docelowym. Projektem objętych było kilka krajów korzystających z systemu GSP (Bangladesz, Republika Zielonego Przylądka, Mongolia, Madagaskar, Mozambik, Pakistan i Filipiny). W latach 2022–2024 kontynuuje się realizację programu.
W latach 2020–2021 zakończono trzy projekty związane z GSP+ finansowane w ramach Europejskiego Instrumentu na rzecz Wspierania Demokracji i Praw Człowieka, na łączną kwotę 5,7 mln EUR. Ogólnym celem tych projektów było umożliwienie podmiotom społeczeństwa obywatelskiego, w tym związkom zawodowym, monitorowania skutecznego przestrzegania i wykonania konwencji związanych z systemu GSP+ w krajach, w odniesieniu do których stosuje się szczególne rozwiązania motywacyjne. W szczególności projekty te miały na celu zwiększenie świadomości i zdolności podmiotów społeczeństwa obywatelskiego do prowadzenia monitorowania, ale także propagowanie reform prawnych i politycznych w celu ochrony praw pracowniczych i szerzej rozumianych praw człowieka w krajach korzystających z systemu GSP+. Cel ten osiągnięto na przykład przez ustanowienie grup zadaniowych ds. monitorowania, które miały zajmować się monitorowaniem wdrażania głównych umów związanych z konwencjami ONZ i MOP, nawiązywaniem konstruktywnego dialogu merytorycznego na te tematy między organizacjami społeczeństwa obywatelskiego, partnerami społecznymi i podmiotami państwowymi lub prowadzeniem działań informacyjnych skierowanych do odbiorców zewnętrznych, obejmujących szczegółowe relacje w mediach, krajową kampanię edukacyjną w zakresie praw człowieka lub przedkładanie uwag organom traktatowym i powszechne okresowe przeglądy praw człowieka. Na przykład w Boliwii działania finansowane przez UE koncentrowały się na monitorowaniu i propagowaniu ratyfikowanych konwencji dotyczących praw człowieka przez organizacje społeczeństwa obywatelskiego przed organami krajowymi i międzynarodowymi, takimi jak Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka (IACHR) i ONZ. W kilku ocenach podkreślono duże znaczenie i szeroki wpływ tych projektów, a w szczególności w odniesieniu do lepszego ogólnego zrozumienia rozwiązania GSP+, intensywniejszego dialogu i zaangażowania we współpracę z podmiotami państwowymi oraz zwiększenia zdolności organizacji społeczeństwa obywatelskiego do oceny zgodności z tym rozwiązaniem i składania sprawozdań na ten temat.
UE wspierała również dostarczanie kompleksowych, przejrzystych i scentralizowanych informacji na temat GSP krajom korzystającym, przedsiębiorstwom, społeczeństwu obywatelskiemu i decydentom w ramach projektu repozytorium centralnego GSP. Repozytorium centralne GSP (2019–2021, 400 000 EUR) miało na celu zwiększenie świadomości na temat GSP i jego przejrzystości, wynikających z niego korzyści gospodarczych i monitorowania systemu, za pośrednictwem specjalnej strony internetowej , publikacji pisemnych oraz serii wydarzeń informacyjnych w Europie i krajach korzystających z systemu GSP. W 2024 r. strona internetowa będzie nadal utrzymywana i aktualizowana.
Oprócz wsparcia na rzecz wykonania konwencji istotnych z punktu widzenia GSP+ UE udzieliła również krajom korzystającym pomocy sektorowej w celu maksymalizacji wykorzystania preferencji GSP+. W ramach projektu pomocy związanej z handlem UE–Sri Lanka (8 mln EUR) zapewniono na przykład pomoc sektorową w zakresie zgodności z normami sanitarnymi i fitosanitarnymi, pakowania i etykietowania, zarządzania wywozem i wprowadzania do obrotu oraz powiązań rynkowych w sektorach przypraw i żywności przetworzonej. Projekt ułatwił również sformułowanie Krajowej Strategii Wywozu, a także przyczynił się do zatwierdzenia krajowej strategii i krajowego planu działania w zakresie infrastruktury służącej zapewnianiu jakości oraz do opublikowania przewodnika biznesowego dotyczącego GSP+.
