KOMISJA EUROPEJSKA
Bruksela, dnia 25.7.2023
COM(2023) 456 final
SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY
dotyczące stosowania kryteriów przydziału środków budżetowych i dotyczące skutków przeniesień budżetowych dla skuteczności unijnego programu dla szkół w zakresie owoców, warzyw i mleka w szkole
SPIS TREŚCI
1.
Wprowadzenie
2.
Kryteria przydziału
2.1.
Podstawa prawna
2.2.
Metoda ustalania wstępnych przydziałów pomocy UE na rok szkolny po 1 sierpnia 2023 r.
3
2.2.1.
Źródła danych
2.2.2.
Obliczenia
2.3.
Wynik zastosowania kryteriów przydziału
3.
Skutki przeniesień
3.1.
Podstawa prawna
3.2.
Przeniesienia dokonane podczas okresu wdrażania 2017–2023
4.
Wnioski
1.Wprowadzenie
Zgodnie z art. 225 lit. e) i f) rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1308/2013 niniejsze sprawozdanie stanowi wypełnienie dwóch powiązanych obowiązków sprawozdawczych Komisji wobec Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczących unijnego programu dystrybucji owoców, warzyw i mleka w szkole („unijny program dla szkół”).
Pierwszy obowiązek dotyczy stosowania kryteriów przydziału, o których mowa w art. 23a ust. 2, w którym określono szereg obiektywnych kryteriów dotyczących podziału ogólnej kwoty pomocy UE na unijny program dla szkół między państwa członkowskie.
Drugi obowiązek dotyczy skutków przeniesień, o których mowa w art. 23a ust. 4, dla skuteczności unijnego programu dla szkół w zakresie dystrybucji owoców i warzyw w szkole oraz mleka w szkole. Przepisy te umożliwiają państwom członkowskim przeniesienie, raz w roku szkolnym, do 20 % kwoty jednego lub drugiego wstępnego przydziału, przy czym udział ten może zostać zwiększony do 25 % w należycie uzasadnionych przypadkach.
2.Kryteria przydziału
2.1.Podstawa prawna
Zgodnie z art. 23a ust. 1 rozporządzenia (UE) nr 1308/2013 ogólną kwotę pomocy UE na unijny program dla szkół ustalono na poziomie 220 804 135 EUR na rok szkolny, z czego 130 608 466 EUR na owoce i warzywa, a 90 195 669 EUR na mleko.
Kwoty te przydziela się państwom członkowskim w oparciu o następujące obiektywne kryteria:
a)liczba dzieci w wieku od sześciu do dziesięciu lat w danym państwie członkowskim. Stwierdzono, że trwałe zwiększenie udziału tych produktów w diecie dzieci, gdy kształtują się ich nawyki żywieniowe, ma kluczowe znaczenie. W ten sposób przyczynia się to do osiągnięcia celów wspólnej polityki rolnej (WPR) przez stabilizację rynków i zapewnienie dostępności zarówno obecnych, jak i przyszłych dostaw (zob. motyw 24 rozporządzenia (UE) nr 1308/2013);
b)stopień rozwoju regionów w danym państwie członkowskim. Należy zapewnić, aby więcej pomocy UE przyznano regionom słabiej rozwiniętym i mniejszym wyspom Morza Egejskiego w rozumieniu art. 1 ust. 2 rozporządzenia (UE) nr 229/2013;
c)dotychczasowe wykorzystanie pomocy UE na dostarczanie dzieciom mleka i przetworów mlecznych, oprócz kryteriów, o których mowa w lit. a) i b).
W oparciu o te obiektywne kryteria Rada ustaliła w rozporządzeniu Rady (UE) nr 1370/2013 wstępne przydziały pomocy UE dla poszczególnych państw członkowskich na okres od 1 sierpnia 2017 r. do 31 lipca 2023 r.
Art. 5 ust. 4 akapit trzeci tego rozporządzenia stanowi, że od dnia 1 sierpnia 2023 r. Komisja musi ustalić wstępne przydziały pomocy UE na każdy rok szkolny dla każdego państwa członkowskiego. Pomoc UE musi być zgodna z tymi samymi kryteriami przydziału i uwzględniać minimalną kwotę przysługującą państwom członkowskim (290 000 EUR na owoce i warzywa w szkole oraz 193 000 EUR na mleko w szkole), tak aby państwa członkowskie o ograniczonych wskaźnikach demograficznych mogły wdrożyć program, który będzie racjonalny pod względem kosztów.
