1.Wprowadzenie

Zalecenie Rady w sprawie propagowania automatycznego wzajemnego uznawania kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia i szkolenia na poziomie wyższym i średnim II stopnia oraz efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą 1 zostało przyjęte przez Radę 26 listopada 2018 r. na podstawie wniosku Komisji z 22 maja 2018 r. Potwierdzono w nim zamiar Komisji przedstawienia Radzie w terminie czterech lat sprawozdania z działań następczych podejmowanych w związku z zaleceniem, w oparciu o wkłady państw członkowskich.

Automatyczne wzajemne uznawanie kwalifikacji (zwane dalej: automatycznym uznawaniem) ma istotne znaczenie, aby uczniowie i studenci mogli w jak najlepszy sposób wykorzystać wszystkie możliwości uczenia się w całej UE. Jest ono najważniejszym elementem europejskiego obszaru edukacji, który Komisja i Rada zobowiązały się ustanowić do 2025 r. (zob. komunikat Komisji w sprawie utworzenia europejskiego obszaru edukacji do 2025 r. 2 oraz rezolucja Rady w sprawie strategicznych ram europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia na lata 2021–2030 3 ). Ponadto wzajemne uznawanie jest tematem przewodnim Europejskiej strategii na rzecz szkół wyższych 4 , przedstawionej w styczniu 2022 r., i ma ogromne znaczenie dla powodzenia mobilności osób uczących się w ramach rozszerzonego programu Erasmus+ (2021–2027).

Uznawanie kwalifikacji należy do kompetencji państw członkowskich i jest uregulowane przepisami krajowymi i umowami międzynarodowymi. Na szczeblu europejskim jedynym wiążącym aktem prawnym jest lizbońska konwencja UNESCO 5 i Rady Europy o uznawaniu kwalifikacji 6 z 1997 r., ratyfikowana przez 54 państwa-strony, w tym wszystkie państwa członkowskie z wyjątkiem Grecji. Ponadto koncepcja automatycznego uznawania stała się kluczowym zobowiązaniem europejskiego obszaru szkolnictwa wyższego (proces boloński) – w którym uczestniczy 49 krajów, w tym wszystkie państwa członkowskie UE – 7 uwzględnionym w komunikacie sformułowanym na konferencji w Bukareszcie w 2012 r.

Zalecenie Rady ma na celu pójście o krok dalej dzięki zapewnieniu państwom członkowskim zachęt i ułatwień do większego zacieśnienia współpracy i szybszego jej nawiązywania w porównaniu z tym, co są w stanie robić obecnie w kontekście procesu bolońskiego, w oparciu o narzędzia przejrzystości przewidziane w procesie bolońskim 8 .

Zobowiązanie polityczne wyrażone najpierw w konkluzjach Rady Europejskiej z 2017 r. 9 , a następnie rozwinięte w zaleceniu Rady zakłada automatyczne uznawanie w kontekście UE, ze wskazaniem jasnej definicji tego terminu i działań niezbędnych do przyspieszenia tempa wdrażania – aby stało się ono możliwe w przypadku osób uczących się i absolwentów, zarówno tych, którzy zdobyli kwalifikacje w UE, jak i tych, którzy skorzystali z mobilności edukacyjnej w UE.

Celem niniejszego sprawozdania – sporządzonego cztery lata po przyjęciu wspomnianego zalecenia – jest analiza poczynionych postępów i wyciągniętych wniosków, tak aby do 2025 r. podjąć wszystkie te działania.

Sprawozdanie posłuży za podstawę prac nad nowymi inicjatywami, takimi jak nowe ramy mobilności edukacyjnej przewidziane w programie prac Komisji na 2023 r. Sprawne uznawanie kwalifikacji i efektów uczenia się jest bowiem podstawowym elementem mobilności edukacyjnej. Prace związane z wdrażaniem zalecenia mogą również inspirować do czynienia postępów w obszarze uznawania kwalifikacji zdobytych poza UE oraz usprawniać czynienie takich postępów, zgodnie z zapowiedzą przewodniczącej Ursuli von der Leyen w orędziu o stanie Unii za 2022 r. 10 Ponadto sprawozdanie jest istotne z punktu widzenia prac nad wspólnym europejskim dyplomem.

2.Cele polityki określone w zaleceniu Rady

W zaleceniu Rady sugeruje się, aby państwa członkowskie do 2025 r. podjęły działania niezbędne do zapewnienia, aby każdy uczeń, praktykant lub student, który zdobył doświadczenie w zakresie nauki w jednym państwie członkowskim, mógł uzyskać automatyczne uznanie tego doświadczenia – w formie kwalifikacji albo efektów uczenia się – w pozostałych państwach, co umożliwi mu kontynuowanie nauki.

Automatyczne uznawanie w tym kontekście rozumie się w następujący sposób:

·kwalifikacja na poziomie wykształcenia wyższego uzyskana w jednym państwie członkowskim jest automatycznie uznawana na takim samym poziomie w każdym innym państwie członkowskim do celów zapewnienia dostępu do dalszych studiów;

·efekty uczenia się osiągnięte w okresie nauki za granicą na poziomie szkolnictwa wyższego w jednym państwie członkowskim są automatycznie i w pełni uznawane w innych państwach członkowskich, jak uzgodniono uprzednio w porozumieniu o programie zajęć i potwierdzono w wykazie zaliczeń, zgodnie z europejskim systemem transferu i akumulacji punktów. Punkty uzyskane w okresie studiów w innym państwie członkowskim lub w okresie mobilności wirtualnej są przekazane niezwłocznie i zaliczone na poczet danego stopnia wykształcenia studentów, bez żadnych dodatkowych prac lub oceny danego studenta;

·kwalifikacje uzyskane na poziomie średnim II stopnia dające dostęp do szkolnictwa wyższego w jednym państwie członkowskim są automatycznie uznawane do celów dostępu do szkolnictwa wyższego w innych państwach członkowskich;

·na poziomie szkolnictwa średniego II stopnia, prawo do uznania efektów uczenia się osiągniętych w okresie nauki za granicą w jednym państwie członkowskim w kraju pochodzenia, pod warunkiem że efekty uczenia się są co do zasady zgodne z tymi określonymi w krajowych programach nauczania kraju pochodzenia.

Zalecenie Rady pozostaje bez uszczerbku dla przysługującego organom pozostałych państw członkowskich prawa do sprawdzenia autentyczności i poziomu kwalifikacji oraz tego, czy rzeczywiście dają one dostęp do szkolnictwa wyższego w państwie członkowskim, które je przyznało. Weryfikacja ta nie wiąże się jednak z żadną odrębną procedurą uznawania. Automatyczne uznawanie pozostaje bez uszczerbku dla prawa instytucji szkolnictwa wyższego do ustanowienia określonych kryteriów przyjmowania na konkretne programy.

W zaleceniu Rady sugeruje się państwom członkowskim, aby zapewniły stworzenie warunków ramowych, zaufania i przejrzystości w swoich systemach kształcenia, które są niezbędne do automatycznego uznawania. Mianowicie państwa członkowskie powinny:

·w stosownych przypadkach dostosować przepisy krajowe w celu wprowadzenia automatycznego uznawania, jak określono powyżej, w odniesieniu do wszystkich państw członkowskich UE, przy wdrożeniu niezbędnych warunków;

·w pełni wdrożyć narzędzia przejrzystości w szkolnictwie wyższym – zarówno europejskie, jak i te przewidziane w procesie bolońskim, które mogą być przydatne w procesie uznawania, tj. suplement do dyplomu oraz europejski system transferu i akumulacji punktów (ECTS); wypełnić kluczowe zobowiązania określone w procesie bolońskim w odniesieniu do szkolnictwa wyższego (system trzystopniowy, wdrożenie europejskich norm i wytycznych zapewniania jakości, pełne wdrożenie lizbońskiej konwencji o uznawaniu kwalifikacji) oraz kwalifikacje odniesienia w europejskich ramach kwalifikacji;

·opracować krajowe wytyczne w celu wspierania instytucji kształcenia i szkolenia na poziomie wyższym i średnim w skutecznym wdrażaniu automatycznego uznawania, a także rozwijać zdolność sieci krajowych ośrodków ds. uznawalności akademickiej i informacji (ENIC-NARIC) oraz ewaluatorów kwalifikacji i wzmacniać ich rolę, w szczególności w odniesieniu do rozpowszechniania informacji oraz wykorzystania narzędzi internetowych w celu zwiększenia wydajności, przejrzystości i spójności;

·rozwijać bazę danych przez gromadzenie i rozpowszechnianie danych o zakresie i rodzaju przypadków uznania do celów zalecenia Rady.

3.Aktualna sytuacja w zakresie wdrażania automatycznego uznawania

Niniejsze sprawozdanie zawiera analizę działań podjętych przez państwa członkowskie cztery lata po przyjęciu zalecenia Rady. Celem sprawozdania jest również wyjście poza istniejące środki legislacyjne i sprawdzenie faktycznego wdrożenia w praktyce w przypadkach, w których dostępne są dane dotyczące praktyki uznawania.

