KOMISJA EUROPEJSKA
Bruksela, dnia 8.11.2023
COM(2023) 690 final
KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW
Komunikat z 2023 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE
{SWD(2023) 690 final} - {SWD(2023) 691 final} - {SWD(2023) 692 final} - {SWD(2023) 693 final} - {SWD(2023) 694 final} - {SWD(2023) 695 final} - {SWD(2023) 696 final} - {SWD(2023) 697 final} - {SWD(2023) 698 final} - {SWD(2023) 699 final}
Komunikat z 2023 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE
I. Wprowadzenie
Rozszerzenie UE jest siłą napędową długoterminowej stabilności, trwałego pokoju i dobrobytu na całym kontynencie. Członkostwo w UE jest inwestycją geostrategiczną w silną, stabilną i zjednoczoną Europę opartą na wspólnych wartościach. Jest skutecznym narzędziem obrony demokracji, praworządności i poszanowania praw podstawowych. Wiarygodna, oparta na wynikach perspektywa członkostwa w UE jest głównym motorem transformacji, a tym samym zwiększa nasze wspólne bezpieczeństwo i dobrobyt społeczno-gospodarczy. Ma to zasadnicze znaczenie dla procesu pojednania i utrzymania stabilnej sytuacji na kontynencie europejskim. Geopolityczne znaczenie rozszerzenia UE po raz kolejny podkreślono w 2022 r., kiedy Ukraina, Republika Mołdawii i Gruzja złożyły – w następstwie niczym niesprowokowanej i nieuzasadnionej wojny napastniczej Rosji przeciwko Ukrainie – wniosek o członkostwo w UE. Rada Europejska uznała wówczas europejską perspektywę Ukrainy, Mołdawii i Gruzji oraz przyznała Ukrainie i Mołdawii status kraju kandydującego. Przyznanie Bośni i Hercegowinie statusu kraju kandydującego w grudniu 2022 r. przyczyniło się do utrzymania tempa procesu rozszerzenia.
Bałkany Zachodnie, Turcja, Ukraina, Mołdawia i Gruzja mają dziś historyczną szansę na to, by mocno związać swoją przyszłość z Unią Europejską. Przystąpienie do UE jest i pozostanie oparte na wynikach, ściśle zależne od obiektywnych postępów osiąganych przez poszczególne kraje partnerskie objęte procesem rozszerzenia. Dlatego kraje te będą musiały działać w sposób zdecydowany, aby wprowadzić konieczne reformy i poczynić wymierne i trwałe postępy, zaczynając od fundamentalnych kwestii związanych z procesem przystąpienia do UE. Podstawę polityki rozszerzenia niezmiennie stanowi praworządność, w szczególności niezawisłość i sprawne funkcjonowanie sądownictwa oraz walka z korupcją, prawa podstawowe, gospodarka, funkcjonowanie instytucji demokratycznych i reforma administracji publicznej.
Członkostwo w UE jest wyborem strategicznym. Partnerzy muszą zdecydowanie i jednoznacznie popierać wartości UE i je rozpowszechniać. Dostosowanie do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE bardziej niż kiedykolwiek sygnalizuje wspólne wartości i wspólną orientację strategiczną w nowym kontekście geopolitycznym.
II. Kluczowe wydarzenia
Zgodna reakcja na rosyjską wojnę napastniczą
Ostatnie dwa lata były naznaczone rosyjską wojną napastniczą przeciwko Ukrainie. Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka (OHCHR) odnotowało ponad 27 000 ofiar cywilnych w Ukrainie, w tym 9 600 ofiar śmiertelnych, przy czym zakłada się, że dokładna liczba ofiar śmiertelnych będzie znacznie wyższa. Potrzeby humanitarne pozostają ogromne: 17,6 mln osób w Ukrainie, tj. 49 % całkowitej liczby ludności tego kraju, i 6,2 mln w krajach przyjmujących osoby szukające schronienia przed wojną, nadal potrzebuje wielosektorowej pomocy humanitarnej. Działania wojenne spowodowały zniszczenie produkcji i zdewastowanie mienia, załamanie się handlu, spadek inwestycji, erozję kapitału ludzkiego oraz ogromne szkody dla środowiska.
Reakcja UE na rosyjską wojnę napastniczą była bezprecedensowa, zjednoczona, zdecydowana i natychmiastowa. 27 państw członkowskich UE i ich kraje partnerskie na całym świecie potępiły niczym niesprowokowaną i nieuzasadnioną wojnę napastniczą. Działały natychmiastowo, izolując Rosję pod względem politycznym i gospodarczym, potępiając naruszenia międzynarodowego prawa humanitarnego i wspierając działania mające zapewnić pełną odpowiedzialność za zbrodnie wojenne i inne przestępstwa popełnione w związku z rosyjską wojną napastniczą. Do tej pory UE przyjęła 11 pakietów daleko idących sankcji wobec Rosji i Białorusi. Okazując niezachwiane poparcie dla Ukrainy, UE nadal zapewnia temu krajowi szerokie wsparcie humanitarne, finansowe, gospodarcze i wojskowe. Dzięki podejściu „Drużyna Europy” UE, jej państwa członkowskie i instytucje finansowe uruchomiły dotychczas 82,6 mld EUR (wrzesień 2023 r.; w tym 25 mld EUR w formie wsparcia wojskowego), m.in. środki finansowe udostępnione na przyjmowanie uchodźców w UE. Rada przedłużyła do marca 2025 r. tymczasową ochronę dla ponad 4 mln Ukraińców, którzy uciekli przed wojną i mieszkają obecnie w UE. W odpowiedzi na blokadę przez Rosję ukraińskich portów na Morzu Czarnym UE wraz z Ukrainą i Mołdawią od maja 2022 r. wdrażają korytarze solidarnościowe UE-Ukraina, które łączą Ukrainę i Mołdawię z Unią Europejską, ułatwiając tym krajom handel z UE i resztą świata, m.in. handel produktami o krytycznym znaczeniu, takimi jak zboże. Komisja wspiera szereg działań związanych z monitorowaniem i ewidencjonowaniem szkód w środowisku. UE będzie wspierać Ukrainę tak długo, jak będzie to konieczne.
W styczniu 2023 r. Komisja Europejska wraz z Ukrainą i partnerami z grupy G-7 utworzyła wielostronną platformę koordynacji darczyńców, aby móc koordynować wsparcie na pokrycie najpilniejszych potrzeb Ukrainy w zakresie finansowania oraz przyszłej odbudowy i ożywienia gospodarczego.
W czerwcu 2023 r. Komisja Europejska zaproponowała specjalny instrument finansowania średniookresowego, który zapewni Ukrainie spójne, przewidywalne i elastyczne wsparcie na lata 2024–2027. Nowy Instrument na rzecz Ukrainy posłuży jako wsparcie wysiłków na rzecz utrzymania stabilności makrofinansowej i ożywienia gospodarczego. Planuje się, że instrument zostanie zasilony w postaci dotacji i pożyczek w wysokości 50 mld EUR na lata 2024–2027.
UE przekazała ponadto Mołdawii dwa kompleksowe pakiety wsparcia, aby przede wszystkim zaradzić skutkom, jakie rosyjska wojna napastnicza na Ukrainę wywarła na ten kraj. Mołdawia zmaga się z napływem dużej liczby obywateli Ukrainy uciekających przed wojskową agresją Rosji, z gwałtownym wzrostem inflacji, zagrożeniami dostaw energii, naruszaniem jej przestrzeni powietrznej oraz wieloma wrogimi działaniami hybrydowymi, takimi jak wyreżyserowane protesty, masowe kampanie dezinformacyjne i cyberataki.
Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie budzi strach w regionie w szerszym ujęciu, w tym w Gruzji. W związku z tym do priorytetowych obszarów współpracy między UE a Gruzją niezmiennie należą bezpieczeństwo i obrona, przeciwdziałanie zagrożeniom hybrydowym i zagrożeniom cybernetycznym. W ramach Europejskiego Instrumentu na rzecz Pokoju uruchomiono łącznie 62 mln EUR na wsparcie gruzińskich sił obronnych.
W grudniu 2022 r. Komisja Europejska przedstawiła pakiet wsparcia energetycznego dla Bałkanów Zachodnich o wartości 1 mld EUR. Pakiet był odpowiedzią na najpilniejsze, krótko- i średnioterminowe potrzeby partnerów w tym regionie i pomógł im stopniowo uniezależniać się od rosyjskich paliw kopalnych, przyspieszyć dekarbonizację i poprawić bezpieczeństwo energetyczne regionu. UE zwiększyła swoje wsparcie w dziedzinie cyberbezpieczeństwa, również w związku z licznymi cyberatakami w krajach Bałkanów Zachodnich. W czerwcu 2023 r. Komisja Europejska była współgospodarzem zorganizowanej w Brukseli konferencji wysokiego szczebla w sprawie cyberbezpieczeństwa.
Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie wpłynęła na kraje objęte procesem rozszerzenia, w szczególności na Ukrainę jako ofiarę agresji, oraz na państwa członkowskie UE, które borykają się z poważnymi wyzwaniami gospodarczymi i społecznymi. W związku z rosnącą niestabilnością międzynarodową, strategiczną konkurencją i zagrożeniami dla bezpieczeństwa UE przyjęła na siebie większą odpowiedzialność międzynarodową i podjęła dalsze zdecydowane kroki w kierunku zmniejszenia zależności i budowania solidniejszej bazy gospodarczej. Cele te są istotne dla wszystkich krajów objętych procesem rozszerzenia.
Impuls dla rozszerzenie UE
Realizacja programu rozszerzenia nabrała tempa w czerwcu 2022 r., kiedy to Rada Europejska zatwierdziła zalecenia Komisji, uznając europejską perspektywę Ukrainy, Mołdawii i Gruzji oraz przyznając Ukrainie i Mołdawii status kraju kandydującego. Stało się to po złożeniu wiosną 2022 r. wniosków o członkostwo w UE przez te trzy państwa oraz przedstawieniu w czerwcu tego samego roku opinii przez Komisję Europejską. Perspektywa europejska umocniła te kraje w gotowości do przeprowadzenia niezbędnych reform wymaganych w procesie przystąpienia do UE, w szczególności do realizacji działań/priorytetów wymienionych w opiniach Komisji. Od teraz Komisja składa sprawozdania z realizacji tych działań/priorytetów w ramach regularnego pakietu rozszerzeniowego, w którym od tego roku uwzględnia się Ukrainę, Mołdawię i Gruzję.
W lipcu 2022 r. na Bałkanach Zachodnich odbyła się pierwsza konferencja międzyrządowa z udziałem Albanii i Macedonii Północnej na temat negocjacji akcesyjnych. Następnie rozpoczęto przegląd zgodności prawa krajowego z prawem unijnym (screening), który ma zostać sfinalizowany w grudniu 2023 r. W grudniu 2022 r. Rada Europejska przyznała Bośni i Hercegowinie status kraju kandydującego do UE, zakładając, że kraj ten podejmie kroki określone w komunikacie Komisji z października 2022 r. w sprawie polityki rozszerzenia. W grudniu 2022 r. wniosek o członkostwo w UE złożyło Kosowo. Wiosną 2023 r. UE uzgodniła liberalizację reżimu wizowego dla tego kraju, która ma mieć zastosowanie od 1 stycznia 2024 r.
Kontynuowano współpracę na wysokim szczeblu z krajami objętymi procesem rozszerzenia. W listopadzie 2022 r. podczas szczytu Bałkanów Zachodnich w ramach procesu berlińskiego Komisja zapowiedziała znaczny pakiet wsparcia energetycznego w wysokości 1 mld EUR w formie dotacji UE, aby pomóc Bałkanom Zachodnim zaradzić bezpośrednim konsekwencjom kryzysu energetycznego i wspomóc odporność w perspektywie krótko- i średnioterminowej. Szczyt UE – Bałkany Zachodnie odbył się w grudniu 2022 r. w Tiranie. Zorganizowanie szczytu po raz pierwszy w tym regionie było wyraźnym sygnałem pełnego i jednoznacznego zaangażowania UE w perspektywę członkostwa krajów regionu Bałkanów Zachodnich w Unii Europejskiej. UE z zadowoleniem odnotowała przełom w negocjacjach dotyczących trzech nowych umów o wspólnym rynku regionalnym, które to umowy ułatwiają swobodny przepływ i zatrudnienie w całym regionie. Przy okazji szczytu przyjęto plan działania dotyczący obniżenia kosztów roamingu między UE a Bałkanami Zachodnimi.
6 października 2023 r. na nieformalnym posiedzeniu szefów państw i rządów w Granadzie przywódcy UE po raz kolejny potwierdzili, że rozszerzenie jest geostrategiczną inwestycją w pokój, bezpieczeństwo, stabilność i dobrobyt. Podkreślili, że przyszli członkowie muszą zintensyfikować wysiłki reformatorskie, zwłaszcza w dziedzinie praworządności, zgodnie z charakterem procesu akcesyjnego opartym na wynikach i przy wsparciu UE. Jednocześnie Unia Europejska musi przeprowadzić niezbędne prace i reformy wewnętrzne z myślą o dalszym rozszerzeniu i dokończeniu swojej budowy. Ważnym i konkretnym wyrazem wsparcia UE dla partnerów objętych procesem rozszerzenia będzie uruchomienie odpowiednich środków finansowych, w tym w kontekście śródokresowej rewizji obecnych wieloletnich ram finansowych.
Na szczycie procesu berlińskiego 16 października 2023 r., który odbył się po raz pierwszy w regionie – w Tiranie, odnotowano postępy w tworzeniu wspólnego rynku regionalnego: podpisano porozumienie w sprawie uznawania kwalifikacji zawodowych położnych, weterynarzy, pielęgniarek i farmaceutów oraz wydano szereg wspólnych oświadczeń dotyczących współpracy regionalnej. Była to również okazja do omówienia z przywódcami tego regionu planu UE na rzecz wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich oraz do zainaugurowania przedstawicielstwa Kolegium Europejskiego w Tiranie, w tym do rozpoczęcia rekrutacji studentów na rok akademicki 2024/25.
Zgodnie z decyzją Rady w 2018 r. wstrzymano negocjacje akcesyjne z Turcją. Turcja pozostaje kluczowym partnerem Unii Europejskiej i krajem kandydującym. Władze tego kraju podkreślają, że przystąpienie do UE jest ich celem strategicznym. Niemniej jednak Turcja konsekwentnie oddala się od Unii Europejskiej: przede wszystkim odnotowano tam dalszy regres w obszarach praw podstawowych i praworządności, w tym niezależności sądownictwa, oraz brak reform w niektórych kwestiach sektorowych.
Oświadczenie UE-Turcja z 2016 r. pozostało kluczowym dokumentem, w którym określono ramy współpracy w dziedzinie migracji. Pomimo utrzymujących się wyzwań związanych z jego wdrażaniem nadal przynosiło ono rezultaty. Na terenie Turcji w dalszym ciągu przebywa 3,6 mln uchodźców. Ponadto Turcja nadal odgrywała ważną rolę w rozwiązywaniu problemu migracji wzdłuż szlaku wschodniośródziemnomorskiego. Komisja oczekuje, że kraj ten wypełni swoje zobowiązania wynikające z oświadczenia UE-Turcja, zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej z października 2021 r., m.in. zobowiązanie do zapobiegania nieregularnej migracji na szlakach lądowych i morskich oraz do wznowienia powrotów.
Zgodnie z konkluzjami Rady Europejskiej z 2021 r. w sprawie pozytywnej agendy UE-Turcja (program współpracy) Komisja zaangażowała się w dialog na wysokim szczeblu z władzami tureckimi na temat rolnictwa i rozwoju obszarów wiejskich, zmiany klimatu, a także badań naukowych i innowacji oraz uruchomiła nowo utworzoną turecką platformę inwestycyjną. Kolejny dialog na wysokim szczeblu UE-Turcja na temat migracji i bezpieczeństwa zaplanowano na 23 listopada 2023 r. W strategicznym interesie UE leżą stabilizacja i bezpieczeństwo we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. W czerwcu 2023 r. Rada Europejska zwróciła się do Wysokiego Przedstawiciela i Komisji o przedłożenie jej sprawozdania na temat stanu stosunków UE-Turcja. Sprawozdanie to powinno opierać się na instrumentach i wariantach wskazanych przez Radę Europejską z myślą o strategicznym i perspektywicznym postępowaniu.
Od początku rosyjskiej agresji na Ukrainę stosunki UE z tym krajem zyskały bezprecedensowy wymiar. W lutym 2023 r. w Kijowie odbył się 24. szczyt UE–Ukraina oraz spotkanie kolegium komisarzy z rządem ukraińskim. Pierwsze w historii nieformalne spotkanie ministrów spraw zagranicznych UE-Ukraina w Kijowie odbyło się 2 października 2023 r. z udziałem Ukrainy, UE i 27 państw członkowskich. UE potwierdziła swoje niezachwiane wsparcie i zaangażowanie na rzecz niepodległości, suwerenności i integralności terytorialnej Ukrainy w granicach uznanych przez społeczność międzynarodową oraz na rzecz dążeń tego kraju do przystąpienia do UE.
1 czerwca 2023 r. Mołdawia była gospodarzem drugiego posiedzenia Europejskiej Wspólnoty Politycznej. Uczestniczyło w nim 45 przywódców europejskich, aby omówić wspólne wysiłki na rzecz pokoju i bezpieczeństwa, a także odporności energetycznej oraz łączności i mobilności w Europie.
Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie jeszcze bardziej uwypukliła potrzebę jedności i solidarności między UE i jej najbliższymi partnerami, a tym samym znaczenie dostosowania się do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa (WPZiB) w procesie rozszerzenia. Albania, Czarnogóra i Macedonia nadal pracowały nad pełnym dostosowaniem przepisów, co wyraźnie świadczy o podjęciu przez te państwa strategicznej decyzji o przystąpieniu do UE. Poprawiła się ogólna współpraca Ukrainy w ramach unijnej WPZiB i wskaźnik dostosowania do niej. Znaczący wzrost wskaźników dostosowania do WPZiB w przypadku Mołdawii oraz Bośni i Hercegowiny oraz dalsze jednostronne dostosowanie Kosowa były również ważnym potwierdzeniem strategicznego zmierzania do UE, mimo że w Bośni i Hercegowinie problemem pozostaje wdrożenie sankcji. Serbia utrzymała swój model dostosowania w okresie, którego dotyczy niniejszy komunikat. Oczekuje się, że w trybie priorytetowym wypełni swoje zobowiązanie i będzie stopniowo dostosowywać się do unijnej WPZiB, w tym do unijnych środków ograniczających, zgodnie ze swoimi ramami negocjacyjnymi. Ponadto oczekuje się, że Serbia będzie unikać działań i oświadczeń sprzecznych ze stanowiskiem UE w sprawie polityki zagranicznej. Wskaźnik dostosowania Gruzji do WPZiB pozostaje niski i oczekuje się, że kraj ten będzie dążyć do odwrócenia tej tendencji. W okresie, którego dotyczy niniejszy komunikat, Turcja nie poczyniła postępów w dostosowaniu się do WPZiB i utrzymała bardzo niski wskaźnik w tym obszarze. Turcja nadal powstrzymywała się przed przyłączeniem się do unijnych środków ograniczających wobec Rosji. Wypowiedzi władz Turcji wspierające ugrupowanie terrorystyczne Hamas po atakach na Izrael 7 października 2023 r. są całkowicie niezgodne z podejściem UE. Jednocześnie Turcja, pod auspicjami ONZ, ułatwiała eksport ukraińskiego zboża na podstawie Porozumienia w sprawie eksportu zboża przez Morze Czarne (zwanego czarnomorską inicjatywą zbożową) do czasu jednostronnego zawieszenia tej inicjatywy przez Rosję. Partnerzy nadal wnosili cenny wkład w misje i operacje w ramach wspólnej polityki bezpieczeństwa i obrony.
Bałkany Zachodnie, Turcja, Ukraina, Mołdawia i Gruzja niezmiennie podzielały stanowisko UE w głosowaniach nad większością odpowiednich rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ dotyczących rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie. Albania, jako niestały członek Rady Bezpieczeństwa ONZ, nadal aktywnie angażowała się w propagowanie i obronę prawa międzynarodowego, Karty Narodów Zjednoczonych i międzynarodowego porządku opartego na zasadach.
Albania, Bośnia i Hercegowina, Mołdawia i Ukraina przystąpiły do Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. Kraje te osiągnęły znaczne postępy w zakresie ochrony ludności, zwiększając swoje zdolności administracyjne i operacyjne w zakresie okazywania solidarności UE. Państwa uczestniczące w Unijnym Mechanizmie Ochrony Ludności mają w ramach tego mechanizmu takie same prawa i obowiązki, jakie mają państwa członkowskie UE.
Komisja zachęca wszystkie kraje objęte procesem rozszerzenia do wyznaczania bardziej ambitnych celów i wzmocnienia skoordynowanych działań na rzecz transformacji ekologicznej, zwłaszcza przez priorytetowe traktowanie Europejskiego Zielonego Ładu we wszystkich obszarach polityki. Państwa będące stronami Traktatu o Wspólnocie Energetycznej zachęca się do realizacji zobowiązań wynikających z Planu dekarbonizacji dla umawiających się stron Wspólnoty Energetycznej oraz do przygotowania się do systemu handlu emisjami zgodnie z zaleceniem Wspólnoty Energetycznej.
III. Kraje objęte procesem rozszerzenia na drodze do UE
Jeżeli chodzi o Czarnogórę, wszystkie rozdziały są otwarte i mogą być przedmiotem negocjacji, przy czym trzy z nich zostały tymczasowo zamknięte. Kolejnym ważnym etapem jest spełnienie kryteriów pośrednich dotyczących rozdziałów na temat praworządności. Z 35 rozdziałów negocjacyjnych Serbii otwarto 22 rozdziały. Dwa z nich udało się tymczasowo zamknąć. Droga do otwarcia kolejnych klastrów (pogrupowanych rozdziałów negocjacyjnych) będzie zależeć od postępów tego kraju, w szczególności w zakresie reform w dziedzinie praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem.
Zgodnie ze zmienioną metodyką w konkluzjach i zaleceniach zawartych w niniejszym komunikacie Komisja podsumowuje ogólny stan zaawansowania negocjacji akcesyjnych z Czarnogórą i Serbią oraz proponuje dalsze działania dla każdego z tych krajów. Następne konferencje międzyrządowe mogłyby się odbyć po opublikowaniu obecnego rocznego pakietu sprawozdań.
Po pierwszej konferencji międzyrządowej z Albanią i Macedonią Północną zorganizowanej 19 lipca 2022 r. Komisja niezwłocznie rozpoczęła screening. Odbyły się wszystkie sesje dotyczące klastra 1 (Kwestie podstawowe), klastra 2 (Rynek wewnętrzny), klastra 3 (Konkurencyjność i wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu) oraz klastra 4 (Zielona agenda i zrównoważona łączność). Sesje wyjaśniające i dwustronne dotyczące pozostałych dwóch klastrów są w toku bądź zaplanowane na grudzień 2023 r. W lipcu 2023 r. przedstawiono Radzie sprawozdania ze screeningu na temat klastra dotyczącego kwestii podstawowych. Władze konsekwentnie deklarują swoje polityczne zaangażowanie w osiągnięcie strategicznego celu, jakim jest integracja z UE, oraz dążenie do zaawansowania w negocjacjach akcesyjnych w oparciu o stałe postępy w reformach.
Po zorganizowanych w październiku 2022 r. wyborach powszechnych w Bośni i Hercegowinie urząd na poziomie państwowym objęła pod koniec stycznia nowa rada ministrów, zaś na początku maja 2023 r. powstał nowy rząd Federacji. Po uzyskaniu przez kraj statusu kraju kandydującego w grudniu 2022 r. nowa koalicja rządząca uznała postępy na drodze do UE za główny priorytet umowy koalicyjnej i zobowiązała się do realizacji 14 kluczowych priorytetów zawartych w opinii Komisji w sprawie wniosku Bośni i Hercegowiny o członkostwo w UE. Rada Ministrów Bośni i Hercegowiny przyjęła szereg strategii (dotyczących terroryzmu, przestępczości zorganizowanej, prania pieniędzy i migracji) oraz projekty ustaw. Parlament przyjął szereg ustaw dotyczących 14 kluczowych priorytetów i działań określonych w zaleceniu Komisji w sprawie statusu kraju kandydującego. Trybunał Konstytucyjny uchylił szereg aktów prawnych i politycznych przyjętych przez Republikę Serbską jako naruszające porządek konstytucyjny i prawny. Ponowne wprowadzenie w lipcu 2023 r. sankcji karnych za zniesławienie w Republice Serbskiej poważnie wpływa na warunki funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego i stanowi poważny krok wstecz, jeśli chodzi o ochronę praw podstawowych. W pierwszym czytaniu Zgromadzenie Narodowe Republiki Serbskiej przyjęło projekt ustawy, w której grupy społeczeństwa obywatelskiego postrzegane były jako „agenci zagraniczni”. Jeżeli ustawa ta zostanie w pełni przyjęta, będzie to kolejny godny ubolewania i niezaprzeczalnie duży krok wstecz. W czerwcu 2023 r. Republika Serbska przyjęła dwie ustawy o niewdrażaniu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego i decyzji Wysokiego Przedstawiciela, naruszając tym samym porządek konstytucyjny i prawny kraju.
Wiosną 2023 r. Rada UE i Parlament Europejski przyjęły decyzję o liberalizacji reżimu wizowego dla Kosowa. W grudniu 2022 r. Kosowo złożyło wniosek o członkostwo w UE. Na północy Kosowa w okresie sprawozdawczym doszło do kilku kryzysów o różnej intensywności w odniesieniu do rozmaitych kwestii, przy czym najpoważniejszą eskalację napięć w ostatnich latach stanowił brutalny atak na kosowską policję dokonany 24 września 2023 r. Do pozostałych kryzysów doszło w związku z konfliktem o tablice rejestracyjne, który w listopadzie 2022 r. doprowadził do tego, że kosowscy Serbowie zaczęli rezygnować ze stanowisk w tamtejszych urzędach.
W lutym 2023 r. osiągnięto Porozumienie w sprawie ścieżki normalizacji stosunków między Kosowem a Serbią, zaś w marcu 2023 r. kraje te uzgodniły załącznik wykonawczy do tego porozumienia. Zarówno Kosowo, jak i Serbia nie przystąpiły jeszcze do wykonania swoich zobowiązań wynikających z tego porozumienia, które są dla nich wiążące i stanowią część ich europejskiej ścieżki.
UE i Turcja kontynuowały swoje zaangażowanie w myśl konkluzji Rady Europejskiej z 2021 r. Turcja jest krajem kandydującym i kluczowym partnerem UE w istotnych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, takich jak handel, migracja, zwalczanie terroryzmu, zdrowie publiczne, klimat, energia, transport i kwestie regionalne. Negocjacje akcesyjne utknęły w martwym punkcie, ponieważ Turcja nie przeciwdziała negatywnej tendencji polegającej na oddalaniu się od Unii Europejskiej, a w wielu kluczowych obszarach nastąpił poważny regres. Jeżeli chodzi o energię, Turcja pozostaje ważnym i zaufanym krajem tranzytowym dla UE. Natychmiast po trzęsieniach ziemi, które w lutym 2023 r. nawiedziły południowo-wschodnią Turcję, UE okazała solidarność: skierowała zespoły ratownicze i udzieliła wsparcia rzeczowego za pośrednictwem Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności. Ponadto wraz ze społecznością międzynarodową podjęła ogólne zobowiązanie do udzielenia pomocy w wysokości 6 mld EUR. Obie strony z powodzeniem współpracują nad wdrożeniem pomocy w wysokości 1 mld EUR zadeklarowanej przez UE. Unia celna między UE a Turcją nadal przynosiła korzyści obu stronom. Należy zapewnić pełne przestrzeganie unijnych środków ograniczających, w szczególności biorąc pod uwagę swobodny obrót produktami w ramach unii celnej UE-Turcja.
W opinii Komisji w sprawie wniosku Ukrainy o członkostwo w UE określono siedem działań, jakie państwo to powinno podjąć przed przystąpieniem do UE. Rada Europejska przyznała Ukrainie status kraju kandydującego i zwróciła się do Komisji o przedstawienie sprawozdania z realizacji siedmiu działań stanowiącego integralną część pakietu sprawozdań.
W opinii Komisji w sprawie wniosku Mołdawii o członkostwo w UE określono dziewięć działań, jakie państwo to powinno podjąć przed przystąpieniem do UE. Rada Europejska przyznała Mołdawii status kraju kandydującego i zwróciła się do Komisji o przedstawienie sprawozdania z realizacji dziewięciu działań, które jest integralną częścią pakietu sprawozdań.
W opinii Komisji w sprawie wniosku Gruzji o członkostwo w UE określono 12 priorytetowych działań, które państwo to powinno przeprowadzić przed przystąpieniem do UE. Rada Europejska wyraziła gotowość do przyznania Gruzji statusu kraju kandydującego, gdy tylko Gruzja zrealizuje te działania. Rada Europejska zwróciła się do Komisji o przedstawienie sprawozdania z wdrożenia tych priorytetowych działań stanowiącego integralną część pakietu sprawozdań.
IV. Kwestie podstawowe w procesie przystąpienia do UE
Praworządność, prawa podstawowe, funkcjonowanie instytucji demokratycznych, reforma administracji publicznej i kryteria gospodarcze to trzon elementów podstawowych procesu przystąpienia do UE. Jakość instytucji i sprawowania rządów stanowi podstawę zwiększenia konkurencyjności, dobrobytu i dobrostanu społecznego oraz determinuje zdolność do przestrzegania dorobku prawnego UE we wszystkich dziedzinach. Wiarygodne i trwałe reformy w zakresie kwestii podstawowych są kluczowe dla zapewnienia przez kraje objęte procesem rozszerzenia postępów na drodze do przystąpienia do UE. W ubiegłym roku odnotowano postępy w realizacji programów reform związanych z kwestiami podstawowymi, zwłaszcza w Ukrainie i Mołdawii – w odpowiedzi na zalecenia zawarte w opiniach Komisji skierowanych do tych państw.
Utrwalenie praworządności wymaga niezależnego, bezstronnego, odpowiedzialnego i profesjonalnego systemu sądowego, który działa sprawnie, jest wolny od nadmiernej ingerencji z zewnątrz oraz w którym decyzje są wykonywane skutecznie i terminowo. Poczyniono postępy w zakresie reform sądownictwa, na przykład w Albanii, Mołdawii, Serbii i Ukrainie. W większości krajów objętych procesem rozszerzenia organy sądowe nadal jednak mierzą się z wieloma problemami i słabościami. Niepokojącą praktyką pozostają podejmowane przez polityków w kilku krajach próby publicznego wywierania nacisku na sędziów, w szczególności w newralgicznych sprawach. Nadal stosowano rozwiązania instytucjonalne, które negatywnie wpływały na niezawisłość sędziów i prokuratorów, co ostatecznie rzutowało na równowagę sił i na podział władzy. W rezultacie wymiar sprawiedliwości postrzegany jest jako raczej mało wiarygodny; panuje powszechne przekonanie o bezkarności. W kilku krajach próby zreformowania wymiaru sprawiedliwości obnażyły ograniczone możliwości wprowadzania reform, nawet tam, gdzie istnieje wola polityczna. Zasadnicze znaczenie dla dalszych postępów w procesie przystąpienia do UE ma skuteczność organów dochodzeniowych i sądowych prowadząca do wiarygodnych wyników.
Nadrzędną kwestią dla rządów krajów objętych procesem rozszerzenia pozostaje walka z korupcją. Korupcja, w tym ta na wysokim szczeblu, jest wciąż powszechna w krajach objętych procesem rozszerzenia. Problemem pozostaje wzajemne przenikanie się interesów publicznych i prywatnych. Podjęto pewne wysiłki zmierzające do zaostrzenia walki z korupcją. Ważnym priorytetem pozostaje stosowanie środków antykorupcyjnych w sektorach najbardziej narażonych na korupcję, natomiast organy ścigania i organy sądowe wymagają większego upodmiotowienia i niezależności. Utrzymują się elementy zawłaszczania państwa: zagrożona jest stabilność demokratyczna, występuje korupcja na dużą skalę, oligarchowie wywierają bezprawne naciski, a zorganizowane siatki przestępcze próbują przeniknąć do systemów gospodarczych i politycznych, administracji i mediów. Należy pilnie zająć się tymi problemami w sposób systemowy i kompleksowy. Głównym wskaźnikiem sukcesu będą wiarygodne osiągnięcia w zakresie proaktywnych technik śledczych, ścigania przestępstw i prawomocnych wyroków skazujących w sprawach o korupcję, przestępczość zorganizowaną i pranie pieniędzy. Aby być wiarygodnym, wszystkie podmioty w łańcuchu praworządności powinny osiągać rzetelne i udokumentowane wyniki w podanym wyżej zakresie.
Głównym filarem procesu przystąpienia do UE są stabilne i dobrze ugruntowane instytucje i procesy demokratyczne. Komisja rozpoczęła pogłębioną i usprawnioną współpracę z krajami objętymi procesem rozszerzenia w zakresie ogólnych ram demokracji, w odniesieniu do procesu wyborczego, funkcjonowania parlamentu (w tym jego roli nadzorczej w zakresie funkcjonowania rządu i kształtowania polityki oraz utrzymującego się w wielu przypadkach nadmiernego polegania na przyspieszonych procedurach) bądź roli społeczeństwa obywatelskiego.
Większość krajów nadal borykała się z wyraźną polaryzacją na scenie politycznej, brakiem współpracy między partiami i kurczącą się przestrzenią dla społeczeństwa obywatelskiego. Brak skutecznego dialogu między partiami doprowadził do przedłużającego się impasu politycznego i stagnacji reform. Bywało, że w czasie debat parlamentarnych narastały napięcia, stosowano obraźliwy język i używano przemocy.
W wielu krajach objętych procesem rozszerzenia zauważalne były pewne postępy w zakresie praw podstawowych i lepsze zrozumienie znaczenia, jakie ma zagwarantowanie tych praw i wolności. Jednocześnie utrzymywały się pewne negatywne tendencje: nadal zmagano się z problemem przemocy ze względu na płeć, zaś wolność mediów krępowały interesy polityczne i gospodarcze, co osłabiało kontrolę nad organami publicznymi, stwarzało ryzyko ingerencji zewnętrznej i utrudniało informowanie o UE. W niektórych krajach podejmowane są pozytywne inicjatywy na rzecz praw dziecka i osób z niepełnosprawnościami. W praktyce jednak na ochronę praw podstawowych negatywnie wpływa niedostateczne wdrażanie przepisów prawnych i polityk oraz nieskuteczność mechanizmów dochodzenia wszystkich roszczeń. Utrzymują się wyzwania związane z zapewnieniem skutecznej ochrony przed wszelkimi formami nienawiści i dyskryminacji, m.in. wobec mniejszości.
Jeśli chodzi o sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo, widoczna była pozytywna tendencja w zakresie egzekwowania prawa i współpracy sądowej między UE a krajami objętymi procesem rozszerzenia mimo utrzymujących się wyzwań. Bałkany Zachodnie wciąż uchodzą za główny ośrodek działania grup przestępczych w UE, stanowią ważny punkt tranzytowy, jeżeli chodzi o ofiary handlu ludźmi, przemyt migrantów i nielegalnych towarów, w szczególności narkotyków wwożonych do UE. Przestępcy i siatki przestępcze z Bałkanów Zachodnich mają również znaczący wpływ na poważną i zorganizowaną przestępczość w innych częściach świata. Turcja pozostaje kluczowym krajem tranzytowym dla przemytu heroiny do UE. Zorganizowane grupy przestępcze z Mołdawii i Gruzji zajmują się przemytem migrantów, zorganizowaną przestępczością przeciwko mieniu, handlem ludźmi, cyberprzestępczością, przestępstwami związanymi z płatnościami bezgotówkowymi, przestępstwami dotyczącymi akcyzy oraz innymi rodzajami przestępstw, takimi jak przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów. Ukraina znajduje się na skrzyżowaniu dróg przemytu do UE nielegalnych towarów, a także jest krajem pochodzenia i przeznaczenia w przypadku handlu ludźmi. Pomimo wyzwań związanych z wojną, m.in. ograniczonych zdolności instytucjonalnych ze względu na utratę znacznych zasobów, które można by przeznaczyć na walkę z przestępczością zorganizowaną, odpowiednie instytucje ukraińskie wykazały się niezwykłą odpornością i zdolnościami operacyjnymi.
Ogromne znaczenie dla przyszłego przystąpienia tych państw do UE ma ratyfikacja i prawidłowe wdrożenie konwencji międzynarodowych w dziedzinie współpracy sądowej w sprawach cywilnych, w szczególności konwencji opracowanych przez Haską Konferencję Prawa Prywatnego Międzynarodowego.
Znaczenie dla wszystkich krajów objętych procesem rozszerzenia ma współpraca w zakresie zwalczania terroryzmu i zapobiegania radykalizacji postaw. Terroryzm i brutalny ekstremizm nadal stanowiły problem i zagrażały bezpieczeństwu. Wyzwaniem politycznym i w zakresie bezpieczeństwa dla krajów objętych procesem rozszerzenia pozostają zagrożenia hybrydowe, w tym dezinformacja, zagraniczne manipulacje informacjami i ingerencje w informacje oraz cyberataki, w szczególności na infrastrukturę krytyczną. Zagrożenia te gwałtownie wzrosły w ubiegłym roku w następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie i są nadal poważne zarówno dla UE, jak i dla krajów objętych procesem rozszerzenia. Od 2018 r. główne ramy współpracy w tym obszarze stanowi wspólny plan działania dla Bałkanów Zachodnich w zakresie zwalczania terroryzmu.