Na tej podstawie Komisja ustaliła wstępne przydziały na sześcioletni okres od 1 sierpnia 2023 r. do 31 lipca 2029 r. Obejmuje to okres wdrażania określony w strategiach, które państwa członkowskie musiały przedłożyć Komisji do dnia 30 kwietnia 2023 r., zgodnie z art. 2 ust. 3 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2017/40.
2.2.Metoda ustalania wstępnych przydziałów pomocy UE na rok szkolny po 1 sierpnia 2023 r.
2.2.1.Źródła danych
a)Liczba dzieci w wieku 6–10 lat pochodzi z najnowszych danych Eurostatu „Population on 1 January by age and sex” [Ludność według wieku i płci na dzień 1 stycznia]. Łączna liczba dzieci w wieku 6–10 lat w UE-27 wzrosła w 2021 r. o 2 % w porównaniu z 2012 r. Największy wzrost (rzędu +20 %) odnotowano w Słowenii, Szwecji, na Malcie, w Luksemburgu i Republice Czeskiej. W Portugalii odnotowano spadek o 13 %, w Rumunii, Niderlandach, Danii, Włoszech i na Węgrzech – o 5–8 %, a w Grecji i Chorwacji – o 4 %.
b)Regiony słabiej rozwinięte: kategorie określono w ramach prawnych polityki spójności na lata 2021–2027. Są to regiony na poziomie NUTS2, w których PKB na mieszkańca (w PPS – standardzie siły nabywczej) wynosi mniej niż 75 % średniej dla UE-27. Mniejsze wyspy Morza Egejskiego zdefiniowano w art. 1 rozporządzenia (UE) nr 229/2013 jako wszystkie wyspy Morza Egejskiego z wyjątkiem Krety i Eubei (odpowiadają one regionowi na poziomie NUTS2 oznaczonemu jako Grecja 42, Notio Aigaio i uwzględnia się je jako inne regiony słabiej rozwinięte).
c)Dane dotyczące dotychczasowego wykorzystania pomocy pochodzą z miesięcznych deklaracji wydatków państw członkowskich przesyłanych do Komisji zgodnie z rozporządzeniem wykonawczym Komisji (UE) nr 908/2014 (pozycje budżetowe 05 02 18 i 08 02 03 04). Użyto średniej wydatków UE poniesionych przez każde państwo członkowskie na mleko w szkole w ostatnich czterech pełnych latach szkolnych: 2017/2018, 2018/2019, 2019/2020 i 2020/2021. W porównaniu z okresem 2012–2014 znaczący wzrost wydatków (powyżej 100 %) odnotowano w Bułgarii, Republice Czeskiej, Irlandii, we Włoszech, w Luksemburgu, na Malcie i w Słowenii. Słowacja zwiększyła wydatki o 71 %. Jednak poziom wykorzystania pomocy drastycznie spadł we Francji (-96 %) i w Belgii (-54 %). Całkowity wskaźnik wykorzystania historycznego na poziomie UE wykazuje wzrost o 3 %.
2.2.2.Obliczenia
W przypadku owoców i warzyw w szkole początkowo całkowitą kwotę pomocy UE (130 608 466 EUR) przydzielono państwom członkowskim proporcjonalnie do kryterium określonego w lit. a), czyli do liczby dzieci w wieku 6–10 lat.
Następnie obliczono premię w wysokości do 20 % proporcjonalnie do udziału dzieci w wieku 6–10 lat w regionach słabiej rozwiniętych/mniejszych wyspach Morza Egejskiego w każdym państwie członkowskim (kryterium określone w lit. b)). W wyniku zastosowania tego podejścia waga tego kryterium wynosi niemal 5 % (premia w wysokości 7 028 176 EUR przy łącznej kwocie 137 636 642 EUR).
Wstępne przydziały pomocy UE wynikające z sumy kwot obliczonych na podstawie kryteriów określonych w lit. a) i b) proporcjonalnie zmniejszono, aby dostosować je do całkowitej kwoty pomocy UE w wysokości 130 608 466 EUR.
Wstępne przydziały pomocy UE dla każdego państwa członkowskiego dostosowano również, aby spełnić wymóg, zgodnie z którym każde państwo członkowskie ma otrzymać co najmniej 290 000 EUR. Cypr, Luksemburg i Malta otrzymały dodatkowe środki. Wstępne przydziały pomocy UE dla wszystkich pozostałych państw członkowskich zmniejszono proporcjonalnie w taki sposób, aby łączna kwota się zgadzała.