Poniżej przedstawiono podsumowanie kluczowych ustaleń sprawozdania (zob. ocena kraju w załączniku).

W dziedzinie szkolnictwa wyższego państwa członkowskie podjęły wprawdzie szereg działań w celu zapewnienia niezbędnych warunków ramowych, zaufania i przejrzystości w swoich systemach kształcenia, jednak do 2025 r. należy zrobić jeszcze więcej:

·w 12 państwach członkowskich obowiązują przepisy krajowe dotyczące automatycznego uznawania kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym we wszystkich państwach członkowskich UE. 3 kolejne państwa członkowskie są w trakcie dostosowywania swoich przepisów krajowych. Z kolei 9 innych państw członkowskich umożliwia uznawanie w odniesieniu do ograniczonej liczby państw UE;

·większość państw członkowskich stosuje narzędzia przejrzystości przewidziane w procesie bolońskim i w UE. Narzędzi tych nie wdrożono jeszcze jednak w pełni w 11 państwach członkowskich. Utrudnia to osiągnięcie niezbędnego zaufania między państwami członkowskimi i systemami;

·14 państw członkowskich wprowadziło krajowe wytyczne dla instytucji, a także zapewnia regularne szkolenia i możliwość korzystania z narzędzi internetowych na potrzeby podejmowania decyzji o uznawaniu;

·7 państw członkowskich monitoruje i ocenia decyzje o uznawaniu, korzystając z centralnej bazy danych na poziomie systemu, która służy do gromadzenia i rozpowszechnia danych dotyczących przypadków uznania i która jest regularnie aktualizowana. Niedostępność takich danych w innych państwach członkowskich utrudnia ocenę faktycznego wdrożenia automatycznego uznawania w praktyce.

Podczas gdy istnienie formalnych przepisów w dziedzinie szkolnictwa wyższego jest kluczowym warunkiem wstępnym automatycznego uznawania, dostępne dane – mimo że są ograniczone – wskazują, że jest to warunek konieczny, choć niewystarczający:

·w 3 państwach członkowskich decyzję o automatycznym uznawaniu podejmuje właściwy organ na szczeblu centralnym. We wszystkich pozostałych państwach członkowskich decyzja o uznawaniu kwalifikacji jest zdecentralizowana i należy do instytucji szkolnictwa wyższego. Z dostępnych danych wynika, że takie zdecentralizowane stosowanie ram prawnych na poziomie systemu zwiększa ryzyko niespójnego stosowania automatycznego uznawania;

·dostępne dane zebrane w ramach ankiety przeprowadzonej wśród instytucji szkolnictwa wyższego wskazują na niejednolitą sytuację w zakresie wdrażania na szczeblu instytucjonalnym automatycznego uznawania kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym – dostrzeżono niespójności między instytucjami, a nawet między różnymi ewaluatorami kwalifikacji w tej samej instytucji. Ważnym powodem jest niejasność pod względem uznawania i przyjmowania, w szczególności zważywszy na fakt, że automatyczne uznawanie nie oznacza automatycznego przyjmowania. Ponieważ większość decyzji o uznawaniu podejmują instytucje szkolnictwa wyższego, aby móc dokonać rzetelnej oceny, należałoby mieć więcej informacji na temat tego, czy i w jakim stopniu stosowanie automatycznego przyznawania jest spójne i zgodne z obowiązującymi przepisami;

·jeśli chodzi o automatyczne uznawanie okresów nauki za granicą, jedynymi dostępnymi danymi są te pochodzące z programu Erasmus+. W 2020 r. w Europie automatycznie uznano średnio 84,4 % punktów zaliczeniowych, przy czym odnotowano znaczne różnice między państwami. Opracowano nowe ramy jakości programu Erasmus+ na lata 2021–2027, które mają umożliwić pełne automatyczne uznawanie okresów nauki za granicą w ramach programu Erasmus+.

Konieczne są również dalsze działania w dziedzinie kształcenia i szkolenia na poziomie średnim II stopnia:

·automatyczne uznawanie kwalifikacji uzyskanych podczas kształcenia i szkolenia na poziomie średnim II stopnia (kształcenie ogólne oraz kształcenie i szkolenie zawodowe) jest dość dobrze rozwinięte w 15 państwach członkowskich (oraz w 1 wyłącznie w zakresie kształcenia ogólnego), które zapewniają możliwość automatycznego uznawania lub co najwyżej sprawdzenia kwalifikacji w bazie danych decyzji o uznawaniu. W 6 innych państwach członkowskich dopuszcza się automatyczne uznawanie kwalifikacji z ograniczonej liczby innych państw członkowskich (zazwyczaj na podstawie umów dwustronnych lub decyzji jednostronnych), natomiast w 5 państwach członkowskich (oraz w jeszcze jednym państwie członkowskim w przypadku kształcenia i szkolenia zawodowego) automatyczne uznawanie nie funkcjonuje w ogóle. Wyzwania w tej dziedzinie pozostają w dużej mierze takie same jak przed przyjęciem zalecenia;

·jeśli chodzi o uznawanie efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą podczas kształcenia i szkolenia na poziomie średnim II stopnia, 8 państw członkowskich oferuje formę automatycznego uznawania, która jest zasadniczo zgodna z zaleceniem Rady (2 państwa członkowskie w oparciu o równoważność i 6 państw członkowskich w oparciu o efekty uczenia się). Poza tym nie nastąpiły żadne istotne zmiany w tej kwestii. Większość państw członkowskich uznaje efekty jedynie w oparciu o zdecentralizowaną formę dopasowania programów nauczania, co jest zazwyczaj długą i żmudną procedurą, która często wiąże się z dodatkowymi egzaminami dla osób uczących się, a także z niepewnością. Inne państwa członkowskie nie oferują żadnych procedur uznawania poza konkretnymi programami. W 10 państwach członkowskich nie obowiązuje znormalizowana forma procedury uznawania lub nawet jakakolwiek procedura uznawania.

Opierając się na głównych ustaleniach niniejszego sprawozdania Komisja dostrzega ciągłą potrzebę intensyfikacji działań zmierzających do wdrożenia zalecenia Rady i osiągnięcia znacznych postępów do 2025 r..

3.1.Aktualna sytuacja w obszarze szkolnictwa wyższego

Wdrożenie automatycznego uznawania w ramach kształcenia na poziomie wyższym w odniesieniu do kwalifikacji i okresów nauki za granicą wymaga wprowadzenia przepisów i narzędzi wspierających. W kolejnym rozdziale omówiono istnienie tych czynników sprzyjających.

3.1.1.Postępy na szczeblu krajowym

3.1.1.1.Dostosowanie prawa krajowego 11

Odpowiednie przepisy krajowe są warunkiem wstępnym automatycznego uznawania, choć niekoniecznie oznacza to, że są one prawidłowo stosowane w praktyce.

W 2018 r., w czasie przyjęcia zalecenia Rady, w ośmiu państwach członkowskich (DE, DK, FI, FR, MT, PL, RO i SE) automatyczne uznawanie kwalifikacji uzyskanych we wszystkich państwach UE było już uwzględnione w przepisach krajowych. Cztery państwa (AT, HR, IT i ES), które albo twierdziły, że stosują automatyczne uznawanie w praktyce, albo chciały przejść na automatyczne uznawanie, dostosowały swoje przepisy po opublikowaniu zalecenia Rady. Należy zauważyć, że w Hiszpanii nowa ustawa wprowadzająca automatyczne uznawanie dotyczy kwalifikacji uzyskanych we wszystkich państwach członkowskich UE, z wyjątkiem wyszczególnionego zbioru stopni naukowych.

Ponadto trzy państwa (CZ, EL i SK) są obecnie w trakcie dostosowywania swoich przepisów krajowych.

Dziewięć państw członkowskich wprowadziło automatyczne uznawanie kwalifikacji w odniesieniu do podzbioru państw (na przykład poprzez ustanowienie lub rozszerzenie regionalnych umów wielostronnych) lub w odniesieniu do niektórych kwalifikacji:

·w 2021 r. państwa bałtyckie i państwa Beneluksu podpisały wielostronny traktat o automatycznym uznawaniu. Do tej pory ratyfikowały go BE-Fl 12 , LV i EE. Opiera się on na deklaracji z Reykjaviku z 2004 r., w której propaguje się automatyczne uznawanie porównywalnych kwalifikacji w szkolnictwie wyższym między krajami nordyckimi;

·w oparciu o istniejące przed 2018 r. umowy dwustronne między Polską a Czechami, wprowadzana jest nowa umowa wielostronna między 4 państwami (CZ, HU, PL, SK). Słowenia zawarła umowy dwustronne z krajami sąsiadującymi.

Reformy ustawodawcze zmierzające do automatycznego uznawania przeprowadzone od 2018 r.