6.2.Przyszłe działania
W nadchodzących latach ogólny kierunek wsparcia dla krajów korzystających z systemu GSP+ będzie zależał od dalszego stosowania ISWMR – „Globalny wymiar Europy” (), nowego głównego instrumentu finansowania działań zewnętrznych UE w latach 2021–2027, jak wspomniano w sekcji 6.1. Przegląd śródokresowy zostanie zakończony w 2024 r., co pozwoli w razie potrzeby dostosować priorytety i zasoby na lata 2024–2027. Na podstawie wieloletnich programów indykatywnych ustalane są roczne plany działania i inne środki określające konkretne działania, które należy przeprowadzić. Przygotowanie wieloletnich programów indykatywnych i działań dla krajów korzystających z systemu GSP uwzględnia ich potrzeby w zakresie ułatwień w handlu, w tym zwiększenie wykorzystania GSP, a także priorytety określone w ramach monitorowania GSP+ i zwiększonego zaangażowania w ramach EBA. Wsparcie dla krajów korzystających z systemu GSP będzie ponadto uwzględniać zmiany w GSP po 2023 r., tj. po planowanym wejściu w życie nowego rozporządzenia, a w szczególności będzie ukierunkowane na wspieranie ambitnego celu krajów obecnie korzystających z systemu GSP+ i krajów, które w przyszłości utracą status LDC, aby dołączyć do nowego GSP+, na przykład przez wspomaganie działań na rzecz ratyfikacji i wykonania konwencji.
Starania te będą w dalszym ciągu wspierane przez opisaną powyżej unijną strategię Global Gateway. W związku z tym wsparcie związane z handlem będzie się opierać na wykorzystaniu innowacyjnych narzędzi ograniczania ryzyka w celu stymulowania inwestycji sektora prywatnego. Strategia Global Gateway ma pobudzić inteligentne, czyste i bezpieczne inwestycje w dziedzinie technologii cyfrowych, energii i transportu, a także wzmocnić systemy opieki zdrowotnej, edukacji i badań naukowych na całym świecie w celu wsparcia trwałego globalnego ożywienia gospodarczego przy jednoczesnym propagowaniu uniwersalnych wartości i wysokich standardów, dobrych rządów i przejrzystości ().
7.Wnioski
Jak wynika z wielu dowodów i jak szczegółowo przedstawiono w niniejszym sprawozdaniu, GSP przynosi beneficjentom znaczne korzyści gospodarcze, przy czym największy wpływ system ma na kraje korzystające z EBA. W latach 2014–2019 preferencyjny przywóz z krajów korzystających z EBA wzrósł o 81 % (z 13,9 mld EUR do 25,2 mld EUR w 2019 r.). W przypadku braku preferencji GSP+ PKB krajów korzystających z systemu GSP+ może spaść nawet o 0,3 % – w ujęciu bezwzględnym nawet o 6,6 mld EUR – a wywóz z krajów korzystających z systemu GSP+ do UE może spaść nawet o 25 %.
GSP jest ponadto skutecznym instrumentem współpracy z krajami rozwijającymi się i ich wspierania w podejmowaniu niezbędnych reform prowadzących do skutecznego stosowania norm międzynarodowych w dziedzinie praw człowieka, praw pracowniczych, ochrony środowiska i klimatu oraz dobrych rządów.
Ogólna zgodność z wymogami GSP+ pod względem obowiązków sprawozdawczych wobec organów monitorujących ONZ i MOP jest stosunkowo wysoka i odzwierciedla wyraźne zobowiązanie krajów korzystających do spełnienia tego warunku wstępnego uczestnictwa w systemie oraz zgodność z normami międzynarodowymi. Zobowiązanie to stanowi również podstawę oceny dokonywanej przez organy traktatowe, co z kolei jest kluczowym elementem monitorowania i zaangażowania UE.
Na tej podstawie służby Komisji i ESDZ monitorują przestrzeganie zobowiązań w ramach GSP do spełniania norm międzynarodowych w odniesieniu do wszystkich krajów korzystających, a w szczególności krajów korzystających z rozwiązania GSP+ i niektórych krajów korzystających z EBA. Monitorowanie koncentruje się na stosowaniu norm międzynarodowych ustanowionych przez ONZ i MOP w ich odpowiednich konwencjach. Współpraca z krajami korzystającymi obejmuje wykorzystanie wszystkich dostępnych możliwości i środków komunikacji, w tym istniejących formalnych forów, takich jak dialogi i wspólne komisje, a także wizyty monitorujące i inne bardziej nieformalne środki wymiany. W procesie tym zasadnicze znaczenie ma wkład partnerów ze społeczeństwa obywatelskiego, zarówno w kraju korzystającym, jak i na arenie międzynarodowej. Projekty współpracy technicznej i współpracy na rzecz rozwoju również przyczyniają się do osiągnięcia celu, jakim jest zrównoważony rozwój i stosowanie norm międzynarodowych.