W związku z ogólnym wzrostem nieregularnych przepływów migracyjnych zmiany na szlakach zachodniobałkańskich wymagają zachowania stałej czujności, w szczególności w odniesieniu do nielegalnej działalności siatek zajmujących się przemytem migrantów i handlem ludźmi. W regionie Bałkanów Zachodnich zaszła poprawa, jeśli chodzi o zdolności w zakresie zarządzania migracją. W grudniu 2022 r. Komisja przedstawiła plan działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich, aby rozwiązać problem rosnącego napływu osób o nieuregulowanym statusie do UE szlakiem zachodniobałkańskim. Wdrożenie tego planu przyniosło pierwsze rezultaty w postaci zmniejszenia presji migracyjnej na wspomnianym szlaku w 2023 r., w szczególności dzięki większemu zaangażowaniu politycznemu, finansowemu i operacyjnemu UE i partnerów z Bałkanów Zachodnich w zakresie migracji oraz dzięki lepszemu dostosowaniu do polityki wizowej UE. Dostosowanie polityki wizowej do wymogów UE ma wciąż kluczowe znaczenie w kontekście dobrego funkcjonowania ruchu bezwizowego między tymi partnerami a UE. Należy kontynuować wysiłki, aby osiągnąć postępy we wszystkich obszarach ujętych w planie działania.
Dążąc do rozwiązania obecnych problemów na szlaku wschodniośródziemnomorskim, Komisja przedstawiła w październiku 2023 r. odnośny plan działania UE. Omówiła w nim środki operacyjne mające pomóc zapobiegać wyjazdom o nieuregulowanym charakterze, zwalczać przemyt, zapewnić legalne drogi migracji, poprawić zarządzanie granicami, wspierać współpracę w zakresie powrotów i readmisji oraz zapewnić wystarczające zdolności przyjmowania.
Wskutek wojny Rosji przeciwko Ukrainie wzrosła liczba obywateli ukraińskich szukających schronienia w UE. Mołdawia jest spośród krajów objętych procesem rozszerzenia krajem, który przyjął największą liczbę tych obywateli w przeliczeniu na mieszkańca; ale również kraje takie jak Czarnogóra, Serbia, Albania i Macedonia Północna odegrały tu kluczową rolę.
Jakość administracji publicznej i ram regulacyjnych ma ogromne znaczenie dla długoterminowej konkurencyjności Unii. Ogólnie rzecz biorąc, kraje objęte procesem rozszerzenia są w najlepszym razie w umiarkowanym stopniu przygotowane pod względem jakości swojej administracji publicznej. W okresie, którego dotyczy niniejszy komunikat, postępy w zakresie reform były ogólnie bardzo ograniczone. Nie spełniono większości zaleceń z poprzednich lat. Typowy schemat polega na tym, że w profesjonalnej administracji co najmniej częściowo wprowadzono formalną podstawę prawną i instytucjonalną, ale nie stosuje się jej systematycznie.
Od rozpoczęcia rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie w lutym 2022 r. większość 10 gospodarek państw objętych procesem rozszerzenia mierzy się z poważnymi problemami gospodarczymi i społecznymi. W 2022 r. ukraiński PKB zmalał o 29,1 %, ponieważ rosyjska wojna napastnicza wywarła poważny wpływ na cały kraj, co znacznie odbiło się na stabilności makroekonomicznej. W 2022 r. w regionie Bałkanów Zachodnich nastąpił spadek PKB z 7,7 % (ożywienie gospodarcze po kryzysie związanym z COVID‑19 w 2021 r.) do 3,2 %. Stopień spowolnienia różnił się w poszczególnych gospodarkach: wzrost realnego PKB wyhamował do 6,1 % w Czarnogórze, do 4,8 % w Albanii, do 4 % w Bośni i Hercegowinie, do 3,5 % w Kosowie, do 2,3 % w Serbii i do 2,1 % w Macedonii Północnej. W Turcji PKB zmalał do 5,6 %. W Mołdawii PKB gwałtownie obniżył się o 5,9 %, natomiast w Gruzji PKB nadal rósł, osiągając wartość dwucyfrową (10,1 %). Różnice między poszczególnymi krajami pod względem wzrostu gospodarczego wynikały głównie z bezpośrednich i pośrednich skutków wojny napastniczej przeciwko Ukrainie, w tym jej wpływu na powiązania handlowe, energię, ceny żywności i przepływy osób przybywających z Ukrainy. Jeśli chodzi o prognozy gospodarcze dla 10 gospodarek, panuje duża niepewność co do dalszego ewentualnego wpływu wojny napastniczej na wzrost, zatrudnienie i spójność społeczną.
Coraz ważniejsze jest, aby wszystkie 10 gospodarek objętych procesem rozszerzenia przyspieszyło reformy strukturalne. Pozwoli to na trwałą odbudowę w perspektywie średnioterminowej i przyspieszenie postępów na drodze do spełnienia gospodarczych kryteriów członkostwa w UE. Jednym z kryteriów jest zapewnienie funkcjonowania gospodarki rynkowej i wykazanie zdolności do sprostania presji konkurencyjnej i siłom rynkowym w Unii Europejskiej.
W załączniku 1 zawarto bardziej szczegółowe omówienie podstaw procesu przystąpienia do UE w krajach objętych tym procesem.
V. Konieczność przyspieszenia konwergencji gospodarczej na Bałkanach Zachodnich
Po sześciu następujących po sobie kwartałach charakteryzujących się spowolnionym wzrostem produkcja gospodarcza w regionie Bałkanów Zachodnich wykazywała w pierwszym kwartale 2023 r. szybszy wzrost niż w poprzednich trzech miesiącach. PKB w tym regionie nieznacznie wzrósł z 1,6 % w poprzednim kwartale do 1,7 % w ujęciu rocznym, ponieważ w większości państw, z wyjątkiem Albanii oraz Bośni i Hercegowiny, odnotowano szybsze tempo wzrostu produkcji. Czynnikami napędzającymi wzrost był zasadniczo eksport netto i ożywienie inwestycji. Jeśli chodzi o konsumpcję własną, wyniki były różne: w większości krajów zmalała, a w niektórych przypadkach nawet osiągnęła wartość ujemną, natomiast w Czarnogórze nadal rosła w szybkim tempie.
Jeszcze przed pandemią COVID-19 gospodarki Bałkanów Zachodnich mierzyły się z poważnymi wyzwaniami uniemożliwiającymi im pełne wykorzystanie ich potencjału gospodarczego. Kraje w tym regionie pozostawały w tyle pod względem reformowania swoich struktur gospodarczych i poprawy konkurencyjności, a także borykały się z wysoką stopą bezrobocia (w szczególności wśród osób młodych), dużym niedopasowaniem umiejętności, utrzymującą się gospodarką nieformalną, nieprzyjaznym otoczeniem biznesowym i niskim poziomem innowacji.
To, co charakteryzuje klimat inwestycyjny na Bałkanach Zachodnich, to poważne niedociągnięcia w obszarze praworządności, brak odpowiedniego egzekwowania zasad pomocy państwa, ugruntowana szara strefa gospodarki, utrudniony dostęp przedsiębiorstw do finansowania oraz niski poziom integracji regionalnej i łączności. Utrzymuje się ingerencja państwa w gospodarkę, co zwiększa ryzyko korupcji ze względu na słabe zarządzanie finansami publicznymi oraz częste zmiany w zasadach wydawania zezwoleń i przepisach podatkowych. Niezbędna jest modernizacja infrastruktury, natomiast inwestycje powinny być realizowane na podstawie jednolitego wykazu priorytetowych projektów i być spójne z priorytetami uzgodnionymi z UE.
Jedną z korzyści wynikających z członkostwa w UE jest konwergencja gospodarcza. W przypadku Bałkanów Zachodnich konwergencja ta jest niska, tj. mieści się w przedziale od 30 % do 50 % średniej UE (pod względem parytetu siły nabywczej). Postępy w tym zakresie nie następują dostatecznie szybko. Z doświadczeń związanych z piątą rundą rozszerzenia UE wynika, że członkostwo w jednolitym rynku UE w połączeniu z funduszami strukturalnymi pozytywnie wpływa na konwergencję gospodarczą.
Źródło: Eurostat, Bank Światowy
Źródło: Eurostat, Bank Światowy
Aby nadać jeszcze większe tempo reformom, poprawić konwergencję społeczno-gospodarczą Bałkanów Zachodnich z Unią Europejską oraz pomóc krajom w tym regionie spełnić wymogi członkostwa w UE, Komisja Europejska proponuje nowy plan wzrostu dla Bałkanów Zachodnich, który zapewniłby pewne korzyści i stworzyłby dalsze zachęty do przeprowadzenia związanych z członkostwem reform przed przystąpieniem do UE.
VI. Współpraca regionalna i stosunki dobrosąsiedzkie
Stosunki dobrosąsiedzkie i współpraca regionalna to na Bałkanach Zachodnich dwa zasadnicze elementy procesu stabilizacji i stowarzyszenia oraz procesu rozszerzenia.
Po udanym wprowadzeniu 1 lipca 2021 r. systemu korzystania z telefonu za granicą tak jak w kraju w sześciu gospodarkach Bałkanów Zachodnich podjęto dalsze działania przygotowawcze mające na celu obniżenie opłat roamingowych między Bałkanami Zachodnimi a UE. Przy okazji szczytu UE-Bałkany Zachodnie, który odbył się w grudniu 2022 r. w Tiranie, przyjęto plan działania dotyczący obniżenia tych opłat między UE a Bałkanami Zachodnimi. Pierwsza stopniowa obniżka miała miejsce w październiku 2023 r. Ostatecznym celem jest obniżenie do 2027 r. opłat roamingowych z UE do poziomu zbliżonego do stawek krajowych. 31 maja 2023 r. unijni i mołdawscy operatorzy telekomunikacyjni postanowili dobrowolnie obniżyć opłaty roamingowe od stycznia 2024 r., dzięki czemu opłaty w Mołdawii są bliższe tym stosowanym w systemie korzystania z telefonu za granicą tak jak w kraju.
W całym spektrum obszarów objętych inicjatywą dotyczącą wspólnego rynku regionalnego przeprowadzono znaczące prace techniczne. Prace te prowadzono pod auspicjami Rady Współpracy Regionalnej, Środkowoeuropejskiej umowy o wolnym handlu (CEFTA) oraz 6. Forum Inwestycyjnego Izb Przemysłowo-Handlowych Bałkanów Zachodnich, aby umożliwić swobodny przepływ osób, także specjalistów, oraz swobodne świadczenie usług elektronicznych, ułatwić zatrudnienie i handel, a także uprościć procedury celne w regionie. W listopadzie 2022 r. na szczycie w ramach procesu berlińskiego przywódcy „zachodniobałkańskiej szóstki” zatwierdzili szereg porozumień o mobilności dotyczących podróży w obrębie regionu na podstawie dowodów tożsamości, uznawania kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym oraz kwalifikacji zawodowych. Po wdrożeniu porozumienia te zapewnią prawo do „podróży, nauki i pracy” w całym regionie. Utworzono dodatkowe zielone korytarze między Włochami a Czarnogórą i Albanią oraz niebieskie korytarze między Chorwacją a Czarnogórą oraz Bośnią i Hercegowiną, przy aktywnym wsparciu ze strony Wspólnoty Transportowej i CEFTA. Ogólnie rzecz biorąc, Wspólnota Transportowa odegrała ważną rolę we wspieraniu Bałkanów Zachodnich w procesie rozszerzenia przez wdrożenie odpowiedniego dorobku prawnego UE w dziedzinie transportu. Podobne wsparcie otrzyma Ukraina, Mołdawia i Gruzja po bliższym stowarzyszeniu tych państw ze Wspólnotą Transportową. Różnice zdań między władzami Serbii a Kosowa w sprawie statusu nadal uniemożliwiały formalne przyjęcie coraz większej liczby projektów decyzji istotnych z ekonomicznego punktu widzenia, uzgodnionych pod względem technicznym w ramach CEFTA. W regionie potrzebne jest polityczne przywództwo, tak by można było dokończyć te prace i by wszyscy partnerzy z Bałkanów Zachodnich przyjęli prawnie wiążące porozumienia lub decyzje, z korzyścią dla ich obywateli i przedsiębiorstw. Wymaga to wspólnego skupienia się na ustanowieniu wspólnego rynku regionalnego, który byłby oparty na unijnych zasadach i normach. Należy też unikać jednostronnych kroków zagrażających tym pracom.
Kompleksowa normalizacja stosunków między Kosowem i Serbią w drodze dialogu wspieranego przez UE nadal ma kluczowe znaczenie dla europejskiej przyszłości tych krajów i stabilności całego regionu.
Wszystkie strony powinny w dobrej wierze wdrażać obowiązujące umowy dwustronne, w tym porozumienie znad Prespy między Grecją a Macedonią Północną oraz układ o przyjaźni, stosunkach dobrosąsiedzkich i współpracy między Bułgarią i Macedonią Północną.
Na Bałkanach Zachodnich kluczowe pozostaje przezwyciężenie zaszłości i zażegnanie sporów wynikających z konfliktów z lat 90. XX w. Na rozwiązanie nadal oczekują istotne nierozstrzygnięte problemy dwustronne, w tym uregulowanie kwestii granicznych, wymierzenie sprawiedliwości w imieniu ofiar zbrodni wojennych, zidentyfikowanie osób nadal uznawanych za zaginione i sporządzenie na poziomie regionalnym dokładnego wykazu popełnionych zbrodni. W UE nie ma miejsca na konfrontacyjną retorykę ani gloryfikowanie zbrodniarzy wojennych – z którejkolwiek strony.
Do początku 2023 r. stosunki między Turcją a Grecją pogarszały się, jednak solidarność okazana przez mieszkańców Grecji i rząd tego kraju po tym, jak Turcję nawiedziły trzęsienia ziemi w lutym 2023 r., doprowadziła do znacznego ocieplenia tych stosunków. Nastąpiły spotkania na wysokim szczeblu, w tym między przywódcami tych państw.
W okresie, którego dotyczy niniejszy komunikat, Turcja nie prowadziła we wschodniej części Morza Śródziemnego odwiertów bez zezwolenia.
Prowadzenie dialogu w dobrej wierze i powstrzymanie się od jednostronnych działań, które stoją w sprzeczności z interesami UE oraz naruszają prawo międzynarodowe i suwerenne prawa państw członkowskich UE, jest zasadniczym wymogiem dla zapewnienia stabilnego i bezpiecznego środowiska we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz rozwoju opartych na współpracy i korzystnych dla obu stron stosunków między UE a Turcją. Oczekuje się, że Turcja jednoznacznie zobowiąże się do utrzymywania stosunków dobrosąsiedzkich, respektowania umów międzynarodowych oraz do pokojowego rozstrzygania sporów zgodnie z Kartą Narodów Zjednoczonych, zwracając się w razie potrzeby do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości.
UE nadal będzie bronić własnych interesów i interesów jej państw członkowskich oraz dążyć do utrzymania stabilności w regionie.
Niezwykle ważne jest, aby Turcja zaangażowała się w negocjacje na rzecz sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania kwestii cypryjskiej w ramach ONZ, w drodze powołania tzw. dwuwspólnotowej i dwustrefowej federacji charakteryzującej się równością polityczną oraz zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, a także zgodnie z dorobkiem prawnym UE i zasadami, na których opiera się UE. Nie należy podejmować jednostronnych działań, które mogłyby doprowadzić do wzrostu napięć na wyspie i utrudnić wznowienie rozmów. Turcja musi natychmiast wycofać się ze wszystkich działań i kroków podejmowanych od października 2020 r. w odniesieniu do dzielnicy Warosia, które są sprzeczne z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ. Turcja musi pilnie wypełnić swoje zobowiązania dotyczące pełnego wdrożenia protokołu dodatkowego do układu o stowarzyszeniu UE–Turcja i podjąć kroki w kierunku normalizacji stosunków z Republiką Cypryjską. Turcja nadal opowiadała się za rozwiązaniem dwupaństwowym, co jest sprzeczne z rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ.
Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie wpływa na stosunki z jej dwustronnymi partnerami oraz państwami z nią sąsiadującymi. Władze Ukrainy dążą do utrzymania i dalszego zacieśniania współpracy i stosunków dyplomatycznych z krajami europejskimi.
Stosunki Ukrainy z krajami Bałkanów Zachodnich zasadniczo poprawiły się, przy czym poglądy Serbii oraz Republiki Serbskiej w Bośni i Hercegowinie na temat ich stosunków z Rosją są rozbieżne. Stosunki z Gruzją stały się do pewnego stopnia napięte, w szczególności z powodu braku poparcia przez Gruzję sankcji wobec Rosji. Turcja pozostaje strategicznym partnerem Ukrainy, czego wyrazem są ważne dwustronne więzi gospodarcze i kontakty międzyludzkie. Świadczą o tym dwustronny system bezwizowy i umowa o wolnym handlu podpisana w lutym 2022 r. Kraj ten jest również ważnym uczestnikiem ukraińskiej Platformy Krymskiej.
W następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie Mołdawia zacieśniła współpracę z Ukrainą i Rumunią w zakresie wsparcia humanitarnego dla obywateli ukraińskich szukających schronienia w UE, bezpieczeństwa energetycznego, transportu i łączności. Od początku rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie Komisja Europejska udzieliła Mołdawii pomocy humanitarnej wartej ponad 48 mln EUR, aby wesprzeć zarówno obywateli ukraińskich, którzy uciekli przed wojną i zamieszkali w Mołdawii, jak i przyjmujące ich rodziny mołdawskie.
W okresie, którego dotyczy niniejszy komunikat, współpraca dwustronna z Ukrainą stale się poprawiała. Od początku rosyjskiej wojny Mołdawia okazywała solidarność z Ukrainą, głosowała za odpowiednimi rezolucjami Zgromadzenia Ogólnego ONZ i poparła szereg oświadczeń politycznych w organizacjach międzynarodowych, które potępiają rosyjską agresję wojskową. Przy bardzo dużym wsparciu ze strony międzynarodowych darczyńców pomocy humanitarnej Mołdawia przyjęła dużą liczbę obywateli ukraińskich, którzy uciekli przed wojną, i udzieliła im wsparcia oraz aktywnie wspierała rozwój nowych szlaków handlowych w ramach inicjatywy „korytarze solidarnościowe”. Po zniszczeniu zapory w Nowej Kachowce Mołdawia zaoferowała Ukrainie dwustronną pomoc, aby ta mogła poradzić sobie z humanitarnymi skutkami tej katastrofy.
Od czasu wojny w 2008 r. Gruzja utrzymuje stosunki dyplomatyczne ze wszystkimi swoimi sąsiadami z wyjątkiem Federacji Rosyjskiej. Obie strony uczestniczą w międzynarodowych rozmowach genewskich, którym współprzewodniczą UE, ONZ i Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). Gruzja utrzymuje strategiczne partnerstwo z Turcją. Gruzja nadal wspiera integralność terytorialną i suwerenność Ukrainy, w tym uczestnicząc w redagowaniu rezolucji ONZ wspierających Ukrainę, jednak nie przyłączyła się do unijnych środków ograniczających wobec Rosji. Do dodatkowych napięć dyplomatycznych doprowadziło wznowienie lotów między Rosją a Gruzją oraz stan zdrowia przebywającego w zakładzie karnym byłego prezydenta Gruzji Micheila Saakaszwilego, mającego obywatelstwo Ukrainy.
Ukraina, Mołdawia i Gruzja ponadto nadal aktywnie uczestniczą w Partnerstwie Wschodnim.
Współpraca terytorialna pozwala krajom objętym procesem rozszerzenia współpracować ze sobą i z sąsiednimi państwami członkowskimi UE w kluczowych sektorach społecznych i sektorach gospodarki. W szczególności programy współpracy transgranicznej stwarzają możliwości dialogu i współpracy na poziomie samorządu terytorialnego, z udziałem społeczności, sektora prywatnego i organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Strategia UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego oraz strategia UE na rzecz regionu Dunaju nadal przyczyniają się do współpracy między państwami członkowskimi i krajami kandydującymi przez wspieranie zdolności administracyjnych w zakresie różnych polityk UE, w tym polityki spójności, oraz udostępnienie platformy współpracy.
VII. Wnioski i zalecenia
I.
1.W szybko zmieniającym się otoczeniu geopolitycznym UE dowiodła, że jest gotowa wykorzystać zachodzące zmiany, aby wzmocnić swoją pozycję na arenie światowej. Zgodnie z celem Unii, jakim jest szerzenie pokoju i jej wartości oraz sprzyjanie dobrobytowi jej mieszkańców, rozszerzenie UE nadal jest potężnym narzędziem służącym wspieraniu demokracji, praworządności i poszanowania praw podstawowych. Wiarygodna, oparta na wynikach perspektywa przystąpienia do UE jest główną siłą napędową transformacji, a tym samym zwiększa nasze bezpieczeństwo zbiorowe i dobrobyt społeczno-gospodarczy. Ma to zasadnicze znaczenie dla procesu pojednania i utrzymania stabilnej sytuacji na kontynencie europejskim. W odpowiedzi na wezwanie historii musimy teraz dążyć do szybszego rozszerzenia UE i ukończenia jej budowy.
2.Polityka rozszerzenia UE nabrała już nowego tempa. Zdecydowana perspektywa członkostwa w UE dla Bałkanów Zachodnich, Ukrainy, Mołdawii i Gruzji leży w interesie politycznym, gospodarczym i dotyczącym bezpieczeństwa samej UE i ma zasadnicze znaczenie w obecnym kontekście geopolitycznym.
W deklaracji z Granady
przywódcy UE przypomnieli, że rozszerzenie „[t]o siła napędowa poprawiająca społeczno-gospodarcze warunki życia obywateli Europy, zmniejszająca różnice między krajami, musi więc sprzyjać wartościom, na których opiera się Unia”. Unijni przywódcy oświadczają ponadto, że „[z]arówno UE, jak i przyszłe państwa członkowskie powinny być przygotowane na perspektywę dalszego rozszerzenia Unii”. W tym celu Unia musi przeprowadzić niezbędne prace i reformy wewnętrzne. Jednocześnie ważne jest, aby przyszli członkowie zintensyfikowali wysiłki reformatorskie, zwłaszcza w dziedzinie praworządności, zgodnie z charakterem procesu akcesyjnego opartym na wynikach i przy wsparciu UE.
3.W ubiegłym roku zaszły istotne zmiany w programie rozszerzenia UE.
Rada Europejska uznała europejską perspektywę Ukrainy, Mołdawii i Gruzji. Przywódcy UE podjęli decyzję o przyznaniu Ukrainie i Republice Mołdawii statusu kraju kandydującego oraz o przyznaniu tego statusu Gruzji po zrealizowaniu przez nią priorytetów określonych w opinii Komisji w sprawie wniosku tego kraju o członkostwo.
W lipcu 2022 r. na Bałkanach Zachodnich odbyły się pierwsze konferencje międzyrządowe z udziałem Albanii i Macedonii Północnej na temat negocjacji akcesyjnych. Następnie rozpoczęto przegląd zgodności prawa krajowego z prawem unijnym. W grudniu 2022 r. Rada Europejska przyznała Bośni i Hercegowinie status kraju kandydującego do UE, zakładając, że kraj ten podejmie kroki określone w komunikacie Komisji z października 2022 r. w sprawie polityki rozszerzenia. W grudniu 2022 r. wniosek o członkostwo w UE złożyło Kosowo. Wiosną 2023 r. UE zgodziła się na liberalizację reżimu wizowego dla tego kraju, która wejdzie w życie 1 stycznia 2024 r.
4.Wszystkie kraje objęte procesem rozszerzenia mają obecnie historyczną szansę na silne związanie swojej przyszłości z Unią Europejską. Komisja jest gotowa przyspieszyć odpowiednie procesy akcesyjne i zadbać o to, aby kolejne rozszerzenie było katalizatorem postępu. Przystąpienie do UE jest i pozostanie procesem opartym na wynikach, ściśle zależnym od obiektywnych postępów osiąganych przez dany kraj. Podstawą polityki rozszerzenia jest niezmiennie praworządność, gospodarka, funkcjonowanie instytucji demokratycznych i reforma administracji publicznej. Kraje aspirujące do UE będą musiały bardziej zdecydowanie dążyć do wdrożenia niezbędnych reform oraz poczynić wymierne i trwałe postępy w zakresie kwestii podstawowych, aby w pełni wykorzystać obecne możliwości.
5.Wiele z tych krajów odnotowuje zbyt powolny wzrost gospodarczy, w związku z czym konwergencja z UE nie przebiega wystarczająco szybko. Potrzebne są ukierunkowane reformy strukturalne, przede wszystkim dla uwolnienia potencjału wzrostu w regionie Bałkanów Zachodnich. Poprawa praworządności i otoczenia biznesowego ma zasadnicze znaczenie dla przyciągnięcia inwestycji oraz wzmocnienia integracji handlowej w zakresie niezbędnym do pobudzenia wzrostu gospodarczego i zbliżenia tego regionu do UE. W związku z tym Komisja proponuje równolegle nowy plan wzrostu dla Bałkanów Zachodnich. Plan składa się z czterech filarów, które będą się wzajemnie uzupełniać: (i) zaawansowana integracja z jednolitym rynkiem UE, która musi iść w parze z (ii) otwarciem rynków dla wszystkich sąsiadów państw na Bałkanach Zachodnich i budowaniem wspólnego rynku regionalnego; (iii) dla pogłębienia obecnych reform w programach reform w poszczególnych krajach zostaną określone priorytety inwestycyjne i reformy w oparciu o programy reform gospodarczych; (iv) realizacja tych reform zaowocuje większą pomocą finansową.
Kwestie dwustronne, zwłaszcza na Bałkanach Zachodnich, hamują nie tylko regionalną integrację gospodarczą, ale również spowalniają poszczególne kraje na drodze do UE. Nierozwiązane problemy stwarzają ryzyko niestabilności, a nawet eskalacji napięć, o czym świadczy brutalny atak na kosowską policję 24 września we wsi Banjska na północy Kosowa. Zasadnicze znaczenie ma zatem zajęcie się nierozstrzygniętymi kwestiami oraz znalezienie przez zainteresowane strony wzajemnie akceptowalnych rozwiązań. W tym kontekście wzywa się zarówno Kosowo, jak i Serbię do bardziej konstruktywnego uczestnictwa we wspieranym przez UE dialogu dotyczącym wdrożenia – bezzwłocznie i bez warunków wstępnych – porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków i załącznika realizacyjnego do tego porozumienia, a także innych porozumień osiągniętych w ramach dialogu. Obejmuje to utworzenie stowarzyszenia/wspólnoty gmin zamieszkanych w większości przez Serbów. Normalizacja stosunków jest podstawowym warunkiem na drodze obu stron do UE. W przypadku braku postępów obie strony ryzykują zaprzepaszczenie istotnych możliwości.
6.Turcja pozostaje kluczowym partnerem Unii Europejskiej w ważnych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. W strategicznym interesie UE leży stabilizacja i bezpieczeństwo we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartego na współpracy i wzajemnie korzystnego partnerstwa z Turcją.
W grudniu 2022 r. Rada powtórzyła swoje stanowisko, że Turcja wciąż oddala się od Unii Europejskiej oraz że negocjacje w sprawie przystąpienia Turcji utknęły w martwym punkcie i nie można obecnie rozważać otwarcia ani zamknięcia kolejnych rozdziałów negocjacyjnych. Okoliczności faktyczne, które doprowadziły do tego stanowiska, nie uległy zmianie W czerwcu 2023 r. Rada Europejska zwróciła się do Wysokiego Przedstawiciela i Komisji o przedłożenie jej sprawozdania na temat stanu stosunków UE-Turcja. Sprawozdanie to powinno opierać się na instrumentach i wariantach wskazanych przez Radę Europejską z myślą o strategicznym i perspektywicznym działaniu. Sprawozdanie to zostanie przedłożone w listopadzie 2023 r. Do końca 2024 r. Komisja i Wysoki Przedstawiciel przedstawią Radzie Europejskiej aktualne informacje na temat realizacji wyżej wymienionych etapów.
II.
7.W Czarnogórze zaangażowanie polityczne tamtejszych władz w proces akcesyjny jest głównym priorytetem państwa, co zasadniczo ma odzwierciedlenie w decyzjach politycznych. Świadczy o tym utrzymujący się 100-procentowy wskaźnik dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE. Czarnogóra pomagała w zarządzaniu mieszanymi przepływami migracyjnymi do Unii Europejskiej, współpracując przy realizacji planu działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich. Jednak utrzymujące się w ciągu ostatnich dwóch lat niestabilność polityczna, napięcia, słabe funkcjonowanie instytucji demokratycznych i sądowych oraz brak pełnoprawnego rządu zahamowały procesy decyzyjne i wdrażanie reform, co doprowadziło do znacznego spowolnienia negocjacji. Komisja jest zdania, że zgodnie z ramami negocjacyjnymi osiągnięto obecnie ogólną równowagę między postępami w ramach rozdziałów dotyczących praworządności, z jednej strony, a postępami w negocjacjach akcesyjnych w odniesieniu do poszczególnych rozdziałów, z drugiej strony.
Priorytetem warunkującym dalsze ogólne postępy w negocjacjach akcesyjnych pozostaje spełnienie kryteriów pośrednich w zakresie praworządności określonych w rozdziale 23 i 24, które powinno nastąpić przed przejściem do tymczasowego zamknięcia innych rozdziałów lub klastrów. Aby osiągnąć ten cel, Czarnogóra musi bardziej zdecydowanie dążyć do rozwiązania nierozstrzygniętych kwestii, w tym w kluczowych obszarach, takich jak wolność wypowiedzi i wolność mediów oraz walka z korupcją i przestępczością zorganizowaną, oraz przyspieszyć i pogłębić reformy zapewniające niezależne, profesjonalne i odpowiedzialne sądownictwo, m.in. w zakresie nominacji sędziowskich. Pod koniec października 2023 r. ukonstytuował się nowy parlament i nowy rząd. Właściwe funkcjonowanie parlamentu ma kluczowe znaczenie, natomiast rząd musi skupić się na realizacji kluczowych reform związanych z UE. Należy zaangażować się w wypracowanie szerokiego konsensusu politycznego w sprawie kluczowych reform oraz wzmocnienie nacisku na główne cele. Pozwoli to osiągnąć praktyczne postępy w realizacji programu integracji z UE.
8.W Serbii po utworzeniu nowego rządu pod koniec października 2022 r. wzrosło tempo reform, chociaż rozwój sytuacji politycznej po dwóch tragicznych masowych strzelaninach w maju 2023 r. spowodował tymczasowe spowolnienie. W obszarze praworządności Serbia podjęła kroki, aby wzmocnić niezależność i rozliczalność sądownictwa, przyjmując w terminie ustawę nadającą skuteczność zmianom konstytucyjnym z 2022 r. Serbia opracowała i przyjęła również nowe przepisy dotyczące mediów, których wdrożenie może znacznie poprawić otoczenie regulacyjne. Kraj ten dokonał dalszych dostosowań do polityki wizowej UE i uchylił ustawę o specjalnych postępowaniach o udzielanie zamówień na projekty dotyczące infrastruktury liniowej. Konieczne są dalsze prace i długotrwałe zaangażowanie polityczne, aby przyjąć i wdrożyć niezbędne reformy w obszarze praworządności. Wprowadzono ramy prawne, które umożliwią rozdzielenie działalności w sektorze gazu, jednak obecnie obserwuje się istotne opóźnienia. Serbia zawarła z Chinami umowę o wolnym handlu, co wzbudziło poważne wątpliwości. Serbia musi w trybie priorytetowym poprawić wskaźnik dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE, w tym środków ograniczających i oświadczeń dotyczących Rosji, a także musi powstrzymać się od działań i oświadczeń sprzecznych ze stanowiskiem UE w sprawie polityki zagranicznej i w innych kwestiach strategicznych. Komisja ocenia, że zgodnie z ramami negocjacyjnymi można było osiągnąć znacznie większe postępy w negocjacjach akcesyjnych. Należy stale mieć na względzie zachowanie ogólnej równowagi między postępami w ramach rozdziałów dotyczących praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem, z jednej strony, a postępami w negocjacjach akcesyjnych w odniesieniu do poszczególnych rozdziałów, z drugiej strony. Normalizacja stosunków jest podstawowym warunkiem na drodze zarówno Serbii, jak i Kosowa do UE. W razie braku postępów obie strony ryzykują zaprzepaszczenie istotnych możliwości.
Ocena Komisji nie zmieniła się: Serbia spełniła pod względem technicznym kryteria otwarcia klastra 3 (Konkurencyjność i wzrost sprzyjający włączeniu społecznemu).
Postępy Serbii w zakresie praworządności i normalizacji stosunków z Kosowem nadal będą decydujące dla tempa negocjacji akcesyjnych. Oczekuje się, że w nadchodzącym roku Serbia jednoznacznie wykaże się determinacją, aby nadać tempo procesowi akcesyjnemu, przyspieszając prace nad realizacją reform we wszystkich dziedzinach związanych z przystąpieniem do UE. W obszarze praworządności oczekuje się, że Serbia wyeliminuje niedociągnięcia, w szczególności w kluczowych obszarach, takich jak sądownictwo, walka z korupcją i przestępczością zorganizowaną, wolność mediów oraz traktowanie zbrodni wojennych na poziomie krajowym. Kraj ten musi również podjąć wiarygodne wysiłki, aby zwalczyć dezinformację oraz ingerencję zewnętrzną i manipulowanie informacją, zmniejszyć zależność swojego sektora energetycznego od Rosji, zacieśnić współpracę z UE w dziedzinie migracji oraz przyjąć odpowiedzialność za proaktywną i obiektywną komunikację na temat UE. Serbia przyczyniła się do zarządzania mieszanymi przepływami migracyjnymi do UE, współpracując na rzecz realizacji planu działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich.
Serbia nadal angażuje się we wspierany przez UE dialog na temat normalizacji stosunków z Kosowem, ale musi zwiększyć to zaangażowanie, zintensyfikować wysiłki i przychylić się do osiągnięcia kompromisów, aby kontynuować ten proces normalizacji. Kraj ten musi wywiązać się ze swoich zobowiązań podjętych w trakcie dialogu i zobowiązać się do pełnego wdrożenia wszystkich wcześniejszych porozumień wypracowanych w ramach dialogu oraz porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków i załącznika realizacyjnego do tego porozumienia. Oczekuje się, że Serbia będzie konstruktywniej angażować się w negocjacje na temat kompleksowego, prawnie wiążącego porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków. Oczekuje się ponadto, że Serbia w pełni włączy się w śledztwa w sprawie brutalnego ataku na kosowską policję 24 września 2023 r. oraz ataków na międzynarodowe siły pokojowe KFOR 29 maja. Sprawcy tych ataków muszą zostać zatrzymani i szybko postawieni przed sądem, zaś Serbia musi w pełni współpracować i podjąć wszelkie niezbędne kroki w tym zakresie.
9.Władze Macedonii Północnej konsekwentnie deklarują, że przystąpienie do UE pozostaje ich strategicznym celem. Macedonia Północna jako kraj negocjujący musi zrealizować reformy związane z UE, np. w obszarach dotyczących kwestii podstawowych, w szczególności wymiaru sprawiedliwości, walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną, oraz reformy administracji publicznej, m.in. zarządzania finansami publicznymi, oraz zamówień publicznych. Poważne obawy wzbudziły niektóre zmiany w kodeksie karnym mające wpływ na dużą liczbę spraw dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Kluczowe znaczenie ma zwiększenie zaufania do systemu wymiaru sprawiedliwości i zwalczanie korupcji, w tym przez solidne osiągnięcia w zakresie prowadzenia dochodzeń, ścigania i wydawania prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. W następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie Macedonia Północna konsekwentnie w pełni popierała wszystkie decyzje dotyczące wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE. Macedonia Północna przyczyniła się do zarządzania mieszanymi przepływami migracyjnymi do Unii Europejskiej, współpracując przy realizacji planu działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich.
Macedonia Północna zobowiązała się wprowadzić w pierwszej kolejności zmiany konstytucyjne mające uznawać w ustawie zasadniczej obywateli mieszkających na terenie tego państwa i reprezentujących inne grupy etniczne. Kraj ten jest dobrym przykładem społeczeństwa wieloetnicznego. Po pierwszej konferencji międzyrządowej w sprawie negocjacji akcesyjnych z Macedonią Północną zorganizowanej w lipcu 2022 r. sprawnie przeprowadzono screening, w który Macedonia Północna się bardzo zaangażowała. W lipcu 2023 r. przedstawiono Radzie sprawozdanie ze screeningu na temat klastra 1 dotyczącego kwestii podstawowych.
W świetle konkluzji Rady z lipca 2022 r. Komisja oczekuje szybkich i zdecydowanych działań następczych w związku z tym sprawozdaniem, m.in. w odniesieniu do planów działania tego kraju zgodnie z ramami negocjacyjnymi, z myślą o otwarciu klastra 1 do końca bieżącego roku.
10.Władze albańskie konsekwentnie oświadczają, że strategiczny cel, jakim jest przystąpienie do UE, to kluczowy priorytet tego kraju. Albania nadal czyni postępy w reformach w ramach klastra dotyczącego kwestii podstawowych, m.in. konsekwentnie i w kompleksowy sposób reformuje wymiar sprawiedliwości. Osiągnęła dalsze konkretne rezultaty dzięki Specjalnej Strukturze Przeciwko Korupcji i Przestępczości Zorganizowanej (SPAK). Kontynuuje dobrą współpracę z państwami członkowskimi i agencjami UE w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej. Albania pomagała w zarządzaniu mieszanymi przepływami migracyjnymi do Unii Europejskiej, współpracując przy realizacji planu działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich.