		Reforma ustawodawcza zmierzająca do automatycznego uznawania w odniesieniu do wszystkich państw od 2018 r.
		Automatyczne uznawanie w odniesieniu do wszystkich państw przed 2018 r. Reforma ustawodawcza zmierzająca do automatycznego uznawania w odniesieniu do niektórych państw od 2018 r. Prawodawstwo dotyczące automatycznego uznawania na etapie planowania
		Brak reformy zmierzającej do automatycznego uznawania od 2018 r.
		Źródło: Komisja Europejska

Niektóre państwa postrzegają tworzenie takich umów regionalnych jako sposób na poczynienie postępów w zakresie automatycznego uznawania kwalifikacji uzyskanych we wszystkich państwach członkowskich UE, które stosują europejskie narzędzia przejrzystości i narzędzia przejrzystości przewidziane w procesie bolońskim. Należy zauważyć, że w 2007 r. Portugalia przyjęła szczególne podejście do uznawania, które polega na stosowaniu automatycznego uznawania kwalifikacji wymienionych w dekrecie z mocą ustawy.

Inne państwa nie mają jeszcze planów dostosowania prawa (BG, CY i IE).

Spośród 12 państw, które dostosowały swoje przepisy krajowe do automatycznego uznawania kwalifikacji, w 3 państwach decyzje o automatycznym uznawaniu kwalifikacji podejmuje właściwy organ na szczeblu centralnym. We wszystkich pozostałych państwach członkowskich decyzja o uznawaniu kwalifikacji jest zdecentralizowana i należy do instytucji szkolnictwa wyższego. Sytuacja ta może prowadzić do niespójności decyzji o uznawaniu – praktyki w tym zakresie mogą różnić się nawet między poszczególnymi wydziałami (zob. sekcja 3.1.1.5).

W związku z tym powstaje pytanie, czy decyzję na poziomie systemu (prawo danej osoby do dostępu do szkolnictwa wyższego na każdym poziomie) powinny podejmować poszczególne instytucje szkolnictwa wyższego, czy też lepiej byłoby utrzymać podejmowanie ich na poziomie systemowym przez władze krajowe.

3.1.1.2.Wdrożenie narzędzi przejrzystości przewidzianych w procesie bolońskim

Systematyczne wdrażanie narzędzi przewidzianych w procesie bolońskim jest niezbędne do zapewnienia automatycznego uznawania w obszarze szkolnictwa wyższego. Pomimo realizowaniu od wielu lat zobowiązań poziom wdrożenia w UE jest nadal nierównomierny.

·Europejski rejestr agencji ds. zapewniania jakości 13 (EQAR)

Zaufanie do systemu zapewniania jakości w danym państwie jest warunkiem wstępnym automatycznego uznawania. Rejestracja w europejskim rejestrze agencji ds. zapewniania jakości zewnętrznych agencji ds. zapewniania jakości oznacza, że agencja ds. zapewniania jakości danego państwa działa zgodnie z normami i wytycznymi dla zapewniania jakości w europejskim obszarze szkolnictwa wyższego (ESGQA) 14 . Obecnie spośród 27 państw członkowskich 22 korzysta z agencji ds. zapewniania jakości zarejestrowanych w EQAR 15 . Pięć pozostałych państw jest obecnie w trakcie przeglądu EQAR (SK i EL) pod kątem zgodności z ESGQA albo rozważa złożenie wniosku w najbliższym czasie (IT, MT i CZ).

W bazie danych wyników zewnętrznego zapewniania jakości (DEQAR) instytucje mogą przesyłać – a użytkownicy mogą jednym kliknięciem znaleźć – informacje o przeglądach zapewnienia jakości, bez powielania ocen. Sieci krajowych ośrodków ds. uznawalności akademickiej i informacji (ENIC-NARIC) z Włoch, Francji, Niderlandów i Rumunii włączają automatyczne wyszukiwanie w DEQAR do swoich procesów uznawania (przy wsparciu programu Erasmus+).

·Wytyczne dotyczące europejskiego systemu transferu i akumulacji punktów (ECTS)

ECTS jest systemem punktowym ukierunkowanym na studenta, opartym na nakładzie pracy, jakiego wymaga się od studenta w celu osiągnięcia określonych efektów uczenia się. Ma on zasadnicze znaczenie dla ułatwienia uznawania efektów uczenia się studentów w okresie mobilności w celu uzyskania punktów zaliczeniowych 16 .

Skuteczne wdrożenie ECTS w dużym stopniu zależy od działań autonomicznych instytucji szkolnictwa wyższego. Ważne jest jednak, aby również na poziomie krajowym – poza programem Erasmus+ – wzięto odpowiedzialność za prawidłowe stosowanie ECTS (zgodnie z przewodnikiem dla użytkowników ECTS z 2015 r. 17 ) oraz zapewniono wsparcie i zachęty w odniesieniu do jego stosowania. Wymogiem prawnym dla zewnętrznych agencji ds. zapewniania jakości jest odwoływanie się do kluczowych zasad ECTS w swoich przeglądach w 22 państwach członkowskich 18 . W pozostałych 5 państwach członkowskich (IE, LV, SE, SK, SI) wymóg ten nie obowiązuje, chociaż ECTS jest powszechnie stosowany. Wdrożenie zasad określonych w przewodniku dla użytkowników ECTS z 2015 r. jest jednak w pełni monitorowane przez krajową agencję ds. zapewniania jakości jedynie w 6 systemach 19 .

·Suplement do dyplomu

Suplement do dyplomu jest kluczowym zobowiązaniem określonym w Karcie Erasmusa dla szkolnictwa wyższego, umożliwiającym instytucjom szkolnictwa wyższego wzięcie udziału w programie Erasmus+. Zawiera on informacje o kwalifikacjach, które umożliwiają ewaluatorom kwalifikacji zdobycie informacji na temat poziomu i praw akademickich osoby posiadającej kwalifikacje, i jest dostępny w formie cyfrowej na Platformie Europass 20 . Poza programem Erasmus+ jest on wydawany automatycznie, bezpłatnie i w powszechnie używanym języku wszystkim absolwentom w 23 państwach członkowskich 21 . Państwa członkowskie, które nie wydają suplementu do dyplomu automatycznie, to Francja, Hiszpania i Grecja (która nie wydaje go absolwentom studiów pierwszego i drugiego stopnia), natomiast Irlandia wymaga wniesienia opłaty za dodatkowe obciążenie administracyjne.

3.1.1.3.Opracowanie krajowych wytycznych 22

Podczas gdy Dania, Rumunia i Szwecja posiadają w pełni scentralizowany system podejmowania decyzji o uznawaniu, we wszystkich pozostałych państwach członkowskich decyzję podejmują instytucje szkolnictwa wyższego albo organ najwyższego szczebla przekazuje im odpowiedzialność za wdrożenie. We wszystkich tych krajach krajowe wytyczne mają kluczowe znaczenie dla wspierania instytucji szkolnictwa wyższego w skutecznym wdrażaniu automatycznego uznawania kwalifikacji.

W praktyce usługi online i wskazówki wspierające normalizację praktyk wśród instytucji szkolnictwa wyższego zostały ustanowione przez czternaście państw członkowskich (BG, DK, EE, FI, FR, DE, EL, IT, MT, NL, PL, RO, ES, SE).

3.1.1.4.Monitorowanie i ocena 23

Systematyczne monitorowanie decyzji o uznawaniu obowiązuje w 7 państwach członkowskich (BG, IT, LU, NL, PT, RO, SK).

Brak monitorowania decyzji o uznawaniu utrudnia identyfikację najbardziej problematycznych kwestii i podjęcie odpowiednich działań w celu ich rozwiązania.

Brak danych utrudnia również ocenę stopnia, w jakim automatyczne uznawanie jest w rzeczywistości wdrażane w systemie kształcenia.

3.1.1.5.Wdrażanie na szczeblu instytucjonalnym

Automatyczne uznawanie kwalifikacji jest związane z prawami dostępu osób do zbioru przepisów dotyczących uczenia się 24 . O ile konkretna kwalifikacja może dawać formalny/ogólny dostęp do wszystkich programów na kolejnym poziomie studiów, o tyle nie zapewnia automatycznie prawa do przyjęcia na konkretny program. Każda instytucja szkolnictwa wyższego lub każdy właściwy organ krajowy ma prawo do ustalania konkretnych kryteriów przyjmowania.

Z ankiety 25 przeprowadzonej wśród instytucji szkolnictwa wyższego wynika, że praktyki w zakresie automatycznego uznawania kwalifikacji w rzeczywistości są zróżnicowane. Rozumienie i wdrażanie automatycznego uznawania przez instytucje szkolnictwa wyższego różni się również wewnątrz tego samego państwa.

Jako główne przyczyny braku automatycznego uznawania wskazano: porównanie nakładu pracy i efektów uczenia się oddzielnie dla każdego przypadku, ogólne warunki na poziomie systemu (poziom europejskich ram kwalifikacji) oraz kryteria przyjmowania.