Jeżeli chodzi o mleko w szkole, opierając się na kryterium określonym w lit. a), 60 % całkowitej kwoty pomocy UE przydzielono państwom członkowskim proporcjonalnie do liczby dzieci w wieku 6-10 lat. Opierając się na kryterium określonym w lit. b), 5 % całkowitej kwoty pomocy UE na mleko w szkole przydzielono państwom członkowskim proporcjonalnie do liczby dzieci w wieku 6-10 lat w regionach słabiej rozwiniętych/na mniejszych wyspach Morza Egejskiego.
Oprócz tych dwóch kryteriów 35 % całkowitej kwoty pomocy UE na mleko w szkole przydzielono państwom członkowskim, w których średnie wydatki na pomoc UE na dziecko przekraczają średnią UE, proporcjonalnie do dotychczasowego wykorzystania pomocy UE w tych państwach członkowskich, zgodnie z kryterium określonym w lit. c). Są to Bułgaria, Czechy, Dania, Estonia, Cypr, Luksemburg, Węgry, Łotwa, Litwa, Malta, Polska, Rumunia, Słowacja, Finlandia, Szwecja.
Wstępne przydziały pomocy UE na mleko w szkole wynikające z sumy kwot obliczonych na podstawie kryteriów określonych w lit. a), b) i c) dostosowano, aby spełnić wymóg, zgodnie z którym każde państwo członkowskie otrzymuje co najmniej 193 000 EUR. Luksemburg i Malta otrzymały dodatkowe środki. Wstępne przydziały pomocy UE dla wszystkich pozostałych państw członkowskich zmniejszono proporcjonalnie w taki sposób, aby łączna kwota się zgadzała (obliczenia szczegółowe przedstawiono w załączniku II).
2.3.Wynik zastosowania kryteriów przydziału
W przypadku 10 państw członkowskich (Danii, Estonii, Grecji, Chorwacji, Włoch, Litwy, Węgier, Niderlandów, Portugalii i Rumunii) nowy wstępny przydział pomocy UE na owoce i warzywa w szkole jest niższy niż w poprzednim okresie. Redukcja wynosi mniej niż 5 % w przypadku Grecji, Litwy i Węgier, waha się w zakresie 5–10 % w przypadku Danii, Estonii, Chorwacji, Włoch, Niderlandów i Rumunii i wynosi 15 % w przypadku Portugalii.
W przypadku 14 państw członkowskich (Belgia, Bułgaria, Republika Czeska, Niemcy, Irlandia; Hiszpania, Francja, Łotwa, Austria, Polska, Słowenia, Słowacja, Finlandia i Szwecja) nowy wstępny przydział pomocy UE na owoce i warzywa w szkole jest wyższy niż w poprzednim okresie. Wzrost ten wynosi mniej niż 5 % w przypadku Bułgarii, Niemiec, Hiszpanii, Francji, Łotwy, Austrii, Polski i Finlandii, waha się w zakresie 5–10 % w przypadku dla Belgii, Republiki Czeskiej, Irlandii i Słowacji, wynosi 19 % w przypadku Szwecji i 20 % w przypadku Słowenii.
Głównym czynnikiem wpływającym na zmniejszenie lub zwiększenie wstępnego przydziału pomocy UE jest zmiana liczby dzieci w wieku 6–10 lat w państwach członkowskich, a w przypadku Estonii – zmiana statusu uznanych obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania.
W przypadku Cypru, Luksemburga i Malty wstępny przydział pozostał taki sam, co wynika z wymogu de minimis (tj. każde państwo członkowskie ma otrzymać kwotę w wysokości co najmniej 290 000 EUR).
Jeżeli chodzi o mleko w szkole, 15 państw członkowskich (Belgia, Niemcy, Irlandia, Grecja, Hiszpania, Francja, Chorwacja, Włochy, Cypr, Niderlandy, Austria, Portugalia, Słowenia, Finlandia i Szwecja) otrzymało wstępne przydziały pomocy UE niższe niż w poprzednim okresie.