Albania, jako niestały członek Rady Bezpieczeństwa ONZ, aktywnie angażuje się w Radzie jako jeden z sygnatariuszy rezolucji potępiających rosyjską agresję na Ukrainę. Pełne dostosowanie się przez Albanię do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE wyraźnie świadczy o tym, że państwo to jest wiarygodnym partnerem i podjęło strategiczną decyzję o przystąpieniu do UE.
Po pierwszej konferencji międzyrządowej w sprawie negocjacji akcesyjnych z Albanią zorganizowanej w lipcu 2022 r. sprawnie przeprowadzono screening, w który Albania się bardzo zaangażowała. W lipcu 2023 r. przedstawiono Radzie sprawozdanie ze screeningu na temat klastra 1 dotyczącego kwestii podstawowych.
W świetle konkluzji Rady z lipca 2022 r. Komisja oczekuje szybkich i zdecydowanych działań następczych w związku z tym sprawozdaniem, m.in. w odniesieniu do planów działania tego kraju zgodnie z ramami negocjacyjnymi, z myślą o otwarciu klastra 1 do końca bieżącego roku.
11.Komisja przyznała Bośni i Hercegowinie status kraju kandydującego, doceniając wysiłki na rzecz reform podjęte przez ten kraj od czasu posiedzenia Rady Europejskiej w grudniu 2022 r. Komisja z zadowoleniem przyjęła również szybkie objęcie urzędu przez nową Radę Ministrów w styczniu 2023 r. Pozytywne rezultaty przyniosło publiczne zaangażowanie partii politycznych w osiągnięcie strategicznego celu, jakim jest integracja europejska.
Kraj ten podjął kroki i zobowiązania zmierzające do realizacji kluczowych priorytetów oraz wykonania zalecenia Komisji w sprawie statusu kraju kandydującego. Rada Ministrów przyjęła strategie zwalczania przestępczości zorganizowanej, zaktualizowała ocenę ryzyka i towarzyszący jej plan działania w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, przyjęła strategie i plany działania w zakresie migracji i terroryzmu oraz powołała organ nadzorujący realizację krajowej strategii rozpatrywania zbrodni wojennych. Bośnia i Hercegowina pomagała w zarządzaniu mieszanymi przepływami migracyjnymi do Unii Europejskiej, współpracując przy realizacji planu działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich. W czerwcu 2023 r. działalność rozpoczął punkt kontaktowy z Europolem. Bośnia i Hercegowina przyjęła ustawy dotyczące przede wszystkim uczciwości w sądownictwie – w drodze zmiany przepisów dotyczących Wysokiej Rady Sędziów i Prokuratorów; zapobiegania torturom (uznanie Rzecznika Praw Obywatelskich za krajowy mechanizm prewencyjny); obcokrajowców; swobody dostępu do informacji. Przyjęto również plan działania w sprawie równości płci. W okresie sprawozdawczym znacznie poprawiło się dostosowanie do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE, ale nadal pozostaje jeszcze wiele do zrobienia w odniesieniu do wdrażania środków ograniczających.
Od czasu przyznania Bośni i Hercegowinie statusu kraju kandydującego partie koalicyjne publicznie angażują się w osiągnięcie strategicznego celu, jakim jest integracja europejska, co przynosi pozytywne rezultaty. Jednocześnie zaszły negatywne zmiany w Republice Serbskiej. Wezwała ona sędziów konstytucyjnych do rezygnacji i przyjęła dekret ustawodawczy stwierdzający, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie będą wykonywane, co stanowi naruszenie porządku konstytucyjnego i prawnego kraju. Republika Serbska przywróciła sankcje karne za zniesławienie, ograniczając tym samym wolność wypowiedzi i wolność mediów. Na przyjęcie czeka również projekt ustawy, zgodnie z którą grupy społeczeństwa obywatelskiego mają być postrzegane jako „zagraniczni agenci”. Przyjęcie tej ustawy będzie oznaczać kolejny istotny krok wstecz w dziedzinie praw podstawowych. Działania secesjonistyczne podważające jedność, suwerenność, integralność terytorialną, porządek konstytucyjny i międzynarodową osobowość kraju osłabiają postępy w procesie przystąpienia do UE.
Do tej pory Republika Serbska nie wykonała szeregu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, w szczególności tych dotyczących własności państwowej. Zgromadzenia obu autonomicznych jednostek administracyjnych powinny szybko mianować sędziów, aby zapewnić pełny skład Trybunału Konstytucyjnego. Bośnia i Hercegowina musi pilnie zakończyć trwającą reformę konstytucyjną i reformę ordynacji wyborczej. Nadal konieczne są reformy, aby dostosować konstytucję do europejskiej konwencji praw człowieka, zgodnie z orzecznictwem w sprawie Sejdić-Finci.
Ogólnie rzecz biorąc, Bośnia i Hercegowina powinna kontynuować wysiłki prowadzące do zrealizowania 14 kluczowych priorytetów określonych w opinii Komisji w sprawie wniosku tego kraju o członkostwo w UE oraz podjąć kroki określone w zaleceniu Komisji dotyczącym statusu kraju kandydującego. Stan realizacji czternastu kluczowych priorytetów omówiono w sprawozdaniu krajowym. Komisja zaleca, aby po spełnieniu przez Bośnię i Hercegowinę kryteriów członkostwa w niezbędnym stopniu, rozpocząć negocjacje akcesyjne z tym krajem.
Najpóźniej w marcu 2024 r. Komisja przedstawi Radzie sprawozdanie z postępów.
12.W grudniu 2022 r. Kosowo złożyło wniosek o członkostwo w UE, a następnie jego rząd kontynuował realizację unijnego programu reform. Kosowo poczyniło postępy w realizacji długoterminowych zaleceń UE dotyczących reformy ordynacji wyborczej, co doprowadziło do przyjęcia dwóch ważnych ordynacji wyborczych. Kraj ten musi bardziej zdecydowanie dążyć do wzmocnienia praworządności i administracji publicznej oraz budowania odporności energetycznej. Kosowo przyczyniło się do zarządzania mieszanymi przepływami migracyjnymi do Unii Europejskiej, współpracując przy realizacji planu działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich. 1 stycznia 2024 r. ma wejść w życie liberalizacja reżimu wizowego dla obywateli Kosowa. Sytuacja na północy Kosowa pogorszyła się w następstwie kilku kryzysów o różnej intensywności. W listopadzie 2022 r. kosowscy Serbowie zrezygnowali ze stanowisk w kosowskich urzędach. Następnie w kwietniu 2023 r. w czterech gminach na północy Kosowa zorganizowano lokalne wybory uzupełniające. Bardzo niska frekwencja, w szczególności kosowskich Serbów, pokazała, że wybory te nie oferują długoterminowego rozwiązania politycznego. Konieczne jest unormowanie sytuacji, tak aby kosowscy Serbowie mogli aktywnie uczestniczyć w sprawowaniu władzy na poziomie lokalnym, w działaniach policji i wymiaru sprawiedliwości na północy Kosowa. We wszystkich czterech gminach należy jak najszybciej przeprowadzić przedterminowe wybory lokalne, w sposób w pełni pluralistyczny i przy bezwarunkowym udziale kosowskich Serbów. Kosowo musi dążyć do łagodzenia napięć w północnej części: ograniczyć stałą obecność kosowskich specjalnych sił policyjnych, zakończyć wywłaszczanie gruntów i nakazy eksmisji na północy kraju.
Kosowo konsekwentnie włączało się we wspierany przez UE dialog na temat normalizacji stosunków z Serbią, ale musi zwiększyć zaangażowanie i wysiłki oraz przyjąć rozwiązania kompromisowe, aby kontynuować ten proces normalizacji. Kraj ten musi wywiązać się ze swoich zobowiązań podjętych w trakcie dialogu i zobowiązać się do pełnego wdrożenia wszystkich wcześniejszych porozumień wypracowanych w ramach dialogu oraz porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków i załącznika realizacyjnego do tego porozumienia. Oczekuje się, że Kosowo będzie konstruktywniej angażowało się w negocjacje na temat kompleksowego, prawnie wiążącego porozumienia w sprawie ścieżki normalizacji stosunków. Normalizacja stosunków jest podstawowym warunkiem na drodze zarówno Serbii, jak i Kosowa do UE. W razie braku postępów obie strony ryzykują zaprzepaszczenie istotnych możliwości.
13.Turcja jest krajem kandydującym i kluczowym partnerem UE. W związku z tym, że Turcja oddala się od UE, zgodnie z decyzjami Rady w czerwcu 2018 r. wstrzymano negocjacje akcesyjne. Dialog na temat praworządności i praw podstawowych pozostaje integralną częścią stosunków UE–Turcja. Obawy w dalszym ciągu budzi odmowa wykonania niektórych orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Turcja to ważny podmiot w realizowanej w regionie polityce zagranicznej, która stanowi istotny element w kontekście stosunków z UE, nawet jeśli nadal istnieją rozbieżne poglądy na niektóre kwestie tej polityki. Osiągnęła ona bardzo niski wskaźnik dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE – wynosi on 10 %. Turcja potępiła rosyjską wojnę napastniczą przeciwko Ukrainie oraz zaangażowała się w wymiarze politycznym i dyplomatycznym, m.in. ułatwiając bezpośrednie rozmowy, dążąc do łagodzenia napięć i zawieszenia broni, usprawniając eksport ukraińskiego zboża, ułatwiając wymianę więźniów oraz udzielając Ukrainie ważnego i znacznego wsparcia wojskowego. Turcja nadal powstrzymywała się jednak przed zastosowaniem unijnych środków ograniczających wobec Rosji. Wypowiedzi władz Turcji wspierających ugrupowanie terrorystyczne Hamas po atakach na Izrael 7 października 2023 r. są całkowicie niezgodne z podejściem UE.
Oczekuje się, że kraj ten będzie aktywnie wspierać negocjacje na rzecz sprawiedliwego, kompleksowego i trwałego rozwiązania problemu cypryjskiego w ramach ONZ zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ oraz zasadami, na których opiera się UE. Ważne, aby Turcja potwierdziła swoje zaangażowanie w rozmowy dotyczące Cypru prowadzone pod auspicjami ONZ zgodnie z odpowiednimi rezolucjami Rady Bezpieczeństwa ONZ, z uwzględnieniem ich aspektów zewnętrznych. Turcja musi jak najszybciej wypełnić zobowiązanie dotyczące pełnego i niedyskryminacyjnego wdrożenia Protokołu dodatkowego do Układu ustanawiającego stowarzyszenie między Wspólnotą Europejską a Turcją.
Turcja kontynuowała współpracę w ważnych obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, takich jak zwalczanie terroryzmu, gospodarka, energia, bezpieczeństwo żywnościowe, migracja i transport. W strategicznym interesie UE leży stabilizacja i bezpieczeństwo we wschodniej części Morza Śródziemnego oraz wypracowanie opartych na współpracy i wzajemnie korzystnych stosunków z Turcją. W listopadzie 2023 r. Komisja i Wysoki Przedstawiciel przedstawią Radzie Europejskiej sprawozdanie, w którym określą dalsze możliwości rozwijania tych stosunków.
14.Komisja docenia znaczne wysiłki reformatorskie, które Ukraina podejmowała – pomimo rosyjskiej wojny napastniczej – od czasu posiedzenia Rady Europejskiej w czerwcu 2022 r. Komisja jest zdania, że Ukraina poczyniła istotne postępy w realizacji siedmiu kroków określonych w opinii Komisji z czerwca 2022 r. i wprowadziła dodatkowe środki mające uzupełnić i utrwalić te osiągnięcia.
Kraj ten ustanowił przejrzysty i oparty na zasługach system wstępnej selekcji sędziów Trybunału Konstytucyjnego oraz zakończył reformę organów zarządzających sądownictwem, kładąc nacisk na uczciwość. Konieczne jest dalsze wdrażanie przyjętych ustaw dotyczących wyboru i powoływania sędziów w sądach powszechnych i Trybunale Konstytucyjnym. Ukraina wzmocniła ponadto walkę z korupcją dzięki konsekwentnemu osiąganiu rzetelnych wyników w zakresie prowadzenia dochodzeń i wymierzania wyroków skazujących w sprawach o korupcję oraz dzięki przyjęciu przejrzystej procedury nominacji szefów kluczowych agencji antykorupcyjnych. Podjęła również dodatkowe środki systemowe, aby jej działania antykorupcyjne przynosiły trwałe efekty, m.in. przywróciła – choć z pewnymi niedociągnięciami – elektroniczny system składania oświadczeń majątkowych oraz wdrożyła państwowy program antykorupcyjny.
Ukraina wzmocniła swoje ramy przeciwdziałania praniu pieniędzy, np. dostosowała swoje ustawodawstwo, w szczególności definicję osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne, do standardów Grupy Specjalnej ds. Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy (FATF), oraz przyjęła kompleksowy plan strategiczny i plan działania na rzecz reformy sektora egzekwowania prawa. Wzmocniła również systemowe środki oligarchom w takich obszarach jak konkurencja i finansowanie partii politycznych, odraczając jednocześnie stosowanie ustawy przeciwdziałającej oligarchii. Ukraina dostosowała swoje prawo medialne do prawa UE. Kraj ten konsekwentnie wzmacnia ochronę mniejszości narodowych, w szczególności w drodze zmian ustaw dotyczących mniejszości i edukacji, natomiast do tej pory nie wdrożył dalszych reform wskazanych przez Komisję Wenecką. Reformy te muszą mieć charakter integracyjny, tj. w pełni angażować przedstawicieli mniejszości narodowych na wszystkich ważnych etapach.
Wprowadzenie stanu wojennego wiąże się wprawdzie z odstępstwami pod względem stosowania niektórych praw podstawowych, jednak podjęte środki są tymczasowe i ogólnie proporcjonalne do sytuacji panującej w kraju.
Mając na uwadze wyniki osiągnięte od czerwca 2022 r. na podstawie kryteriów politycznych, w ramach siedmiu kroków i w dalszej perspektywie, Komisja uważa, że Ukraina w wystarczającym stopniu spełnia kryteria dotyczące stabilności instytucji gwarantujących demokrację, praworządność, prawa człowieka oraz poszanowanie i ochronę mniejszości, określone na posiedzeniu Rady Europejskiej w Kopenhadze w 1993 r. Warunkiem jest jednak kontynuowanie wysiłków reformatorskich i spełnienie pozostałych wymogów w ramach wspomnianych siedmiu kroków. Na tej podstawie Komisja zaleca Radzie rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z Ukrainą. Komisja ponadto zaleca Radzie przyjęcie ram negocjacyjnych, pod warunkiem że Ukraina:
- przyjmie zaproponowaną przez rząd ustawę zwiększającą limit zatrudnienia w ukraińskim biurze antykorupcyjnym (NACP);
- wykreśli z ustawy o zapobieganiu korupcji przepisy ograniczające uprawnienia NACP do ciągłej weryfikacji aktywów, które zostały już zweryfikowane, oraz przepisy ograniczające uprawnienia NACP w zakresie weryfikacji mienia nabytego przez osoby składające oświadczenia majątkowe przed podjęciem pracy w służbie cywilnej, bez uszczerbku dla przepisów mających zastosowanie do bezpieczeństwa narodowego w czasie wojny;
- uchwali w ramach planu działania przeciwdziałającego oligarchii ustawę regulującą stosowanie lobbingu zgodnie ze standardami europejskimi;
- uchwali ustawę z myślą o wykonaniu pozostałych zaleceń Komisji Weneckiej z czerwca 2023 r. i października 2023 r. związanych z ustawą o mniejszościach narodowych, uwzględniając również zalecenia Komisji Weneckiej związane z ustawami o języku państwowym, mediach i edukacji.
Ukraina musi nadal walczyć z korupcją przez osiąganie rzetelnych wyników w zakresie prowadzenia dochodzeń i wymierzania wyroków skazujących w sprawach o korupcję.
Komisja będzie stale monitorować postępy i wypełnianie kryteriów we wszystkich obszarach związanych z rozpoczęciem negocjacji oraz przedłoży Radzie stosowne sprawozdanie w marcu 2024 r. Komisja jest gotowa rozpocząć prace przygotowawcze, w szczególności przegląd zgodności prawa krajowego z prawem unijnym i przygotowania ram negocjacyjnych.
15.Komisja docenia znaczne wysiłki reformatorskie podejmowane przez Mołdawię od czasu posiedzenia Rady Europejskiej w czerwcu 2022 r. pomimo dotkliwego wpływu, jaki rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie wywarła na ten kraj. Komisja jest zdania, że Mołdawia poczyniła istotne postępy w realizacji dziewięciu kroków określonych w opinii Komisji z czerwca 2022 r. i wprowadziła dodatkowe środki mające uzupełnić i utrwalić te osiągnięcia.
Mołdawia ustanowiła ambitną procedurę weryfikacji na potrzeby wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania, która stanowi podstawę kompleksowej reformy wymiaru sprawiedliwości. Zreformowała również swój Sąd Najwyższy i zapewniła funkcjonowanie Najwyższej Rady Sądownictwa, w której stanowiska piastują zweryfikowani członkowie. Zreformowano ramy antykorupcyjne w odniesieniu do instytucji i procesu legislacyjnego. Kraj ten przyjął nowe przepisy dotyczące odzyskiwania mienia, zwalczania przestępstw gospodarczych i prania pieniędzy. Mołdawia sprawnie przeprowadziła dochodzenia przeciwko oligarchom, zaś wyroki skazujące wydane zaocznie umożliwiły postawienie przed sądem oligarchów oskarżonych o nadużycia finansowe, które uszczupliły zasoby publiczne Mołdawii, oraz doprowadziły do konfiskaty ich mienia o znacznej wartości.
Wzrosła liczba dochodzeń w sprawach dotyczących korupcji i przestępczości zorganizowanej. Wzrosła również liczba przypadków zajęcia mienia osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne. Mołdawia zaczęła stosować systemowe podejście do przeciwdziałania oligarchii i w tym celu opracowała ambitny plan działania. Nowe przepisy dotyczące ordynacji wyborczej, prawa karnego, mediów i konkurencji poprawiają zdolność kraju do zwalczania nieuzasadnionych partykularnych interesów. Mołdawia zacieśniła współpracę międzynarodową z państwami członkowskimi UE i agencjami UE za pośrednictwem unijnej platformy wsparcia na rzecz bezpieczeństwa wewnętrznego i zarządzania granicami.
Kraj ten przyjął strategie dotyczące reformy administracji publicznej, wzmocnił zarządzanie finansami publicznymi i ustanowił międzyinstytucjonalne procesy niezbędne do przeprowadzenia reform. Pomimo trudnych warunków gospodarczych Mołdawia podniosła wynagrodzenia, aby zatrzymać i przyciągnąć pracowników służby cywilnej. Mołdawia uregulowała również przepisy dotyczące inwestycji publicznych, dokonała dalszej cyfryzacji usług publicznych i odnotowała postępy w dobrowolnym łączeniu instytucji samorządowych na szczeblu lokalnym.
Kraj ten wykonuje zalecenia Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka oraz Komisji Weneckiej oraz angażuje społeczeństwo obywatelskie w procesy decyzyjne, m.in. za pośrednictwem platformy dialogu, a także zachęcając mieszkańców do uczestnictwa obywatelskiego w parlamencie. Mołdawia wzmocniła również ochronę praw człowieka, m.in. dokonała pełnej transpozycji konwencji stambulskiej do swojego ustawodawstwa krajowego.
Mając na uwadze wyniki osiągnięte od czerwca 2022 r. na podstawie kryteriów politycznych, w ramach dziewięciu kroków i w dalszej perspektywie, Komisja uważa, że Mołdawia w wystarczającym stopniu spełnia kryteria dotyczące stabilności instytucji gwarantujących demokrację, praworządność, prawa człowieka oraz poszanowanie i ochronę mniejszości, określone na posiedzeniu Rady Europejskiej w Kopenhadze w 1993 r., pod warunkiem że kraj ten będzie kontynuować wysiłki reformatorskie i spełni pozostałe wymogi w ramach wspomnianych dziewięciu kroków. Na tej podstawie Komisja zaleca Radzie rozpoczęcie negocjacji akcesyjnych z Mołdawią. Komisja ponadto zaleca Radzie przyjęcie ram negocjacyjnych, pod warunkiem że Mołdawia:
-będzie w dalszym ciągu osiągała znaczne postępy w powoływaniu do Sądu Najwyższego zweryfikowanych sędziów i członków organów samorządu sędziowskiego i prokuratorskiego oraz w mianowaniu nowego prokuratora generalnego w drodze przejrzystego procesu opartego na zasługach;
-przeznaczy odpowiednie zasoby i struktury na potrzeby krajowej prokuratury antykorupcyjnej;
-podejmie dalsze kroki w zakresie przeciwdziałania oligarchii, m.in. w drodze odpowiednich przepisów dotyczących płatności gotówkowych i przepływów finansowych.
Mołdawia musi nadal walczyć z korupcją przez osiąganie rzetelnych wyników w zakresie prowadzenia dochodzeń i wymierzania wyroków skazujących w sprawach o korupcję.
Komisja będzie stale monitorować postępy i wypełnianie kryteriów we wszystkich obszarach związanych z rozpoczęciem negocjacji oraz przedłoży Radzie stosowne sprawozdanie w marcu 2024 r. Komisja jest gotowa rozpocząć prace przygotowawcze, w szczególności przegląd zgodności prawa krajowego z prawem unijnym i przygotowania ram negocjacyjnych.
16.Komisja docenia wysiłki reformatorskie podejmowane przez Gruzję zgodnie z gruzińską konstytucją, która traktuje przystąpienie do UE jako krajowy priorytet. Zdecydowana większość obywateli Gruzji opowiada się za przystąpieniem do UE. Do osiągnięcia konsensusu w kwestiach leżących w interesie narodowym niezbędne jest zniesienie polaryzacji politycznej oraz bardziej pozytywne relacje partii rządzącej z partiami opozycyjnymi i społeczeństwem obywatelskim.
Gruzja musi z większym zaangażowaniem przeciwdziałać dezinformacji oraz zagranicznym manipulacjom informacjami i ingerencjom w wartości UE, a także zwiększyć wskaźnik dostosowania do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE.
W odniesieniu do dwunastu priorytetów określonych w opinii Komisji Europejskiej z czerwca 2022 r. Gruzja przyjęła akty ustawodawcze i działania polityczne dotyczące równouprawnienia płci i zwalczania przemocy wobec kobiet, uwzględniania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w obradach sądów, a także dotyczące przestępczości zorganizowanej. Powołała też nowego obrońcę publicznego.
W parlamencie gruzińskim podjęto pewne kroki proceduralne, aby zwiększyć kontrolę sprawowaną przez opozycję. Uzyskanie silnego ponadpartyjnego konsensusu politycznego przyczyniłoby się do wyeliminowania polaryzacji i szybszego dążenia do integracji Gruzji z Unią. W kraju przyjęto zmiany w prawodawstwie i regulaminie parlamentarnym w odniesieniu do funkcjonowania i odpowiedzialności instytucji państwowych oraz przepisów ordynacji wyborczej. Reforma sądownictwa polegała na udostępnianiu orzeczeń sądowych, uzasadnianiu nominacji sędziowskich, wprowadzaniu środków dyscyplinarnych wobec sędziów oraz wyborze kandydatów do obsadzenia stanowisk w Sądzie Najwyższym. Nadal potrzebna jest kompleksowa reforma Najwyższej Rady Sprawiedliwości. Gruzja przekazała Komisji Weneckiej do zaopiniowania wspomniane wyżej przepisy i szereg innych podstawowych aktów prawnych dotyczących ordynacji wyborczej, Biura Antykorupcyjnego, Specjalnych Służb Dochodzeniowych, Urzędu Ochrony Danych Osobowych, a także planu działania dotyczącego przeciwdziałania oligarchii. Ważne jest ponadto ustanowienie systemu nadzwyczajnych kontroli uczciwości, z udziałem ekspertów międzynarodowych, w odniesieniu do wszystkich wyższych stanowisk w sądownictwie, oraz ustanowienie systemu rzetelnych oświadczeń majątkowych.
Gruzja wprowadziła plan działania na rzecz przeciwdziałania oligarchii w sposób systemowy, wycofując tym samym „indywidualne” podejście. Utworzono Biuro Antykorupcyjne. Gruzja zacieśniła współpracę międzynarodową w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej. Jeżeli chodzi o pluralizm mediów, na mocy decyzji prezydenta w sprawie ułaskawienia uwięziony dyrektor mediów opozycyjnych wyszedł na wolność, zaś parlament przyjął poprawki do ustawy o radiofonii i telewizji dostosowujące ją do prawodawstwa UE. Przyjęto strategię dotyczącą ochrony praw człowieka i opracowano odnośny plan działania. Zawarto porozumienie o współpracy między parlamentem a niektórymi przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego. W porozumieniu określono zasady zaangażowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego w procesy kształtowania polityki.
W świetle wyników osiągniętych od czerwca 2022 r. w ramach dwunastu priorytetów i w dalszej perspektywie, Komisja zaleca, aby Rada przyznała Gruzji status kraju kandydującego przy założeniu, że podjęte zostaną następujące kroki:
-walka z dezinformacją oraz zagranicznymi manipulacjami informacjami i ingerencjami w informacje wymierzonymi przeciwko UE i jej wartościom;
-poprawa wskaźnika dostosowania Gruzji do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE;
-dalsze zajęcie się kwestią polaryzacji politycznej, m.in. przez pogłębienie współpracy legislacyjnej z partiami opozycyjnymi w parlamencie, w szczególności nad prawodawstwem dotyczącym integracji Gruzji z Unią Europejską;
-zapewnienie wolnej, sprawiedliwej i konkurencyjnej ordynacji wyborczej, zwłaszcza w 2024 r., oraz wykonanie wszystkich zaleceń Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie/Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka; zakończenie reform ordynacji wyborczej, w tym zapewnienie odpowiedniej reprezentacji elektoratu, z dużym wyprzedzeniem w stosunku do dnia wyborów;
-dalsza poprawa wdrażania nadzoru parlamentarnego, zwłaszcza nad służbami bezpieczeństwa; zapewnienie niezależności instytucjonalnej i bezstronności kluczowych instytucji, w szczególności administracji wyborczej, Banku Narodowego i Komisji ds. Komunikacji;
-dopracowanie i przeprowadzenie kompleksowej i skutecznej reformy sądownictwa, w tym kompleksowej reformy Najwyższej Rady Sprawiedliwości i Prokuratury, zgodnie z zaleceniami Komisji Weneckiej oraz z przejrzystym i pluralistycznym procesem;
-dalsze zajęcie się kwestią skuteczności Biura Antykorupcyjnego, Specjalnej Służby Śledczej i Urzędu Ochrony Danych Osobowych oraz zapewnienie ich niezależności instytucjonalnej oraz bezstronności; uwzględnienie zaleceń Komisji Weneckiej dotyczących tych organów w ramach pluralistycznego procesu; osiągnięcie dobrych wyników w prowadzeniu dochodzeń w sprawach dotyczących korupcji i przestępczości zorganizowanej;
-udoskonalenie obecnego planu działania celem wdrożenia wielosektorowego, systemowego podejścia do przeciwdziałania oligarchii, zgodnie z zaleceniami Komisji Weneckiej oraz z przejrzystym i pluralistycznym procesem, przy udziale partii opozycyjnych i społeczeństwa obywatelskiego;
-poprawa ochrony praw człowieka, m.in. przez wdrożenie ambitnej strategii w zakresie praw człowieka oraz zapewnienie wolności zgromadzeń i wypowiedzi; wszczęcie bezstronnych, skutecznych i terminowych dochodzeń w sprawach zagrożenia bezpieczeństwa słabszych grup społecznych, pracowników mediów i działaczy społeczeństwa obywatelskiego oraz postawienie przed wymiarem sprawiedliwości sprawców przemocy. Konsultacje ze społeczeństwem obywatelskim i współpraca w celu umożliwienia znaczącego zaangażowania w procesy legislacyjne i procesy kształtowania polityki, a także zapewnienia swobody działania.
VIII. Załączniki
1.Kwestie podstawowe w procesie akcesyjnym
2.Główne osiągnięcia w trakcie realizacji Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich
3.Główne osiągnięcia w trakcie realizacji planu gospodarczo-inwestycyjnego – przegląd informacji dotyczących Ukrainy, Mołdawii i Gruzji
4.Opracowywane przez osoby trzecie wskaźniki dotyczące stanu demokracji, dobrych rządów i praworządności w krajach kandydujących i u potencjalnych kandydatów
5.Dane statystyczne
KOMISJA EUROPEJSKA
Bruksela, dnia 8.11.2023
COM(2023) 690 final
ZAŁĄCZNIKI
do
KOMUNIKATU KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW
Komunikat z 2023 r. w sprawie polityki rozszerzenia UE
{SWD(2023) 690 final} - {SWD(2023) 691 final} - {SWD(2023) 692 final} - {SWD(2023) 693 final} - {SWD(2023) 694 final} - {SWD(2023) 695 final} - {SWD(2023) 696 final} - {SWD(2023) 697 final} - {SWD(2023) 698 final} - {SWD(2023) 699 final}
Załącznik 1. Kwestie podstawowe w procesie akcesyjnym
Praworządność, prawa podstawowe, funkcjonowanie instytucji demokratycznych i reforma administracji publicznej oraz kryteria gospodarcze stanowią fundament tzw. „kwestii podstawowych” procesu przystąpienia do UE. Jakość instytucji i sprawowania rządów stanowi podstawę zwiększenia konkurencyjności, dobrobytu i dobrostanu społecznego. Jest także podstawą dla zachowania zgodności z dorobkiem prawnym we wszystkich dziedzinach. Zasadnicze znaczenie dla krajów objętych procesem rozszerzenia ma zatem przeprowadzenie przez te kraje wiarygodnych i nieodwracalnych reform, a tym samym zapewnienie postępów na drodze do przystąpienia do UE.
W szeregu krajów objętych procesem rozszerzenia odnotowano pewne postępy w zakresie reformy wymiaru sprawiedliwości, praw podstawowych oraz funkcjonowania administracji publicznej, w tym zarządzania finansami publicznymi. Stwierdzono, że prace nad odnośnymi programami reform są stale intensyfikowane, zwłaszcza w Mołdawii i Ukrainie. Postępy w realizacji gospodarczych kryteriów przystąpienia są, ogólnie rzecz biorąc, zbyt wolne, aby w istotny sposób zniwelować dysproporcje gospodarcze między krajami kandydującymi a UE.
W krajach objętych procesem rozszerzenia odnotowano pozytywne przykłady realizacji programów reform mających na celu przekształcenie instytucji i społeczeństw w świetle możliwości przystąpienia do UE. Pozostaje jednak wiele przeszkód. Przeszkody te nie są wprawdzie jednakowe we wszystkich krajach, odnotowuje się jednak negatywną i niepokojącą tendencję do rozpowszechnienia politycznego i instytucjonalnego oporu wobec zmian, w szczególności wobec wzmocnienia walki z korupcją. Ważnym priorytetem pozostaje stałe zaangażowanie w zapobieganie korupcji oraz utrzymanie kultury uczciwości, m.in. przez wprowadzanie działań antykorupcyjnych do głównego nurtu polityki w sektorach najbardziej podatnych na korupcję. Dla zagwarantowania konstruktywnej i bezstronnej walki z korupcją niezbędne jest nadanie organom ścigania i organom sądowym większych uprawnień i zapewnienie im większej niezależności. Niepokojącym zjawiskiem jest utrzymywanie się elementów zawłaszczania państwa, a należą do nich zagrożenia stabilności demokratycznej, korupcja na wysokim szczeblu i bezprawne wpływy oligarchów, a także podejmowanie przez zorganizowane siatki przestępcze prób ingerowania w gospodarkę państw, ich systemy polityczne, administracje oraz środowisko mediów. Wszystkie te problemy należy pilnie rozwiązać za pomocą systemowych i kompleksowych strategii.
Istotnym wskaźnikiem podejmowania działań odwracających te tendencje będą wiarygodne osiągnięcia w zakresie aktywnego wszczynania dochodzeń i śledztw, ścigania oraz wydawania prawomocnych wyroków w obszarze korupcji, zorganizowanej przestępczości i prania pieniędzy. Kraje objęte procesem rozszerzenia muszą wykazać skuteczność swoich organów dochodzeniowych, służb prokuratorskich oraz sądów karnych. Aby wszystkie podmioty aktywne w łańcuchu praworządności mogły być uznane za wiarygodne, powinny one wykazywać solidne wyniki dzięki ukierunkowanym dochodzeniom finansowym, prowadzącym do systematycznej konfiskaty dochodów pochodzących z przestępstwa.
Jeśli chodzi o prawa podstawowe, w niektórych krajach objętych procesem rozszerzenia poczyniono pewne postępy w kierunku nadania większego znaczenia tym prawom i wolnościom. Jednocześnie utrzymują się pewne negatywne tendencje obserwowane już w ostatnich latach: powszechna jest przemoc ze względu na płeć, wolność mediów nadal jest ograniczana pod wpływem interesów politycznych i gospodarczych, co osłabia kontrolę nad organami publicznymi, a także otwiera przestrzeń dla obcej ingerencji i negatywnie wpływa na informowanie o UE. W niektórych krajach podejmowane są pewne pozytywne inicjatywy na rzecz praw dziecka i praw osób z niepełnosprawnościami. W praktyce jednak na ochronę praw podstawowych negatywnie wpływa niedostateczne wdrażanie przepisów i strategii oraz nieskuteczność mechanizmów dochodzenia roszczeń we wszystkich sektorach. Utrzymują się wyzwania dotyczące zapewnienia skutecznej ochrony przed wszelkimi formami nienawiści i dyskryminacji, w tym wobec mniejszości.
Funkcjonowanie instytucji demokratycznych
Stabilne i skonsolidowane procesy demokratyczne są centralnym filarem procesu akcesyjnego. Komisja rozpoczęła wzmocnioną i usprawnioną współpracę z krajami objętymi procesem rozszerzenia w obszarze ogólnych ram demokracji: czy to w odniesieniu do procesu wyborczego, funkcjonowania parlamentu (w tym jego roli nadzorującej funkcjonowanie rządu i kształtowanie polityki oraz w dalszym ciągu obserwowanego nadmiernego korzystania w wielu przypadkach z procedur przyspieszonych) czy też roli społeczeństwa obywatelskiego. Większość krajów nadal borykała się z wyraźną polaryzacją polityczną, brakiem współpracy międzypartyjnej oraz coraz bardziej ograniczoną przestrzenią dla społeczeństwa obywatelskiego.
W okresie, którego dotyczy przedmiotowy komunikat, w szeregu krajów objętych procesem rozszerzenia przeprowadzono wybory, w tym w Albanii, Bośni i Hercegowinie, Czarnogórze, Kosowie, Mołdawii oraz Turcji. W większości krajów nadal nie przeprowadzono reform służących realizacji aktualnych zaleceń Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka przy Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE/ODIHR). W Macedonii Północnej oraz w Bośni i Hercegowinie na uwzględnienie oczekują standardy Grupy Państw przeciwko Korupcji (GRECO) dotyczące finansowania partii politycznych.
Jeśli chodzi o prace parlamentarne, nierzadko obserwowanym zjawiskiem była polaryzacja. Brak skutecznego dialogu międzypartyjnego doprowadził do przedłużającego się impasu politycznego i stagnacji reform. Taką sytuację zaobserwowano na przykład w Czarnogórze, Albanii, Macedonii Północnej i Gruzji. W niektórych przypadkach debatom plenarnym towarzyszyły napięcia, stosowano obraźliwy język, miały miejsce sporadyczne incydenty z użyciem przemocy, jak na przykład w Gruzji i Kosowie. Pomimo nadzwyczajnych okoliczności parlament ukraiński wykazał się odpornością i silną wolą polityczną, zwłaszcza w obszarach istotnych dla integracji Ukrainy z UE. Zadania legislacyjne wykonywano systematycznie, a demokratyczna procedura podejmowania decyzji przebiegała bez zakłóceń.
Wymiar sprawiedliwości i prawa podstawowe
Utrwalenie praworządności wymaga stabilnych i prawidłowo funkcjonujących instytucji. Do realizacji tego celu niezbędny jest niezależny, bezstronny i odpowiedzialny system sądowy na wysokim poziomie, który działa w sposób wydajny i dysponuje adekwatnymi zasobami, jest wolny od niepożądanej ingerencji z zewnątrz i w ramach którego skutecznie i terminowo wykonuje się wydane orzeczenia. W niektórych przypadkach poczyniono postępy w zakresie reform sądownictwa, na przykład w Albanii, Mołdawii, Serbii oraz Ukrainie. Jednak w większości krajów objętych procesem rozszerzenia organy sądowe nadal zmagają się z licznymi wyzwaniami i zagrożeniami. W szeregu krajów niebezpieczną i nagminną praktyką są podejmowane przez polityków próby publicznego wywierania wpływu na sędziów lub kierowania ataków pod ich adresem, zwłaszcza gdy sędziowie prowadzą newralgiczne sprawy. Utrzymano rozwiązania instytucjonalne, które negatywnie wpływają na niezawisłość sędziów i prokuratorów, co w efekcie negatywnie oddziałuje na równowagę oraz rozdział władzy państwowej. W rezultacie wiarygodność sądownictwa utrzymywała się, ogólnie rzecz biorąc, na niskim poziomie, natomiast opinia publiczna dostrzegała zjawisko bezkarności sprawców. W kilku krajach reformy wymiaru sprawiedliwości ujawniły, że możliwości wdrażania są – mimo faktycznie obecnej woli politycznej – ograniczone. Dla osiągnięcia dalszych postępów na drodze do przystąpienia konieczne jest zapewnienie skuteczności organów dochodzeniowych i sądowych, co zaowocuje wiarygodnymi rezultatami. Ramy prawne Gruzji dotyczące funkcjonowania sądownictwa wymagają dalszych reform. Konieczne jest uniknięcie działań o negatywnych skutkach. W Turcji utrzymywał się poważny regres oraz niedociągnięcia strukturalne, w szczególności związane z niezależnością sądownictwa oraz brakiem mechanizmów kontroli i równowagi w systemie prezydenckim.