Z badania wynika, że nadal istnieje niejasność co do definicji automatycznego uznawania, w tym w kwestii tego, że nie jest ono równoznaczne z automatycznym przyjęciem. Niejasność ta wynika również z faktu, że procesy uznawania i przyjmowania są często połączone na poziomie instytucjonalnym – 38 % respondentów stwierdziło, że rozpatruje te kwestie łącznie. Ponadto przy podejmowaniu decyzji o uznaniu kwalifikacji jedna trzecia instytucji sprawdza procesy zapewniania jakości drugiej instytucji.

Należy zauważyć, że tylko 53 % instytucji stwierdziło, że prowadzi rejestr decyzji o uznawaniu.

Samoocena instytucji szkolnictwa wyższego automatycznie uznających dyplomy ukończenia studiów pierwszego i drugiego stopnia

N=421 Źródło: ICF/3s

Decyzje o uznawaniu okresów nauki za granicą podejmują instytucje, w większości przypadków na poziomie wydziału.

Jak wynika z ankiety przeprowadzonej wśród instytucji szkolnictwa wyższego, tylko 47 % instytucji szkolnictwa wyższego prowadzi bazę danych na temat decyzji o uznawaniu okresów nauki za granicą, co utrudnia ocenę poziomu wdrożenia zalecenia Rady.

Badania pokazują, że pozostałe wąskie gardła są związane z dostrzeganymi przez niektórych profesorów problemami z jakością na poziomie wydziału. Ponad 10 % przemieszczających się studentów jest niezadowolonych z procesu uznawania ich punktów, a nieco większy odsetek jest niezadowolony z informacji, jakie otrzymują na temat transferu ocen i punktów ECTS. Brak „okna mobilności” w programach studiów zwiększa poziom niepewności wśród przemieszczających się studentów.

W UE większość mobilności edukacyjnej (53 %) odbywa się w ramach programu Erasmus+. Z danych dotyczących mobilności w ramach programu Erasmus+, opartych na informacjach zwrotnych uzyskanych od studentów programu Erasmus+, wynika, że odsetek studentów 26 , którzy uzyskali w 2020 r. pełne uznanie wszystkich uzyskanych punktów, wynosił średnio 84,4 %, przy czym występują znaczne różnice między państwami członkowskimi.

Źródło: Komisja Europejska

Opracowano nowe ramy jakości programu Erasmus+ na lata 2021–2027, które mają umożliwić pełne automatyczne uznawanie okresów nauki za granicą na całym terytorium UE w ramach programu Erasmus+.

3.1.1.6.Wnioski

Decyzje dotyczące uznawania najczęściej pozostawia się w gestii samych instytucji szkolnictwa wyższego, co prowadzi do niespójności we wdrażaniu automatycznego uznawania. Ponieważ praktyki instytucjonalne różnią się między sobą, często trudno jest określić, czy praktyka uznawania jest w pełni automatyczna w danym kraju, nawet jeśli w przepisach krajowych dopuszcza się automatyczne uznawanie. Jedna z trudności polega na tym, że procesy uznawania i przyjmowania są często łączone na poziomie instytucjonalnym. Prowadzi to do nieporozumień co do skutków automatycznego uznawania i powoduje trudności w zapewnieniu spójnego (automatycznego) podejścia we wszystkich instytucjach szkolnictwa wyższego.

W bardziej zasadniczy sposób pojawia się pytanie, czy podejmowanie decyzji na poziomie systemu przez poszczególne instytucje szkolnictwa wyższego ma sens. Sytuacja w szkolnictwie wyższym, struktury zarządzania i personel odpowiedzialny za uznawanie stale się zmieniają. Ponadto brak wytycznych na szczeblu centralnym i brak monitorowania decyzji o uznawaniu utrudnia wykrycie niespójności.

Dostosowując przepisy krajowe, państwa członkowskie mogłyby rozważyć zapewnienie spójności wdrażania poprzez przekazanie kompetencji w zakresie decyzji o automatycznym uznawaniu specjalnemu organowi (na przykład ośrodkowi NARIC), podczas gdy instytucje szkolnictwa wyższego zachowałyby swoją autonomię w zakresie wyboru i przyjmowania studentów na studia. W ten sposób rozróżnienie między uznawaniem a przyjmowaniem stałoby się bardziej przejrzyste w praktyce.

Państwa członkowskie mogłyby również zachęcać instytucje szkolnictwa wyższego do włączenia procesów uznawania do swoich wewnętrznych procedur zapewniania jakości, w tym do pełnego wdrożenia przewodnika dla użytkowników ECTS z 2015 r. Zwiększyłoby to przejrzystość i spójność stosowanych przez instytucje praktyk uznawania okresów nauki za granicą.

Podejmowanie spójnych decyzji mogłoby być łatwiejsze dzięki rozwiązaniom cyfrowym takim jak bazy danych. Systematyczne podejście do monitorowania i oceny decyzji o uznawaniu kwalifikacji i indywidualnej mobilności edukacyjnej zwiększyłoby przejrzystość i przyczyniłoby się do podejmowania decyzji w oparciu o dane.

3.1.2.Wsparcie ze strony Komisji od 2018 r.

Komisja zapewnia wsparcie i opracowała narzędzia, aby zwiększyć skuteczność podejmowanych przez państwa członkowskie działań na rzecz wdrażania automatycznego uznawania.

3.1.2.1.Wspieranie wzajemnego zaufania i wzajemnego uczenia się wśród państw członkowskich i instytucji

Komisja ułatwiała regularną wymianę dobrych praktyk między państwami członkowskimi w ramach grup roboczych strategicznych ram europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia (ET 2020) 27 oraz późniejszych strategicznych ram europejskiej współpracy w dziedzinie kształcenia i szkolenia na rzecz europejskiego obszaru edukacji i w szerszej perspektywie (strategiczne ramy europejskiego obszaru edukacji na lata 2021–2030).

Od 2018 r. kwestię automatycznego uznawania omawia się na każdym spotkaniu grupy roboczej, a także regularnie uwzględnia w programie spotkań dyrektorów generalnych ds. szkolnictwa wyższego. Ponadto w 2019 r. odbyło się seminarium w ramach wzajemnego uczenia się poświęcone wdrażaniu automatycznego uznawania, zorganizowane przez Komisję we współpracy z rządem norweskim.

Portal europejskiego obszaru edukacji 28 pełni rolę platformy, na której można znaleźć informacje na temat zalecenia Rady, i zapewnia wsparcie w jego wdrażaniu.

3.1.2.2.Karta Erasmusa dla szkolnictwa wyższego (ECHE)

Każda instytucja szkolnictwa wyższego chcąca korzystać z funduszy Erasmus+ musi posiadać akredytację ECHE 29 . Do tej pory akredytację ECHE na lata 2021–2027 uzyskało 5 206 instytucji szkolnictwa wyższego. Oznacza to, że około 95 % studentów w UE studiuje na uczelni, która uczestniczy w programie Erasmus+.

W przypadku nowej ECHE dla nowego programu Erasmus+ (2021–2027) podmioty, które uzyskały akredytację, zobowiązują się do zapewnienia pełnego automatycznego uznawania, zgodnie z definicją zawartą w zaleceniu Rady, wszystkich punktów zdobytych w związku z osiągnięciem zadowalających efektów uczenia się w okresie studiów/szkolenia za granicą. Prawidłowe stosowanie ECTS i automatyczne wydawanie suplementu do dyplomu są również kluczowymi zobowiązaniami podmiotów, które uzyskały akredytację ECHE. Realizację tych działań monitorują agencje narodowe Erasmus+.

3.2.Aktualna sytuacja w obszarze kształcenia na poziomie średnim II stopnia

3.2.1.Postępy na szczeblu krajowym

3.2.1.1.Aktualna sytuacja w zakresie uznawania kwalifikacji dających dostęp do szkolnictwa wyższego uzyskanych w ramach kształcenia i szkolenia na poziomie średnim II stopnia

W zaleceniu Rady wezwano do poczynienia znacznych postępów na drodze do automatycznego wzajemnego uznawania, tak aby kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia i szkolenia na poziomie średnim II stopnia dające dostęp do szkolnictwa wyższego były automatycznie uznawane również w innych państwach członkowskich.

Niemal połowa państw członkowskich wdrożyła systemy, które pozwalają osiągnąć ten cel; w 5 państwach członkowskich nie obowiązuje żadna forma automatycznego uznawania. Spośród kilku pozytywnych przykładów można wskazać działania podjęte w Polsce, gdzie ocenę porównywalności lub oświadczenie o porównywalności generuje się automatycznie za pomocą narzędzia internetowego Kwalifikator opracowanego przez ośrodek NARIC (w odniesieniu do kształcenia ogólnego, ale nie kształcenia i szkolenia zawodowego). Francja oferuje możliwość złożenia wniosku online bezpośrednio do uniwersytetów bez potrzeby przechodzenia przez dalszy proces uznawania. W kilku państwach członkowskich pewna forma automatycznego uznawania, wymagana przez prawo albo stosowana w praktyce, opiera się na dwustronnych lub wielostronnych umowach z innymi państwami członkowskimi (np. Austria, Czechy w odniesieniu do Słowacji, Słowacja w odniesieniu do Czech oraz Estonia/Litwa/Łotwa w odniesieniu do siebie nawzajem) lub na jednostronnych decyzjach (Słowenia w odniesieniu do Chorwacji).