Redukcja wynosi mniej niż 5 % w przypadku Belgii i Hiszpanii, waha się w zakresie 5–10 % w przypadku Niemiec, Irlandii, Grecji, Niderlandów, Austrii, Słowenii i Szwecji, wynosi 14 % w przypadku Włoch, waha się w zakresie 20–30 % w przypadku Francji, Chorwacji i Finlandii, wynosi 41 % w przypadku Portugalii i 49 % w przypadku Cypru. W Portugalii liczba dzieci w wieku 6-10 lat spadła o 13 %, a poziom dotychczasowego wykorzystania pomocy w tym kraju znacznie spadł. W ramach dyskusji międzyinstytucjonalnych Cypr otrzymał w poprzednim okresie wyższą kwotę pomocy niż ta, do której byłby uprawniony w przypadku ścisłego stosowania kryteriów przydziału.
Ogólnie rzecz biorąc, zmiany we wstępnych przydziałach na mleko w szkole są bardziej znaczące niż zmiany w przypadku owoców i warzyw. Wynika to z trzeciego kryterium dotyczącego dotychczasowego wykorzystania pomocy UE (niektóre państwa członkowskie odnotowały wyraźny spadek wykorzystania pomocy UE w ramach nowego programu).
Jeżeli chodzi o łączną wstępną kwotę pomocy UE (owoce i warzywa oraz mleko), gwałtowny spadek odnotowały trzy państwa członkowskie: Cypr (-31 %), Portugalia (-25 %) i Finlandia (-19 %), spośród których żadnemu nie udało się wykorzystać 100 % wstępnego przydziału w ciągu ostatnich czterech lat szkolnych.
3.Skutki przeniesień
3.1.Podstawa prawna
Unijny program „Mleko w szkole” oraz unijny program „Owoce i warzywa w szkole” były odrębnymi programami do momentu połączenia ich we wspólne ramy prawne i finansowe na podstawie rozporządzenia (UE) 2016/791. Parlament Europejski i Rada uznały, że dzięki zastosowaniu wspólnego podejścia państwa członkowskie będą mogły zmaksymalizować wpływ dystrybucji w ramach ustalonego budżetu i zwiększyć efektywność zarządzania. Jednak w celu uwzględnienia różnic między programami (i ich łańcuchami dostaw) niektóre elementy, takie jak budżety tych programów, pozostały oddzielne.
Od 1 sierpnia 2017 r. państwa członkowskie chcące uczestniczyć w programie dla szkół przedkładają co roku swój wniosek o pomoc unijną, w którym określają wnioskowaną kwotę na owoce i warzywa w szkole i wnioskowaną kwotę na mleko w szkole. Jak wspomniano powyżej, rozporządzenie (UE) nr 1308/2013 daje państwom członkowskim możliwość przeniesienia, raz w roku szkolnym, do 20 % kwoty jednego lub drugiego wstępnego przydziału, aby mogły one lepiej dostosować swoje działania do celów priorytetowych i potrzeb podczas realizacji programu. Przeniesienia te mogą być dokonywane:
a)
|
przed określeniem ostatecznych przydziałów na kolejny rok szkolny, pomiędzy wstępnymi przydziałami danego państwa członkowskiego; lub
|
b)
|
po rozpoczęciu roku szkolnego, pomiędzy ostatecznymi przydziałami państwa członkowskiego, jeśli takie przydziały zostały dla danego państwa członkowskiego ustalone.
|
3.2.Przeniesienia dokonane podczas okresu wdrażania 2017–2023
W ocenie unijnego programu dla szkół na lata 2017/18–2020/21 wykazano, że z możliwości przenoszenia pomocy UE między dwiema częściami programu skorzystało 14 państw członkowskich (ustalono to na podstawie przeglądu dokumentów roboczych przedstawionych delegatom państw członkowskich w ramach działań Komitetu ds. Wspólnej Organizacji Rynków Rolnych poświęconym produktom pochodzenia zwierzęcego). Możliwość tę wykorzystywano głównie do przenoszenia środków z programu dotyczącego mleka do programu dotyczącego owoców i warzyw (w 10 z 14 państw członkowskich stosujących przeniesienia). Głównym powodem przeniesienia było dostosowanie się do wzrostu popytu na owoce i warzywa, jak również niedostateczne wykorzystanie budżetu przeznaczonego na mleko.
Jak przedstawiono w poniższej tabeli, 10 państw członkowskich, które występowały o przeniesienia z przydziałów na mleko do przydziałów na owoce i warzywa, nie robiło tego co roku, a wykorzystanie przeniesionego budżetu różniło się w poszczególnych latach.