Priorytetem rządów krajów objętych procesem rozszerzenia nadal jest walka z korupcją. Korupcja, w tym korupcja na wysokim szczeblu, nadal jest powszechna, problemem w dalszym ciągu są przenikające się interesy publiczne i prywatne. Praktyki korupcyjne i wpływ wywierany przez oligarchów mogą w niektórych przypadkach stwarzać ryzyko zawłaszczenia państwa. Postępy w skutecznym zapobieganiu korupcji i jej zwalczaniu są powolne i wymagają trwałego podejścia systemowego oraz podjęcia specjalnych działań w kluczowych sektorach narażonych na korupcję. Istnieje potrzeba zainicjowania lub kontynuowania procesu włączania środków antykorupcyjnych do głównego nurtu działań w kluczowych sektorach, przeprowadzania ukierunkowanych ocen ryzyka w celu kształtowania polityki oraz wprowadzenia skutecznych planów reform. Nadal konieczna jest silniejsza wola polityczna i podjęcie wyraźnych wysiłków na rzecz reform, aby poprawić przejrzystość i kulturę uczciwości oraz aby kontynuować osiąganie przekonujących wyników w zakresie dochodzeń i śledztw, ścigania i wydawania prawomocnych wyroków skazujących, w tym na wysokim szczeblu. Wprowadzono strategie antykorupcyjne i plany działania, które należy aktualizować i wdrożyć w sposób systematyczny i ustrukturyzowany, m.in. przeznaczając na ten cel odpowiednie zasoby budżetowe i zapewniając odpowiednie monitorowanie, co pozwoli na ich skuteczną realizację. Obszarami szczególnie narażonymi na korupcję pozostają zamówienia publiczne, finansowanie partii politycznych, zarządzanie finansami publicznymi, energia, transport, zdrowie, gospodarka wodna, infrastruktura, zasoby naturalne i edukacja. Działania w tych obszarach powinny być bardziej rzetelne i ambitniejsze. Jeżeli chodzi o ściganie korupcji, istnieją obawy odnośnie do skuteczności dochodzeń i sądowych działań następczych w związku z ograniczonymi, ogólnie rzecz biorąc, rezultatami.
Prawa podstawowe są na ogół chronione przepisami prawa we wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia, utrzymują się jednak wyzwania związane z zapewnieniem ich skutecznego stosowania. Stopniowo uzupełniane są ramy legislacyjne i polityczne, co jest rezultatem przystąpienia tych państw do europejskich instrumentów dotyczących praw człowieka i dostosowania ich prawa do dorobku prawnego UE. Dzieje się tak zwłaszcza w obszarze reform dotyczących ochrony danych. Powoli przebiega jednak wdrożenie przepisów, utrzymują się ponadto systemowe luki w finansowaniu polityk przyjętych w celu wzmocnienia ochrony praw człowieka. Sytuacja ta powoduje, że wiele sektorów musi polegać na darczyńcach. Doświadczenia Albanii, Macedonii Północnej i Serbii pokazują, że przystąpienie innych krajów kandydujących do Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej w charakterze obserwatora przyczyni się do opracowania kompleksowego systemu monitorowania i gromadzenia danych zapewniającego skuteczniejsze wdrażanie przepisów, polityk i strategii dotyczących praw człowieka.
W znacznej części regionu instytucje rzecznika praw obywatelskich oraz inne niezależne organy regulacyjne, takie jak organy ds. równości, odgrywają kluczową rolę w monitorowaniu działań państw na rzecz poszanowania, ochrony i stosowania praw człowieka, w zgodzie z ich zobowiązaniami międzynarodowymi. Jednak ich faktyczna niezależność, a także zasoby i zdolności pozostają niewystarczające, podobnie jak działania następcze podejmowane w związku z ich zaleceniami. Rządy w regionie muszą konsekwentnie uwzględniać wszystkie zalecenia międzynarodowych i regionalnych organizacji monitorujących przestrzeganie praw człowieka, w tym dotyczące warunków panujących w więzieniach oraz zapobiegania torturom i złemu traktowaniu. Dotyczy to w szczególności takich krajów jak Macedonia Północna, Mołdawia i Serbia, które nie stosują się w sposób systematyczny do zaleceń Europejskiego Komitetu ds. Zapobiegania Torturom. Jeżeli chodzi o świadczenie usług na rzecz osób znajdujących się w trudnej sytuacji, na przykład poprzez prowadzenie ośrodków dla ofiar przemocy seksualnej i przemocy ze względu na płeć lub dla ofiar handlu ludźmi w Albanii i Serbii, społeczeństwo obywatelskie uzupełnia lub wręcz zastępuje niedostateczne działania rządu. W regionie Bałkanów Zachodnich obawy i zalecenia zawarte w sprawozdaniach z poprzednich lat pozostają w dużej części aktualne i należy się nimi zająć w trybie pilnym. W Turcji nadal pogarszała się sytuacja pod względem praw człowieka, pozostaje ona poważnym problemem, m.in. ze względu na niewykonanie niektórych wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, zwłaszcza w sprawie Osmana Kavali.
Wolność wypowiedzi, wolność i pluralizm mediów to ważne filary demokratycznego społeczeństwa, które należy chronić. Postępy w realizacji wcześniejszych zaleceń w regionie Bałkanów Zachodnich były ograniczone lub nie nastąpiły wcale, względnie odnotowano regres w tym zakresie. W szeregu krajów krajobraz medialny charakteryzuje się głęboką polaryzacją polityczną. Koncentracja mediów i wpływ polityczny na media w szeregu krajów osłabiają pluralizm, niezależność i rozwój profesjonalnego dziennikarstwa na wysokim poziomie. Utrzymują się niekorzystne warunki pracy dziennikarzy, co może prowadzić do autocenzury. Nadal poważne obawy budzą notowane w całym regionie przypadki gróźb, zastraszania i przemocy wobec dziennikarzy, a także obraźliwe uwagi ze strony urzędników publicznych. W niektórych krajach podejmowane są wysiłki na rzecz zwalczania tego zjawiska, jednak wszystkie kraje muszą zapewnić systematyczne przekazywanie wszystkich takich spraw organom sądowym. Niewystarczająca ochrona dziennikarzy i nieskuteczne przekazywanie spraw organom sądowym mogą hamować korzystanie z wolności mediów.
Ogólnie rzecz biorąc, niezależność nadawców publicznych ograniczają niedostateczne finansowanie oraz wpływy polityczne. Konieczne jest zagwarantowanie niezależności organów regulacyjnych ds. mediów, w tym poprzez procedurę powoływania na stanowiska w strukturach zarządzania opartą na osiągnięciach. W krajach, w których nie ma takiej gwarancji, na przykład w Serbii, organy regulacyjne muszą działać bezstronnie i w pełni wykonywać swoje mandaty. Należy również w dalszym ciągu wspierać skuteczne funkcjonowanie niezależnych organów samoregulacyjnych. Wszystkie kraje muszą zwiększyć przejrzystość w zakresie finansowania mediów. Wysiłki na rzecz zwalczania rosyjskiej dezinformacji doprowadziły do zawieszenia licencji nadawczych w Mołdawii oraz do zablokowania zasobów internetowych w Ukrainie. W Turcji w dalszym ciągu obserwuje się poważny regres, jeżeli chodzi o wolność wypowiedzi. Dziennikarze, obrońcy praw człowieka, prawnicy, pisarze, politycy opozycji, studenci i użytkownicy mediów społecznościowych nadal systematycznie mierzą się z zarzutami o charakterze karnym oraz z wyrokami skazującymi.
W większości krajów władze pracują nad wprowadzeniem ram prawnych i instytucjonalnych w celu realizacji zobowiązań w obszarze równości płci i zwalczania przemocy ze względu na płeć, a w szczególności w celu transpozycji postanowień konwencji stambulskiej. Konwencja została ratyfikowana przez wszystkich partnerów objętych procesem rozszerzenia, z wyjątkiem Kosowa – ze względu na kwestie związane z jego statusem, oraz z wyjątkiem Turcji, której odstąpienie od konwencji zostało potwierdzone jako ostateczne przez Radę Stanu Turcji. Konieczne jest podejmowanie dalszych starań, aby urzeczywistnić równość płci i zapewnić zrównoważony charakter polityki w tym obszarze. W dużej części regionu nadal obecna jest przemoc ze względu na płeć. Wszystkie kraje muszą zwiększyć pomoc udzielaną ofiarom wszelkich form przemocy. Niepokojąca jest tendencja do obecnego w dyskursie publicznym i nasilającego się stosowania obraźliwych zwrotów lub nawoływania do nienawiści wobec kobiet zajmujących się polityką i obroną praw człowieka oraz dziennikarek. Obserwuje się to zwłaszcza w Turcji, Czarnogórze, Serbii i Macedonii Północnej. Zdarzają się również przypadki nawoływania do nienawiści i przemocy wobec lesbijek, gejów, osób biseksualnych, transpłciowych, interseksualnych i queer (LGBTIQ). W szeregu państw prawa podstawowe tych osób są nierzadko kwestionowane.
Zasadniczo obowiązują przepisy i strategie dotyczące niedyskryminacji, zwalczania przestępstw z nienawiści i nawoływania do nienawiści, ale należy rozwiązać problem utrzymujących się luk i niedociągnięć w prawodawstwie, w tym w odniesieniu do zakazanych przesłanek dyskryminacji. Organom ds. równości oraz innym instytucjom, których zadaniem jest promowanie równego traktowania oraz wdrażanie i monitorowanie polityki niedyskryminacji, należy zapewnić odpowiednie środki, aby mogły wypełniać swoje zadania, w tym udzielać pomocy ofiarom, przeprowadzać badania i publikować sprawozdania i zalecenia.
Zasadniczo wprowadzono mechanizmy służące wzmacnianiu praw dziecka, jednak należy zdecydowanie poprawić koordynację międzyinstytucjonalną w całym regionie, zwłaszcza w Kosowie i Macedonii Północnej, aby zapewnić skuteczność systemów ochrony dzieci w myśl nadrzędnego interesu dziecka. Wyzwaniem pozostaje kwestia zapewnienia skutecznego dostępu do edukacji dzieciom w Ukrainie oraz przesiedlonym dzieciom z Ukrainy. Należy nadal rozwijać przyjazne dziecku systemy wymiaru sprawiedliwości oraz zapewnić i bardziej systematycznie wykorzystywać rozwiązania stanowiące alternatywę dla zatrzymania. Zatrzymanie powinno być stosowane jedynie w ostateczności i przez możliwie najkrótszy okres. Poważne obawy w dalszym ciągu budzi przemoc wobec dzieci, jak również wczesne małżeństwa. W większości przypadków brak jest wiarygodnych i porównywalnych danych, pogrupowanych według wieku i płci; dane takie mają jednak zasadnicze znaczenie dla rozwiązania problemu przemocy wobec dzieci. W wielu krajach, w szczególności w Gruzji, Mołdawii, Ukrainie oraz Bośni i Hercegowinie, niepokojące jest zjawisko polegające na umieszczaniu dzieci bez opieki rodzicielskiej oraz dzieci i dorosłych z niepełnosprawnościami w placówkach opiekuńczych. Jedynie w Macedonii Północnej udało się osiągnąć pełną deinstytucjonalizację dzieci przebywających wcześniej w dużych placówkach. Podejmowane są wprawdzie wysiłki w kierunku wzmocnienia mechanizmów egzekwowania praw osób z niepełnosprawnościami, jednak dla zapewnienia pełnej zgodności z Konwencją ONZ o prawach osób niepełnosprawnych – zwłaszcza w odniesieniu do przejścia na opiekę środowiskową, niezależnego życia, dostępności i włączenia społecznego – konieczne będzie dokonanie znacznie wyższych inwestycji.
W całym regionie w nierównomierny sposób chronione są prawa osób należących do mniejszości. W Albanii, Gruzji, Mołdawii i Ukrainie należy dokończyć prace nad ramami prawnymi i mechanizmami wykonawczymi, natomiast Serbia i Macedonia Północna muszą wykonać zalecenia komitetu doradczego ds. Konwencji ramowej o ochronie mniejszości narodowych. Społecznością w największym stopniu pozbawioną praw nadal są Romowie, którzy często padają ofiarą dyskryminacji i incydentów motywowanych nienawiścią, i których dotyka wykluczenie społeczne i gospodarcze.
Sprawiedliwość, wolność i bezpieczeństwo
Bałkany Zachodnie i Turcja pozostają istotnym obszarem przestępczości i działania zorganizowanych grup przestępczych aktywnych w UE; region ten jest ważnym punktem tranzytowym dla przemytu migrantów, ofiar handlu ludźmi i nielegalnych towarów, wwożonych do UE różnymi wariantami szlaku bałkańskiego. Przestępcy i siatki przestępcze pochodzące z tego regionu mają również istotny wpływ na poważną i zorganizowaną przestępczość w innych częściach świata, w tym w Ameryce Łacińskiej i Południowej, gdzie odgrywają ważną rolę w światowym handlu kokainą, w tranzycie heroiny wwożonej do UE oraz skąd ułatwiają wjazd ofiar handlu ludźmi, migrantów o nieuregulowanym statusie i nielegalnych towarów do państw UE. Infrastruktura przestępcza opracowana na potrzeby handlu heroiną i narkotykami syntetycznymi jest wykorzystywana do przemytu kokainy szlakiem bałkańskim w obu kierunkach, a także do portów na Morzu Czarnym.
Zorganizowane grupy przestępcze z Mołdawii i Gruzji zajmują się przemytem migrantów, zorganizowaną przestępczością przeciwko mieniu, handlem ludźmi, cyberprzestępstwami, oszustwami związanymi z płatnościami bezgotówkowymi, oszustwami akcyzowymi, nielegalnym handlem bronią palną i innymi powiązanymi przestępstwami, takimi jak przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów. Wiele z tych grup zajmuje się przestępczością wielorodzajową, co oznacza, że przewożą nielegalnie więcej niż tylko jeden rodzaj towarów. Na przecięciu dróg przemytu nielegalnych towarów do UE znajduje się Ukraina, która jest również krajem pochodzenia, tranzytu i przeznaczenia dla handlu ludźmi. Pomimo wyzwań związanych z wojną, w tym ograniczonych zdolności instytucjonalnych ze względu na istotne straty sprzętu oraz ograniczone środki finansowe przeznaczone na walkę z przestępczością zorganizowaną, odpowiednie ukraińskie instytucje wykazały się niezwykłą odpornością i zdolnościami operacyjnymi.
Od lutego 2022 r. rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie wywiera istotny wpływ na sytuację związaną z przestępczością w regionie, w tym na współpracę między dwoma silnymi regionalnymi grupami przestępczymi, która w dużej mierze dobiegła końca. Pojawiły się jednak nowe okoliczności, z których korzystają grupy przestępcze działające w regionie.
W dalszym ciągu pozytywnie przebiegała współpraca w zakresie egzekwowania prawa (w tym na poziomie operacyjnym) między UE a krajami objętymi procesem rozszerzenia. Wszystkie kraje regionu Bałkanów Zachodnich ratyfikowały umowy operacyjne z Europolem (z wyjątkiem Kosowa, z którym zawarto porozumienie robocze) i mają dostęp do bezpiecznej platformy wymiany informacji Europolu (SIENA). Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Kosowo, Macedonia Północna i Serbia oddelegowały oficerów łącznikowych do Europolu w Hadze. Współpraca między Europolem a Turcją opiera się na strategicznej umowie o współpracy, która wprawdzie wyklucza możliwość wymiany danych osobowych, która jednak ułatwia współpracę w wielu obszarach. Do Europolu oddelegowany został turecki oficer łącznikowy. Turcja jest również podłączona do aplikacji SIENA. Również Ukraina, Mołdawia i Gruzja zawarły umowy o współpracy operacyjnej z Europolem, są podłączone do aplikacji SIENA i dysponują biurami łącznikowymi w Europolu. Uczestnictwo krajów objętych procesem rozszerzenia w EMPACT, europejskiej multidyscyplinarnej platformie przeciwko zagrożeniom przestępstwami, którą kierują państwa członkowskie, było, ogólnie rzecz biorąc, coraz intensywniejsze, aczkolwiek z różnym natężeniem w poszczególnych krajach. Co więcej, odnotowuje się coraz silniejszą tendencję do tego, by działania operacyjne były prowadzone lub współprowadzone przez kraje objęte procesem rozszerzenia. Tendencja ta jest bardzo pozytywna. Wszystkie kraje regionu Bałkanów Zachodnich, a także Mołdawia i Ukraina, uczestniczyły w tzw. dniach wspólnego działania, co przyniosło natychmiastowe rezultaty, jeżeli chodzi o zatrzymania przestępców i skorumpowanych urzędników, konfiskaty i wszczęte nowe dochodzenia.
Rynkiem przestępczym przynoszącym wysokie zyski w krajach objętych procesem rozszerzenia w dalszym ciągu jest rynek przemytu narkotyków. Długoterminowa tendencja, jeżeli chodzi o konfiskatę konopi indyjskich w regionie Bałkanów Zachodnich, jest malejąca, natomiast rośnie ilość konfiskowanej kokainy (zwłaszcza w portach morskich). Konfiskaty heroiny utrzymują się na stabilnym poziomie. Wszystkie kraje Bałkanów Zachodnich, z wyjątkiem Albanii, mają lub miały do niedawna krajową strategię dotyczącą narkotyków, w niektórych przypadkach strategiom towarzyszył plan działania. Nie są dostępne informacje na temat (jakości) realizacji tych planów działania, ponieważ w zdecydowanej większości przypadków nie przeprowadza się oceny. W tym roku wygasają krajowa strategia i plan działania w Turcji. Mołdawia i Gruzja przyjęły zarówno nowe strategie, jak i plany działania dotyczące narkotyków, natomiast Ukraina nie posiada w tym obszarze ani specjalnej strategii ani planu działania. W całym regionie konieczne jest podjęcie poważnych wysiłków na rzecz utworzenia krajowych ośrodków monitorowania narkotyków oraz krajowych systemów wczesnego ostrzegania o nowych substancjach psychoaktywnych. Jedynie w Serbii ustanowiono funkcjonujący do tej pory ośrodek monitorowania narkotyków, który ma kluczowe znaczenie dla koordynacji systemu informacji o narkotykach i jest warunkiem wstępnym przyłączenia się do unijnej sieci REITOX (Europejska Sieć Informacji o Narkotykach i Narkomanii). W regionie, z wyjątkiem Serbii, nie utworzono żadnych formalnych lub operacyjnych systemów wczesnego ostrzegania o nowych substancjach psychoaktywnych. Jest to problem, który należy rozwiązać w trybie pilnym. Długoterminowego wsparcia udziela Europejskie Centrum Monitorowania Narkotyków i Narkomanii, które współpracuje również z krajami objętymi procesem rozszerzenia na podstawie ustaleń roboczych lub umów dwustronnych.
Nadal realizowany jest plan działania na rzecz kompleksowej kontroli broni strzeleckiej i lekkiej w regionie Bałkanów Zachodnich do 2024 r. W maju 2023 r. osiągnięto porozumienie polityczne w sprawie kontynuowania planu działania również po 2024 r., przy wsparciu Centrum Kontroli Broni Strzeleckiej i Lekkiej dla Europy Wschodniej i Południowo-Wschodniej (SEESAC). Biorąc pod uwagę dużą i stale rosnącą liczbę broni strzeleckiej i lekkiej, co jest następstwem rosyjskiej inwazji na pełną skalę, UE wprowadziła już – wspólnie z Ukrainą – szereg środków zapobiegawczych, aby przeciwdziałać ryzyku nielegalnego handlu bronią. Ukraina powinna kontynuować współpracę z międzynarodową społecznością organów ścigania w celu przeciwdziałania tym zagrożeniom. Obejmują one wsparcie udzielane przez Europol i Europejską Agencję Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex), uczestnictwo Ukrainy w platformie EMPACT w odniesieniu do broni palnej oraz prace misji doradczej Unii Europejskiej w Ukrainie.
Poczyniono dalsze postępy, aczkolwiek nierównomierne, w zakresie zwalczania handlu ludźmi w krajach objętych procesem rozszerzenia. Konieczne są nieustanne wysiłki na rzecz dostosowania i skutecznego wdrożenia odpowiedniego dorobku prawnego UE, w tym w odniesieniu do środków zapobiegawczych, wczesnej identyfikacji, ochrony i wspierania ofiar, skutecznych dochodzeń i śledztw w sprawach dotyczących handlu ludźmi, ścigania sprawców i wydawania wyroków skazujących.
Niewystarczające są, ogólnie rzecz biorąc, osiągnięcia poszczególnych krajów objętych procesem rozszerzenia w zakresie proaktywnych dochodzeń i śledztw, ścigania i wydawania prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących przestępczości zorganizowanej i korupcji, zwłaszcza na wysokim szczeblu. Konieczne jest podejmowanie nieustannych wysiłków w tym zakresie. W większym stopniu należy zająć się zjawiskiem prania pieniędzy. Dochodzenia należy prowadzić jako dotyczące odrębnych przestępstw. Należy częściej prowadzić dochodzenia finansowe w celu rozbijania zorganizowanych grup przestępczych oraz zajmowania i konfiskowania dochodów pochodzących z przestępstw. Toczące się w niedawnym okresie sprawy po raz kolejny ujawniły ryzyko infiltracji przez zorganizowane grupy przestępcze na wszystkich szczeblach wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Podejmowane w niektórych krajach starania prowadzące do wzmocnienia ich zdolności operacyjnych i wyeliminowania korupcji w organach sądowych muszą przełożyć się na konkretne rezultaty. Osiąganie wiarygodnych wyników jest ogromnie ważne, by zapewnić efekt odstraszający w odniesieniu do działań przestępczych i przywrócić zaufanie obywateli do organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. W Ukrainie, Mołdawii i Gruzji należy kontynuować walkę ze szczególnym zjawiskiem, jakim są „złodzieje w majestacie prawa”.
Albania musi bardziej zdecydowanie zwalczać handel ludźmi, pranie pieniędzy, korupcję na wysokim szczeblu oraz cyberprzestępczość (w tym poprzez kryminalizację niegodziwego traktowania dzieci w celach seksualnych w internecie). Liczba przypadków konfiskaty mienia znacznie wzrosła, jednak jest ona nadal bardzo ograniczona w porównaniu z kwotami zajmowanych aktywów (których wartość uległa zmniejszeniu). W kraju nadal nie utworzono biura ds. odzyskiwania mienia. Odnotowano znaczne zmniejszenie ilości skonfiskowanych narkotyków. Dalsze sukcesy odnotowały wyspecjalizowane struktury ds. walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną (SPAK). Struktury te powinny nadal pracować nad poprawą wyników, jeżeli chodzi o dochodzenia i wyroki skazujące w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Poważne obawy budzi utrzymujący się brak postępów w walce z przestępczością zorganizowaną w Bośni i Hercegowinie. Kosowo poczyniło ograniczone postępy, jeżeli chodzi o ogólne rezultaty w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej, i powinno nasilić starania w zakresie aktywnego wszczynania dochodzeń, wydawania wyroków skazujących i konfiskowania mienia pochodzącego z działalności przestępczej. Starania te są w dalszym ciągu niewielkie. W Macedonii Północnej istnieją poważne obawy związane z nadmiernymi wpływami zewnętrznymi na prace Rady Sądownictwa oraz na wymiar sprawiedliwości. Niektóre zmiany w kodeksie karnym, przyjęte w trybie przyspieszonej procedury parlamentarnej, mają negatywny wpływ na liczbę spraw dotyczących korupcji na wysokim szczeblu, przyczyniają się do wstrzymywania ich biegu, a nawet do umarzania. Władze powinny również zwiększyć swoje wysiłki na rzecz walki ze zjawiskiem prania pieniędzy oraz z przestępstwami finansowymi. Czarnogóra wykazała obiecujące postępy w walce z przestępczością zorganizowaną, dokonano tam aresztowań wiodących członków zorganizowanych grup przestępczych i wysokich rangą urzędników organów ścigania. Fakt ten podkreśla znaczenie, jakie ma konsekwentna i zdecydowana walka z infiltracją policji i wymiaru sprawiedliwości przez zorganizowanych przestępców. Niepokojący jest jednak brak wyroków skazujących w związku z przemytem tytoniu, praniem pieniędzy, handlem ludźmi i cyberprzestępczością, a także bardzo ograniczony zakres, w jakim konfiskowane jest mienie. Wprawdzie w 2022 r. wzrosła liczba wyroków skazujących za przestępstwa finansowe, jednak wyroki te były oparte wyłącznie na ugodach sądowych. Jeżeli chodzi o rezultaty Serbii w obszarze przestępczości zorganizowanej, obraz sytuacji jest złożony. Liczba dochodzeń i aktów oskarżenia (w tym związanych z przemytem ludzi) wzrosła, jednak notuje się spadek liczby wyroków skazujących wydanych w pierwszej instancji oraz prawomocnych wyroków skazujących, a także bardzo niską liczbę konfiskat. Turcja rozszerzyła zakres swojego uczestnictwa we wspólnych operacjach z państwami członkowskimi UE i z państwami sąsiadującymi, musi jednak usprawnić walkę ze zjawiskiem prania pieniędzy oraz z przestępstwami finansowymi, w tym procedury konfiskowania mienia pochodzącego z działalności przestępczej. Mołdawia przeprowadziła szereg dochodzeń finansowych, dokonała zajęcia aktywów (i – w mniejszym zakresie – konfiskat) i odnotowała pierwsze rezultaty, jeżeli chodzi o prawomocne wyroki skazujące. Działania te należy skonsolidować. W Gruzji znacznie wzrosła liczba prawomocnych wyroków w sprawach „złodziei w majestacie prawa”, wydano również wyroki skazujące w sprawach dotyczących prania pieniędzy. Ukraina odnotowała pierwsze rezultaty związane ze zwalczaniem poważnych form przestępczości zorganizowanej, prania pieniędzy i innych przestępstw finansowych. Konieczne są dalsze starania.
Współpraca w zakresie zwalczania terroryzmu i zapobiegania radykalizacji postaw ma znaczenie dla wszystkich krajów objętych procesem rozszerzenia, jest jednak szczególnym priorytetem we współpracy UE z Bałkanami Zachodnimi. Wyzwaniem i zagrożeniem dla bezpieczeństwa nadal jest terroryzm i brutalny ekstremizm we wszystkich formach i niezależnie od źródła. Odnotowano przypadki zatrzymania brutalnych ekstremistów oraz udaremnione ataki. Na forum ministerialnym UE-Bałkany Zachodnie dotyczącym wymiaru sprawiedliwości i spraw wewnętrznych, które odbyło się w listopadzie 2022 r., ponownie podkreślono, jak ważne jest wzmożenie działań prowadzących do określania zmieniających się zagrożeń powodowanych przez rosyjską wojnę napastniczą przeciwko Ukrainie oraz przeciwdziałanie tym zagrożeniom. Najważniejsze ramy współpracy z regionem Bałkanów Zachodnich nadal stanowi wspólny plan działania dla Bałkanów Zachodnich w zakresie zwalczania terroryzmu; połączono w nim zaangażowanie polityczne ze wsparciem i regularnym monitorowaniem. W całym regionie poczyniono postępy, przy czym najwięcej działań zrealizowały Albania i Macedonia Północna. Ponadto w grudniu 2022 r. te dwa państwa podpisały na szczeblu ministerialnym zaktualizowane ustalenia wykonawcze skupiające się na celach, których jeszcze nie osiągnięto. Pozostałe kraje Bałkanów Zachodnich przekazały w pierwszym kwartale 2023 r. piąty zestaw nowych sprawozdań z realizacji planu działania. Istotne postępy odnotowała też Czarnogóra. Przedmiotem dyskusji z Komisją Europejską jest obecnie aktualizacja dwustronnego porozumienia. Ogólnie rzecz biorąc, konieczne jest podjęcie większych wysiłków na rzecz zapobiegania wszelkim formom radykalizacji postaw, w tym w więzieniach, a także działań następczych w związku z przedterminowym warunkowym zwalnianiem z więzienia przestępców skazanych za brutalny ekstremizm oraz na rzecz skutecznego zwalczania treści terrorystycznych i ekstremistycznych w internecie. Jak wskazano w opublikowanym w 2023 r. sprawozdaniu Europolu dotyczącym terroryzmu i tendencji w tym obszarze, rekrutacja do terrorystycznych ugrupowań nadal prowadzona jest w internecie, jak i podczas zgromadzeń w nieformalnych miejscach kultu religijnego oraz w placówkach karnych. W Serbii i Albanii trwa przegląd krajowych strategii i planów działania; przegląd ten zakończono już w Bośni i Hercegowinie, Kosowie, Macedonii Północnej i Czarnogórze. Zagrożenie terroryzmem utrzymuje się na niskim poziomie w Gruzji, Mołdawii i w Ukrainie. Przepisy antyterrorystyczne w tych państwach są zasadniczo zgodne ze standardami międzynarodowymi. W strategicznych ramach bezpieczeństwa tych państw uznano terroryzm za zagrożenie, a także powołano wyspecjalizowane służby. Ugruntowana jest współpraca operacyjna z agencjami europejskimi odpowiedzialnymi za zwalczanie terroryzmu.
Nierównomiernie przebiega proces dostosowania przepisów regulujących walkę z finansowaniem terroryzmu i przeciwdziałanie praniu pieniędzy oraz skuteczne wdrażanie tych przepisów. Odnotowano postępy w zakresie ustawodawstwa, strategii i wdrażania w Macedonii Północnej, natomiast akty ustawodawcze Bośni i Hercegowiny nadal oczekują na zatwierdzenie w parlamencie. Konieczne jest ponadto osiągnięcie konkretnych rezultatów w zakresie prowadzenia dochodzeń i śledztw, ścigania i prawomocnych orzeczeń sądowych. W ciągu minionych 6 miesięcy Albania, objęta kontrolą grupy FATF, podjęła kroki w odniesieniu do wszystkich punktów planu działania. W czerwcu 2023 r. grupa FATF postanowiła zaproponować zorganizowanie wizyty na miejscu; w następstwie tej wizyty Albanię usunięto w październiku 2023 r. z „szarej listy”. FATF będzie jednak nadal monitorować, czy albańskie dobrowolne programy przestrzegania przepisów podatkowych (w tym ewentualne przepisy dotyczące amnestii), o ile takie programy zostaną przyjęte, są zgodne z zasadami i najlepszymi praktykami FATF. Ramy prawne Turcji powinny zostać dostosowane do punktów zawartych w jej planie działania FATF, co pozwoli na jej usunięcie z „szarej listy” FATF. W Ukrainie, Mołdawii i Gruzji wprowadzono przepisy, które kryminalizują finansowanie terroryzmu, ale niektóre obszary nadal wymagają dostosowania do zaleceń wydanych przez Moneyval (Komitet Ekspertów ds. Oceny Środków Przeciwdziałania Praniu Pieniędzy i Finansowaniu Terroryzmu) oraz do odpowiednich przepisów UE.
Sześciu partnerów z regionu Bałkanów Zachodnich coraz lepiej zdaje sobie sprawę ze znaczenia, jakie dla ochrony infrastruktury krytycznej mają solidne ramy. W obszarze tym Kosowo, Czarnogóra i Serbia opracowały odpowiednie przepisy, natomiast w Bośni i Hercegowinie przepisy takie wprowadzono jedynie częściowo.
Większość partnerów z regionu Bałkanów Zachodnich dokonało repatriacji zagranicznych bojowników terrorystycznych z północno-wschodniej Syrii oraz członków ich rodzin. Bośnia i Hercegowina wyraziła gotowość do repatriacji wszystkich zagranicznych bojowników terrorystycznych. Obowiązują wprawdzie przepisy prawne regulujące kwestię ich ścigania po powrocie, jednak skuteczne ściganie jest w całym regionie realizowane niejednakowo. Bośnia i Hercegowina wniosła i poparła oskarżenia przeciwko siedmiu powracającym zagranicznym bojownikom terrorystycznym, zaś sześć towarzyszących im kobiet otrzymało wyroki warunkowe. Albania prowadzi dochodzenie w dziewięciu sprawach dotyczących obywateli, którzy nadal przebywają w północno-wschodniej Syrii. Do tej pory nie postawiono w stan oskarżenia ani nie ścigano 37 kobiet i dzieci, które zostały objęte repatriacją. Czarnogóra wniosła i poparła oskarżenia przeciwko jednemu obywatelowi, który powrócił z rosyjskiej inwazji na Ukrainę w 2014 r. W sprawach tych wydawane są łagodne wyroki, co budzi niepokój. Jeżeli chodzi o osoby opuszczające kraj, aby wziąć udział w rosyjskiej wojnie przeciwko Ukrainie, żaden z krajów regionu Bałkanów Zachodnich nie zgłosił w ostatnim czasie faktu wyjazdu obywateli na obce pola walki, z wyjątkiem Albanii, która poinformowała, że jeden z jej obywateli udał się do Ukrainy, aby walczyć. Jednak powszechnie dostępne źródła wskazują, że miały miejsce wyjazdy z tego regionu na Ukrainę.
Ze względu na utrzymujące się groźby ze strony różnych grup terrorystycznych Turcja nadal priorytetowo traktowała walkę z PKK (Partia Pracujących Kurdystanu) oraz likwidację ruchu Gülena. PKK nadal figuruje w unijnym wykazie osób, grup i podmiotów uczestniczących w aktach terrorystycznych. Turcja kontynuowała aktywną współpracę ze społecznością międzynarodową w zakresie zwalczania terroryzmu – jako członek światowej koalicji przeciwko ISIL/Daiszowi, Światowego Forum na rzecz Zwalczania Terroryzmu oraz Komitetu Ekspertów Rady Europy ds. Terroryzmu. W roli współprzewodniczącego grupy roboczej ds. zagranicznych bojowników terrorystycznych, powołanej przez koalicję przeciwko ISIL/Daiszowi, Turcja zapewniała dostęp do swojej przestrzeni powietrznej i obiektów w ramach podejmowanych przez koalicję operacji antyterrorystycznych w Iraku i Syrii. Jednocześnie władze Turcji powinny zapewnić, aby krajowa ustawa antyterrorystyczna i jej stosowanie były zgodne z zasadą praworządności i z podstawowymi prawami i wolnościami. Turcja powinna dostosować swoje przepisy antyterrorystyczne do standardów UE i zapewnić zgodność z opinią Komisji Weneckiej w sprawie ustawy o zapobieganiu finansowaniu rozprzestrzeniania broni masowego rażenia.
Zagrożenia hybrydowe
Zagrożenia hybrydowe, w tym dezinformacja, zagraniczne manipulacje informacjami i ingerencje w informacje oraz cyberataki, w szczególności na infrastrukturę krytyczną, pozostają dla krajów objętych procesem rozszerzenia wyzwaniem politycznym i wyzwaniem w kontekście bezpieczeństwa. Zakres tych zagrożeń gwałtownie wzrósł w ubiegłym roku w następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie. Obecnie zagrożenia te nadal stwarzają znaczne ryzyko – zarówno dla UE, jak i dla krajów objętych procesem rozszerzenia. W odpowiedzi na niedawne przyznanie Ukrainie i Mołdawii statusu kraju kandydującego oraz w związku z perspektywą rozszerzenia obejmującą Gruzję różne podmioty, w szczególności sponsorowane przez Rosję, nadal stawiają pod znakiem zapytania wiarygodność UE i podważają zaufanie publiczne do demokratycznych instytucji. Podmioty te w dalszym ciągu angażowały się w manipulowanie informacjami i ingerencje w informacje, czy to bezpośrednio czy też za pośrednictwem innych podmiotów, nierzadko synchronizując swoje działania z zamierzonym wywoływaniem zakłóceń w różnych sektorach i wykorzystując podatność na zagrożenia.
Od zeszłego roku znacznie wzrosła liczba przypadków dezinformacji oraz zagranicznego manipulowania informacjami i ingerencji w informacje. W miarę postępującej rosyjskiej inwazji na Ukrainę na pełną skalę, w krajach objętych procesem rozszerzenia rozpowszechniane były różne narracje Kremla, z różnym skutkiem. Szczególnie skutecznie przebiegało to w Serbii, gdzie w rozpowszechnianiu prorosyjskich narracji, również z wykorzystaniem całego regionu Bałkanów Zachodnich, bierze udział część lokalnych mediów i niektóre główne siły polityczne. Pomimo znacznych wysiłków odporność na te zagrożenia pozostaje niewielka, do czego przyczynia się niski poziom umiejętności korzystania z mediów, ograniczone zaufanie do instytucji, niewielki odsetek niezależnych i profesjonalnych dziennikarzy oraz niski poziom wolności mediów. W następstwie decyzji o uznaniu perspektywy rozszerzenia UE o Ukrainę, Mołdawię i Gruzję, a także o przyznaniu Mołdawii i Ukrainie statusu kraju kandydującego, te trzy wspomniane kraje stały się celem nowej fali zagranicznego manipulowania informacjami i ingerencji w informacje. Celem było przy tym w pierwszej linii zdyskredytowanie aspiracji związanych z przystąpieniem do UE oraz obciążenie Zachodu winą za obecną sytuację w regionie. W Gruzji pojawił się szczególny wątek dezinformacyjny: próbowano sugerować, iż Zachód dąży do otworzenia w Gruzji „drugiego frontu” przeciwko Rosji Wskazane byłoby bardziej aktywne demaskowanie tych informacji przez władze.