W wielu państwach członkowskich odpowiedzialność za uznawanie spoczywa na instytucjach szkolnictwa wyższego, przy czym praktyki w tym zakresie różnią się w poszczególnych państwach członkowskich. Niektóre sieci ENIC-NARIC oferują usługi online (i stacjonarne) oraz wskazówki dotyczące oceny równoważności (AT, BE-Fr 30 , DE, EE, ES, IE, IT, NL, PL, PT i SI) w niektórych państwach członkowskich, które mają formę (ogólnodostępnych) internetowych baz danych (np. DE i IT). W Szwecji i Hiszpanii eksperci ds. poszczególnych krajów pracują w instytucjach szkolnictwa wyższego i wspierają proces decyzyjny.

Niektóre państwa członkowskie opracowują procedury oceny zbieżności programów nauczania, indywidualnie porównując programy studiów. Niektóre wymagają zdania dodatkowych egzaminów (CZ, HU i SK). Kwestii kształcenia i szkolenia na poziomie średnim II stopnia nie uwzględniono jednak w proponowanych zmianach w przepisach kilku państw członkowskich pracujących nad uznawaniem kwalifikacji (np. CZ, ES, EL i LT), których inicjatywy koncentrują się na kwalifikacjach uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym 31 .

W niektórych państwach występują różnice między kształceniem ogólnym na poziomie średnim II stopnia a kształceniem i szkoleniem zawodowym. Na przykład w Polsce automatyczne uznawanie obowiązuje w przypadku kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia ogólnego na poziomie średnim II stopnia, lecz nie w przypadku kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego.

Podsumowując, niektóre inicjatywy, takie jak centralne bazy danych, w tym ogólnodostępne, wyróżniają się jako dobre przykłady postępów na drodze do automatycznego uznawania. Wiele z nich zostało jednak uruchomionych jeszcze przed przyjęciem zalecenia. Ograniczone postępy poczynione w ostatnim czasie wynikają często raczej z braku inicjatywy ze strony instytucji szkolnictwa wyższego niż z centralnego systemu udostępnionego przez państwa członkowskie. Wyzwania w tej dziedzinie pozostają w dużej mierze takie same jak przed przyjęciem zalecenia.

3.2.1.2.Uznawanie okresów nauki za granicą

W zaleceniu Rady podkreślono, że automatyczne uznawanie powinno mieć miejsce, o ile „efekty uczenia się są co do zasady zgodne z tymi określonymi w krajowych programach nauczania kraju pochodzenia”.

W przypadku krótkich okresów nauki za granicą, oznaczających zwykle okresy trwające od kilku dni do 3 miesięcy, uznanie nie stanowi zwykle koniecznego warunku reintegracji ucznia ze szkołą wysyłającą ze względu na krótki czas trwania i bezpośrednie zaangażowanie szkół.

W przypadku długich okresów nauki za granicą, wynoszących zazwyczaj od 3 miesięcy do całego roku szkolnego, zgodnie z zaleceniem Rady istnieją trzy podejścia, które można określić jako automatyczne uznawanie:

·Uznawanie na podstawie równoważności

Okres spędzony za granicą uznaje się za równoważny temu samemu okresowi w kraju ojczystym niezależnie od różnic w programach nauczania między szkołą wysyłającą a przyjmującą, a uczeń zostaje ponownie przyjęty do odpowiedniej klasy lub dopuszczony do następnej klasy, jeśli przestrzegana jest ograniczona liczba zasad i kryteriów.

oW Austrii uznawanie opiera się na uczęszczaniu do szkoły przez minimum 5 miesięcy i maksymalnie 1 rok.

oW Portugalii okresy nauki za granicą trwające jeden rok są automatycznie uznawane na podstawie pomyślnego ukończenia roku szkolnego.

·Uznawanie na podstawie efektów uczenia się określonych jako co do zasady zgodne z programem nauczania instytucji wysyłających

Państwa członkowskie ustanowiły oficjalną procedurę na poziomie systemu, w ramach której określa się efekty uczenia się, jakie należy osiągnąć w okresie nauki za granicą, oraz wskazuje, czy są one co do zasady zgodne z efektami uczenia się, jakie zostałyby osiągnięte podczas realizacji krajowego programu nauczania w kraju pochodzenia. Takie podejście przyjęto w Bułgarii, Danii, Finlandii, we Francji w zakresie kształcenia i szkolenia zawodowego, we Włoszech i w Rumunii, przy czym w każdym z państw członkowskich stosowane są inne praktyki.

·Uznawanie na podstawie podpisanego porozumienia o programie zajęć

Przed okresem nauki za granicą szkoła wysyłająca i szkoła przyjmująca oraz osoba ucząca się wspólnie omawiają, jakie cele uczenia się należy osiągnąć, aby spełnić wymagania edukacyjne obu systemów edukacyjnych. Po powrocie dokonuje się pomiaru osiągniętych efektów uczenia się w oparciu o zapisy porozumienia o programie zajęć i – jeśli są zgodne – zostają one automatycznie uznane. Podejście to jest zgodne z duchem zalecenia Rady i jest powszechnie stosowane w programie Erasmus+, ale nie jest jeszcze powszechnie stosowane w obszarze mobilności edukacyjnej poza programem Erasmus+.

W większości państw członkowskich uznawanie nadal nie jest jednak automatyczne:

-w niemal połowie państw członkowskich stosuje się oficjalną procedurę opartą na dopasowaniu programu nauczania, którą przeprowadzają różne podmioty (szkoły, poszczególni nauczyciele, władze lokalne) i która zwykle wymaga przeprowadzenia oceny znajomości przedmiotów, które nie są realizowane za granicą: ma to miejsce w jednej trzeciej państw członkowskich (BE-Fr, CY, CZ, DE, HR, HU, IE, LT, LV, PT w przypadku okresów nauki krótszych niż jeden rok szkolny, SI, SK i ES);

-w niektórych państwach członkowskich obowiązuje ocena dokonywana zarówno przez szkołę wysyłającą, jak i przyjmującą w ramach partnerstwa między szkołami, co pozwala ominąć w tym przypadku wszelkie formalne procedury uznawania (np. we Francji w edukacji szkolnej);

-wiele państw członkowskich (np. BE-De, BE-Fl, EE, EL, LU, MT, NL, PL i SE) nie wprowadziło żadnej jednolitej procedury uznawania ani wytycznych w tym zakresie. Sieć ekspertów powołana przez Komisję w ramach działania przygotowawczego zainicjowanego przez Parlament Europejski ustaliła również, że w wielu państwach członkowskich szkoły nie posiadają umiejętności niezbędnych do uznawania okresów nauki za granicą w ramach ich systemu szkolnego i programu nauczania ze względu na brak procedur na poziomie systemu 32 .

Oprócz procedur uznawania problemem pozostaje status mobilnych osób uczących się podczas okresu mobilności. W kilku systemach szkolnych uczniowie wyjeżdżający za granicę w celu odbycia długoterminowej mobilności nie są już zarejestrowani w szkole w kraju pochodzenia ani nie mają jasno określonego statusu w szkole przyjmującej, co utrudnia odnotowywanie lub ocenę efektów uczenia się.

Podsumowując, osiągnięto postępy w zakresie automatycznego uznawania efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą na poziomie średnim II stopnia, ale były on bardziej ograniczone niż postępy w zakresie kwalifikacji. W sumie siedem państw członkowskich (AT, BG, DK, FI, IT, PT na okres jednego roku i RO) posiada system lub procedurę, które kwalifikują się jako automatyczne uznawanie zgodnie z zaleceniem Rady. W większości państw członkowskich uznawanie zależy od decyzji władz lokalnych lub poszczególnych instytucji kształcenia i szkolenia opartych na dopasowaniu programów nauczania lub jest wręcz niemożliwe. Wyzwania pozostają w dużej mierze takie same jak te, które doprowadziły do przyjęcia zalecenia Rady. Nadal należy zająć się kwestią porównywania programów nauczania, rozbieżnościami między procedurami uznawania (często nawet brakiem standardowych procedur na poziomie krajowym) oraz brakiem statusu lub ram dla mobilnych osób uczących się.

Państwa członkowskie, które nie poczyniły postępów w ostatnim czasie, mogłyby zainspirować się ustawodawstwem państw członkowskich, które popierają mobilność uczniów i zachęcają do niej poprzez automatyczne uznawanie, w tym postanowieniami umów dwu- lub wielonarodowych.

Korzystne dla kwestii uznawania byłoby również kontynuowanie przez państwa członkowskie prac nad dalszym rozwojem ich programów nauczania w kształceniu i szkoleniu na poziomie średnim II stopnia w oparciu o zasady efektów uczenia się (wiedza, umiejętności i postawy).