Oprócz realizacji istniejących zobowiązań w towarzyszących dokumentach roboczych wykazano zaangażowanie krajów korzystających w przestrzeganie norm międzynarodowych wykraczających poza formalnie ustanowiony wykaz konwencji wymienionych w rozporządzeniu w sprawie GSP. Na przykład kraje korzystające z systemu GSP+ ratyfikowały Konwencję o prawach osób niepełnosprawnych i porozumienie paryskie, które nie zostały wymienione w rozporządzeniu w sprawie GSP. Co więcej, kilka krajów korzystających z systemu GSP odnotowuje postępy w ratyfikowaniu nowo ustanowionych podstawowych konwencji MOP dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy, a także innych konwencji MOP dotyczących inspekcji pracy i trójstronnych konsultacji, które również nie zostały wymienione w rozporządzeniu w sprawie GSP.
W kontekście tych zachęt i monitorowania w ostatnich kilku latach w wielu krajach korzystających z systemu GSP poczyniono znaczne postępy pod względem starań na rzecz propagowania praw kobiet i dzieci, zwalczania tortur i złego traktowania, jak również propagowania praw pracowniczych i warunków pracy, w tym wyeliminowania pracy dzieci i pracy przymusowej. Jako przykład można podać Sri Lankę, która poczyniła znaczne postępy w zwalczaniu pracy dzieci. Dzięki nieustającym działaniom od 2016 r. Uzbekistan wyeliminował pracę przymusową i pracę dzieci przy zbiorach bawełny. Kraje korzystające odnotowują postępy w rozwiązywaniu kluczowych problemów związanych ze środowiskiem i zmianą klimatu, a także w podejmowaniu działań ukierunkowanych na walkę z narkotykami i środki antykorupcyjne.
Podsumowując, unijny GSP przyczynia się do pozytywnego rozwoju gospodarczego i zrównoważonego rozwoju w krajach korzystających z systemu GSP przez wspieranie ich udziału w globalnych łańcuchach wartości oraz wypełniania przez nie odpowiednich zobowiązań w ramach GSP. Podejście do zaangażowania oparte na zachętach w ramach unijnego GSP okazało się skuteczne i w związku z tym należy je nadal stosować. Oznacza to nawiązanie skutecznych i opartych na zaufaniu interakcji z organami rządowymi odpowiedzialnymi za GSP w kwestiach, które często są politycznie wrażliwe i wymagają czasu na skuteczne rozwiązanie. Unijny GSP ułatwia osiąganie postępów w praktyce, w sposób trwały, dzięki bliższym stosunkom i pozytywnemu zaangażowaniu we współpracę między UE a krajami korzystającymi.
Zasadnicze znaczenie ma zapewnienie krajom korzystającym z systemu GSP i przedsiębiorstwom ciągłości i pewności prawa. Ze względu na oczekiwane wygaśnięcie z końcem 2023 r. obowiązującego obecnie rozporządzenia w sprawie GSP i wciąż trwających negocjacji dotyczących nowego rozporządzenia Komisja zaproponowała przedłużenie obowiązywania obecnych przepisów, co zostało przyjęte pozytywnie przez Parlament Europejski i Radę. W okresie przedłużenia obowiązywania obecnych przepisów monitorowanie i współpraca będą prowadzone w zwykłym trybie, a kraje korzystające powinny nadal dokładać starań w dążeniu do przeprowadzenia reform. Oczekuje się, że poza przedłużeniem zmienione rozporządzenie w sprawie GSP zapewni dalszą realizację i utrzymanie podstawowych elementów systemu, a jednocześnie umożliwi elastyczne reagowanie na przyszłe wyzwania polityczne, takie jak zmiany statusu gospodarczego krajów korzystających z systemu GSP, nowe potrzeby w zakresie zrównoważonego rozwoju oraz poprawa komunikacji i przejrzystości działań w zakresie monitorowania i sprawozdawczości w ramach GSP.