Kluczowym priorytetem we wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia nadal jest cyberbezpieczeństwo i cyberodporność. W ciągu roku kilka państw zgłosiło cyberataki, które miały istotny wpływ na administrację publiczną i służby publiczne. W Albanii, Macedonii Północnej, Czarnogórze, Ukrainie i Mołdawii odnotowano postępy w dostosowywaniu przepisów krajowych do unijnego dorobku prawnego w dziedzinie cyberbezpieczeństwa. W czerwcu 2023 r. w Brukseli odbyła się konferencja wysokiego szczebla na temat cyberbezpieczeństwa pt. W kierunku odpornej cyberprzestrzeni na Bałkanach Zachodnich. We wrześniu 2022 r. miał miejsce drugi dialog UE-Ukraina na temat cyberbezpieczeństwa, podczas którego uczestnicy byli obecni fizycznie.
W okresie, którego dotyczy przedmiotowy komunikat, w Albanii, Bośni i Hercegowinie, Kosowie, Mołdawii, Czarnogórze i Turcji odbyły się wybory. W nadchodzącym okresie wybory odbędą się w Macedonii Północnej, Ukrainie, Mołdawii i Gruzji. Konieczne są dalsze środki w celu zapobiegania wszelkim próbom ingerencji ze strony państw trzecich i podmiotów niepaństwowych oraz reagowania na takie próby.
We wszystkich krajach, z wyjątkiem Ukrainy, odnotowano nasilenie bezpośrednich inwestycji zagranicznych. W większości krajów objętych procesem rozszerzenia nadal brakuje solidnych ram kontroli bezpośrednich inwestycji zagranicznych, które byłyby zgodne z rozporządzeniem UE w tej sprawie. Wyjątkiem jest Mołdawia, w której funkcjonuje odpowiedni system.
Migracja
Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie doprowadziła do wzrostu liczby obywateli Ukrainy uciekających przed wojną. Mołdawia w szczególności, ale także Czarnogóra, Serbia, Albania i Macedonia Północna odegrały kluczową rolę jako państwa przyjmujące.
Dużym wyzwaniem zarówno dla Bałkanów Zachodnich jak i Turcji jest nielegalna migracja, w szczególności w kontekście walki z przemytem migrantów i handlu ludźmi. Według Europejskiej Agencji Straży Granicznej i Przybrzeżnej (Frontex) łączna liczba przypadków nielegalnego przekroczenia granicy zewnętrznej UE z regionu Bałkanów Zachodnich wyniosła w 2022 r. około 144 100. W porównaniu z 2021 r. (61 600) był to wzrost o 134 %. Jednak od początku bieżącego roku do 31 lipca 2023 r. łączna liczba osób o nieuregulowanym statusie przybywających z Bałkanów Zachodnich do UE spadła w porównaniu z tym samym okresem w 2022 r. W pierwszych siedmiu miesiącach 2023 r. na szlaku zachodniobałkańskim wykryto około 52 200 przypadków nielegalnego przekroczenia granicy, czyli o 26 % mniej niż w tym samym okresie w poprzednim roku. Osoby przybywające w 2022 r. i w pierwszych siedmiu miesiącach 2023 r. pochodziły głównie z Syrii, Afganistanu i Turcji.
Główne czynniki wpływające na wysoką liczbę osób przybywających drogą powietrzną z Turcji i Serbii to: (i) systemy bezwizowe; (ii) krótki czas potrzebny na przebycie regionu, tj. średnio 8 dni w 2022 r. w porównaniu z 53 w 2021 r. – według Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji (IOM); (iii) stosunkowo niskie ceny oferowane przez siatki przemytnicze za przebycie regionu; oraz (iv) większe trudności związane z wjazdem do UE innymi szlakami (np. szlakiem zachodniośródziemnomorskim).
Celem politycznym Komisji Europejskiej jest udzielenie wsparcia krajom Bałkanów Zachodnich, borykającym się z presją migracyjną w regionie, które to państwa są postrzegane jako potencjalne przyszłe państwa członkowskie UE. Zgodnie z planem działania UE na rzecz Bałkanów Zachodnich wsparcie to jest w obszernym zakresie przeznaczone na udoskonalenie zarządzania granicami, procedur azylowych i zdolności przyjmowania, walkę z przemytem migrantów, zacieśnienie współpracy w zakresie readmisji i powrotów migrantów o nieuregulowanym statusie bez prawa do pozostania – odpowiednio do ich krajów pochodzenia, a także na wzmocnienie systemów azylowych i ochrony oraz zdolności przyjmowania, a także dostosowanie polityki wizowej. Jak podaje Frontex, w 2022 r. państwa członkowskie UE odesłały 5 962 obywateli państw trzecich do regionu Bałkanów Zachodnich, czyli o 22 % więcej niż w 2021 r. Głównym krajem docelowym tych powracających obywateli była Albania, a następnie Serbia i Macedonia Północna. Ponadto według Międzynarodowej Organizacji ds. Migracji do dnia 8 czerwca 2023 r. w ośrodkach recepcyjnych w regionie przebywało około 3 657 migrantów i uchodźców, a około 700 poza ośrodkami recepcyjnymi. Dla porównania całkowita zdolność przyjmowania wynosiła około 12 172 miejsc. Bałkany Zachodnie uczestniczą w regionalnym partnerstwie operacyjnym na rzecz przeciwdziałania przemytowi, zainicjowanym w listopadzie 2022 r. Celem partnerstwa jest wspieranie współpracy organów ścigania i wymiarów sprawiedliwości w walce z siatkami przemytniczymi oraz zwiększenie zdolności do zarządzania granicami.
Do września 2023 r. z Turcji do UE (w tym do Grecji, Włoch i Bułgarii) przybyło 22 421 migrantów o nieuregulowanym statusie. W tym samym okresie w 2022 r. było to 22 821 migrantów o nieuregulowanym statusie. Liczba osób przybywających do Grecji wzrosła o 123 %, natomiast na szlaku morskim do Włoch odnotowano istotny spadek (o 55 %). Znacząco, bo aż o 42 %, spadła liczba osób przybywających na Cypr, przekraczających zieloną linię.
Oświadczenie UE–Turcja z 2016 r. nadal stanowi najważniejsze ramy współpracy w obszarze migracji i przynosiło niezmiennie pozytywne wyniki pomimo utrzymujących się wyzwań związanych z wykonaniem tego oświadczenia. Turcja nieprzerwanie odgrywała kluczową rolę w rozwiązywaniu problemu migracji wzdłuż szlaku wschodniośródziemnomorskiego. Turcja kontynuowała swoje ogromne starania związane z przyjęciem 3,6 mln uchodźców z Syrii i z innych krajów, a UE w dalszym ciągu udzielała istotnego wsparcia. W ramach unijnego Instrumentu Pomocy dla Uchodźców w Turcji uruchomiono 6 mld EUR, z czego do września 2023 r. wypłacono 5,1 mld EUR. Po zrealizowaniu finansowania pomostowego w wysokości 535 mln EUR w 2020 r. Komisja kontynuowała wdrażanie pakietu o wartości 3 mld EUR, o który wnioskowała Rada.
Potężnym narzędziem ułatwiającym kontakty międzyludzkie i wspierającym reformy w obszarze sprawiedliwości, bezpieczeństwa i podstawowych wolności w regionie Bałkanów Zachodnich oraz w Ukrainie, Mołdawii i Gruzji pozostaje liberalizacja reżimu wizowego. Jak potwierdzono w opublikowanym w 2023 r. sprawozdaniu w ramach mechanizmu zawieszającego zwolnienie z obowiązku wizowego, Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia Północna, Serbia, Gruzja, Mołdawia i Ukraina muszą zapewnić dalsze dostosowanie polityki wizowej do unijnych wykazów państw trzecich objętych obowiązkiem wizowym, w szczególności w odniesieniu do państw trzecich stwarzających ryzyko migracji nieuregulowanej lub ryzyko dla bezpieczeństwa UE. Dostosowanie polityki wizowej do UE w dalszym ciągu ma kluczowe znaczenie dla dobrego funkcjonowania ruchu bezwizowego tych partnerów z UE. Jeżeli chodzi o realizację nadal otwartych kryteriów planu działania na rzecz liberalizacji reżimu wizowego, Turcja nie poczyniła w okresie, którego dotyczy przedmiotowy komunikat, żadnych postępów.
Reforma administracji publicznej
Jakość administracji publicznej i ram regulacyjnych ma kluczowe znaczenie dla długoterminowej konkurencyjności UE. Przez wiele lat Komisja Europejska systematycznie wskazywała drogę oraz wspierała potencjalne państwa członkowskie w tworzeniu stabilnej i efektywnej administracji publicznej opartej na pięciu zasadach: dobrego kształtowania polityki, zarządzania służbą cywilną, skutecznej organizacji państwa oraz jasnej rozliczalności, sprawnego i ukierunkowanego na obywateli świadczenia usług i należytego zarządzania finansami publicznymi. Kraje objęte procesem rozszerzenia aktywnie angażują się we wspieranie tego procesu, jednak w większości z nich nadal brakuje niezbędnego zaangażowania politycznego i przywództwa, które pozwoliłoby zrealizować reformy bardziej wrażliwe z politycznego punktu widzenia, mające wpływ na kulturę w przeważającej mierze klientelistyczną oraz przyczyniające się do stworzenia stabilniejszych i bardziej profesjonalnych struktur i systemów. Obecnie większość reform ma charakter raczej kosmetyczny niż merytoryczny. Jeżeli poszczególne kraje nie zaczną zmieniać dominującej kultury administracyjnej, ich administracje publiczne będą nadal miały trudności z przyciągnięciem i zatrzymaniem kompetentnych specjalistów zdolnych do koordynowania i realizowania polityk, usług i inwestycji niezbędnych do zapewnienia długoterminowego dobrobytu i dobrostanu społecznego.
Ogólnie rzecz biorąc, kraje objęte procesem rozszerzenia są – w najlepszym razie – w umiarkowanym stopniu przygotowane z punktu widzenia jakości administracji publicznej. W okresie, którego dotyczy przedmiotowy komunikat, odnotowano, ogólnie rzecz biorąc, bardzo ograniczone postępy w zakresie reform. Większość zaleceń z poprzedniego roku bądź z poprzednich lat pozostaje aktualna. Ogólnie można stwierdzić, iż w profesjonalnej administracji co najmniej częściowo wprowadzono formalną podstawę prawną i instytucjonalną, jednak nie jest ona systematycznie stosowana. W większości państw (z wyjątkiem Turcji) istnieją lub są aktualizowane strategie reform administracji publicznej. Ich wdrażanie jest jednak nierównomierne i często nie prowadzi do trwałych reform ani nie przyczynia się w trwały sposób do stworzenia lepszej administracji publicznej.
Jeżeli chodzi o Ukrainę, poczyniono pewne postępy, ale nadal istnieją wyzwania ze względu na toczącą się wojnę. Gruzja i Mołdawia odnotowały pewne postępy we wzmacnianiu administracji publicznej po jej zreformowaniu i przyjęciu powiązanych planów działania.
Podstawą reform administracji publicznej nadal jest dobra koordynacja polityki i jej rozwój. Kraje objęte procesem rozszerzenia muszą systematycznie opierać swoją politykę i prawodawstwo na danych i dowodach, opracowywać prawodawstwo i kształtować politykę w drodze konsultacji i w sposób sprzyjający włączeniu, a także oceniać ich potencjalny wpływ. Odpowiednie planowanie i należyty proces realizacji programu politycznego przyczynia się do tworzenia atmosfery zaufania, budowania odporności i zapewnienia bardziej przewidywalnego otoczenia regulacyjnego dla obywateli i przedsiębiorstw.
Jeśli chodzi o zasoby ludzkie i zarządzanie służbą cywilną, większość krajów nadal ma trudności z opracowaniem i systematycznym wdrożeniem przejrzystego, spójnego i sprawiedliwego systemu wynagrodzeń, a także opartego na kryteriach merytorycznych systemu rekrutacji, awansowania oraz zwalniania. Reformy w tym zakresie są niezbędne, aby móc przyciągnąć i utrzymać zmotywowanych i wykwalifikowanych pracowników, a także stworzyć profesjonalną i dobrze funkcjonującą służbę cywilną. Zarządzanie takimi reformami jest jednak zazwyczaj bardzo wrażliwe z politycznego punktu widzenia. Dla osiągnięcia postępów decydujące znaczenie ma zrozumienie interesów i obaw różnych zainteresowanych stron oraz uzyskanie szerokiego poparcia.
Skuteczną organizację i rozliczalność państwa nadal utrudnia brak postępów w usprawnianiu struktur państwowych i ustalaniu jasno określonego podziału odpowiedzialności między ministerstwami i podległymi im organami (w Bośni i Hercegowinie, Albanii, Kosowie, Macedonii Północnej, Serbii i Mołdawii). Potencjał sądów administracyjnych i jakość podejmowanych przez nie decyzji są niewystarczające dla zapewnienia osobom fizycznym prawa do wymiaru sprawiedliwości w sprawach administracyjnych (w Serbii, Macedonii Północnej, Albanii, Bośni i Hercegowinie oraz Mołdawii). Zróżnicowana jest jakość organów nadzoru, a zalecenia nie są systematycznie wdrażane, co ogranicza skuteczność mechanizmów kontroli i równowagi oraz możliwości usprawnień systemowych. Dla poprawy wielopoziomowego systemu rządzenia konieczne jest udoskonalenie współpracy i koordynacji między władzami krajowymi, regionalnymi i lokalnymi, zapewnienie odpowiedniej jakości usług na wszystkich szczeblach oraz dopasowanie obowiązków administracyjnych do zasobów i zdolności. Biorąc pod uwagę znaczenie, jakie ma zagwarantowanie odpowiedniej równowagi między władzami centralnymi, regionalnymi i lokalnymi oraz spójne stosowanie zasad, procedur i norm na wszystkich szczeblach administracji publicznej, niezbędne jest podejmowanie dalszych wysiłków we wszystkich krajach.
Najbardziej zaawansowanym obszarem reformy administracji publicznej, zwłaszcza w Albanii, Serbii i Ukrainie, jest świadczenie cyfrowych usług administracyjnych. Pozostałe kraje muszą nadrobić zaległości, aby móc im dorównać. Jednak wszystkie państwa muszą nadal dążyć do tego, aby usługi publiczne były w równym stopniu dostępne dla osób o niewystarczających środkach lub umiejętnościach cyfrowych. W dalszym ciągu istnieje możliwość usprawnienia procesów administracyjnych i zmniejszenia obciążeń regulacyjnych dla obywateli i przedsiębiorstw.
W większości krajów objętych procesem rozszerzenia brak skuteczności i integralności systemu zarządzania finansami publicznymi prowadzi do osłabienia zaufania i wpływa zarówno na generowanie dochodów publicznych, jak i na zarządzanie wydatkami. Przejrzystość budżetowa i efektywność wydatków publicznych to kwestie o decydującym znaczeniu, zwłaszcza w czasach rosnących ograniczeń budżetowych. W dalszym ciągu obserwuje się zbyt wiele luk prawnych w systemach zamówień publicznych, co utrudnia właściwe przeznaczenie pieniędzy podatników. Do zapewnienia stabilności finansów poszczególnych krajów przyczyniłaby się kultura rozliczalności kadry kierowniczej oraz przeprowadzanie audytów wewnętrznych i zewnętrznych, jednak nie jest to jeszcze normą. Należy znacznie poprawić jakość zarządzania aktywami i inwestycjami, aby umożliwić krajom objętym procesem rozszerzenia zlikwidowanie luki infrastrukturalnej między nimi a państwami członkowskimi UE oraz wykorzystanie atutów przyszłego członkostwa w UE, w tym w zakresie finansowania inwestycji.
Społeczeństwo obywatelskie
Decydującym elementem każdego systemu demokratycznego jest wolne społeczeństwo obywatelskie o silnej pozycji. Społeczeństwo obywatelskie we wszystkich krajach objętych procesem rozszerzenia jest aktywne i dynamiczne; monitoruje ono działania rządowe i przyczynia się do kształtowania polityki. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego świadczą również usługi, w szczególności udzielają pomocy osobom znajdującym się w trudnej sytuacji i uczestniczą w działaniach humanitarnych w odpowiedzi na rosyjską wojnę napastniczą przeciwko Ukrainie.
Ogólnie rzecz biorąc, społeczeństwo korzysta z wolności zrzeszania się i zgromadzeń, do których prawo jest przewidziane w odpowiednich ramach. Nadal konieczne są jednak reformy, aby w pełni zastosować normy międzynarodowe; wdrażanie tych reform powinno przebiegać bardziej spójnie. Społeczeństwo obywatelskie znajduje się pod ciągłą presją, a jego przestrzeń pozwalająca na swobodne funkcjonowanie w dalszym ciągu się zmniejsza, wprowadzane są ograniczenia działalności społeczeństwa obywatelskiego oraz obrońców praw człowieka. W alarmujący sposób rośnie liczba przypadków stosowania strategicznych powództw zmierzających do stłumienia debaty publicznej (SLAPP), w tym przez urzędników publicznych. Dotyczy to Serbii oraz Bośni i Hercegowiny, ale także innych krajów, takich jak Albania. Bardzo ważne jest także, aby nie nadużywano środków bezpieczeństwa, tj. nie wykorzystywano ich jako narzędzi w walce z przeciwnikami politycznymi lub krytykami – jak ma to miejsce w przypadku przepisów antyterrorystycznych w Turcji, swobodnego dostępu do informacji w Czarnogórze oraz nieuchylonych jeszcze przepisów wprowadzających nadmierną kontrolę i sprawozdawczość w obszarze zapobiegania praniu pieniędzy w Kosowie. Najbardziej niepokojące tendencje są jednak związane z opracowaniem ustaw o „zagranicznych agentach”, które to przepisy prowadzą do stygmatyzowania i represjonowania organizacji społeczeństwa obywatelskiego. Projekty tych przepisów przedstawiono w Republice Serbskiej, w Bośni i Hercegowinie oraz w Gruzji (w Gruzji zostały wycofane ze względu na naciski międzynarodowe i lokalne).
Należy poczynić znaczne postępy – między innymi w Gruzji, Serbii, Czarnogórze, Bośni i Hercegowinie oraz w Kosowie, aby poprawić dostępność i przejrzystość finansowania publicznego, które powinno być rozdzielane w oparciu o obiektywne kryteria. W Mołdawii udoskonalono ramy prawne dotyczące działalności charytatywnej i darowizn, jednak w Albanii i Czarnogórze nadal trwają prace nad przepisami dotyczącymi wolontariatu. Należy usprawnić procedury rejestracji organizacji społeczeństwa obywatelskiego, w tym w Albanii, Macedonii Północnej i Czarnogórze.
Pomimo tego, że w Albanii, Kosowie, Macedonii Północnej i Ukrainie przyjęto strategie na rzecz wzmocnienia otoczenia sprzyjającego społeczeństwu obywatelskiemu lub współpracy rządowej ze społeczeństwem obywatelskim, ich realizacja jest niedostateczna i nierzadko uzależniona od finansowania przez darczyńców. Większość krajów uznaje cenny wkład społeczeństwa obywatelskiego w kształtowanie polityki. Funkcjonują ponadto mechanizmy otwartych konsultacji publicznych, aczkolwiek należy poprawić sposób ich wykorzystywania. Nadal występują niedociągnięcia, jeżeli chodzi o zinstytucjonalizowane mechanizmy współpracy między społeczeństwem obywatelskim a rządem. Niezwykle istotne jest, aby rządy stworzyły warunki pozwalające na merytoryczny udział organizacji społeczeństwa obywatelskiego w kształtowaniu polityki, sprzyjający włączeniu.
Gospodarka
Po inwazji Rosji na Ukrainę na pełną skalę, która rozpoczęła się w lutym 2022 r., gospodarki dziesięciu państw objętych procesem rozszerzenia borykały się z poważnymi wyzwaniami gospodarczymi i społecznymi. W Ukrainie PKB spadł w 2022 r. o 29,1 %, ponieważ cały kraj poważnie ucierpiał w wyniku rosyjskiej wojny napastniczej, która wywarła ogromną presję na stabilność makroekonomiczną. Wzrost PKB w regionie Bałkanów Zachodnich spowolnił do 3,2 % w 2022 r. po wzroście do 7,7 % w 2021 r. związanym z odbiciem z recesji wywołanej przez COVID-19. Zakres spowolnienia gospodarczego różnił się w zależności od gospodarki: wzrost realnego PKB spadł do 6,1 % w Czarnogórze, do 5,6 % w Turcji, do 4,8 % w Albanii, do 4 % w Bośni i Hercegowinie, do 3,5 % w Kosowie, do 2,3 % w Serbii i do 2,1 % w Macedonii Północnej. W Mołdawii PKB spadł gwałtownie o 5,9 %, zaś w Gruzji PKB nadal wykazywał wzrost na poziomie dwucyfrowym (10,1 %). Różnice we wzroście gospodarczym w poszczególnych krajach wynikały głównie z bezpośrednich i pośrednich skutków rosyjskiej wojny w Ukrainie, w tym jej wpływu na stosunki handlowe, energię, ceny żywności i migrację. Perspektywy gospodarcze dla dziesięciu gospodarek nadal są obarczone dużą niepewnością co do tego, w jaki sposób wojna będzie dalej wpływać na wzrost gospodarczy, zatrudnienie i spójność społeczną.
W 2022 r. przedmiotowe kraje przyjęły środki polityki fiskalnej w celu złagodzenia skutków gospodarczych wojny oraz rosnących cen energii i żywności. Ceny energii znacznie spadły z poziomu szczytowego, a zatem należałoby stopniowo wycofywać te środki, zapewniając jednocześnie konsolidację fiskalną i odpowiednie ukierunkowanie ochrony socjalnej na tych, którzy jej potrzebują. Inflacja w regionie Bałkanów Zachodnich, w Mołdawii i Gruzji po znacznym przyspieszeniu osiągnęła wartość szczytową jesienią 2022 r., a następnie zaczęła spadać. Również w Turcji inflacja zwolniła w pierwszej połowie 2023 r., po tym jak globalna presja cenowa w połączeniu z niekonwencjonalną polityką pieniężną spowodowała znaczną deprecjację liry i wywindowała inflację do najwyższego poziomu od dwóch dekad (ponad 85 % w październiku 2022 r.). W Ukrainie zakłócenia w łańcuchach dostaw, wyższe koszty produkcji i drukowanie pieniędzy przez Bank Narodowy w celu sfinansowania działań wojennych doprowadziły do gwałtownego wzrostu inflacji, która pod koniec 2022 r. osiągnęła szczytowy poziom, tj. 26,6 %. Wartość ta zaczęła następnie spadać.
Rynki pracy w regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji nadal charakteryzują się ogólnie niskim poziomem aktywności zawodowej (zwłaszcza wśród kobiet i ludzi młodych), wysokim bezrobociem i drenażem wykwalifikowanych pracowników. Utrzymuje się strukturalne niedopasowanie umiejętności ze względu na niedostateczne inwestycje w kapitał ludzki oraz słabo funkcjonujące systemy edukacji. Wymaga to realizacji bardziej aktywnej polityki rynku pracy, wzmocnienia dwu- i trójstronnego dialogu społecznego oraz inwestowania w podnoszenie i zmianę kwalifikacji. W tym kontekście partnerzy z regionu Bałkanów Zachodnich zobowiązali się w 2021 r. do ustanowienia systemów gwarancji dla młodzieży na wzór UE. Do połowy 2023 r. większość z nich powołała międzyresortowe grupy ekspertów w celu opracowania planów wdrażania. Trzech partnerów przyjęło już swoje plany, a niektórzy rozpoczęli pilotaż programu w 2023 r. Rynki pracy w Mołdawii i Gruzji osiągnęły stosunkowo dobre wyniki w 2022 r., korzystając z napływu wykwalifikowanych pracowników uciekających przed wojną Rosji przeciwko Ukrainie oraz przed mobilizacją w Rosji. Utrzymują się jednak niedociągnięcia strukturalne. Istotną kwestią we wszystkich krajach partnerskich pozostaje wysoki poziom zatrudnienia nieformalnego. Przepływy uchodźców i wewnętrzne przesiedlenia w Ukrainie, jak również ogromne zniszczenia kapitału, drastycznie wpłynęły na rynek pracy, który już wcześniej charakteryzował się stosunkowo niskim wskaźnikiem aktywności zawodowej i drenażem mózgów. Po zakończeniu wojny konieczne będzie podjęcie ogromnych wysiłków na rzecz odbudowy funkcjonującego rynku pracy i rozwiązania problemu niedoboru wykwalifikowanych pracowników. W tym względzie kluczowe znaczenie będzie miało wzmocnienie dialogu społecznego, w tym tworzenie potencjału po stronie partnerów społecznych.
Coraz ważniejsze staje się to, aby we wszystkich dziesięciu gospodarkach objętych procesem rozszerzenia przyspieszono reformy strukturalne. Pozwolą one na trwałą odbudowę w perspektywie średnioterminowej oraz poczynienie postępów na drodze do spełnienia dwóch kryteriów gospodarczych związanych z członkostwem w UE: zapewnienia funkcjonowania gospodarek rynkowych i wykazania zdolności radzenia sobie z presją konkurencyjną i siłami rynkowymi w UE.
Jeżeli chodzi o funkcjonujące gospodarki rynkowe, obecnie przyjmuje się, że żaden z krajów Bałkanów Zachodnich nie posiada w pełni funkcjonującej gospodarki rynkowej, zaś poziom zgodności z przepisami jest zróżnicowany pomimo postępów w niektórych krajach. Podczas gdy Bośnia i Hercegowina nadal znajduje się na wczesnym etapie przygotowań, a w ciągu ostatniego roku nie poczyniła żadnych postępów, większość pozostałych partnerów odnotowała pewne lub istotne postępy w tworzeniu funkcjonujących gospodarek rynkowych, osiągając umiarkowany lub dobry poziom przygotowania. Gospodarka rynkowa Turcji jest bardzo zaawansowana, ale nadal istnieją poważne obawy odnośnie do jej funkcjonowania, jako że w kraju tym nastąpił regres w przypadku kluczowych elementów, takich jak prowadzenie polityki pieniężnej oraz otoczenie instytucjonalne i regulacyjne. Od czasu wyborów podjęto kroki, aby rozwiać niektóre z tych obaw. Mołdawia i Ukraina znajdują się na wczesnym etapie / na pewnym poziomie przygotowania, natomiast Gruzja jest przygotowana w umiarkowanym stopniu. Jeżeli chodzi o zdolności do radzenia sobie z presją konkurencyjną i siłami rynkowymi, dobry poziom przygotowania odnotowano jedynie w Turcji. Serbia, Czarnogóra i Macedonia Północna są w umiarkowanym stopniu przygotowane, Albania i Gruzja osiągnęły pewien poziom przygotowania, Bośnia i Hercegowina oraz Mołdawia znajdują się na wczesnym / na pewnym etapie przygotowań, zaś Kosowo i Ukraina znajdują się na wczesnym etapie przygotowań.
Poziom wdrożenia wspólnie uzgodnionych wytycznych politycznych w dalszym ciągu pogarszał się w regionie Bałkanów Zachodnich i w Turcji: spadł z 50,8 % w 2020 r. do 42,9 % w 2021 r., a następnie do 40,8 % w 2022 r. Wdrożenie wytycznych politycznych ma dla przedmiotowych krajów kluczowe znaczenie pod względem dalszego dostosowania ich gospodarek do UE oraz przygotowanie się do przyszłego udziału w unijnych ramach koordynacji i nadzoru polityki gospodarczej i społecznej. Należy zwiększyć stabilność fiskalną, promować rozwój kapitału ludzkiego i wzmocnić odporność na przyszłe wstrząsy. Należy kontynuować wysiłki na rzecz przyspieszenia transformacji cyfrowej i ekologicznej, poprawy otoczenia biznesowego i pogłębienia regionalnej integracji gospodarczej w oparciu o normy UE, co pozwoli przyciągnąć inwestycje i pobudzić wzrost gospodarczy.
Załącznik 2. Realizacja Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich
Na zaawansowanym etapie znajduje się realizacja Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich, przyjętego 6 października 2020 r. Celem planu jest ściślejsza integracja i niwelowanie różnic społeczno-gospodarczych między regionem Bałkanów Zachodnich a UE, wspieranie transformacji ekologicznej i cyfrowej regionu oraz jego zbliżenie do jednolitego rynku UE. Plan jest wdrażany za pomocą pakietu unijnych dotacji o wartości 9 mld EUR oraz instrumentu gwarancyjnego dla Bałkanów Zachodnich, który ma – zgodnie z przewidywaniami – przyciągnąć inwestycje o wartości sięgającej 20 mld EUR.
Oczekuje się, że wpływ tych inwestycji na gospodarkę regionu zostanie spotęgowany przez wymierne postępy we wdrażaniu wspólnego rynku regionalnego i programów reform gospodarczych, a także nieustanne postępy w dziedzinie praworządności, zarządzania finansami publicznymi i reformy administracji publicznej.
Do tej pory UE zatwierdziła lub przeznaczyła środki w wysokości 4,29 mld EUR w formie dotacji. Oczekuje się, że pobudzi to inwestycje o wartości ponad 10,76 mld EUR z innych źródeł. Unijne środki obejmują finansowanie 54 projektów sztandarowych za pośrednictwem ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich (WBIF), działań dwustronnych i wielokrajowych w ramach Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA) oraz Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej w zakresie rozwoju obszarów wiejskich (IPARD), wspierających działania w sektorze rolnictwa. Co więcej, UE zatwierdziła udzielenie 21 gwarancji w ramach Europejskiego Funduszu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju (EFZR+), które pobudzą istotne inwestycje za pośrednictwem banków i międzynarodowych instytucji finansowych.
Inwestycje w łączność transportową koncentrują się na rozwoju niezbędnej infrastruktury dla transportu drogowego, kolejowego i wodnego, zgodnie z priorytetami transeuropejskich sieci transportowych. Skupiają się one również na modernizacji i ekologizacji istniejącej infrastruktury w celu zapewnienia inteligentnych rozwiązań w zakresie mobilności, zgodnie z Zielonym programem działań dla Bałkanów Zachodnich.
Kluczowe projekty sztandarowe, zatwierdzone w oparciu o ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich, jako element Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich dotyczą: (i) korytarza X, tj. połączenia kolejowego między Serbią i Bułgarią; (ii) „autostrady pokoju” łączącej Kosowo i Serbię; (iii) korytarza Vc, tj. autostrady w Bośni i Hercegowinie, łączącej ten kraj z Morzem Adriatyckim, Węgrami i Chorwacją; (iv) błękitnej autostrady w Albanii; (v) korytarza VIII, tj. autostrady w Macedonii Północnej; oraz (vi) innych połączeń autostradowych i kolejowych oraz obwodnic w regionie.
Projekty są uzupełnieniem inwestycji w zakresie łączności przyjętych w poprzednich latach, z których niektóre zostały ukończone w ostatnich miesiącach. Należą do nich korytarz Vc, tj. odcinek autostrady Tarčin i tunel Ivan w Bośni i Hercegowinie oraz korytarz IV, tj. połączenie kolejowe Bar-Vrbnica w Czarnogórze.
We współpracy ze Stałym Sekretariatem ustanowionym na mocy Traktatu o Wspólnocie Transportowej w regionie kontynuowane są także reformy poprzez wdrożenie pięciu sektorowych planów działania (w obszarze kolei, drogowym, bezpieczeństwa ruchu drogowego, ułatwień transportu drogowego oraz transportu wodnego i multimodalności), a także strategii na rzecz zrównoważonej i inteligentnej mobilności dla regionu Bałkanów Zachodnich. Pięcioletni kroczący plan prac zatwierdzony przez sześciu partnerów stanowi dodatkowe narzędzie planowania reform i infrastruktury, które w całym regionie muszą być w nadchodzących latach traktowane priorytetowo.
Realizacja tych planów działania i modernizacja istniejącej infrastruktury są wspierane za pośrednictwem programu na rzecz bezpiecznego i zrównoważonego transportu. Program ten, którego budżet wynosi 80 mln EUR, został przyjęty przez radę operacyjną ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich w czerwcu 2023 r. Środki te służą finansowaniu inteligentnych i zrównoważonych rozwiązań w zakresie mobilności za pośrednictwem dekarbonizacji i cyfryzacji.
Po tym jak w okresie pandemii COVID-19 skutecznie wprowadzono uprzywilejowane korytarze, między Bałkanami Zachodnimi a państwami UE powstają, jako środki ułatwiające transport, podobne korytarze – zielone i niebieskie (na przejściach morskich). Obecnie realizowane są projekty pilotażowe z Grecją, Włochami i Chorwacją; negocjuje się korytarze na granicy serbsko-węgierskiej.
W ramach wniosku dotyczącego zmiany rozporządzenia w sprawie transeuropejskiej sieci transportowej (TEN-T) utworzono korytarz dla Bałkanów Zachodnich, który został włączony do sieci kompleksowej, a częściowo do sieci bazowej. Świadczy to o zaangażowaniu UE w zapewnienie konektywności w regionie, który jest postrzegany jako integralna część sieci transportowej UE.
Jeśli chodzi o pomoc finansową w ramach Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich na rzecz zrównoważonego transportu, w oparciu o ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich zatwierdzono dotychczas kwotę 1,74 mld EUR i rozdysponowano ją w ramach dwustronnych i wielokrajowych programów IPA. Oczekuje się, że przyczyni się to do pozyskania dodatkowej kwoty 5,7 mld EUR z innych źródeł.
Projekty sztandarowe dotyczące przejścia na czystą energię i konektywności koncentrują się na inwestycjach w odnawialne źródła energii, inicjatywie „Fala renowacji” oraz ułatwianiu odejścia od węgla. Wspierane są również bezpieczeństwo energetyczne i dywersyfikacja dostaw.
W październiku 2022 r. Komisja ogłosiła pakiet wsparcia energetycznego dla regionu o wartości 1 mld EUR. Połowa tej kwoty przeznaczona jest na ukierunkowane wsparcie słabszych grup społecznych i przedsiębiorstw, zaś druga połowa – na przyspieszenie transformacji energetycznej, zwłaszcza za pośrednictwem inwestycji w środki służące efektywności energetycznej, dywersyfikację dostaw i wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych. Większość wsparcia bezpośredniego wypłacono na początku 2023 r., natomiast w dalszym ciągu tego roku określane są priorytety i przyjmowane inwestycje.
Rada operacyjna ds. ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich przyjęła dotychczas 18 projektów inwestycyjnych w ramach Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich. Projekty te dotyczą budowy elektrowni słonecznych/fotowoltaicznych (np. w Albanii, Kosowie i Macedonii Północnej), farm wiatrowych (np. w Serbii), modernizacji elektrowni wodnych (np. w Albanii, Bośni i Hercegowinie, Macedonii Północnej i Serbii), sieci przesyłu energii elektrycznej (np. transbałkański korytarz elektroenergetyczny) oraz efektywności energetycznej. UE wspiera również i finansuje inwestycje w gazowe połączenia międzysystemowe, co pozwoli zapewnić lepszą dywersyfikację źródeł energii.
Aby promować energię ze źródeł odnawialnych i efektywność energetyczną oraz wspierać postępy w renowacji budynków publicznych i prywatnych, Komisja zasiliła regionalny program efektywności energetycznej kwotą 100 mln EUR w drodze porozumienia o przyznaniu wkładu, które zawarto w grudniu 2022 r. W kwietniu 2022 r. rada operacyjna ds. ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich pozytywnie zaopiniowała decyzję o przeznaczeniu środków finansowych w wysokości 45 mln EUR na specjalny instrument gwarancyjny dla projektów związanych głównie z efektywnością energetyczną i odnawialnymi źródłami energii. Finansowanie to jest obecnie przedmiotem negocjacji.
W grudniu 2022 r. Bałkany Zachodnie przyjęły cele w zakresie energii i klimatu na 2030 r. zgodnie z Traktatem o Wspólnocie Energetycznej. Na tej podstawie opracowują one obecnie swoje krajowe plany w obszarze energii i klimatu, w których określa się kroki zmierzające do osiągnięcia wspomnianych celów. Komisja i Wspólnota Energetyczna współpracują również z Bałkanami Zachodnimi – w ramach procesu akcesyjnego – nad opracowaniem regionalnego systemu handlu emisjami.
Odejście od węgla w regionie, którego większa część jest w dużym stopniu zależna od paliw kopalnych, będzie poważnym wyzwaniem społeczno-gospodarczym. Komisja wspiera zatem platformę współpracy dla regionów górniczych w okresie transformacji w regionie Bałkanów Zachodnich i w Ukrainie, która to platforma jest odzwierciedleniem podobnej inicjatywy UE. Przeprowadzono już szereg dwustronnych wymian z regionami UE i planowane są kolejne.
Jeśli chodzi o pomoc finansową w ramach Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich na rzecz czystej energii, w oparciu o ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich przyjęto dotychczas kwotę 617 mln EUR i rozdysponowano ją w ramach dwustronnych i wielokrajowych programów IPA. Oczekuje się, że przyczyni się to do pozyskania dodatkowej kwoty 1,3 mld EUR z innych źródeł.
Ponadto rada operacyjna ds. ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich wydała pozytywną opinię w sprawie udzielenia sześciu gwarancji otwartego dostępu, które mają wygenerować znaczne inwestycje w obszarze infrastruktury energetycznej, efektywności energetycznej i transformacji. Obecnie trwają negocjacje w sprawie kontraktów.