3.2.2.Wsparcie Komisji Europejskiej od 2018 r.

3.2.2.1.Ustanowienie internetowego serwisu informacyjnego na poziomie UE

Nowa baza danych Q-Entry 33 , uruchomiona w 2018 r. w ramach programu Erasmus+ i prowadzona przez ośrodki NARIC, zapewnia zainteresowanym stronom i ogółowi społeczeństwa aktualne i ujednolicone informacje na temat kwalifikacji, jakie osoby uczące się uzyskują przy ukończeniu nauki szkolnej w 55 krajach (27 państw członkowskich UE + 28 państw spoza UE), które umożliwiają studentom dostęp do szkolnictwa wyższego w ich kraju ojczystym.

3.2.2.2.Wsparcie dla uznawania efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą

·Budowanie wzajemnego zaufania i propagowanie wzajemnego uczenia się między państwami członkowskimi a instytucjami W następstwie działania przygotowawczego zainicjowanego przez Parlament Europejski Komisja utworzyła sieć ekspertów składającą się z 25 członków z 16 państw członkowskich, którzy opracowali wniosek w sprawie europejskich ram uznawania efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą 34 , w którym określili kluczowe zasady automatycznego wzajemnego uznawania efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą w przypadku uczniów ogólnokształcących szkół na poziomie średnim II stopnia w oparciu o analizę sytuacji w państwach członkowskich 35 . Ta sugestia dla Komisji zostanie wykorzystana jako podstawa do dalszego rozwoju inicjatywy we współpracy z państwami członkowskimi.

·W zaleceniu Rady w sprawie kształcenia i szkolenia zawodowego na rzecz zrównoważonej konkurencyjności, sprawiedliwości społecznej i odporności 36 , przyjętym w 2020 r., ponownie podkreślono znaczenie mobilności edukacyjnej, również poprzez określenie celu na poziomie europejskim 37 , oraz uznawania nabytej wiedzy, umiejętności i kompetencji. Ponadto Komisja zbadała koncepcję europejskich podstawowych profili zawodowych, aby ułatwić mobilność osób uczących się i pracowników oraz zachowanie przejrzystości i uznawanie kwalifikacji. W obszarze kształcenia i szkolenia zawodowego Cedefop opracował metodyki wspomagające porównywanie kwalifikacji 38 , a także powiązane programy kształcenia i szkolenia oraz programy nauczania. W oparciu o dane zebrane w 2021 r. z sieci ReferNet należącej do Cedefop na potrzeby tablicy wyników mobilności Cedefop wydał briefing dotyczący uznawania efektów uczenia się osiągniętych za granicą przez osoby uczące się w ramach kształcenia zawodowego podstawowego 39 . W publikacji pt. „Czynniki sprzyjające i hamujące w obszarze transgranicznej długoterminowej mobilności praktykantów” 40 również odniesiono się do praktyk uznawania ukierunkowanych na praktykantów w odniesieniu do kilku studiów przypadków.

·Program Erasmus+ opracowano z myślą o zwiększeniu możliwości uczniów w zakresie mobilności, aby zmienić sytuację w obszarze długoterminowej mobilności uczniów w Europie, którą do tej pory inicjowały głównie organizacje spoza programu. Będzie to możliwe dzięki zwiększeniu udziału przypadków mobilności zarządzanych bezpośrednio w ramach współpracy szkół i przestrzeganiu norm jakości programu Erasmus+. Ponadto – dzięki nowemu systemowi akredytacji – efekty uczenia się uczestników zaangażowanych w działania w zakresie mobilności za granicą będą uznawane przez ich organizację wysyłającą 41 . Akredytowane organizacje, a w szczególności akredytowane konsorcja, powinny wspierać rozwój mobilności w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego poprzez uznawanie efektów uczenia się przez organizację wysyłającą.

3.3.Ekosystem sprzyjający automatycznemu uznawaniu

Wdrożenie automatycznego uznawania wymaga stworzenia odpowiednich warunków zaufania i przejrzystości między systemami kształcenia. Wymaga również zapewnienia krajowym organom ds. uznawania wystarczających możliwości potrzebnych do opracowania niezbędnych narzędzi służących do automatycznego uznawania oraz wspierania instytucji w zakresie wdrażania automatycznego uznawania. W kolejnym rozdziale przedstawiono elementy, które są niezbędne zarówno w przypadku szkolnictwa wyższego, jak i kształcenia i szkolenia na poziomie średnim II stopnia.

3.3.1.Europejskie ramy kwalifikacji (ERK)

Europejskie ramy kwalifikacji (ERK) 42 ułatwiają zapewnienie przejrzystości, porównywalności i możliwości przenoszenia kwalifikacji z różnych systemów krajowych. Dzięki odniesieniu krajowych ram kwalifikacji do ERK możliwe jest porównanie wszystkich rodzajów i poziomów kwalifikacji, jakie można uzyskać w systemach krajowych. Obecnie 26 państw członkowskich UE odniosło swoje krajowe ramy kwalifikacji do ERK, a Hiszpania prowadzi działania w tym kierunku. Spośród 27 państw członkowskich 21 (wszystkie z wyjątkiem BG, ES, FI, HR, IT i LU) wskazuje poziomy ERK w krajowych bazach danych i rejestrach kwalifikacji. Pomaga to instytucjom kształcenia i szkolenia w sprawdzeniu, czy wnioskodawca dysponuje kwalifikacjami na odpowiednim poziomie (na przykład czy dyplom rzeczywiście zaświadcza o ukończeniu studiów licencjackich, umożliwiając ubieganie się o przyjęcie na studia magisterskie) w przypadku automatycznego uznawania.

Ponadto 16 państw członkowskich wymienia między sobą dane dotyczące kwalifikacji za pośrednictwem platformy Europass, podłączając do niej krajowe bazy danych lub rejestry kwalifikacji 43 . Szczególne wyzwanie wiąże się z uznawaniem kwalifikacji pomiędzy poziomem 5 (np. krótki cykl kształcenia na poziomie studiów wyższych) a 6 (licencjat lub stopień równoważny). Kwalifikacje na poziomie 5 można przypisać do systemów szkolnictwa wyższego albo policealnego, a nawet do obu 44 .

Większość państw, które odniosły swoje ramy kwalifikacji do ERK, uczyniła to za pomocą jednego sprawozdania, które zawiera samopotwierdzenie w odniesieniu do ram kwalifikacji dla europejskiego obszaru szkolnictwa wyższego – w ten sposób postąpiono we wszystkich państwach członkowskich z wyjątkiem Czech, Grecji, Niderlandów i Słowacji 45 .

3.3.2.Sieć krajowych ośrodków ds. uznawalności akademickiej i informacji (ENIC-NARIC)

Celem ENIC-NARIC jest ułatwienie dostępu do dokładnych informacji na temat systemów kształcenia i kwalifikacji dla obywateli UE i państw trzecich. Kompetencje poszczególnych ośrodków różnią się w zależności od przepisów krajowych. Niektóre wydają jedynie porady/zalecenia dotyczące uznawania (EE, IT, IE, SI i DE), podczas gdy inne wydają prawnie wiążące decyzje o uznawaniu (BG, BE-Fl, DK, MT, HU, SK, LT i RO). Mają one kluczowe znaczenie dla sprawdzenia, czy kwalifikacje są autentyczne i na właściwym poziomie.

ENIC-NARIC – wspierana w ramach programu Erasmus+ – opublikowała szereg wytycznych 46 , aby ułatwić stosowanie automatycznego uznawania przez ewaluatorów kwalifikacji. Od czasu przyjęcia zalecenia Rady dwie trzecie 47 ośrodków uprościło procesy uznawania, a cztery (MT, DK, NO, EE) zgłosiły spadek liczby wniosków o uznanie dzięki zaleceniu Rady.

Kompetencje ośrodków NARIC w obszarze kształcenia na poziomie wyższym i średnim II stopnia

W zaleceniu Rady wezwano do wzmocnienia roli ENIC-NARIC za pomocą dodatkowych zasobów krajowych. Rozszerzenie kompetencji ENIC-NARIC w taki sposób, aby obejmowały również kształcenie i szkolenie na poziomie średnim II stopnia (kształcenie ogólne oraz kształcenie i szkolenie zawodowe), zwiększyłoby świadomość w zakresie uznawania kwalifikacji zdobytych na poziomie średnim II stopnia i przyczyniłoby się do poprawy uznawania efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą.

Komisja wspiera ENIC-NARIC 48 , ułatwiając wymianę najlepszych praktyk. Budżet programu Erasmus+ na rozwój jej zdolności i wzmocnienie roli został zwiększony z 1,2 mln EUR w 2018 r. do 3 mln EUR w 2022 r. Dzięki temu opracowano narzędzia wspierające 49 , wytyczne 50 oraz szkolenia dla osób odpowiedzialnych za ocenę kwalifikacji („ewaluatorzy kwalifikacji”) w instytucjach szkolnictwa wyższego. Od 2020 r. w ramach programu Erasmus+ finansowany jest zespół wsparcia technicznego, który ma pomóc sieci w realizacji zwiększonych ambicji. Zwiększenie dostępnych zasobów ujawniło znaczne różnice w potencjale poszczególnych ośrodków ENIC-NARIC, przy czym tylko 3 z nich (IT, NL, LV) koordynuje więcej niż jeden projekt Erasmus+.