PAŃSTWO CZŁONKOWSKIE
|
ROK DOKONANIA PRZENIESIENIA
|
WYKORZYSTANY ODSETEK PRZENIESIONEJ KWOTY
|
Belgia
|
2017/2018–2020/2021
|
0 %
|
Dania
|
2020/2021
|
0 %
|
Niemcy
|
2018/2019
2017/2018, 2019/2020 i 2020/2021
|
100 %
0 %
|
Irlandia
|
2017/2018
|
60 %
|
Hiszpania
|
2017/2018
2018/2019 i 2019/2020
|
30 %
0 %
|
Cypr
|
2017/2018
2018/2019
2019/2020
2020/2021
|
0 %
82 %
0 %
60 %
|
Luksemburg
|
2017/2018–2020/2021
|
100 %
|
Malta
|
2017/2018
|
0 %
|
Niderlandy
|
2017/2018
2018/2019
2019/2020 i 2020/2021
|
27 %
70 %
0 %
|
Austria
|
2017/2018–2018/2019 i 2019/2020
|
0 %
|
Przeniesień z przydziałów na owoce i warzywa do przydziałów na mleko dokonała ograniczona liczba państw członkowskich (Francja, Portugalia, Rumunia, Szwecja), ale przenoszone kwoty są wyższe. Szwecja korzysta z tej możliwości każdego roku, ponieważ nie realizuje unijnego programu dla szkół dotyczącego owoców i warzyw; przenoszona kwota nie jest jednak faktycznie wykorzystywana. Francja przenosi blisko 4,5 mln EUR rocznie, aby móc dysponować porównywalnymi budżetami zarówno na mleko, jak i owoce i warzywa. Jednak w czteroletnim okresie objętym oceną oba przydziały pozostały w dużej mierze niewykorzystane. Jedynie w przypadku Rumunii przeniesioną kwotę wykorzystano w całości dzięki zwiększonej częstotliwości dystrybucji (codziennie).
4.Wnioski
Kryteria określone w rozporządzeniu (UE) nr 1308/2013 na potrzeby przydzielenia państwom członkowskim ogólnej kwoty pomocy UE na unijny program dla szkół zostały zastosowane przez Radę przy przyjmowaniu rozporządzenia Rady (UE) nr 1370/2013 (na okres od 1 sierpnia 2017 r. do 31 lipca 2023 r.) oraz przez Komisję w drodze decyzji wykonawczej (UE) 2023/106 (na okres od 1 sierpnia 2023 r. do 31 lipca 2029 r.). Wspomnianą decyzję Komisji przyjęto w następstwie pozytywnej opinii Komitetu ds. Wspólnej Organizacji Rynków Rolnych z dnia 15 grudnia 2022 r., w której 24 państwa członkowskie, reprezentujące 83 % ludności UE, wyraziły swoje poparcie. Innymi słowy, stosowane kryteria zostały zatwierdzone przez zdecydowaną większość.
Kryteria pozostają istotne, ponieważ opierają się na trzech podstawowych zasadach: proporcjonalność (liczba uczniów w poszczególnych państwach członkowskich); spójność (stopień rozwoju poszczególnych regionów); i skuteczność (dotychczasowe wykorzystanie). W ramach trwającego przeglądu unijnego programu dla szkół można rozważyć rozszerzenie zakresu trzeciego kryterium (dotychczasowe wykorzystanie) na owoce i warzywa w szkole, ponieważ obecnie stosuje się je tylko do mleka w szkole.
Możliwość przeniesienia pomocy UE wykorzystano głównie do przeniesienia tej pomocy z mleka w szkole na owoce i warzywa w szkole. Miało to na celu poradzeniu sobie ze wzrostem popytu na owoce i warzywa, co wydaje się być zgodne z ogólnym wzrostem liczby dzieci uczestniczących w części unijnego programu dla szkół dotyczącej owoców i warzyw oraz z ogólnym spadkiem liczby dzieci uczestniczących w części unijnego programu dla szkół dotyczącej mleka.
W praktyce przeniesione kwoty skutecznie wykorzystano jedynie w 15 % w przypadku przeniesienia z mleka na owoce i warzywa oraz w 12 % w przypadku przeniesienia z owoców i warzyw na mleko. Jednak dzięki tej możliwości państwa członkowskie mogły w razie potrzeby lepiej wykorzystać przydzieloną im pomoc UE w celu zwiększenia wpływu programu pod względem ilości i częstotliwości dystrybucji. W ramach trwającego przeglądu unijnego programu dla szkół można rozważyć uproszczenie stosowanego podejścia i dać państwom członkowskim możliwość wykorzystywania przydziałów krajowych zgodnie z ich potrzebami i zgodnie z opisami zawartymi w ich strategiach krajowych.