Priorytety określone w Planie gospodarczo-inwestycyjnym dla Bałkanów Zachodnich są uzupełnieniem wysiłków podejmowanych w obszarze środowiska i zmiany klimatu. Wspólnie przyczyniają się one do realizacji Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich, przyjętego wraz z Planem gospodarczo-inwestycyjnym dla Bałkanów Zachodnich i zatwierdzonego przez przywódców Bałkanów Zachodnich w listopadzie 2020 r. na podstawie deklaracji z Sofii. Pięciofilarowy program opiera na reformach regulacyjnych i inwestycjach w regionie celem dostosowania ich do ambitnych założeń Europejskiego Zielonego Ładu, w szczególności w obszarach transformacji energetycznej, zapobiegania zanieczyszczeniom, gospodarki o obiegu zamkniętym, ochrony różnorodności biologicznej i zrównoważonej produkcji żywności. Wdrażanie programu promuje się w ramach sztandarowych projektów Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich, które związane są ze zrównoważonym transportem, transformacją energetyczną oraz gospodarowaniem odpadami i ściekami.
W regionie realizowany jest szczegółowy plan działania dotyczący tego programu, zatwierdzony przez przywódców na szczycie w Brdzie w październiku 2021 r. Kluczową rolę w koordynowaniu inicjatyw regionalnych w ramach Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich odgrywa Rada Współpracy Regionalnej; Komisja ustanowiła natomiast z Austriacką Agencją Środowiska regionalny program EU4Green o wartości 11 mln EUR, który ma pomóc każdemu partnerowi w regionie w opracowaniu własnych strategii i reform.
Wspierane przez UE inwestycje na rzecz Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich są uzupełnieniem wspomnianych wcześniej projektów w dziedzinie energii oraz transportu i koncentrują się na gospodarowaniu odpadami i ściekami, gospodarce o obiegu zamkniętym, ochronie środowiska i zrównoważonym rolnictwie. Do tej pory rada operacyjna ds. ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich oraz Komisja zatwierdziły, w ramach inicjatywy przewodniej nr 7, finansowanie siedmiu projektów inwestycyjnych w zakresie gospodarki wodnej i ściekowej we wszystkich sześciu krajach partnerskich (w tym w stolicach: Podgoricy, Skopje, Belgradzie i Sarajewie) oraz trzech programów wspierających gospodarowanie odpadami (w Albanii, Macedonii Północnej i Serbii). Przygotowano również liczne dwustronne programy dotyczące różnorodności biologicznej i ochrony środowiska na określonych obszarach (np. na obszarze jeziora Prespa). Przyjęto również regionalny program zwalczania zanieczyszczeń w miastach, w ramach którego wspierane jest Porozumienie Burmistrzów w sprawie Klimatu i Energii. W ramach porozumienia udziela się pomocy miastom, które opracowują plany i wdrażają projekty pilotażowe w tym obszarze.
Zielona transformacja w sektorze rolno-spożywczym odbywa się w dużej części za pośrednictwem Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej w zakresie rozwoju obszarów wiejskich (IPARD). Do tej pory na wsparcie modernizacji zrównoważonej produkcji żywności przeznaczono kwotę 152 mln EUR w ramach planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich.
Jeśli chodzi o pomoc finansową w ramach Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich na rzecz ochrony środowiska i walki ze zmianą klimatu, w oparciu o ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich przyjęto dotychczas kwotę 633 mln EUR i rozdysponowano ją w ramach dwustronnych i wielokrajowych programów IPA i IPARD. Oczekuje się, że przyczyni się to do pozyskania dodatkowej kwoty 685 mln EUR z innych źródeł.
Co więcej, rada operacyjna ds. ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich wydała pozytywną opinię w sprawie udzielenia czterech gwarancji otwartego dostępu związanych z transformacją ekologiczną, ukierunkowanych na zrównoważoną transformację miast, pochłaniacze dwutlenku węgla i zielone obligacje. Przygotowywane są umowy z myślą o podpisaniu w 2023 r.
Plan gospodarczo-inwestycyjny dla Bałkanów Zachodnich wspiera transformację cyfrową w regionie, za pośrednictwem pomocy technicznej i inwestycji. Koncentruje się on na reformach regulacyjnych sprzyjających rozwojowi rynku usług cyfrowych oraz na promowaniu inwestycji w innowacyjne rozwiązania cyfrowe i infrastrukturę cyfrową. Do tej pory zatwierdzono – zgodnie z ramami inwestycyjnymi dla Bałkanów Zachodnich – dwa projekty dotyczące sieci szerokopasmowych w Serbii i laboratoriów ICT w Albanii.
Jeśli chodzi o reformę ram prawnych, Komisja co roku prowadzi z krajami w regionie dialog regulacyjny na temat polityki cyfrowej i wspiera organizowanie w regionie Bałkanów Zachodnich regularnych szczytów cyfrowych wysokiego szczebla. Podczas zorganizowanego w dniu 30 czerwca 2023 r. dialogu Albania, Czarnogóra, Macedonia Północna i Serbia podpisały układy o stowarzyszeniu z programem „Cyfrowa Europa” (DIGITAL). Stowarzyszenie z DIGITAL pozwoli tym krajom na uczestnictwo w sieci europejskich centrów innowacji cyfrowych wspierających przedsiębiorstwa i sektor publiczny w transformacji ekologicznej i cyfrowej. W 2022 r. sześć państw podpisało deklarację dotyczącą przyszłości internetu, w której określono wizję i zasady internetu zaufania. Region Bałkanów Zachodnich jest również w pełni zaangażowany w prace Organu Europejskich Regulatorów Łączności Elektronicznej.
Komisja odegrała wraz z Radą Współpracy Regionalnej zasadniczą rolę w zawarciu regionalnej umowy roamingowej, na podstawie której w dniu 1 lipca 2021 r. wprowadzono w regionie zasadę korzystania z telefonu za granicą tak jak w kraju. Pierwsze dobrowolne obniżenie opłat za transmisję danych w roamingu przez najważniejszych operatorów z UE i Bałkanów Zachodnich weszło w życie 1 października 2023 r. Operatorzy uzgodnili również strategię dalszych obniżek w nadchodzących latach, aby do 2028 r. zbliżyć ceny do systemu funkcjonującego według zasady korzystania z telefonu za granicą tak jak w kraju.
Jednocześnie UE promuje rozwój nowych rozwiązań cyfrowych w różnych sektorach gospodarki Bałkanów Zachodnich, w tym w sektorze transportu, energii, logistyki, administracji i handlu. Ważną inicjatywą promującą takie rozwiązania jest coroczny Balkathon, podczas którego nagradzane są innowacyjne projekty dotyczące transformacji cyfrowej.
Przygotowywany jest regionalny program EU4Digital o budżecie wynoszącym 15 mln EUR. Wdrożenie programu ma potrwać 3 lata. Założeniem programu jest uzupełnienie trwających prac w ramach wspólnego rynku regionalnego – regionalnego obszaru cyfrowego, którym przyświecają cele agendy cyfrowej dla Bałkanów Zachodnich.
Ważnym elementem Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich jest niezmiennie cyberbezpieczeństwo. Zakończono ocenę potrzeb w zakresie cyberbezpieczeństwa w regionie, a obecnie w ramach instrumentu pomocy technicznej i w drodze wymiany informacji (TAIEX) organizuje się szereg wydarzeń dotyczących pomocy technicznej. Ich celem jest przygotowanie się na cyberincydenty.
Jeśli chodzi o pomoc finansową w ramach Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich na rzecz transformacji cyfrowej, w oparciu o ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich przyjęto dotychczas kwotę przekraczającą 50 mln EUR i rozdysponowano ją w ramach dwustronnych i wielokrajowych programów IPA. Oczekuje się, że przyczyni się to do pozyskania dodatkowej kwoty 240 mln EUR z innych źródeł.
Co więcej rada operacyjna ds. ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich zatwierdziła zapewnienie jednej gwarancji otwartego dostępu w następującym obszarze: platforma transformacji cyfrowej.
Wspieranie sektora prywatnego koncentruje się na ukierunkowanym finansowaniu za pośrednictwem specjalnych instrumentów gwarancyjnych dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP), tak aby mogły one rozpoczynać działalność, wprowadzać innowacje i zwiększać konkurencyjność. Podobne wsparcie otrzymują również przedsiębiorstwa rolne w ramach IPARD.
Należy stworzyć odpowiednie warunki dla rozwoju i wzrostu sektora prywatnego, w szczególności dla mikroprzedsiębiorstw oraz dla małych i średnich przedsiębiorstw (MMŚP). Kwestia ta jest centralnym elementem dialogu na temat polityki gospodarczej prowadzonego co roku z partnerami z Bałkanów Zachodnich w ramach programów reform gospodarczych oraz wynikających z tego zaleceń dotyczących polityki gospodarczej, dostosowanych do priorytetów Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich.
Wsparcie na rzecz sektora prywatnego, w szczególności ukierunkowane na wspieranie innowacji i wzmocnienie dwojakiej transformacji – ekologicznej i cyfrowej, jest obecnie realizowane za pośrednictwem sześciu specjalnych programów łączonych sektora prywatnego: zielone MŚP, program klimatyczny, zielone finansowanie na rzecz włączenia społecznego, zrównoważony dostęp do finansowania dla przedsiębiorczości, program cyfrowy i program ekologia na rzecz wzrostu gospodarczego, promowanie zielonych kredytów.
Komisja wspiera ponadto działalność Forum Inwestycyjnego Izb Przemysłowo-Handlowych WB6 w celu promowania interesów gospodarczych regionu w obrębie Bałkanów Zachodnich i poza nimi. W szczególności Komisja finansuje nowy regionalny program rozwoju dostawców, którego celem jest ułatwienie tworzenia powiązań/szans dla krajowych dostawców.
Komisja uruchomiła także szereg inicjatyw w ramach gwarancji dla Bałkanów Zachodnich. Jest to element szerszego EFZR+. W tym kontekście przewidziano utworzenie 10 systemów gwarancji w celu zapewnienia ogólnego finansowania wzrostu na rzecz MŚP oraz mechanizmu podziału ryzyka w rolnictwie, jak również wspieranie wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu i dwojakiej transformacji. Obecnie trwa zawieranie umów.
Jeśli chodzi o pomoc finansową w ramach Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich na rzecz rozwoju sektora prywatnego, w oparciu o ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich zatwierdzono dotychczas kwotę 341 mln EUR i rozdysponowano ją w ramach dwustronnych i wielokrajowych programów IPA. Oczekuje się, że przyczyni się to do pozyskania dodatkowej kwoty 2,1 mld EUR z innych źródeł.
Szóstym obszarem priorytetowym wspieranym w ramach Planu gospodarczego i inwestycyjnego jest rozwój kapitału ludzkiego i innowacji, w tym sektory młodzieży, edukacji i wprowadzania innowacji. W lipcu 2021 r. ministrowie regionu przyjęli deklarację zobowiązującą ich kraje do przestrzegania zasad Europejskiego filaru praw socjalnych oraz do wdrożenia inicjatywy przewodniej dotyczącej gwarancji dla młodzieży w ramach inicjatywy przewodniej Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich. Na szczycie UE-Bałkany Zachodnie w październiku 2021 r. zainicjowano kompleksowy program na rzecz innowacji, badań naukowych, edukacji, kultury, młodzieży i sportu (plan innowacji).
Gwarancja dla młodzieży jest programem aktywizacji, który ma zapewnić, aby młodzi ludzie z Bałkanów Zachodnich otrzymali – w określonym czasie od uzyskania statusu osoby bezrobotnej lub zakończenia kształcenia formalnego – dobrej jakości ofertę zatrudnienia, dalszego kształcenia, przygotowania zawodowego lub szkolenia. Program ten wymaga reform i budowania zdolności w obszarze edukacji i szkolenia zawodowego, w sektorze zatrudnienia, służb pracy i ochrony socjalnej. Wszyscy partnerzy z Bałkanów Zachodnich, z wyjątkiem Bośni i Hercegowiny (gdzie trwają prace), przyjęli krajowe plany wdrażania gwarancji dla młodzieży i ustanowili mechanizmy koordynacji. W niektórych krajach rozpoczęto już prace pilotażowe.
Od końca 2022 r. Bałkany Zachodnie mają dostęp do unijnego instrumentu wzajemnej pomocy eksperckiej SOCIEUX+. Instrument skupia się na kwestiach zatrudnienia, pracy i ochrony socjalnej oraz zapewnia krótkoterminową pomoc krajowym i lokalnym instytucjom krajów partnerskich działającym w kwalifikujących się sektorach. Obecnie w regionie Bałkanów Zachodnich realizowanych jest 26 działań związanych głównie z ochroną socjalną oraz pracą i zatrudnieniem.
Za sprawą programu dla Bałkanów Zachodnich dotyczącego innowacji, badań naukowych, edukacji, kultury, młodzieży i sportu Bałkany Zachodnie nadal znajdują się na dobrej drodze do ściślejszej współpracy w tych obszarach polityki. Dzięki licznym wysiłkom w zakresie współpracy między państwami członkowskimi UE a partnerami z Bałkanów Zachodnich wzmocniono kluczowe obszary, takie jak wsparcie modernizacji systemów szkolnictwa wyższego, współpraca przemysłowa i inteligentna produkcja, wzmocnienie ekosystemów innowacji, szkolenie personelu medycznego, cyfryzacja i cyberbezpieczeństwo.
Głównym instrumentem realizacji programu innowacji jest program „Horyzont Europa”, w którym uczestniczy obecnie wszystkich sześciu partnerów z Bałkanów Zachodnich. Region ma również dostęp do narzędzia wspierania polityki RTD i zwiększył swoje zaangażowanie w inicjatywy badawcze UE, takie jak europejska współpraca naukowo-techniczna i Eureka. Macedonia Północna i Serbia są stowarzyszone z programem Erasmus+, natomiast pozostałych czterech partnerów korzysta ze wsparcia międzynarodowego wymiaru programu Erasmus+. Od 2023 r. inicjatywa dotycząca europejskich szkół wyższych Erasmus+ jest dostępna dla wszystkich instytucji szkolnictwa wyższego z Bałkanów Zachodnich, które mogą w niej uczestniczyć jako pełnoprawni partnerzy. Europejskie szkoły wyższe to transnarodowe sojusze instytucji szkolnictwa wyższego, które rozwijają długoterminową współpracę strukturalną i strategiczną, tworzą uniwersytety przyszłości oraz promują europejskie wartości i europejską tożsamość. Partnerzy z Bałkanów Zachodnich w pełni angażują się w inicjatywy UE w dziedzinie kultury, w tym w program „Kreatywna Europa” oraz inicjatywę nowy europejski Bauhaus. Inicjatywa ta promuje innowacje, zrównoważony rozwój, włączenie społeczne i estetykę w projektach infrastrukturalnych i innych projektach, a ponadto jest szczególnie związana z wdrażaniem Zielonego programu działań.
Wsparcie UE w tym obszarze obejmuje również ścisłą współpracę z Bałkanami Zachodnimi w sektorze zdrowia. Region jest nadal związany z pracami Komitetu ds. Bezpieczeństwa Zdrowia UE i Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób oraz ma dostęp do wspólnych zamówień na środki medyczne. UE finansuje projekt w obszarze odporności na kryzysy w sektorze opieki zdrowotnej w regionie Bałkanów Zachodnich oraz projekt inwestycyjny mający na celu rozbudowę uniwersyteckiego szpitala dziecięcego w Belgradzie.
Jeśli chodzi o pomoc finansową w ramach Planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich na rzecz rozwoju kapitału ludzkiego w oparciu o ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich zatwierdzono dotychczas kwotę 368 mln EUR i rozdysponowano ją w ramach dwustronnych i wielokrajowych programów IPA. Oczekuje się, że przyczyni się to do pozyskania dodatkowej kwoty 477 mln EUR z innych źródeł.
Podstawę sześciu priorytetów Planu gospodarczo-inwestycyjnego Bałkanów Zachodnich tworzy – a ich wpływ wzmacnia – zobowiązanie regionu (i wsparcie UE) do ustanowienia wspólnego rynku regionalnego na Bałkanach Zachodnich opartego na czterech swobodach przepływu. Ważnym przełomem pod koniec 2022 r. było zawarcie trzech porozumień dotyczących swobodnego przepływu osób w regionie. Skuteczne wdrożenie tych porozumień ułatwi podróżowanie i uznawanie kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym i niektórych kwalifikacji zawodowych. UE wspiera rozwój wspólnego rynku za pośrednictwem Rady Współpracy Regionalnej oraz CEFTA.
I wreszcie, powodzenie planu gospodarczo-inwestycyjnego zależy również od tego, czy wszyscy partnerzy zaangażują się we wprowadzanie najlepszych praktyk w zakresie praworządności, zarządzania finansami publicznymi i inwestycjami oraz we wspieranie profesjonalnej i skutecznej administracji publicznej.
Załącznik 3 Realizacja planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego – przegląd informacji dotyczących Ukrainy, Mołdawii i Gruzji
W 2021 r. UE wraz z pięcioma krajami należącymi do Partnerstwa Wschodniego uruchomiła plan gospodarczy i inwestycyjny Partnerstwa Wschodniego. Celem planu jest wspieranie odbudowy gospodarczej po dwóch latach kryzysu w obszarze zdrowia, który miał szkodliwe skutki z punktu widzenia społeczeństwa i gospodarki. Plan zmierza również do osiągnięcia transformacji ekologicznej i cyfrowej niezbędnej do zbudowania innowacyjnych, zrównoważonych środowiskowo, sprzyjających włączeniu społecznemu i odpornych gospodarek.
Od samego początku niesprowokowanej wojny napastniczej Rosji przeciwko Ukrainie plan gospodarczy i inwestycyjny Partnerstwa Wschodniego nabrał całkowicie nowego znaczenia społeczno-gospodarczego i politycznego. Stał się on integralnym elementem odpowiedzi UE na skutki wojny w Ukrainie, zagwarantował bowiem płynność i uruchomił inwestycje, które zapewniły gospodarce Ukrainy, a także Mołdawii, możliwość przetrwania. Plan gospodarczy i inwestycyjny Partnerstwa Wschodniego wpisuje się również w strategię wsparcia UE na rzecz integracji tych dwóch krajów, a także Gruzji, z unijną gospodarką i rynkami energetycznymi, cyfrowymi i transportowymi. Jest kluczowym mechanizmem służącym ułatwieniu ich starań akcesyjnych i czerpaniu korzyści płynących z integracji europejskiej.
Założeniem planu jest uruchomienie inwestycji w regionie o wartości sięgającej 17 mld EUR w latach 2021–2027 dzięki wykorzystaniu efektu mnożnikowego dotacji i gwarancji UE w wysokości 2,3 mld EUR. W skład planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego wchodzą także wspomagające środki z zakresu polityki i wsparcie techniczne.
Do września 2023 r. uruchomiono łączną kwotę 6,2 mld EUR w formie dotacji dwustronnych i regionalnych, działań łączonych i gwarancji wspierających priorytety planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego w Ukrainie, Mołdawii i Gruzji. 3,5 mld EUR z tej kwoty przeznaczono na wsparcie realizacji projektów sztandarowych w poszczególnych krajach. Liczba inwestycji uruchomionych dotychczas w ramach planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego stanowi 40 % docelowej kwoty inwestycji, które mają zostać uruchomione, tj. 17 mld EUR. W pierwszej połowie 2023 r. inwestycje uruchomione w ramach planu dynamicznie się rozwijały. Oczekuje się, że wraz z zawarciem nowych umów gwarancyjnych z partnerskimi instytucjami finansowymi w ramach instrumentu EFZR+ realizacja planu przyspieszy jeszcze bardziej.
Zrównoważony transport
Od czasu utworzenia Partnerstwa Wschodniego w 2009 r. jednym z kluczowych priorytetów w regionie są zrównoważone połączenia transportowe. W grudniu 2021 r. UE i jej wschodni partnerzy ponowili swoje zobowiązanie do wzmocnienia podstawowych połączeń transportowych, ze szczególnym uwzględnieniem rozszerzonej orientacyjnej sieci bazowej TEN-T, w tym połączeń przez Morze Czarne. Z udoskonaleniem kluczowych połączeń lotniczych, drogowych, kolejowych, morskich i śródlądowych wiąże się ogromny potencjał w zakresie stymulowania zrównoważonego rozwoju gospodarczego, integracji rynku oraz handlu transgranicznego w obrębie regionu, a także między państwami regionu a UE. Od 2021 r. uruchomiono kwotę 1,2 mld EUR na wsparcie połączeń transportowych.
W Ukrainie i Mołdawii UE wywiązuje się ze swojego zobowiązania do wspierania realizacji inicjatywy dotyczącej korytarzy solidarnościowych między UE a Ukrainą. Korytarze solidarnościowe to priorytetowe osie transportowe łączące Ukrainę i Mołdawię z UE. Są one główną drogą, którą odbywa się handel podstawowymi towarami z i do Ukrainy, a tym samym siłą napędową gospodarki tego kraju. Komisja współpracuje z państwami członkowskimi UE, Ukrainą, Mołdawią, partnerami międzynarodowymi i przedsiębiorstwami, a także z przewoźnikami, dążąc do rozszerzenia i poprawy funkcjonowania korytarzy solidarnościowych. Komisja koncentruje się na ograniczeniu kosztów transportu i logistyki wzdłuż korytarzy solidarnościowych poprzez usprawnienie procedur, modernizację infrastruktury i pełne wykorzystanie potencjału wszystkich tras. W tym kontekście w ramach instrumentu „Łącząc Europę” przewidziano – przy wsparciu UE o całkowitej wartości niemal 250 mln EUR – dziewięć projektów, które przyczynią się do modernizacji kolejowych i drogowych przejść granicznych między sąsiadującymi państwami członkowskimi UE (Węgry, Polska, Rumunia i Słowacja) a Ukrainą i Mołdawią.
W 2022 r. Komisja współpracowała z władzami Mołdawii, Europejskim Bankiem Odbudowy i Rozwoju (EBOR) oraz Europejskim Bankiem Inwestycyjnym (EBI) w celu wsparcia rekonstrukcji osi kolejowej północ-południe. Głównym celem tego przedsięwzięcia jest poprawa przepustowości mołdawskiej sieci kolejowej, która obejmuje około 128 km korytarza Vălcineț-Ocnița-Ungheni-Chișinău-Căinari, zwłaszcza pod względem norm dotyczących wagi oraz prędkości przejazdu. Jest ono uzupełnieniem krótkoterminowych inwestycji mających na celu szybką modernizację głównego drogowego przejścia granicznego między Ukrainą a Słowacją oraz zakup sprzętu (np. skanerów i generatorów) na potrzeby priorytetowych przejść granicznych między Ukrainą a państwami członkowskimi UE. Komisja uruchomiła 20 mln EUR w formie dotacji za pośrednictwem instrumentu polityki zagranicznej, a także pożyczkę w wysokości 12 mln EUR udzieloną przez EBOR.
W Gruzji nadal realizowane były inwestycje UE i EBI, które dotyczyły autostrady wschód-zachód i które koncentrowały się na „czarnych punktach”, czyli na odcinkach dróg o szczególnie wysokiej liczbie wypadków drogowych i ofiar śmiertelnych. UE i EBI będą nadal wspierać rozwój tego kluczowego korytarza, przeznaczając na ten cel łączną kwotę 446 mln EUR (w tym 16,8 mln EUR w formie dotacji). W ramach wsparcia inicjatywy przewodniej nr 2 w Gruzji UE rozpoczęła również kompleksowe studium wykonalności, aby przeanalizować komercyjną rentowność dodatkowych linii promowych/dowozowych, które łączą Gruzję z Bułgarią przez Morze Czarne.
W listopadzie 2022 r. Ukraina, Mołdawia i Gruzja zostały przyjęte w roli uczestników–obserwatorów do organów Wspólnoty Transportowej. Przyniesie to tym krajom wymierne korzyści pod względem wdrażania odpowiedniego dorobku prawnego UE w obszarze transportu oraz rozwoju orientacyjnej sieci TEN-T na ich terytorium, jak również pod względem wymiany dobrych praktyk z regionalnymi partnerami z Bałkanów Zachodnich i państwami członkowskimi UE. Stały Sekretariat ustanowiony na mocy Traktatu o Wspólnocie Transportowej rozpoczął już współpracę z uczestnikami–obserwatorami na różnych poziomach, aby wprowadzić ich w prace Wspólnoty Transportowej, zaangażować w działalność komitetów technicznych Traktatu o Wspólnocie Transportowej oraz rozpocząć prace nad niektórymi głównymi założeniami traktatu (takimi jak plany działania dotyczące transportu kolejowego, drogowego, bezpieczeństwa ruchu drogowego, ułatwień transportowych, transportu wodnego i multimodalności).
Mołdawia i Ukraina zostały włączone do instrumentu „Łącząc Europę” odpowiednio w maju i czerwcu 2023 r. Dzięki temu współpraca w sektorze transportu powinna się zacieśnić, a wdrażanie rozszerzonej sieci TEN-T powinno zyskać niezbędne wsparcie.
Ułatwienie dostępu MŚP do finansowania
Od czasu uruchomienia planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego UE aktywnie wspiera wysiłki swoich wschodnich partnerów na rzecz odbudowy ich gospodarek po dwóch bardzo trudnych latach, w których wprowadzono lockdown i odnotowano zakłócenia w handlu spowodowane pandemią COVID-19. UE zwróciła szczególną uwagę na zaspokojenie potrzeb finansowych MMŚP, uruchamiając kwotę 1,5 mld EUR za pośrednictwem linii kredytowych i usług doradztwa dla przedsiębiorstw. Ma to pomóc przedsiębiorstwom we wznowieniu działalności, odzyskaniu utraconych udziałów w rynku oraz przeprowadzeniu cyfryzacji i modernizacji ich działalności. Linie kredytowe wspierane przez UE oferują MMŚP lepsze warunki zaciągania pożyczek, w szczególności proponując dłuższe terminy zapadalności, wymogi dotyczące obniżonego zabezpieczenia, dostosowaną do potrzeb pomoc techniczną oraz zachęty inwestycyjne. UE we współpracy z BGK udzieliła Ukrainie gwarancji w wysokości 10 mln EUR, aby umożliwić ponowne udzielanie pożyczek na rzecz MŚP, które nie kwalifikowałyby się do nowego finansowania ze względu na ryzyko związane z trwającą wojną.
Ułatwienia w handlu
W październiku 2022 r. UE uruchomiła punkt informacji handlowej Partnerstwa Wschodniego, aby ułatwić przedsiębiorstwom dostęp do informacji związanych z handlem. Punkt informacji to portal internetowy z dostępem do szczegółowych informacji rynkowych (obowiązujące przepisy dotyczące wywozu i przywozu, środki taryfowe i pozataryfowe, cła, podatki, procedury itp.), statystyk handlowych i analitycznych informacji odnośnie do potencjału rynków krajowych UE i krajów Partnerstwa Wschodniego. W każdym kraju przeprowadzono badania środków pozataryfowych (regulacyjnych, proceduralnych) w celu określenia barier w handlu towarami i usługami oraz przedstawienia zaleceń umożliwiających ich wyeliminowanie.
Wdrażanie EU4Business: W 2022 r. i na początku 2023 r. kontynuowano projekt dotyczący nawiązywania kontaktów przez przedsiębiorstwa. Celem projektu jest promowanie stosunków handlowych i partnerstw biznesowych w krajach należących do Partnerstwa Wschodniego poprzez budowanie pomostów między MŚP a organizacjami wspierającymi przedsiębiorstwa w UE oraz ich odpowiednikami u partnerów wschodnich. Opracowano program mobilności, który pozwala na wymianę między MŚP a organizacjami wspierającymi przedsiębiorstwa w obu regionach.
Zrównoważona energia i dekarbonizacja gospodarek
Od czasu uruchomienia planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego poczyniono znaczne postępy w kluczowym obszarze, jakim jest zrównoważona energia. W całym regionie Partnerstwa Wschodniego uruchomiono już inwestycje o wartości 1,6 mld EUR.
W 2022 r. nadal udzielano Ukrainie, Mołdawii i Gruzji wsparcia, za pomocą programu EU4Energy, w budowaniu prawnych i regulacyjnych ram energetycznych. Program wspierał ponadto partnerów wschodnich w tworzeniu środowiska sprzyjającego rozwojowi energii ze źródeł odnawialnych i bardziej ekologicznych koszyków energetycznych. Program odegrał kluczową rolę we wspieraniu Ukrainy i Mołdawii w procesie postsynchronizacji europejskiej sieci operatorów systemów przesyłowych. W ramach programu udzielono ponadto wsparcia Ukrainie w trwającej odbudowie jej systemu energetycznego, przyczyniając się do bezpieczeństwa dostaw w regionie.
Kontynuowano współpracę z Międzynarodową Agencją Energii Odnawialnej (IRENA). Celem było określenie uwarunkowań i barier utrudniających rozwój i integrację odnawialnych źródeł energii w krajach Partnerstwa Wschodniego.
Wspierana przez UE inicjatywa przewodnia Funduszu na rzecz Efektywności Energetycznej (kwota 104 mln EUR pokryta przez UE) była nadal realizowana w Ukrainie: pomyślnie wdrażano jej program inwestycji w efektywność energetyczną w budynkach wielomieszkaniowych. Do końca marca 2023 r. Fundusz na rzecz Efektywności Energetycznej objął swoim zasięgiem niemal 80 000 gospodarstw domowych, a w całości lub częściowo ukończono 261 projektów w budynkach wielomieszkaniowych (ponad 80 % projektów dotyczyło gruntownych renowacji). W 2022 r. w ramach Funduszu na rzecz Efektywności Energetycznej wprowadzono nowy program odbudowy, który wspiera szybkie naprawy budynków mieszkalnych, których struktura nie została uszkodzona w wyniku wojny.
W ramach Wschodnioeuropejskiego Partnerstwa na rzecz Efektywności Energetycznej i Środowiska (E5P) UE współfinansowała kilka prowadzonych przez EBOR projektów dotyczących efektywności energetycznej i systemów ciepłowniczych w Ukrainie. Projekty dotyczące renowacji systemów ciepłowniczych obejmują Żytomierz, Tarnopol, Lwów, Łuck i Czerniowce, a ich łączny budżet to około 110 mln EUR oraz wkład EBOR w formie pożyczki w wysokości 48 mln EUR. Trwają projekty w zakresie efektywności energetycznej budynków użyteczności publicznej w Dnieprze. Budżet projektów opiewa na 39 mln EUR, w tym 20 mln EUR w formie pożyczki EBOR. W marcu 2023 r. EBI uruchomił nowy szeroko zakrojony program renowacji budynków użyteczności publicznej w Ukrainie (sięgający liczby 1 000 szpitali i szkół) z wykorzystaniem dotacji UE i programu E5P. W programie uwzględnione zostaną także aspekty niezwiązane z efektywnością energetyczną, np. schrony przeciwlotnicze, lepsze zabezpieczenie przeciwpożarowe i usprawnienie dostępu dla osób z niepełnosprawnościami. Ważny obszar prac, które rozpoczęto w 2022 r. i które nadal się toczą, obejmuje dwa finansowane przez UE programy pomocy w sytuacjach nadzwyczajnych. Dotyczą one zasobów mieszkaniowych dla osób wewnętrznie przesiedlonych.
Jeżeli chodzi o Mołdawię, w 2022 r. kraj ten podpisał program efektywności energetycznej (finansowany z dotacji w wysokości 15 mln EUR i dwóch pożyczek z EBOR i EBI o wartości 30 mln EUR). Jest to pierwsza ogólnokrajowa inicjatywa na rzecz efektywności energetycznej w Mołdawii. Główne kategorie budynków objętych programem to budynki użyteczności publicznej będące własnością państwa lub gmin. Łączną kwotę inwestycji szacuje się na około 94 mln EUR. Program efektywności energetycznej w budynkach użyteczności publicznej w Kiszyniowie, finansowany w ramach programu E5P, znajduje się na drugim etapie wdrażania. Jego celem jest odnowienie 119 takich budynków. Zakończono etap 1 programu dotyczącego systemu ciepłowniczego w Bielcach (łączny budżet 11 mln EUR, 7 mln EUR pożyczki EBOR) i rozpoczęto etap 2 (łączny budżet 18 mln EUR, 14 mln EUR pożyczki EBOR).
W kwietniu 2023 r. zakończono projekt partnerski realizowany w Gruzji wspólnie z Komisją Regulacji Energetyki przez konsorcjum kierowane przez Austrię i Niemcy. W projekcie znalazły się działania promujące rozwój rynku energii, w tym rolę, jaką krajowy organ regulacyjny ds. energii i wody odgrywa w kontekście regulacji rynku, a także integrację energii ze źródeł odnawialnych i efektywność energetyczną. W latach 2021–2022 Mołdawia otrzymała wsparcie UE w wysokości 135 mln EUR, które przeznaczono na pomoc najsłabszym grupom ludności w związku z rosnącymi kosztami energii oraz na wsparcie długoterminowej odbudowy społeczno-gospodarczej, bezpieczeństwa energetycznego i transformacji energetycznej tego kraju. Z Funduszu Wsparcia Energetycznego Ukrainy, zarządzanego przez Sekretariat Wspólnoty Energetycznej, któremu współprzewodniczyła Komisja Europejska, sfinansowano dostawę zaawansowanych urządzeń gazowych o wartości prawie 7,6 mln EUR z przeznaczeniem dla ukraińskiego operatora systemu przesyłowego gazu w celu odbudowy zniszczonych obiektów i obiektów na wyzwolonych terytoriach.
W Gruzji zrealizowano w ramach E5P projekt w zakresie efektywności energetycznej dla szkół w regionach górskich (dotacja w wysokości 2,6 mln EUR). Równoległy program w zakresie poprawy efektywności energetycznej budynków publicznych, wspierany w formie dotacji UE w wysokości 13 mln EUR, jest realizowany przez banki KfW i EBOR.
Zarządzane przez EBOR Centrum Finansowania i Transferu Technologii w związku ze Zmianą Klimatu – segment EU4Climate wspiera MŚP i spółki o średniej kapitalizacji w zmniejszaniu ich wpływu na środowisko, a także ich kosztów energii i wody, za pomocą innowacyjnych i technologii ekologicznych.
Realizowany obecnie program EU4Climate wspiera kraje partnerskie w udoskonaleniu strategii łagodzenia zmiany klimatu i przystosowywania się do niej oraz w przechodzeniu na gospodarkę niskoemisyjną i odporną na zmianę klimatu, zgodnie z porozumieniem paryskim. Uruchomiono nowy projekt z Europejską Agencją Środowiska jako partnerem wykonawczym, aby pomóc Gruzji, Mołdawii i Ukrainie w ustanowieniu skutecznego systemu zarządzania działaniami w obszarze klimatu.
Zarządzanie aktywami naturalnymi, klimat i środowisko
W 2022 r. inwestycje w gospodarkę o obiegu zamkniętym skorzystały z finansowania uwolnionego w ramach wsparcia MŚP. Towarzyszyło temu wsparcie regulacyjne i usługi doradcze dla przedsiębiorstw, świadczone przede wszystkim za pośrednictwem programu EU4Environment. W Ukrainie UE nadal wspierała tworzenie programów rozszerzonej odpowiedzialności producenta w odniesieniu do różnych strumieni odpadów. Ponadto sfinalizowano mapy odpadów przemysłowych dla regionów w Gruzji i Ukrainie. W Mołdawii zakończono wstępne oceny wykonalności dotyczące przekształcenia wolnej strefy ekonomicznej Vulcănești oraz parku przemysłowego Tracom w ekologiczne kompleksy przemysłowe. W Mołdawii zakończono również ocenę istniejących mechanizmów rozszerzonej odpowiedzialności producenta i przedstawiono zalecenia polityczne. Obejmowały one zalecenia dotyczące poprawy ram prawnych dotyczących wdrażania rozszerzonej odpowiedzialności producenta w kontekście zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego oraz zużytych baterii. Gruzja otrzymała wsparcie regulacyjne na aktualizację krajowej strategii w zakresie odpadów na lata 2016–2030 i opracowanie nowego krajowego planu gospodarowania odpadami na lata 2022–2026. Rząd przyjął te dokumenty w sierpniu 2022 r. Zawierają one zaktualizowane cele, kwestie związane z odpadami ulegającymi biodegradacji i niebezpiecznymi oraz wymogi dotyczące systemów rozszerzonej odpowiedzialności producenta.
Jeżeli chodzi o wsparcie doradcze, dzięki współpracy z Organizacją Rozwoju Przedsiębiorczości opracowano oceny i plany działania w zakresie ekoinnowacji dla pięciu MŚP reprezentujących sektor wina i odzieży w Mołdawii. Podobne wsparcie doradcze otrzymało osiem gruzińskich MŚP reprezentujących sektor rolny i sektor hotelarsko-gastronomiczny. Produkty trzech ukraińskich przedsiębiorstw ukierunkowanych na wywóz i pięciu gruzińskich przedsiębiorstw zorientowanych na wywóz są obecnie poddawane ocenie z zastosowaniem metody pomiaru śladu środowiskowego produktu.
Jeżeli chodzi o infrastrukturę wodną w Ukrainie, Mołdawii i Gruzji, brak jest inwestycji kapitałowych, działań konserwacyjnych i naprawczych. Celem planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego jest zatem dalsza poprawa zaopatrzenia w wodę i infrastruktury sanitarnej oraz pomoc w praktycznej realizacji planów gospodarowania wodami w dorzeczu. W Ukrainie, Mołdawii i Gruzji realizowanych jest szereg projektów inwestycyjnych przy wsparciu UE. Finansowanie UE pomogło, w kontekście rosyjskiej wojny napastniczej, 6,9 mln osób w Ukrainie w odzyskaniu dostępu do czystej wody. UE uruchomiła, we współpracy z licznymi międzynarodowymi instytucjami finansowymi (w tym z AFD, EBI, EBOR, KfW i NEFCO), środki finansowe na inwestycje w infrastrukturę wodną.