Dalsze prace nad narzędziami cyfrowymi, takimi jak Q-Entry i inne bazy danych zawierające informacje o kwalifikacjach, mogą jeszcze bardziej ułatwić procesy uznawania, również dla instytucji. Rozwijanie interoperacyjności krajowych baz danych na poziomie europejskim oraz (w oparciu o najlepsze praktyki, jak ma to miejsce w przypadku polskiej bazy danych Kwalifikator) wydawanie osobistych oświadczeń o automatycznym uznawaniu mogłoby dodatkowo zmniejszyć obciążenie administracyjne dla wnioskodawców i instytucji.

Przez objęcie również kwalifikacji uzyskanych poza Europą, te interoperacyjne bazy danych mogłyby ułatwić szybkie, sprawiedliwe i przejrzyste uznawanie kwalifikacji uzyskanych w krajach trzecich (kwestia ta nie wchodzi w zakres stosowania zalecenia Rady). Przy zapewnieniu wsparcia i ułatwień przez Komisję działania te są zgodne z ambicjami zawartymi w orędziu o stanie Unii z 2022 r., w którym wezwano do postępów w tej dziedzinie.

3.3.3.Europejskie narzędzia cyfrowe służące uznawaniu

Automatyczne uznawanie wymaga możliwości łatwego zweryfikowania kwalifikacji (ważność, format i akredytacja). Zastosowanie europejskich narzędzi cyfrowych do wydawania, przechowywania, udostępniania i weryfikowania kwalifikacji ułatwia automatyczne uznawanie indywidualnych kwalifikacji i efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą, a także zmniejsza koszty i obciążenia administracyjne dla wszystkich stron.

Nowa platforma Europass 51 , uruchomiona w lipcu 2020 r., ułatwia automatyczne uznawanie, ponieważ dostarcza potwierdzone informacje na temat kwalifikacji, ram kwalifikacji i efektów uczenia się w ramach mobilności za pośrednictwem odpornych na ingerencję dokumentów Europass 52 . Do września 2022 r. z Europass korzystało 4,3 mln użytkowników, a każdego miesiąca platformę odwiedza średnio dwa miliony osób.

We współpracy z DEQAR 53 (funkcja akredytacji) w ramach nowego narzędzia Europass prowadzony jest pilotaż europejskich poświadczeń cyfrowych w dziedzinie uczenia się (EDC) 54 . Podczas przeglądania i udostępniania suplementu do dyplomu (dotyczącego szkolnictwa wyższego) EDC natychmiast pokazuje powiązane dane akredytacyjne. Dzięki temu sprawdzanie autentyczności będzie automatyczne.

Cyfryzacja szablonu Europass-Mobilność, nad którym trwają obecnie prace, będzie przydatna do celów uznawania efektów uczenia się osiągniętych za granicą w okresach mobilności edukacyjnej na różnych poziomach kształcenia, w tym staży i wolontariatu.

4.Wsparcie dla dalszych działań na rzecz wdrożenia automatycznego uznawania

Od czasu przyjęcia zalecenia Rady poczyniono wprawdzie niewielkie postępy, ale pełne wdrożenie do 2025 r. będzie wymagało podjęcia znacznych dodatkowych działań. Aby przyspieszyć wdrożenie, Komisja proponuje wymienione poniżej działania.

4.1.Dalsze budowanie zaufania między krajowymi systemami kształcenia

·Opracowywanie europejskiego systemu uznawania i zapewniania jakości

Automatyczne uznawanie jest ściśle związane z budowaniem wzajemnego zaufania pomiędzy systemami krajowymi oraz z rozwojem prawdziwej kultury jakości w instytucjach szkolnictwa wyższego. System uznawania i zapewniania jakości pomógłby stworzyć ściślejsze powiązanie między zapewnianiem jakości i uznawaniem na poziomie europejskim, a także utworzyć dostosowany system zapewniania jakości na potrzeby głębszej współpracy ponadnarodowej, zgodnie z zapowiedzią zawartą w komunikacie w sprawie utworzenia europejskiego obszaru edukacji do 2025 r. oraz w Europejskiej strategii na rzecz szkół wyższych. Chociaż cel takiego systemu jest znacznie szerszy niż tylko automatyczne uznawanie, przyczyni się on do jego osiągnięcia.

Komisja będzie zachęcać państwa członkowskie, ENIC-NARIC oraz instytucje kształcenia i szkolenia, aby zintensyfikowały starania w zakresie wdrażania automatycznego uznawania, zapewniając solidniejsze i bardziej elastyczne systemy zapewniania jakości.

Mimo że inicjatywa ta będzie dotyczyć UE, ma ona potencjał by inspirować i jeszcze bardziej stymulować postępy w zakresie automatycznego uznawania i zapewniania jakości we wszystkich krajach europejskiego obszaru szkolnictwa wyższego.

·Przeglądy dokonywane przez zespoły ds. przyspieszenia automatycznego uznawania

Komisja – przy wsparciu Erasmus+ i ENIC-NARIC – wprowadzi nowe przeglądy dokonywane przez zespoły ds. przyspieszenia automatycznego uznawania. Celem tego działania będzie przyspieszenie wdrażania automatycznego uznawania kwalifikacji i okresów nauki za granicą przez wysyłanie ekspertów na miejsce w celu zapewnienia niezbędnego coachingu mającego ułatwić uznawanie we wszystkich dziedzinach. Ich podstawę stanowić będzie wiedza specjalistyczna ENIC-NARIC, która zostanie wykorzystana do organizacji działań z zakresu wzajemnego wsparcia i wzajemnego doradztwa między państwami, które są bardziej zaawansowane pod względem automatycznego uznawania, a państwami, które potrzebują dalszego wsparcia.

4.2.Opracowanie narzędzi służących automatycznemu uznawaniu

·Dostarczanie informacji na temat uznawania za pośrednictwem platform internetowych

Komisja przedstawi szkołom więcej wskazówek dotyczących uznawania na europejskiej platformie edukacji szkolnej.

·Standaryzacja porozumień o programie zajęć i świadectw efektów uczenia się

Opierając się na doświadczeniach z sektora szkolnictwa wyższego, Komisja zbada potencjalne powiązania między narzędziami programu Erasmus+ dotyczącymi efektów uczenia się osiągniętych w okresach nauki za granicą a szablonem Europass-Mobilność, aby zapewnić bezpieczną, przyjazną dla użytkownika i godną zaufania dokumentację w sektorach edukacji szkolnej oraz kształcenia i szkolenia zawodowego.

4.3.Wspieranie wdrażania poprzez budowanie potencjału w państwach członkowskich

·Wsparcie finansowe na potrzeby automatycznego uznawania

Jak wezwano w zaleceniu Rady, zaproszenia w ramach programu Erasmus+ przeznaczone dla ENIC-NARIC będą nadal zapewniać wsparcie dla organów krajowych w celu wdrożenia automatycznego uznawania i narzędzi przejrzystości przewidzianych w procesie bolońskim. Komisja zbada możliwości zwiększenia udziału ENIC-NARIC z każdego państwa członkowskiego. Działania te wymagają wsparcia ze strony państw członkowskich w celu intensyfikacji starań na rzecz budowania zdolności.

Mimo że poziom wdrożenia narzędzi przejrzystości przewidzianych w procesie bolońskim poprawił się od 2018 r., konieczne są dalsze działania, zwłaszcza w zakresie rejestracji krajowych agencji ds. zapewniania jakości w EQAR, wydawania suplementu do dyplomu i pełnego wykorzystania przewodnika dla użytkowników ECTS. Komisja zapewni dalszy impuls do wdrożenia tych narzędzi poprzez zaproszenie do składania wniosków dotyczących europejskiego obszaru szkolnictwa wyższego w ramach programu Erasmus+.

Państwa członkowskie mogą również zwrócić się o wsparcie techniczne w celu opracowania i wdrożenia reform w dziedzinie automatycznego wzajemnego uznawania za pośrednictwem Instrumentu Wsparcia Technicznego. Instrument Wsparcia Technicznego jest programem UE, który zapewnia dostosowane do potrzeb wsparcie w różnych obszarach, w tym w obszarze kształcenia i szkolenia, na wniosek państw członkowskich, w wymiarze dwustronnym lub obejmującym kilka państw. Wsparcie jest dostępne na wniosek zainteresowanego kraju i nie wymaga współfinansowania ze strony państw członkowskich UE.