Aby zapewnić wsparcie techniczne dla reform i inwestycji w sektorze wodnym, na początku 2022 r. rozpoczęto wdrażanie programu EU4Environment – Woda i Dane; program ten przyniósł już pierwsze rezultaty. We wszystkich krajach partnerskich wznowiono proces krajowych dialogów politycznych dotyczących wody. W ramach programu w Gruzji rozpoczęto opracowywanie nowych planów gospodarowania wodami w dorzeczu, zaś w Ukrainie kontynuowano prace nad planem gospodarowania wodami w dorzeczu rzeki Dniepr. Na etapie początkowym znajduje się wsparcie na rzecz określenia inwestycji w sektorze leśnictwa, różnorodności biologicznej i ochrony przyrody. Jednak dzięki przystąpieniu do unijnego programu LIFE Ukraina i Mołdawia poczyniły postępy w tym obszarze.
Na etapie początkowym znajduje się wsparcie na rzecz określenia inwestycji w sektorze leśnictwa i obszarów chronionych.
Infrastruktura cyfrowa i usługi cyfrowe
Za pośrednictwem europejskiego planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego UE zobowiązała się do uruchomienia kwoty sięgającej 1,5 mld EUR w ramach inwestycji publicznych i prywatnych, aby wspierać transformację cyfrową regionu zgodnie ze standardami UE. W planie przewidziano również zestaw inicjatyw przewodnich, związanych z łącznością cyfrową, które zostały wspólnie z partnerami wschodnimi uznane za priorytety inwestycyjne. Projekty te stanowią wkład w bardziej kompleksową strategię Global Gateway.
Od czasu uruchomienia europejskiego planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego UE aktywnie współpracuje z europejskimi i międzynarodowymi instytucjami finansowymi, państwami członkowskimi UE oraz sektorem prywatnym, udzielając wsparcia na realizację projektów cyfrowych w regionie. Wsparcie to przewiduje wprowadzenie szybkiego i przystępnego cenowo internetu na obszarach wiejskich w Gruzji, a także przygotowanie podstaw do położenia podmorskiego kabla przecinającego Morze Czarne w celu ustanowienia łączności cyfrowej między UE a Gruzją i regionem Kaukazu Południowego. Zaangażowanie UE w te projekty ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia zgodności z unijnymi normami cyfrowymi, w szczególności w zakresie cyberbezpieczeństwa (unijny zestaw narzędzi na potrzeby cyberbezpieczeństwa sieci 5G) i otwartego dostępu do internetu.
W obszarze gospodarki cyfrowej zrealizowano – w ramach inicjatywy EU4Digital – dziewięć działań pilotażowych między państwami członkowskimi UE a Ukrainą, Mołdawią i Gruzją w zakresie handlu elektronicznego, elektronicznych systemów celnych oraz podpisu elektronicznego, co ma przyczynić się do poprawy dostępu do jednolitego rynku cyfrowego Unii Europejskiej. Komisja ułatwiła zawieranie dobrowolnych umów roamingowych między operatorami telekomunikacyjnymi w UE oraz w Ukrainie i Mołdawii, co przyniosło obywatelom i przedsiębiorstwom wymierne korzyści.
W Mołdawii i Gruzji opracowano krajowe strategie na rzecz sieci szerokopasmowych, aby ułatwić inwestycje w szybki i przystępny cenowo internet w regionie. Strategie te przewidują współinwestycje ze strony EBI i Banku Światowego w Gruzji o wartości 70 mln EUR z przeznaczeniem na rozwój sieci szerokopasmowych w społecznościach wiejskich. W ostatnich latach cena dołączalności międzynarodowej na potrzeby instytucji badawczych i edukacyjnych spadła o 70 %. Ponadto między UE a Mołdawią i Ukrainą utworzono dwie ultraszybkie autostrady cyfrowe (do 400 Gb/s), aby ułatwić współpracę w zakresie badań naukowych i innowacji, w tym uczestnictwo w programie „Horyzont Europa”.
Dodatkowe środki finansowe uruchomione od początku rosyjskiej agresji na Ukrainę przyczyniają się do wsparcia odpornej transformacji cyfrowej tego kraju, w tym interoperacyjności rejestrów, tożsamości elektronicznej zgodnej z normami UE i tworzenia zapasowych kopii danych. Wsparcie pomaga również dostosować ukraińskie ustawodawstwo do odpowiedniego dorobku prawnego UE w obszarze telekomunikacji i roamingu, tak aby kraj ten mógł przyłączyć się unijnego roamingu i korzystać z niego po cenach krajowych.
Zdrowie i systemy opieki zdrowotnej
Wspólny projekt UE i Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) związany z rozprowadzaniem szczepionek, realizowany w Mołdawii, zapewnił ministerstwu zdrowia i innym zainteresowanym stronom wsparcie techniczne w opracowywaniu planów świadczenia usług szczepień, krajowych planów awaryjnych w zakresie szczepień oraz oceny ryzyka w kontekście przyjmowania przez ten kraj uchodźców. Środki przeznaczono na zakup sprzętu wchodzącego w skład łańcucha chłodniczego oraz sprzętu informatycznego. Obejmował on komputery oraz sprzęt przeznaczony dla krajowych magazynów i 10 regionalnych magazynów szczepionek, a także 15 pojazdów na potrzeby wizyt kontrolnych realizowanych przez Krajową Agencję Zdrowia Publicznego. UE wspierała kampanie informacyjne w 10 z 37 powiatów o najniższym wskaźniku wyszczepienia.
W Gruzji zapewniono ukierunkowaną pomoc techniczną w celu opracowania protokołu jakościowych badań kształtujących w zakresie uodporniania oraz zintegrowanego pakietu szkoleniowego dla pracowników służby zdrowia w zakresie rutynowych szczepień i szczepień przeciwko COVID-19. W ramach projektu UE i WHO dostarczono również sprzęt wchodzący w skład łańcucha chłodniczego w celu wzmocnienia infrastruktury przechowywania szczepionek na szczeblu krajowym i powiatowym.
Kapitał ludzki
Wspieranie reformy edukacji, w tym kształcenia podstawowego, wyższego i zawodowego, szkolenia zawodowego i uczenia się przez całe życie to jedna z najważniejszych kwestii, na których skupia się plan gospodarczy i inwestycyjny Partnerstwa Wschodniego. Centralne elementy wsparcia planu gospodarczego i inwestycyjnego Partnerstwa Wschodniego, które przeznaczone są na rozwój kapitału ludzkiego, to umożliwianie wymiany młodzieży i studentów (np. za pośrednictwem programu Erasmus+) oraz większe inwestycje w zdolności badawcze.
Jeśli chodzi o wymianę studencką, w 2022 r. na uczelniach w UE studiowało 3 507 studentów z Ukrainy, Mołdawii i Gruzji, zaś 429 studentów studiowało na uczelniach w jednym z trzech wymienionych krajów. Łącznie 2 504 pracowników akademickich przebywało na innej europejskiej uczelni, zaś 1 864 pracowników akademickich przebywało na uczelniach w jednym z trzech wymienionych krajów.
UE już od długiego czasu wspiera sektor edukacji w Ukrainie. Wsparcie to można zasadniczo podzielić na cztery obszary: wsparcie na rzecz szkolnictwa podstawowego/średniego oraz reforma „Nowa Ukraińska Szkoła” (2 mln EUR); wsparcie reform kształcenia i szkolenia zawodowego (16 mln EUR w formie pomocy technicznej oraz modernizacji (21 mln EUR); oraz wsparcie szkolnictwa wyższego poprzez dotacje dla uczelni, które przeniosły się w 2014 r. w następstwie rosyjskiej agresji na wschodzie Ukrainy (różne dotacje, 10 mln EUR).
Rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie doprowadziła do dostosowania istniejącego wsparcia i określenia dodatkowych priorytetów, aby umożliwić wsparcie w sytuacjach nadzwyczajnych (np. zapewnić generatory prądotwórcze dla szkół kształcenia i szkolenia zawodowego). Ponadto UE: (i) odnowiła placówki szkolne – 66 mln EUR w formie wsparcia budżetowego (w uzupełnieniu 34 mln EUR za pośrednictwem projektów zarządzanych przez Komisję Europejską); (ii) zleciła zakup autobusów szkolnych (14 mln EUR); oraz (iii) w ramach drugiego etapu programu „U-LEAD z Europą” – Local School Rehabilitation for Resilience – udostępniła 5 mln EUR na umożliwienie gminom dotkniętym wojną zwiększenia odporności w kontekście lokalnych usług publicznych, w szczególności edukacji, w celu złagodzenia lokalnych skutków rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie.
W 2022 r. UE przeznaczyła 12 mln EUR na wsparcie edukacji i zatrudnienia w Mołdawii, z czego 10 mln EUR przeznaczono na edukację w celu poprawy jakości i adekwatności edukacji oraz możliwości uczenia się przez całe życie dla wszystkich. Pozostała kwota 2 mln EUR miała na celu poprawę ram prawnych, polityk i zdolności w związku z zapewnianiem lepszego dostępu do rynku pracy i poprawą warunków pracy w kraju.
Celem realizowanego w Gruzji programu rozwoju umiejętności oraz dopasowania umiejętności do potrzeb rynku pracy (48,5 mln EUR) jest wspieranie doskonalenia umiejętności i dostosowania ich do potrzeb prywatnego sektora, poprzez podnoszenie jakości kształcenia i szkolenia zawodowego. W 2022 r. przeznaczono 7 mln EUR w ramach budżetu przewidzianego we wspomnianym programie na wsparcie. Szczególne postępy poczyniono dzięki wprowadzeniu nowej metodyki rozwoju kwalifikacji w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego w celu zbliżenia gruzińskiego systemu do standardów unijnych i międzynarodowych.
|
Wskaźniki
|
Opracowywane przez osoby trzecie wskaźniki dotyczące stanu demokracji, dobrych rządów i praworządności w krajach kandydujących i u potencjalnych kandydatów
|
|
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
|
Raport „Narody w czasie przemian 2023” – wyniki w zakresie demokracji, Freedom House
https://freedomhouse.org/countries/nations-transit/scores
|
Wynik ogółem: 46/100
(2022 r.: 46/100)
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Wynik ogółem: 37/100
(2022 r.: 38/100)
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Wynik ogółem: 38/100
(2022 r.: 38/100)
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Wynik ogółem: 48/100
(2022 r.: 47/100
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Wynik ogółem: 46/100
(2022 r.: 47/100
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Wynik ogółem: 46/100
(2022 r.: 46/100)
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Nie dotyczy
|
Wynik ogółem: 34/100
(2022 r.: 35/100
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Wynik ogółem: 36/100
(2022 r.: 35/100
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
Wynik ogółem: 39/100
(2022 r.: 39/100)
Status: Ustrój przejściowy lub hybrydowy
(2022 r.: Ustrój przejściowy lub hybrydowy)
|
|
Raport „Wolność na świecie 2023” – wyniki w zakresie wolności na świecie, Freedom House
https://freedomhouse.org/countries/freedom-world/scores
|
Wynik ogółem: 67/100
(2022 r.: 67/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: Częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 52/100
(2022 r.: 53/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: Częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 60/100
(2022 r.: 56/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: Częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 68/100
(2022 r.: 67/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: Częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 67/100
(2022 r.: 67/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 60/100
(2022 r.: 62/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 32/100
(2022 r.: 32/100)
Status: brak wolności
(2022 r.: brak wolności)
|
Wynik ogółem: 58/100
(2022 r.: 58/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 62/100
(2022 r.: 62/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: częściowo wolny)
|
Wynik ogółem: 50/100
(2022 r.: 61/100)
Status: częściowo wolny
(2022 r.: częściowo wolny)
|
|
Wskaźnik demokracji w 2022 r., The Economist Intelligence Unit
https://www.eiu.com/n/campaigns/democracy-index-2022/
|
Wynik ogólny: 6,41/10
(2021 r.: 6,11/10)
Stopień: 64/167
(2021 r.: 68/167)
Typ ustroju: demokracja wadliwa
(2021 r.: demokracja wadliwa)
|
Wynik ogólny: 5,00/10
(2021 r.: 5,04/10)
Stopień: 97/167
(2021 r.: 95/167)
Typ ustroju: ustrój hybrydowy
(2021 r.: ustrój hybrydowy)
|
Nie dotyczy
|
Wynik ogólny: 6,10/10
(2021 r.: 6,03/10)
Stopień: 72/167
(2021 r.: 73/167)
Typ ustroju: demokracja wadliwa
(2021 r.: demokracja wadliwa)
|
Wynik ogólny: 6,45/10
(2021 r.: 6,02/10)
Stopień: 61/167
(2021 r.: 74/167)
Typ ustroju: demokracja wadliwa
(2021 r.: demokracja wadliwa)
|
Wynik ogólny: 6,33/10
(2021 r.: 6,36/10)
Stopień: 68/167
(2021 r.: 63/167)
Typ ustroju: demokracja wadliwa
(2021 r.: demokracja wadliwa)
|
Wynik ogólny: 4,35/10
(2021 r.: 4,35/10)
Stopień: 103/167
(2021 r.: 103/167)
Typ ustroju: ustrój hybrydowy
(2021 r.: ustrój hybrydowy)
|
Wynik ogólny: 5,20/10
(2021 r.: 5,12/10)
Stopień: 90/167
(2021 r.: 91/167)
Typ ustroju: ustrój hybrydowy
(2021 r.: ustrój hybrydowy)
|
Wynik ogólny: 6,23/10
(2021 r.: 6,10/10)
Stopień: 69/167
(2021 r.: 69/167)
Typ ustroju: demokracja wadliwa
(2021 r.: demokracja wadliwa)
|
Wynik ogólny: 5,42/10
(2021 r.: 5,57/10)
Stopień: 87/167
(2021 r.: 86/167)
Typ ustroju: ustrój hybrydowy
(2021 r.: ustrój hybrydowy)
|
|
Światowy ranking wolności prasy 2023, Reporterzy bez Granic
https://rsf.org/en/index
|
Wynik ogółem: 57,86/100
(2022 r.: 56,41/100)
Pozycja: 96/180
(2022 r.: 103/180)
|
Wynik ogółem: 65,43/100
(2022 r.: 65,64/100)
Pozycja: 64/180
(2022 r.: 67/180)
|
Wynik ogółem: 68,38/100
(2022 r.: 67,00/100)
Pozycja: 56/180
(2022 r.: 61/180)
|
Wynik ogółem: 74,35/100
(2022 r.: 68,44/100)
Pozycja: 38/180
(2022 r.: 57/180)
|
Wynik ogółem: 74,28/100
(2022 r.: 66,54/100)
Pozycja: 39/180
(2022 r.: 63/180)
|
Wynik ogółem: 59,16/100
(2022 r.: 61,51/100)
Pozycja: 91/180
(2022 r.: 79/180)
|
Wynik ogółem: 33,97/100
(2022 r.: 41,25/100)
Pozycja: 165/180
(2022 r.: 149/180)
|
Wynik ogółem: 61,69/100
(2022 r.: 59,30/100)
Pozycja: 77/180
(2022 r.: 89/180)
|
Wynik ogółem: 77,62/100
(2022 r.: 73,47/100)
Pozycja: 28/180
(2022 r.: 40/180)
|
Wynik ogółem: 61,19/100
(2022 r.: 55,76/100)
Pozycja: 79/180
(2022 r.: 106/180)
|
|
Wskaźnik praworządności w 2022 r., World Justice Project
https://worldjusticeproject.org/rule-of-law-index/global/2022/
|
Wynik ogólny: 0,49/1
(2021 r.: 0,49/1)
Pozycja na świecie: 87/140
(2021 r.: 83/139)
|
Wynik ogólny: 0,52/1
(2021 r.: 0,52/1)
Pozycja na świecie: 70/140
(2021 r.: 72/139)
|
Wynik ogólny: 0,56/1
(2021 r.: 0,55/1)
Pozycja na świecie: 57/140
(2021 r.: 60/139)
|
Wynik ogólny: 0,53/1
(2021 r.: 0,53/1)
Pozycja na świecie: 63/140
(2021 r.: 64/139)
|
Nie dotyczy
|
Wynik ogólny: 0,49/1
(2021 r.: 0,49/1)
Pozycja na świecie: 83/140
(2021 r.: 81/139)
|
Wynik ogólny: 0,42/1
(2021 r.: 0,42/1)
Pozycja na świecie: 116/140
(2021 r.: 117/139)
|
Wynik ogólny: 0,60/1
(2021 r.: 0,61/1)
Pozycja na świecie: 49/140
(2021 r.: 49/139)
|
Wynik ogólny: 0,52/1
(2021 r.: 0,51/1)
Pozycja na świecie: 68/140
(2021 r.: 73/139)
|
Wynik ogólny: 0,50/1
(2021 r.: 0,51/1)
Pozycja na świecie: 76/140
(2021 r.: 74/139)
|
|
Wskaźniki dobrego rządzenia na świecie 2022 r. – Rządy prawa, Grupa Banku Światowego
http://info.worldbank.org/governance/wgi/
|
Ranking procentowy: 47,17/100
|
Ranking procentowy: 41,5/100
|
Ranking procentowy: 39,62/100
|
Ranking procentowy: 50,00/100
|
Ranking procentowy: 48,58/100
|
Ranking procentowy: 49,06/100
|
Ranking procentowy: 36,79/100
|
Ranking procentowy: 56,60/100
|
Ranking procentowy:
41,98/100
|
Ranking procentowy:
18,87/100
|
|
Wskaźniki dobrego rządzenia na świecie 2022 r. – Skuteczność rządzenia, Grupa Banku Światowego
http://info.worldbank.org/governance/wgi/
|
Ranking procentowy: 56,60/100
|
Ranking procentowy: 12,74/100
|
Ranking procentowy: 44,34/100
|
Ranking procentowy: 49,53/100
|
Ranking procentowy: 51,42/100
|
Ranking procentowy: 57,08/100
|
Ranking procentowy:
43,87/100
|
Ranking procentowy: 72,64/100
|
Ranking procentowy: 40,57/100
|
Ranking procentowy: 33,02/100
|
|
Wskaźniki dobrego rządzenia na świecie 2022 r. – Kontrola korupcji, Grupa Banku Światowego
http://info.worldbank.org/governance/wgi/
|
Ranking procentowy: 38,68/100
|
Ranking procentowy: 25,94/100
|
Ranking procentowy: 47,17/100
|
Ranking procentowy: 43,87/100
|
Ranking procentowy: 50,94/100
|
Ranking procentowy: 35,38/100
|
Ranking procentowy: 34,91/100
|
Ranking procentowy: 72,17/100
|
Ranking procentowy: 42,92/100
|
Ranking procentowy: 29,25/100
|
|
Wskaźnik postrzegania korupcji 2022, Transparency International
https://www.transparency.org/en/cpi/2022
|
Wynik: 36/100
(2021 r.: 35/100
Pozycja: 101/180
(2021 r.: 110/180)
|
Wynik: 34/100
(2021 r.: 35/100
Pozycja: 110/180
(2021 r.: 110/180)
|
Wynik: 41/100
(2021 r.: 39/100)
Pozycja: 84/180
(2021 r.: 87/180)
|
Wynik: 40/100
(2021 r.: 39/100)
Pozycja: 85/180
(2021 r.: 87/180)
|
Wynik: 45/100
(2021 r.: 46/100)
Pozycja: 65/180
(2021 r.: 64/180)
|
Wynik: 36/100
(2021 r.: 38/100)
Pozycja: 101/180
(2021 r.: 96/180)
|
Wynik: 36/100
(2021 r.: 38/100)
Pozycja: 101/180
(2021 r.: 96/180)
|
Wynik: 56/100
(2021 r.: 55/100)
Pozycja: 41/180
(2021 r.: 45/180)
|
Wynik: 39/100
(2021 r.: 36/100)
Pozycja: 91/180
(2021 r.: 105/180)
|
Wynik: 33/100
(2021 r.: 32/100)
Pozycja: 116/180
(2021 r.: 122/180)
|
|
DANE STATYSTYCZNE (stan na 31.8.2023 r.), część 1 (Albania – Czarnogóra)
|
|
|
|
|
Demografia
|
Przypis
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Ludność ogółem (w tys.)
|
|
2 846 s
|
2 830 s
|
:
|
:
|
1 782 s
|
1 798 s
|
2 076 s
|
2 069 s
|
622 s
|
621 s
|
447 485 s
|
447 001 bps
|
|
Udział osób w wieku 15–64 lat w ludności ogółem (%)
|
|
68,4 s
|
68,2 s
|
:
|
:
|
67,1 s
|
67,3 s
|
69,3 s
|
69,1 s
|
66,5 s
|
66,2 s
|
64,3 ps
|
64,1 bps
|
|
Wskaźnik przyrostu naturalnego (na 1 tys. mieszkańców)
|
|
0,2
|
- 1,2
|
:
|
:
|
7,4 ep
|
:
|
- 3,2
|
- 5,1
|
- 0,3
|
- 3,4
|
- 2,5 ep
|
- 2,7 bep
|
|
Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia, mężczyźni (w latach)
|
|
75,2
|
73,6
|
:
|
:
|
:
|
:
|
72,2
|
71,1 b
|
73,2
|
70,8
|
77,5 ep
|
77,2 bep
|
|
Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia, kobiety (w latach)
|
|
79,6
|
77,7
|
:
|
:
|
:
|
:
|
76,7
|
75,5 b
|
78,8
|
77,0
|
83,2 ep
|
82,9 bep
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Rynek pracy
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Współczynnik aktywności zawodowej osób w wieku 20–64 lat: odsetek ludności aktywnej zawodowo w ludności w wieku 20–64 lat (%)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)
|
75,3 ew
|
75,1 ew
|
62,3 bw
|
63,4 bw
|
42,9 w
|
43,9 w
|
70,5
|
70,5 w
|
67,2
|
64,7 w
|
77,6
|
78,4 b
|
|
Mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)
|
83,9 ew
|
84,2 ew
|
75,4 bw
|
76,7 bw
|
63,0 w
|
63,8 w
|
82,5
|
83,2 w
|
74,6
|
71,7 w
|
83,6
|
84,0 b
|
|
Kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)
|
66,9 ew
|
66,3 ew
|
49,1 bw
|
50,0 bw
|
23,1 w
|
24,4 w
|
58,2
|
57,4 w
|
59,9
|
57,8 w
|
71,7
|
72,9 b
|
|
Wskaźnik zatrudnienia, osoby w wieku 20–64 lat (% ludności)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
66,3 ew
|
66,3 ew
|
52,5 bw
|
52,6 bw
|
32,3 w
|
35,1 w
|
59,1
|
59,5 w
|
55,2
|
54,2 w
|
72,2
|
73,1 b
|
|
Mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
74,0 ew
|
74,6 ew
|
64,9 bw
|
66,0 bw
|
48,8 w
|
51,9 w
|
68,9
|
69,5 w
|
61,7
|
59,8 w
|
78,0
|
78,5 b
|
|
Kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
58,8 ew
|
58,3 ew
|
40,0 bw
|
39,1 bw
|
16,0 w
|
18,5 w
|
49,0
|
49,2 w
|
48,8
|
48,7 w
|
66,5
|
67,6 b
|
|
Osoby w wieku 15–24 lat niepracujące, niekształcące się ani nieszkolące, % ludności w tej grupie wiekowej
|
1) 2) 8) 5) 4) 9)
|
26,6 w
|
24,0 w
|
21,6 w
|
19,9 w
|
33,6 w
|
32,1 w
|
19,6
|
17,9 w
|
21,1
|
20,2 w
|
11,1
|
10,8 b
|
|
Rynek pracy (cd.)
|
Przypis
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Osoby w wieku 15-29 lat niepracujące, niekształcące się ani nieszkolące, % ludności w tej grupie wiekowej
|
1) 2) 8) 5) 4) 9)
|
27,9 w
|
26,1 w
|
25,9 w
|
25,1 w
|
40,4 w
|
36,6 w
|
26,2
|
24,3 w
|
26,6
|
26,5 w
|
13,8
|
13,1 b
|
|
Zatrudnienie w podziale na główne sektory
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
36,1 ew
|
33,8 ew
|
12,0 bw
|
9,4 bw
|
4,8 w
|
2,8 w
|
12,0 s
|
11,5 w
|
7,5 s
|
6,4 w
|
4,3 s
|
3,8 bs
|
|
Przemysł (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
13,4 ew
|
13,8 ew
|
23,9 bw
|
24,4 bw
|
16,3 w
|
14,8 w
|
23,9 s
|
23,9 w
|
10,1 s
|
10,2 w
|
18,2 s
|
18,0 bs
|
|
Budownictwo (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
7,0 ew
|
8,1 ew
|
9,5 bw
|
9,1 bw
|
11,1 w
|
10,5 w
|
6,9 s
|
6,8 w
|
8,3 s
|
6,7 w
|
6,6 s
|
6,6 bs
|
|
Usługi (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
43,5 ew
|
44,3 ew
|
54,7 bw
|
57,0 bw
|
67,9 w
|
71,9 w
|
57,1 s
|
57,7 w
|
73,5 s
|
76,7 w
|
70,1 s
|
70,9 bs
|
|
Udział osób zatrudnionych w sektorze publicznym w zatrudnieniu ogółem, osoby w wieku 20–64 lat (%)
|
11) 12) 13) 5) 4)
|
15,5 ew
|
16,3 ew
|
19,1 bw
|
19,8 bw
|
28,7 w
|
28,3 w
|
24,4 w
|
25,6 w
|
30,5 w
|
32,7 w
|
:
|
:
|
|
Udział osób zatrudnionych w sektorze prywatnym w zatrudnieniu ogółem, osoby w wieku 20–64 lat (%)
|
14) 1) 13) 2) 5)
|
84,5 ew
|
83,7 ew
|
80,9 bw
|
80,2 bw
|
71,3 w
|
71,7 w
|
75,6 w
|
74,4 w
|
65,6 w
|
63,7 w
|
:
|
:
|
|
Stopa bezrobocia (% siły roboczej)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
11,8 ew
|
11,6 ew
|
15,9 bw
|
17,4 bw
|
25,8 w
|
20,6 w
|
16,4
|
15,7 w
|
17,9
|
16,6 w
|
7,1
|
7,1 b
|
|
Mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
11,6 ew
|
11,4 ew
|
14,2 bw
|
14,4 bw
|
23,4 w
|
18,9 w
|
16,7
|
16,4 w
|
17,5
|
17,1 w
|
6,8
|
6,8 b
|
|
Kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
12,0 ew
|
11,8 ew
|
18,6 bw
|
22,0 bw
|
32,2 w
|
24,9 w
|
15,9
|
14,6 w
|
18,4
|
15,9 w
|
7,4
|
7,4 b
|
|
Młodzież, w wieku 15–24 lat
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
26,5 ew
|
27,1 ew
|
36,6 bw
|
38,3 bw
|
49,1 w
|
38,0 w
|
35,7
|
36,4 w
|
36,0
|
37,1 w
|
16,8
|
16,7 b
|
|
Bezrobocie długotrwałe (>12 miesięcy)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
7,0 ew
|
7,3 ew
|
11,9 bw
|
13,7 bw
|
18,4 w
|
14,5 w
|
12,4
|
12,5 w
|
13,4
|
11,0 w
|
2,5
|
2,8
|
|
Średnie nominalne miesięczne wynagrodzenie (EUR)
|
17) 18) 19) 20) 21) 6)
|
434 sw
|
474 sw
|
489 sw
|
510 sw
|
466 sw
|
484 sw
|
441 sw
|
466 sw
|
524 sw
|
532 sw
|
:
|
:
|
|
Edukacja
|
Przypis
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Odsetek osób wcześnie kończących naukę: odsetek ludności w wieku 18–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, które nie podjęły dalszego kształcenia (%)
|
1) 2) 8) 5) 4)
|
15,6 w
|
17,4 w
|
4,7 w
|
4,7 w
|
7,8 w
|
7,0 w
|
5,7
|
4,6 w
|
3,6
|
6,7 w
|
9,9
|
9,8 b
|
|
Wydatki publiczne na edukację w stosunku do PKB (%)
|
6) 22) 23)
|
3,3 psw
|
3,1 sw
|
4,3 sw
|
:
|
4,6 sw
|
4,3 sw
|
:
|
:
|
:
|
:
|
5,0 d
|
:
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 24)
|
17,9 w
|
17,2 w
|
5,8 bw
|
6,1 bw
|
10,2 w
|
9,8 w
|
6,1
|
4,9 w
|
:
|
2,8 w
|
15,7
|
15,6 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
18,5 w
|
18,4 w
|
5,8 bw
|
6,8 bw
|
9,1 w
|
10,3 w
|
5,9
|
4,9 w
|
:
|
3,4 w
|
18,5
|
18,1 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
17,4 w
|
16,1 w
|
5,9 bw
|
5,3 bw
|
11,5 w
|
9,4 w
|
6,2
|
4,9 w
|
:
|
2,2 w
|
12,9
|
12,9 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem średnim II stopnia lub policealnym, ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
51,5 w
|
56,3 w
|
84,2 bw
|
84,5 bw
|
78,8 w
|
75,6 w
|
85,2
|
88,8 w
|
83,3
|
85,2 w
|
66,8
|
65,7 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem średnim II stopnia lub policealnym, mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
60,2 w
|
65,0 w
|
86,1 bw
|
86,5 bw
|
83,1 w
|
78,4 w
|
89,0
|
91,8 w
|
85,7
|
87,6 w
|
67,5
|
66,3 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem średnim II stopnia lub policealnym, kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
42,4 w
|
48,1 w
|
82,3 bw
|
82,4 bw
|
73,8 w
|
72,6 w
|
81,1
|
85,7 w
|
80,6
|
82,6 w
|
66,0
|
65,1 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 30–34 lat z wykształceniem wyższym, ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
33,2 ew
|
32,1 ew
|
28,4 bw
|
28,8 bw
|
29,1 w
|
32,3 w
|
39,7
|
36,9 w
|
38,4
|
39,0 w
|
41,1
|
41,9 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 30–34 lat z wykształceniem wyższym, mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
26,7 ew
|
25,4 ew
|
23,2 bw
|
23,9 bw
|
28,1 w
|
30,8 w
|
34,3
|
31,8 w
|
35,1
|
34,9 w
|
36,0
|
36,6 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 30–34 lat z wykształceniem wyższym, kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
40,0 ew
|
39,3 ew
|
34,0 bw
|
34,0 bw
|
30,3 w
|
34,0 w
|
45,3
|
42,3 w
|
41,7
|
43,0 w
|
46,2
|
47,2 b
|
|
Rachunki narodowe
|
Przypis
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
PKB
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
W cenach bieżących (mln EUR)
|
6) 23)
|
13 310
|
15 157 p
|
17 756
|
19 995
|
6 772
|
7 958
|
10 852
|
11 688 p
|
4 186
|
4 955
|
13 471 071
|
14 567 204
|
|
Na mieszkańca (EUR)
|
6) 23)
|
4 690
|
5 390 p
|
:
|
:
|
3 800 s
|
4 426 s
|
5 240 e
|
5 672 sw
|
6 740
|
8 000
|
30 050
|
32 520
|
|
Wg standardu siły nabywczej (PPS) na mieszkańca
|
|
9 213
|
10 296 p
|
10 200
|
:
|
:
|
:
|
11 349 e
|
:
|
13 436
|
15 538
|
30 054
|
32 524
|
|
Wg standardu siły nabywczej (PPS) na mieszkańca, w stos. do średniej unijnej (UE-27 = 100)
|
|
30,7
|
31,7
|
33,1 s
|
:
|
:
|
:
|
37,8
|
:
|
44,7
|
47,8
|
100
|
100
|
|
Realny roczny wskaźnik zmiany (wielkość), w por. z poprzednim rokiem (%)
|
6) 23)
|
-3,5 p
|
:
|
-3,0
|
7,4
|
-5,3
|
10,7
|
-4,7
|
3,9 p
|
-15,3
|
13,0
|
-5,6
|
5,6
|
|
Wartość dodana brutto w podziale na główne sektory
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo (%)
|
6) 23) 25)
|
21,9
|
21,1 p
|
7,0
|
6,0
|
8,9
|
8,6
|
9,8
|
8,4 p
|
9,1
|
8,0
|
1,8
|
1,8
|
|
Przemysł (%)
|
6) 23) 25)
|
12,8
|
12,9 p
|
22,8
|
24,5
|
24,1
|
23,6
|
19,8
|
19,6 p
|
13,5
|
12,5
|
19,7
|
20,0
|
|
Budownictwo (%)
|
6) 23) 25)
|
10,2
|
10,9 p
|
5,4
|
5,1
|
9,3
|
10,6
|
6,0
|
6,3 p
|
7,3
|
5,8
|
5,5
|
5,5
|
|
Usługi (%)
|
6) 23) 25)
|
55,2 s
|
55,2 ps
|
64,7 s
|
64,3 s
|
57,7 s
|
57,2 s
|
64,3 s
|
65,8 ps
|
70,0 s
|
73,8 s
|
73,0 s
|
72,7 s
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bilans płatniczy
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) (mln EUR)
|
63) 64) 59) 65) 66)
|
893,6 s
|
988,8 s
|
322,2 w
|
459,8 w
|
286,6 w
|
320,4 w
|
154,7 w
|
387,5 w
|
470,5 w
|
581,6 w
|
c
|
-318 026,0 s
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) (% PKB)
|
63) 64) 67) 23)
|
6,71 s
|
6,52 ps
|
1,84 sw
|
2,41 sw
|
4,23 s
|
4,03 s
|
1,45 psw
|
3,32 ps
|
11,24 sw
|
11,74 sw
|
c
|
2,18 s
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) w stosunku do UE-27 (mln EUR)
|
68) 59) 65) 69) 66)
|
506,8 s
|
652,5 s
|
226,3 w
|
186,8 w
|
135,6 s
|
189,1 s
|
11,1 w
|
390,0 s
|
92,9 w
|
180,1 w
|
c
|
-56 205,8 s
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) w stosunku do UE-27 (% PKB)
|
68) 70) 23)
|
3,81 s
|
4,30 sp
|
1,29 sw
|
0,98 sw
|
2,00 s
|
2,38 s
|
0,10 psw
|
3,34 sp
|
2,22 sw
|
3,64 sw
|
c
|
-0,39 s
|
|
Przekazy emigrantów jako % PKB
|
71) 72) 23)
|
5,06 s
|
5,02 ps
|
7,26 s
|
7,78 s
|
14,47 s
|
14,49 s
|
3,07 s
|
2,95 ps
|
6,26 s
|
6,82 s
|
0,15 s
|
0,14 s
|
|
Handel zagraniczny towarami
|
Przypis
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Udział wywozu do krajów UE-27 w wartości wywozu ogółem (%)
|
26) 27)
|
74,7 s
|
72,2 s
|
72,4 s
|
72,8 s
|
34,5 s
|
31,5 s
|
77,5 s
|
77,1 s
|
37,7 s
|
31,1 s
|
:
|
:
|
|
Udział przywozu z krajów UE-27 w wartości przywozu ogółem (%)
|
26) 27)
|
57,9 s
|
54,4 s
|
60,8 s
|
58,9 s
|
45,8 s
|
44,3 s
|
46,3 s
|
46,2 s
|
44,2 s
|
45,7 s
|
:
|
:
|
|
Bilans handlowy (mln EUR)
|
26) 28) 27)
|
- 2 670
|
- 3 533
|
- 3 254
|
- 3 744
|
- 2 822
|
- 3 929
|
- 1 818
|
- 2 678
|
- 1 739
|
- 2 067
|
215 288
|
55 040
|
|
Międzynarodowy handel towarami i usługami w stosunku do PKB
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Przywóz (% PKB)
|
6) 23)
|
37,2
|
44,7 p
|
47,9
|
53,9
|
53,9
|
65,2
|
70,5
|
82,3 p
|
61,0
|
62,2
|
42,8
|
46,7
|
|
Wywóz (% PKB)
|
6) 23)
|
22,7
|
31,3 p
|
34,2
|
42,2
|
21,7
|
33,4
|
57,8
|
66,2 p
|
26,0
|
42,8
|
46,4
|
50,5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Finanse publiczne
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Nadwyżka (+) / deficyt (-) sektora instytucji rządowych i samorządowych (%)
|
29) 30) 31) 23)
|
- 6,8 w
|
- 6,8 fw
|
- 5,3 w
|
:
|
- 5,2 w
|
:
|
- 8,1 w
|
:
|
- 10,7 ew
|
:
|
- 6,7
|
- 4,8
|
|
Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych (%)
|
32) 29) 33) 31) 34) 23)
|
72,7 w
|
76,7 fw
|
36,6 w
|
w
|
21,8 w
|
:
|
51,2 w
|
:
|
103,1 w
|
:
|
90,0
|
88,0
|
|
Wskaźniki finansowe
|
Przypis
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Roczna zmiana cen konsumpcyjnych (%)
|
35) 36) 37) 38)
|
2,2 d
|
2,3 d
|
- 1,1 w
|
2,0 w
|
0,2 d
|
3,4 d
|
1,2 d
|
3,4 d
|
- 0,5 d
|
2,5 d
|
0,7
|
2,9
|
|
Zadłużenie sektora prywatnego, skonsolidowane, w stosunku do PKB (%)
|
39) 40)
|
:
|
:
|
- 1,2 w
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Dług zagraniczny ogółem, w stosunku do PKB (%)
|
41) 42) 43) 44) 23)
|
64,2 s
|
64,4 ps
|
64,3 sw
|
60,1 sw
|
37,2 sw
|
37,4 sw
|
78,7 s
|
81,9 ps
|
221,6 s
|
191,5 s
|
:
|
:
|
|
Dług w walucie obcej ogółem, w stosunku do PKB (%)
|
45)
|
66 w
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
17 w
|
:
|
:
|
:
|
|
Stopa procentowa pożyczek (jednorocznych), w skali roku (%)
|
46) 47) 48) 49) 50) 51) 52)
|
6,05 w
|
5,91 w
|
3,05 w
|
3,20 w
|
6,21 w
|
5,96 w
|
2,00 w
|
1,75 w
|
5,84 w
|
5,66 w
|
:
|
:
|
|
Stopa procentowa depozytów (jednorocznych), w skali roku (%)
|
46) 53) 48) 54) 55) 50) 56) 57)
|
0,40 w
|
0,48 w
|
0,07 w
|
0,05 w
|
1,49 w
|
1,33 w
|
0,15 w
|
0,15 w
|
0,40 w
|
0,35 w
|
:
|
:
|
|
Wartość aktywów rezerwowych (w tym złota) (mln EUR)
|
48) 41) 42) 43) 58) 59)
|
3 942,4 w
|
4 972,2 w
|
7 091,0 w
|
8 359,1 w
|
900,8 w
|
1 100,3 w
|
3 359,9 w
|
3 643,3 w
|
1 738,5 w
|
1 748,8 w
|
:
|
:
|
|
Rezerwy międzynarodowe – jako wielokrotność miesięcznej wartości przywozu
|
60) 48) 41) 42) 61) 62)
|
9,6 sw
|
17,0 sw
|
10,0 sw
|
:
|
3,0 sw
|
:
|
5,3 sw
|
:
|
8,2 sw
|
:
|
:
|
:
|
|
Działalność gospodarcza
|
Przypis
|
Albania
|
Bośnia i Hercegowina
|
Kosowo
|
Macedonia Północna
|
Czarnogóra
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Wskaźnik produkcji przemysłowej (2015 = 100)
|
73) 74) 75) 76)
|
89,5 w
|
113,0 w
|
96,7
|
106,2
|
:
|
:
|
102,4
|
103,9
|
105,8
|
110,3
|
98,5
|
107,5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Infrastruktura
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Gęstość sieci kolejowej (działające linie na 1 tys. km²)
|
77) 78) 79) 80) 81) 82)
|
7,8 sw
|
7,8 s
|
19,9 sw
|
19,9 sw
|
30,5 sw
|
30,5 sw
|
26,9 s
|
26,9 s
|
18,0 s
|
18,0 s
|
:
|
:
|
|
Długość autostrad (km)
|
83)
|
22
|
25
|
218
|
218
|
137 w
|
137 w
|
335
|
335
|
z
|
z
|
:
|
:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Energia
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Przywóz energii netto w stosunku do PKB
|
84)
|
1,7 s
|
2,7 ps
|
2,7 s
|
3,5 s
|
4,2 s
|
6,7 s
|
4,8 s
|
7,7 ps
|
2,6 s
|
4,1 s
|
1,6 s
|
2,7 s
|
|
DANE STATYSTYCZNE (stan na 31.8.2023 r.), część 2 (Serbia – Ukraina)
|
|
|
|
|
Demografia
|
Przypis
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Ludność ogółem (w tys.)