·Przepisy dotyczące szkoleń i informacji

Istnieje zwiększone zapotrzebowanie na ilość szkoleń, jakie państwa członkowskie zapewniają odpowiednim pracownikom w zakresie automatycznego uznawania. Ponadto szkołom i nauczycielom należy zapewnić szkolenia dotyczące oceny kompetencji uczniów po okresie nauki za granicą, zamiast koncentrować się na równoważności przedmiotów szkolnych. Komisja będzie wspierać osiąganie tych celów w ramach programu Erasmus+ poprzez działania w zakresie współpracy transnarodowej i działania w zakresie wzajemnego uczenia się oraz udostępniać informacje w Internecie.

·Ułatwianie dialogu między państwami członkowskimi

Służby Komisji zbadają istniejące procesy polityczne Komisji w dziedzinie edukacji szkolnej oraz kształcenia i szkolenia zawodowego w celu prowadzenia dyskusji, wymiany dobrych praktyk i stworzenia możliwości wzajemnego uczenia się między państwami członkowskimi w celu budowania zaufania i przejrzystości w systemach edukacji na poziomie średnim II stopnia.

Załącznik I – Przegląd 55 wdrożenia zalecenia Rady

Niniejsza tabela stanowi kodowany kolorami przewodnik po poziomie wdrożenia w poszczególnych obszarach uwzględnionych w zaleceniu, w odniesieniu do każdego państwa członkowskiego, w oparciu o najlepsze dostępne informacje. Odzwierciedlono w niej trwający proces wdrażania zalecenia Rady oraz ukazano kierunki i tendencje.

Państwo członkowskie	Narzędzia przejrzystości	Wsparcie dla instytucji i agencji	Monitorowanie i ocena	Kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia na poziomie wyższym	Kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia na poziomie średnim II stopnia		Okresy nauki za granicą – kształcenie wyższe	Okresy nauki za granicą – kształcenie średnie
Austria
Belgia
Bułgaria
Chorwacja
Cypr
Czechy
Dania
Estonia
Finlandia
Francja								Szkoła	kształcenie i szkolenie zawodowe
Niemcy
Grecja
Węgry
Irlandia
Włochy
Łotwa
Litwa
Luksemburg
Malta
Niderlandy
Polska					Szkoła	kształcenie i szkolenie zawodowe
Portugalia								*
Rumunia
Słowacja
Słowenia
Hiszpania
Szwecja

*Portugalia: wyłącznie przez okresy jednego roku szkolnego.

Zgodność z europejskimi narzędziami przejrzystości i narzędziami przewidzianymi w procesie bolońskim

	Państwo w pełni wdraża europejskie narzędzia przejrzystości i narzędzia przewidziane w procesie bolońskim.
	Jedno narzędzie nie zostało w pełni wdrożone.
	Dwa narzędzia nie zostały w pełni wdrożone.
	Trzy narzędzia nie zostały w pełni wdrożone.
	Przynajmniej cztery narzędzia nie zostały w pełni wdrożone.

Środki na rzecz budowania zdolności i wsparcia dla instytucji i agencji

	Stosowane są następujące środki: -istnieją krajowe wytyczne dla instytucji; -ENIC-NARIC rozpowszechniają informacje i zapewniają szkolenia wszystkim instytucjom; -wnioskodawcy otrzymują decyzję o uznaniu na poziomie systemu za pomocą narzędzi internetowych.
	Stosowane są dwa z wymienionych powyżej środków.
	Stosuje się jeden ze wspomnianych środków.
	Nie stosuje się żadnego ze wspomnianych środków.

Monitorowanie i ocena

	Istnieje centralna baza danych na poziomie systemu, która służy do gromadzenia i rozpowszechniania danych dotyczących przypadków uznania i jest regularnie aktualizowana.
	Dane dotyczące przypadków uznania są systematycznie gromadzone przez organ centralny składający się z instytucji szkolnictwa wyższego i instytucji kształcenia na poziomie średnim II stopnia.
	Dane dotyczące przypadków uznania są dostępne w niektórych instytucjach, ale nie są one gromadzone i rozpowszechniane na poziomie systemu.
	Brak danych

Automatyczne uznawanie kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie wyższym

	Automatyczne uznawanie na poziomie systemu wydanych kwalifikacji w odniesieniu do wszystkich państw członkowskich UE, przy czym odpowiedzialność za podjęcie decyzji spoczywa na właściwym organie na poziomie systemu.
	Automatyczne uznawanie na poziomie systemu w odniesieniu do wszystkich państw członkowskich UE, przy czym odpowiedzialność za podjęcie decyzji spoczywa na instytucjach szkolnictwa wyższego.
	Automatyczne uznawanie na poziomie systemu w odniesieniu do podzbioru państw członkowskich UE, przy czym odpowiedzialność za podjęcie decyzji spoczywa na właściwym organie na poziomie systemu.
	Automatyczne uznawanie na poziomie systemu w odniesieniu do podzbioru państw członkowskich UE, przy czym odpowiedzialność za podjęcie decyzji spoczywa na instytucjach szkolnictwa wyższego.
	Brak automatycznego uznawania

Automatyczne uznawanie kwalifikacji uzyskanych w ramach kształcenia na poziomie średnim II stopnia

	Kwalifikacje uzyskane w ramach kształcenia na poziomie średnim II stopnia (zarówno w zakresie kształcenia ogólnego, jak i kształcenia i szkolenia zawodowego) są automatycznie i w pełni uznawane w odniesieniu do niemal wszystkich pozostałych państw członkowskich UE (ponad 75 % państw członkowskich).
	Kwalifikacje są automatycznie uznawane w odniesieniu do większości państw członkowskich UE (50–75 %).
	Kwalifikacje są automatycznie uznawane w odniesieniu do mniejszości innych państw członkowskich UE (mniej niż 50 %, ale więcej niż 0 %).
	Brak automatycznego i pełnego uznawania kwalifikacji (proces uznawania istnieje, ale nie jest zautomatyzowany).

Automatyczne uznawanie okresów nauki za granicą – kształcenie wyższe

	Efekty uczenia się osiągnięte w okresie nauki za granicą są automatycznie i w pełni uznawane w odniesieniu do wszystkich innych państw członkowskich UE, przy czym wskaźnik pełnego uznawania zgłoszony przez studentów uczestniczących w programie Erasmus+ wynosi ponad 90 %. Wdrożono wewnętrzne i zewnętrzne zapewnienie jakości w celu zagwarantowania pełnego wdrożenia zasad określonych w przewodniku dla użytkowników europejskiego systemu transferu i akumulacji punktów (ECTS) z 2015 r.
	Efekty uczenia się osiągnięte w okresie nauki za granicą są uznawane, przy czym wskaźnik pełnego uznawania zgłoszony przez studentów uczestniczących w programie Erasmus+ wynosi ponad 85 %. lub Wdrożono wewnętrzne i zewnętrzne zapewnienie jakości w celu zagwarantowania pełnego wdrożenia zasad określonych w przewodniku dla użytkowników ECTS z 2015 r., lecz nie jest ono stosowane w sposób systematyczny (np. tylko w niektórych programach lub na niektórych poziomach).
	Efekty uczenia się osiągnięte w okresie nauki za granicą są uznawane, przy czym wskaźnik pełnego uznawania zgłoszony przez studentów uczestniczących w programie Erasmus+ wynosi ponad 70 %. lub Nie wdrożono żadnych środków zapewniania jakości w celu zagwarantowania pełnego wdrożenia przewodnika dla użytkowników ECTS.
	Efekty uczenia się osiągnięte w okresie nauki za granicą nie są uznawane automatycznie, przy czym wskaźnik pełnego uznawania zgłoszony przez studentów uczestniczących w programie Erasmus+ wynosi mniej niż 70 %. Nie wdrożono żadnych środków zapewniania jakości w celu zagwarantowania pełnego wdrożenia przewodnika dla użytkowników ECTS.

Automatyczne uznawanie okresów nauki za granicą – kształcenie na poziomie średnim II stopnia

	Efekty uczenia się osiągnięte w okresie nauki za granicą są automatycznie i w pełni uznawane w odniesieniu do wszystkich państw członkowskich UE i prawie wszystkich okresów nauki trwających do 1 roku na zasadzie równoważności.
	Efekty uczenia się osiągnięte w okresie nauki za granicą są uznawane po ustanowieniu oficjalnej procedury na poziomie systemu, w oparciu o efekty uczenia się, co do których stwierdzono, że są co do zasady zgodne z programem nauczania instytucji wysyłającej i zostały potwierdzone w wykazie zaliczeń.
	Większość (części) okresów nauki za granicą jest uznawana, ale konieczne może być zdanie dodatkowych egzaminów.
	Uznanie następuje po przeprowadzeniu oficjalnej procedury na podstawie dopasowania programu nauczania potwierdzonego w wykazie zaliczeń.
	Brak automatycznego i pełnego uznawania, z wyjątkiem partnerstw międzyszkolnych lub jasno określonych programów, takich jak Erasmus+.

Szkolnictwo wyższe

Kształcenie średnie

Brak dostępnych danych

Źródło: Komisja Europejska