|
|
6 927 s
|
6 872 s
|
83 155 s
|
83 614 s
|
3 717 s
|
3 729 s
|
2 640 s
|
2 597 ps
|
41 733 s
|
41 419 s
|
447 485 s
|
447 001 bps
|
|
Udział osób w wieku 15–64 lat w ludności ogółem (%)
|
|
64,8 s
|
64,5 s
|
67,8 s
|
67,7 s
|
64,5 s
|
64,2 s
|
:
|
66,7 ps
|
67,6 s
|
67,4 s
|
64,3 ps
|
64,1 bps
|
|
Wskaźnik przyrostu naturalnego (na 1 tys. mieszkańców)
|
|
- 8,0
|
- 10,9
|
:
|
:
|
- 1,1
|
- 3,8
|
- 3,8 ep
|
:
|
- 7,8
|
- 10,7 e
|
- 2,5 ep
|
- 2,7 bep
|
|
Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia, mężczyźni (w latach)
|
|
71,6
|
70,0
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
77,5 ep
|
77,2 bep
|
|
Oczekiwana długość życia w chwili urodzenia, kobiety (w latach)
|
|
77,5
|
75,7
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
83,2 ep
|
82,9 bep
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Rynek pracy
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Współczynnik aktywności zawodowej osób w wieku 20–64 lat: odsetek ludności aktywnej zawodowo w ludności w wieku 20–64 lat (%)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)
|
72,5
|
75,0 b
|
58,7
|
61,2 bw
|
63,2 bw
|
64,5 w
|
51,1 w
|
52,8 w
|
72,0 w
|
71,9 w
|
77,6
|
78,4 b
|
|
Mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)
|
79,9
|
82,6 b
|
79,8
|
82,3 bw
|
74,0 bw
|
76,2 w
|
55,5 w
|
57,8 w
|
78,4 w
|
78,2 w
|
83,6
|
84,0 b
|
|
Kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 7)
|
65,2
|
67,4 b
|
37,5
|
40,0 bw
|
52,8 bw
|
53,4 w
|
47,0 w
|
48,1 w
|
66,0 w
|
66,0 w
|
71,7
|
72,9 b
|
|
Wskaźnik zatrudnienia, osoby w wieku 20–64 lat (% ludności)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
65,9
|
66,7 b
|
51,0
|
53,9 bw
|
51,1 bw
|
50,6 w
|
49,1 w
|
51,1 w
|
65,2 w
|
64,8 w
|
72,2
|
73,1 b
|
|
Mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
72,9
|
74,2 b
|
70,1
|
73,6 bw
|
58,7 bw
|
58,1 w
|
53,1 w
|
55,6 w
|
70,8 w
|
70,8 w
|
78,0
|
78,5 b
|
|
Kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
58,9
|
59,3 b
|
32,0
|
34,1 bw
|
43,9 bw
|
43,5 w
|
45,5 w
|
46,9 w
|
60,0 w
|
59,3 w
|
66,5
|
67,6 b
|
|
Osoby w wieku 15–24 lat niepracujące, niekształcące się ani nieszkolące, % ludności w tej grupie wiekowej
|
1) 2) 8) 5) 4) 9)
|
15,9
|
16,4 b
|
28,3
|
24,7 bw
|
28,5 bw
|
26,8 w
|
17,6 w
|
17,2 w
|
15,5 w
|
14,3 w
|
11,1
|
10,8 b
|
|
Rynek pracy (cd.)
|
Przypis
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Osoby w wieku 15-29 lat niepracujące, niekształcące się ani nieszkolące, % ludności w tej grupie wiekowej
|
1) 2) 8) 5) 4) 9)
|
20,0
|
18,8 b
|
32,0
|
28,4 bw
|
35,1 bw
|
34,6 w
|
26,0 w
|
26,4 w
|
20,0 w
|
19,8 w
|
13,8
|
13,1 b
|
|
Zatrudnienie w podziale na główne sektory
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
14,6 s
|
15,0 bs
|
17,6 s
|
17,2 bw
|
19,8 bw
|
18,9 w
|
21,1 w
|
21,5 w
|
14,1 w
|
14,1 w
|
4,3 s
|
3,8 bs
|
|
Przemysł (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
22,6 s
|
23,7 bs
|
20,5 s
|
21,3 bw
|
11,4 bw
|
11,3 w
|
14,6 w
|
14,4 w
|
17,8 w
|
18,2 w
|
18,2 s
|
18,0 bs
|
|
Budownictwo (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
5,4 s
|
6,0 bs
|
5,7 s
|
6,2 bw
|
6,9 bw
|
7,8 w
|
7,2 w
|
7,7 w
|
7,0 w
|
7,0 w
|
6,6 s
|
6,6 bs
|
|
Usługi (%)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 10)
|
57,5 s
|
55,3 bs
|
56,2 s
|
55,3 bw
|
61,9 bw
|
62,1 w
|
57,1 w
|
56,4 w
|
61,1 w
|
60,7 w
|
70,1 s
|
70,9 bs
|
|
Udział osób zatrudnionych w sektorze publicznym w zatrudnieniu ogółem, osoby w wieku 20–64 lat (%)
|
11) 12) 13) 5) 4)
|
26,4 w
|
25,8 w
|
17,7 w
|
16,9 bw
|
23,5 bw
|
24,3 w
|
29,6 w
|
28,6 w
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Udział osób zatrudnionych w sektorze prywatnym w zatrudnieniu ogółem, osoby w wieku 20–64 lat (%)
|
14) 1) 13) 2) 5)
|
73,6 w
|
74,2 w
|
82,3 w
|
83,1 bw
|
76,5 bw
|
75,7 w
|
70,4 w
|
71,4 w
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Stopa bezrobocia (% siły roboczej)
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
9,1
|
11,1 b
|
13,2
|
12,0 bw
|
18,5 bw
|
20,6 w
|
3,8 w
|
3,2 w
|
9,5 w
|
9,8 w
|
7,1
|
7,1 b
|
|
Mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
8,8
|
10,2 b
|
12,4
|
10,7 bw
|
20,2 bw
|
22,7 w
|
4,3 w
|
3,9 w
|
9,8 w
|
9,5 w
|
6,8
|
6,8 b
|
|
Kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
9,5
|
12,1 b
|
14,9
|
14,8 bw
|
16,2 bw
|
17,8 w
|
3,3 w
|
2,5 w
|
9,1 w
|
10,1 w
|
7,4
|
7,4 b
|
|
Młodzież, w wieku 15–24 lat
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
26,6
|
26,4 b
|
25,1
|
22,6 bw
|
39,4 bw
|
42,9 w
|
10,9 w
|
9,2 w
|
19,3 w
|
19,1 w
|
16,8
|
16,7 b
|
|
Bezrobocie długotrwałe (>12 miesięcy)
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 15) 16)
|
4,5
|
4,9
|
3,3
|
3,7 bw
|
5,8 bw
|
7,2 w
|
0,7 w
|
0,8 w
|
2,0 w
|
2,4 w
|
2,5
|
2,8
|
|
Średnie nominalne miesięczne wynagrodzenie (EUR)
|
17) 18) 19) 20) 21) 6)
|
706 sw
|
772 sw
|
384 sw
|
256 sw
|
296 sw
|
372 sw
|
376 sw
|
447 sw
|
334 sw
|
453 sw
|
:
|
:
|
|
Edukacja
|
Przypis
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Odsetek osób wcześnie kończących naukę: odsetek ludności w wieku 18–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, które nie podjęły dalszego kształcenia (%)
|
1) 2) 8) 5) 4)
|
5,6
|
6,3 b
|
26,7
|
23,0 bw
|
8,2 w
|
7,3 w
|
16,9 w
|
19,6 w
|
:
|
:
|
9,9
|
9,8 b
|
|
Wydatki publiczne na edukację w stosunku do PKB (%)
|
6) 22) 23)
|
3,5 sw
|
3,3 psw
|
4,0
|
3,5 sw
|
3,8 psw
|
3,6 sw
|
:
|
:
|
5,4 sw
|
:
|
5.0 d
|
:
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6) 24)
|
6,4
|
6,7 b
|
34,4
|
29,5 bw
|
7,9 w
|
7,3 w
|
21,2 w
|
23,3 w
|
2,9 w
|
2,7 w
|
15,7
|
15,6 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
6,0
|
7,7 b
|
36,7
|
31,6 bw
|
8,3 w
|
7,4 w
|
24,5 w
|
27,3 w
|
3,1 w
|
2,9 w
|
18,5
|
18,1 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem co najwyżej średnim I stopnia, kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
6,8
|
5,7 b
|
32,2
|
27,3 bw
|
7,5 w
|
7,2 w
|
18,0 w
|
19,4 w
|
2,8 w
|
2,5 w
|
12,9
|
12,9 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem średnim II stopnia lub policealnym, ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
85,4
|
85,3 b
|
43,1
|
47,8 bw
|
77,3 w
|
77,2 w
|
69,4 w
|
68,2 w
|
54,9 w
|
55,2 w
|
66,8
|
65,7 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem średnim II stopnia lub policealnym, mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
87,5
|
86,3 b
|
45,3
|
51,1 bw
|
82,4 w
|
84,0 w
|
68,7 w
|
66,4 w
|
59,6 w
|
58,9 w
|
67,5
|
66,3 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 20–24 lat z wykształceniem średnim II stopnia lub policealnym, kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
83,2
|
84,1 b
|
40,8
|
44,5 bw
|
71,3 w
|
70,2 w
|
70,2 w
|
69,9 w
|
50,0 w
|
51,3 w
|
66,0
|
65,1 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 30–34 lat z wykształceniem wyższym, ogółem
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
33,0
|
35,3 b
|
33,1
|
35,5 bw
|
38,2 w
|
35,5 w
|
31,5 w
|
31,8 w
|
57,1 w
|
58,0 w
|
41,1
|
41,9 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 30–34 lat z wykształceniem wyższym, mężczyźni
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
27,1
|
27,7 b
|
33,9
|
36,1 bw
|
33,6 w
|
32,3 w
|
24,3 w
|
28,6 w
|
49,7 w
|
51,4 w
|
36,0
|
36,6 b
|
|
Odsetek ludności w wieku 30–34 lat z wykształceniem wyższym, kobiety
|
1) 2) 3) 4) 5) 6)
|
39,1
|
43,2 b
|
32,2
|
35,0 bw
|
42,7 w
|
38,9 w
|
38,2 w
|
34,7 w
|
64,8 w
|
64,8 w
|
46,2
|
47,2 b
|
|
Rachunki narodowe
|
Przypis
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
PKB
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
W cenach bieżących (mln EUR)
|
6) 23)
|
46 815
|
53 329
|
626 742
|
689 547
|
13 871 w
|
15 732 w
|
10 116 w
|
11 569 w
|
137 133 w
|
168 710 w
|
13 471 071
|
14 567 204
|
|
Na mieszkańca (EUR)
|
6) 23)
|
6 790
|
7 800
|
7 520
|
8 190
|
3 726 w
|
4 242 w
|
3 839 w
|
4 424 w
|
3 285 w
|
4 077 w
|
30 050
|
32 520
|
|
Wg standardu siły nabywczej (PPS) na mieszkańca
|
|
12 812
|
14 349
|
18 325
|
20 337
|
:
|
:
|
12 977 w
|
16 069 w
|
:
|
:
|
30 054
|
32 524
|
|
Wg standardu siły nabywczej (PPS) na mieszkańca, w stos. do średniej unijnej (UE-27 = 100)
|
|
42,6
|
44,2
|
61,0
|
62,7
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
100
|
100
|
|
Realny roczny wskaźnik zmiany (wielkość), w por. z poprzednim rokiem (%)
|
6) 23)
|
- 0,9
|
7,5
|
1,9
|
11,4
|
- 6,8 w
|
10,5 w
|
- 8,3 w
|
13,9 w
|
- 3,8 w
|
3,4 w
|
- 5,6
|
5,6
|
|
Wartość dodana brutto w podziale na główne sektory
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo (%)
|
6) 23) 25)
|
7,6
|
7,6
|
7,5
|
6,2
|
8,3 w
|
7,4 w
|
10,8 w
|
12,3 w
|
10,8 w
|
12,7 w
|
1,8
|
1,8
|
|
Przemysł (%)
|
6) 23) 25)
|
23,4
|
23,0
|
25,6
|
29,1
|
15,5 w
|
17,0 w
|
15,2 w
|
14,7 w
|
20,9 w
|
23,8 w
|
19,7
|
20,0
|
|
Budownictwo (%)
|
6) 23) 25)
|
6,6
|
7,3
|
5,9
|
5,7
|
8,7 w
|
7,5 w
|
11,5 w
|
9,3 w
|
3,3 w
|
3,2 w
|
5,5
|
5,5
|
|
Usługi (%)
|
6) 23) 25)
|
62,4 s
|
62,2 s
|
61,0 s
|
59,1 s
|
67,5 w
|
68,1 w
|
62,5 w
|
63,6 w
|
65,0 w
|
60,3 w
|
73,0 s
|
72,7 s
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bilans płatniczy
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) (mln EUR)
|
63) 64) 59) 65) 66)
|
2 938,5 w
|
3 656,9 w
|
3 942,6 s
|
5 832,2 s
|
498,7 w
|
783,6 w
|
133,4 w
|
322,7 w
|
- 50,8 w
|
6 351,5 w
|
c
|
- 318 026,0 s
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) (% PKB)
|
63) 64) 67) 23)
|
c
|
6,86 s
|
0,63 s
|
0,85 s
|
3,60 sw
|
4,98 sw
|
1,32 sw
|
2,79 sw
|
0,04 sw
|
3,76 sw
|
c
|
2,18 s
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) w stosunku do UE-27 (mln EUR)
|
68) 59) 65) 69) 66)
|
c
|
1 801,0 s
|
140,6 s
|
600,5 s
|
178,9 w
|
189,7 w
|
:
|
:
|
- 691,7 w
|
4 748,7 w
|
c
|
- 56 205,8 s
|
|
Bezpośrednie inwestycje zagraniczne netto (wpływ – odpływ) w stosunku do UE-27 (% PKB)
|
68) 70) 23)
|
c
|
3,38 s
|
0,02 s
|
0,09 s
|
1,29 sw
|
1,21 sw
|
:
|
:
|
0,50 sw
|
2,81 sw
|
c
|
- 0,39 s
|
|
Przekazy emigrantów jako % PKB
|
71) 72) 23)
|
4,81 s
|
:
|
0,02 s
|
:
|
7,34 sw
|
8,65 sw
|
8,87 dpsw
|
:
|
0,75 psw
|
:
|
0,15 s
|
0,14 s
|
|
Handel zagraniczny towarami
|
Przypis
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Udział wywozu do krajów UE-27 w wartości wywozu ogółem (%)
|
26) 27)
|
66,2 s
|
65,8 s
|
41,1 s
|
41,1 s
|
20,9 ew
|
16,9 sw
|
66,4 sw
|
62,5 sw
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Udział przywozu z krajów UE-27 w wartości przywozu ogółem (%)
|
26) 27)
|
55,6 s
|
53,9 s
|
33,1 s
|
31,1 s
|
23,0 ew
|
22,9 sw
|
45,6 sw
|
46,6 sw
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Bilans handlowy (mln EUR)
|
26) 28) 27)
|
- 5 019
|
- 6 279
|
- 42 293
|
- 38 925
|
- 3 838 sw
|
- 5 171 sw
|
- 2 572 sw
|
- 2 166 sw
|
- 4 438 sw
|
:
|
215 288
|
55 040
|
|
Międzynarodowy handel towarami i usługami w stosunku do PKB
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Przywóz (% PKB)
|
6) 23)
|
56,5
|
62,3
|
32,2
|
35,5
|
56.6 w
|
59,6 w
|
51,4 w
|
57,8 w
|
40,3 w
|
41,9 w
|
42,8
|
46,7
|
|
Wywóz (% PKB)
|
6) 23)
|
48,2
|
54,5
|
28,7
|
35,3
|
37,3 w
|
43,2 w
|
27,9 w
|
30,6 w
|
38,8 w
|
40,7 w
|
46,4
|
50,5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Finanse publiczne
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Nadwyżka (+) / deficyt (-) sektora instytucji rządowych i samorządowych (%)
|
29) 30) 31) 23)
|
- 8,0 w
|
- 4,2 ew
|
- 4,7 w
|
:
|
- 9,3 w
|
- 6,3 w
|
- 5,1 ew
|
0,0 ew
|
- 5,4 w
|
- 3,3 w
|
- 6,7
|
- 4,8
|
|
Dług sektora instytucji rządowych i samorządowych (%)
|
32) 29) 33) 31) 34) 23)
|
57,7 w
|
57,5 ew
|
39,8 w
|
:
|
60,1 w
|
49,6 w
|
33,1 w
|
32,6 w
|
60,4 w
|
49,0 w
|
90,0
|
88,0
|
|
Wskaźniki finansowe
|
Przypis
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Roczna zmiana cen konsumpcyjnych (%)
|
35) 36) 37) 38)
|
1,8 d
|
4,0 d
|
12,3 d
|
19,6 d
|
5,2 w
|
9,6 w
|
3,8 w
|
5,1 w
|
2,7 w
|
9,4 w
|
0,7
|
2,9
|
|
Zadłużenie sektora prywatnego, skonsolidowane, w stosunku do PKB (%)
|
39) 40)
|
:
|
:
|
13,0 w
|
7,6 w
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Dług zagraniczny ogółem, w stosunku do PKB (%)
|
41) 42) 43) 44) 23)
|
c
|
75,8 s
|
60,4 sw
|
54,3 sw
|
135,5 sw
|
124,0 sw
|
65,5 sw
|
66,9 sw
|
74,6 sw
|
67,8 sw
|
:
|
:
|
|
Dług w walucie obcej ogółem, w stosunku do PKB (%)
|
45)
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Stopa procentowa pożyczek (jednorocznych), w skali roku (%)
|
46) 47) 48) 49) 50) 51) 52)
|
1,90 w
|
1,90 w
|
16,25 w
|
22,79 w
|
8,52 w
|
9,46 w
|
5,15 w
|
8,50 w
|
7,89 w
|
7,67 w
|
:
|
:
|
|
Stopa procentowa depozytów (jednorocznych), w skali roku (%)
|
46) 53) 48) 54) 55) 50) 56) 57)
|
0,10 w
|
0,10 w
|
13,51 w
|
17,85 w
|
8,46 w
|
9,13 w
|
0,15 w
|
4,50 w
|
7,22 w
|
6,95 w
|
:
|
:
|
|
Wartość aktywów rezerwowych (w tym złota) (mln EUR)
|
48) 41) 42) 43) 58) 59)
|
13 491,7 w
|
16 454,5 w
|
81 937,5 w
|
94 006,1 w
|
3 532,4 w
|
3 787,3 w
|
3 082,9 w
|
3 445,8 w
|
23 711,1 w
|
27 294,4 w
|
:
|
:
|
|
Rezerwy międzynarodowe – jako wielokrotność miesięcznej wartości przywozu
|
60) 48) 41) 42) 61) 62)
|
6,1 sw
|
:
|
4,9 sw
|
6,3 sw
|
5,4 sw
|
4,8 sw
|
7,1 sw
|
:
|
:
|
:
|
:
|
:
|
|
Działalność gospodarcza
|
Przypis
|
Serbia
|
Turcja
|
Gruzja
|
Mołdawia
|
Ukraina
|
EU-27
|
|
|
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2019 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
|
Wskaźnik produkcji przemysłowej (2015 = 100)
|
73) 74) 75) 76)
|
111,0
|
118,5
|
115,4
|
135,6
|
:
|
:
|
107,1 w
|
120,3 w
|
102,7 w
|
105,0 w
|
98,5
|
107,5
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Infrastruktura
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Gęstość sieci kolejowej (działające linie na 1 tys. km²)
|
77) 78) 79) 80) 81) 82)
|
37,9 sw
|
38,1 sw
|
13,3 sw
|
13,5 sw
|
22,6 sw
|
22,2 sw
|
34,0 sw
|
34,0 sw
|
32,8 sw
|
32,7 sw
|
:
|
:
|
|
Długość autostrad (km)
|
83)
|
928
|
928 w
|
3 523
|
3 532
|
208 w
|
263 w
|
:
|
:
|
15 w
|
15 w
|
:
|
:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Energia
|
Przypis
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
2020 r.
|
2021 r.
|
|
Przywóz energii netto w stosunku do PKB
|
84)
|
2,9 s
|
4,0 s
|
3,3 s
|
5,2 s
|
1,0 sw
|
1,8 sw
|
:
|
:
|
:
|
:
|
1,6 s
|
2,7 s
|
Źródło: Eurostat lub urzędy statystyczne krajów objętych procesem rozszerzenia
|
|
: = brak danych
|
|
|
b = przerwa w szeregu
|
|
|
c = wartość poufna
|
|
|
d = odmienna definicja
|
|
|
e = wartość szacunkowa
|
|
|
f = wartość prognozowana
|
|
|
p = wartość tymczasowa
|
|
|
s = szacunki Eurostatu
|
|
|
w = dane dostarczane przez krajowy organ statystyczny i na jego odpowiedzialność, publikowane w postaci, w jakiej są udostępniane, bez jakichkolwiek zapewnień co do ich jakości i zgodności z metodami statystycznymi UE
|
|
|
z = nie dotyczy i z tego względu równe 0
|
|
|
|
|
|
Przypisy:
|
|
1)
|
Macedonia Północna: nowe rozporządzenie w sprawie zintegrowanych europejskich statystyk społecznych nie zostało wdrożone.
|
|
2)
|
Bośnia i Hercegowina: od stycznia 2020 r. badanie aktywności ekonomicznej ludności w Bośni i Hercegowinie przeprowadzane jest w sposób ciągły przez cały rok, przy czym dane publikowane są kwartalnie. Ponadto od 2020 r. przeprowadzana jest procedura kalibracji wag według oszacowań ludności w podziale na grupy wiekowe obejmujące pięć lat i w podziale na płeć.
|
|
3)
|
Bośnia i Hercegowina: od stycznia 2021 r. Urząd Statystyczny Bośni i Hercegowiny zaczął stosować nową, zmienioną metodykę badania aktywności ekonomicznej ludności. Zmiana sposobu przeprowadzania badania odbyła się na podstawie nowego rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady, które weszło w życie w dniu 1 stycznia 2021 r., i zgodnie z tym rozporządzeniem. Wraz z wprowadzeniem w styczniu 2021 r. nowej, zmienionej metodyki badania aktywności ekonomicznej ludności przerwano szereg danych opublikowanych w poprzednim roku.
|
|
4)
|
Turcja: *W HLFS seria ta nie jest porównywalna z poprzednimi latami ze względu na dostosowania definicji, zakresu i struktury badania w porównaniu z rokiem 2021.
|
|
5)
|
Turcja: Roczne badanie aktywności ekonomicznej ludności.
|
|
6)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
7)
|
Ukraina: w stosunku do ludności aktywnej zawodowo – siły roboczej w 2019 r.
|
|
8)
|
Bośnia i Hercegowina: począwszy od 2020 r. badanie aktywności ekonomicznej ludności przeprowadza się co kwartał, co prowadzi do przerwy w szeregach danych w porównaniu z wynikami z poprzednich lat. Wraz z wprowadzeniem od stycznia 2021 r. nowej, zmienionej metodyki badania aktywności ekonomicznej ludności (rozporządzenie (UE) 2019/1700; rozporządzenie wykonawcze (UE) 2019/2240) ze stycznia 2021 r., przerwano szereg danych opublikowanych w poprzednim roku. Oznacza to, że również dane za lata 2020 i 2021 nie są porównywalne.
|
|
9)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
10)
|
Gruzja: od 2020 r. – NACE Rev. 2, przed 2020 r. – NACE Rev.1.1.
|
|
11)
|
Czarnogóra: dane odnoszą się do liczby zatrudnionych w sektorze publicznym wyrażonej jako udział w zatrudnieniu ogólnym.
|
|
12)
|
Macedonia Północna: w odniesieniu do sektora publicznego uwzględniono dane: inne (mieszane, zbiorcze, krajowe, niezdefiniowane)
|
|
13)
|
Bośnia i Hercegowina: sektor publiczny obejmuje sekcje O, P i Q NACE Rev. 2, natomiast sektor prywatny obejmuje inne sekcje NACE.
|
|
14)
|
Czarnogóra: przerwa w szeregu danych, jako że wcześniej tylko pracownicy odpowiadali na to pytanie; od 2018 r. na pytanie to odpowiadają wszystkie osoby zatrudnione.
|
|
15)
|
Ukraina: osoby w wieku co najmniej 15 lat.
|
|
16)
|
Gruzja: osoby w wieku co najmniej 15 lat.
|
|
17)
|
Serbia: wynagrodzenia są uzyskiwane ze źródeł administracyjnych (rejestry administracji podatkowej). Średnie zarobki oblicza się na podstawie łącznej kwoty naliczonych zarobków za miesiąc sprawozdawczy oraz ekwiwalentów pełnego czasu pracy (EPC) pracowników.
|
|
18)
|
Albania: źródło informacji: Dyrekcja Generalna ds. Opodatkowania, osoby opłacające składki na ubezpieczenie społeczne; obliczenia Instytutu Statystycznego (INSTAT).
|
|
19)
|
Bośnia i Hercegowina: zarobki netto.
|
|
20)
|
Turcja: Źródło: badanie dotyczące dochodów i warunków życia.
|
|
21)
|
Mołdawia: uwzględniono podmioty jednoosobowe i zatrudniające większą liczbę pracowników.
|
|
22)
|
Gruzja: PKB oblicza się na podstawie danych z systemu rachunków narodowych za 2008 r.
|
|
23)
|
Gruzja: na podstawie danych z systemu rachunków narodowych za 2008 r.
|
|
24)
|
Gruzja: wyłączono osoby bez wykształcenia.
|
|
25)
|
Gruzja: obliczenia dokonane zgodnie z NACE Revision 2.
|
|
26)
|
Mołdawia: styczeń–sierpień.
|
|
27)
|
Gruzja: dane przeliczone na EUR przez Eurostat
|
|
28)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
29)
|
Albania: prognozy Ministerstwa Finansów i Gospodarki.
|
|
30)
|
Ukraina: zmodyfikowane dane w ujęciu kasowym (Podręcznik statystyki finansów sektora instytucji rządowych i samorządowych z 2014 r.).
|
|
31)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
32)
|
Czarnogóra: dane wstępne. Dane ostateczne dostępne z końcem marca 2021 r.
|
|
33)
|
Bośnia i Hercegowina: koniec roku (31 grudnia).
|
|
34)
|
Ukraina: dług państwa i dług objęty gwarancją państwową.
|
|
35)
|
Bośnia i Hercegowina: inflacja cen konsumpcyjnych.
|
|
36)
|
Mołdawia: inflacja cen konsumpcyjnych.
|
|
37)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
38)
|
Gruzja: inflacja cen konsumpcyjnych.
|
|
39)
|
Bośnia i Hercegowina: dane dotyczące monetarnych instytucji finansowych.
|
|
40)
|
Turcja: dane obejmują dłużne papiery wartościowe i pożyczki.
|
|
41)
|
Bośnia i Hercegowina: na podstawie podręcznika do bilansu płatniczego MFW, wydanie 6.
|
|
42)
|
Turcja: średni roczny kurs wymiany stosowany do przeliczenia na euro.
|
|
43)
|
Mołdawia: przeliczono z USD na EUR z zastosowaniem notowanych na koniec roku kursów wymiany Narodowego Banku Mołdawii.
|
|
44)
|
Ukraina: aktywa i dług przeliczone z dolarów amerykańskich na euro z zastosowaniem kursów krzyżowych na koniec roku sprawozdawczego.
dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
45)
|
Albania: zadłużenie zewnętrzne (z uwzględnieniem BIZ).
|
|
46)
|
Czarnogóra: średnia ważona efektywna stopa procentowa, kwoty pozostające do spłaty, w ujęciu rocznym.
|
|
47)
|
Albania: średnia ważona stopa stosowana do nowych pożyczek na okres 12 miesięcy w ciągu danego miesiąca, po upływie 12-miesięcznego okresu zapadalności.
|
|
48)
|
Macedonia Północna: koniec roku (31 grudnia).
|
|
49)
|
Bośnia i Hercegowina: stopa pożyczek krótkoterminowych w walucie krajowej udzielanych przedsiębiorstwom niefinansowym (średnia ważona).
|
|
50)
|
Mołdawia: stopa ta jest ustalana przez Narodowy Bank Mołdawii (NBM) począwszy od 2001 r. NBM stosuje opcję na stopy procentowe typu corridor: najwyższą stopę stosuje się do kredytów overnight, a najniższą – do depozytów overnight. Wartości na koniec roku.
|
|
51)
|
Ukraina: średnia ważona stopa procentowa wszystkich instrumentów refinansowania przez bank krajowy.
|
|
52)
|
Gruzja: refinansowanie aukcji kredytów.
|
|
53)
|
Albania: stopa oprocentowania depozytów stanowi średnią ważoną stopę stosowaną do nowo przyjętych depozytów w ciągu danego miesiąca, po upływie 12-miesięcznego okresu zapadalności.
|
|
54)
|
Bośnia i Hercegowina: stopa oprocentowania depozytów płatnych na żądanie w walucie krajowej przyjmowanych od gospodarstw domowych (średnia ważona).
|
|
55)
|
Turcja: średnia danych miesięcznych. Depozyty overnight.
|
|
56)
|
Ukraina: dystrybucja certyfikatów depozytowych przez Narodowy Bank Ukrainy.
|
|
57)
|
Gruzja: aukcje dot. certyfikatów depozytowych.
|
|
58)
|
Ukraina: aktywa i dług przeliczone z dolarów amerykańskich na euro z zastosowaniem kursów krzyżowych na koniec roku sprawozdawczego.
|
|
59)
|
Ukraina: tymczasowo okupowane terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol oraz części obwodów donieckiego i ługańskiego, które są tymczasowo okupowane, są wyłączone z danych sektora zewnętrznego.
|
|
60)
|
Albania: koniec sierpnia 2021 r.
styczeń – czerwiec 2021 r.
|
|
61)
|
Turcja: średni roczny kurs wymiany stosowany do przeliczenia na euro.
Począwszy od trzeciego kwartału 2021 r.
Począwszy od października 2021 r.
|
|
62)
|
Mołdawia: przeliczono z USD na EUR z zastosowaniem notowanych na koniec roku kursów wymiany Narodowego Banku Mołdawii.
Przeliczono z USD na EUR z zastosowaniem rocznych średnich kursów wymiany Narodowego Banku Mołdawii.
|
|
63)
|
Bośnia i Hercegowina: na podstawie podręcznika do bilansu płatniczego MFW, podejście oparte na aktywach i zobowiązaniach
|
|
64)
|
Mołdawia: Przeliczono z USD na EUR z zastosowaniem rocznych średnich kursów wymiany Narodowego Banku Mołdawii.
|
|
65)
|
Ukraina: od 2021 r. Narodowy Bank Ukrainy ulepszył zestawienie bezpośrednich inwestycji zagranicznych, w ramach którego do danych o przepływach i wartościach BIZ włączono reinwestowane zyski przedsiębiorstw niefinansowych. W związku z tym zaktualizowano dane dotyczące bilansu płatniczego, MPI i BIZ na lata 2015–2020.
|
|
66)
|
Ukraina: od 2021 r. Narodowy Bank Ukrainy ulepszył zestawienie bezpośrednich inwestycji zagranicznych, w ramach którego do danych o przepływach i wartościach BIZ włączono pożyczki udzielane przez podmioty w grupie podmiotów powiązanych. W związku z tym zaktualizowano dane dotyczące bilansu płatniczego, MPI i BIZ na lata 2015–2020.
|
|
67)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim. od 2021 r. Narodowy Bank Ukrainy ulepszył zestawienie bezpośrednich inwestycji zagranicznych, w ramach którego do danych o przepływach i wartościach BIZ włączono reinwestowane zyski przedsiębiorstw niefinansowych. W związku z tym zaktualizowano dane dotyczące bilansu płatniczego, MPI i BIZ na lata 2015–2020.
|
|
68)
|
Bośnia i Hercegowina: na podstawie podręcznika do bilansu płatniczego MFW, wydanie 6. oraz wzorcowej definicji bezpośrednich inwestycji zagranicznych OECD – wydanie 4.
|
|
69)
|
Ukraina: dane dotyczące BIZ zostały ponownie obliczone z uwzględnieniem państw członkowskich UE-27, z wyłączeniem Zjednoczonego Królestwa.
|
|
70)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim. dane dotyczące BIZ zostały ponownie obliczone z uwzględnieniem państw członkowskich UE-27, z wyłączeniem Zjednoczonego Królestwa.
od 2021 r. Narodowy Bank Ukrainy ulepszył zestawienie bezpośrednich inwestycji zagranicznych, w ramach którego do danych o przepływach i wartościach BIZ włączono pożyczki udzielane przez podmioty w grupie podmiotów powiązanych. W związku z tym zaktualizowano dane dotyczące bilansu płatniczego, MPI i BIZ na lata 2015–2020.
|
|
71)
|
Mołdawia: przeliczono z USD na EUR z zastosowaniem rocznych średnich kursów wymiany Narodowego Banku Mołdawii.
Transfery prywatne.
|
|
72)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
Poprzednie dane.
|
|
73)
|
Albania: działalność B_D
|
|
74)
|
Mołdawia: począwszy od 2016 r. wskaźnik wielkości produkcji przemysłowej jest korygowany sezonowo o liczbę dni roboczych i sezonowość, skorygowano szeregi czasowe.
|
|
75)
|
Ukraina: korekta kalendarzowa indeksów z wykorzystaniem programu DEMETRA+ i metody TRAMO/SEATS.
|
|
76)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
77)
|
Dane pochodzą z Urzędu Geodezji Republiki Serbii.
|
|
78)
|
Bośnia i Hercegowina: powierzchnię wód śródlądowych oszacowano na 210 km².
|
|
79)
|
Turcja: wyłącznie linie główne.
Wartości dotyczące powierzchni są obliczane przez odniesienie do klasyfikacji CORINE i dostosowywane do LUCAS. Okres tworzenia danych CORINE wynosi 6 lat.
|
|
80)
|
Mołdawia: w tym region Naddniestrza.
Na koniec roku.
|
|
81)
|
Mołdawia: w tym region Naddniestrza.
Na koniec roku.
W tym tereny podmokłe.
|
|
82)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim. Dane Państwowej Służby Ukrainy ds. Geodezji, Kartografii i Katastru.
Dane podano zgodnie z nową klasyfikacją rodzajów gruntów.
|
|
83)
|
Ukraina: dane z wyłączeniem tymczasowo okupowanych terytorium Autonomicznej Republiki Krymu, miasta Sewastopol i części tymczasowo okupowanych terytoriów w obwodach donieckim i ługańskim.
|
|
84)
|
Gruzja: dane przeliczone na EUR przez Eurostat
Na podstawie danych z systemu rachunków narodowych za 2008 r.
|