KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 3.9.2021

COM(2021) 535 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY

dotyczące art. 7 lit. a) rozporządzenia Rady (WE) nr 2271/96 („status blokujący”)

Sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczące art. 7 lit. a) rozporządzenia Rady (WE) nr 2271/96 („status blokujący”)

Środki ograniczające (sankcje) to zasadniczy element unijnej wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa, w ramach którego Unia Europejska (UE) może w razie potrzeby interweniować, aby zapobiec konfliktowi lub reagować w sytuacji nowych lub trwających kryzysów. Chociaż sankcje UE z natury mają wpływać na politykę lub działania w państwach trzecich, mają one zastosowanie wyłącznie w obrębie jurysdykcji UE. Oznacza to, że obowiązki nakładane w ramach sankcji są wiążące dla obywateli UE lub osób znajdujących się lub prowadzących działalność gospodarczą na terytorium UE. Z kolei inne jurysdykcje stosują niektóre swoje sankcje eksterytorialnie, tj. oczekują, że obywatele państw trzecich i przedsiębiorstwa z tych państw, w tym państw UE, będą postępować zgodnie z tymi sankcjami. Zasadniczo UE jest zdania, że eksterytorialne stosowanie sankcji jest sprzeczne z prawem międzynarodowym.

W 1996 r. w celu zastosowania tej zasady Unia Europejska przyjęła rozporządzenie Rady (WE) nr 2271/96 1 („status blokujący”). Status blokujący ma przeciwdziałać eksterytorialnemu stosowaniu przepisów ustawowych, wykonawczych i innych instrumentów prawnych przyjmowanych przez państwa trzecie w celu regulowania działalności osób fizycznych i prawnych podlegających jurysdykcji państw członkowskich.

Zgodnie ze statusem blokującym Komisja musi poinformować Parlament Europejski i Radę o skutkach instrumentów prawnych oraz wynikających z nich działań na podstawie informacji uzyskanych na podstawie tego rozporządzenia, oraz będzie regularnie składać pełne sprawozdania publiczne na temat swoich ustaleń 2 .

W następstwie reaktywacji statusu blokującego w drodze zmiany załącznika do niego w 2018 r. 3 osoby i przedsiębiorstwa w UE udostępniają Komisji informacje na temat wpływu, jaki wymienione sankcje eksterytorialne wywierają na ich interesy gospodarcze lub finansowe 4 . Od czasu zmiany statusu blokującego w 2018 r. i wznowienia stosowania przez Stany Zjednoczone tytułu III i tytułu IV ustawy Helms-Burton Act w 2019 r. Komisja otrzymała znaczną liczbę powiadomień. Niniejsze sprawozdanie zawiera informacje na temat tych powiadomień, a jego celem jest zapewnienie przeglądu skutków eksterytorialnego stosowania sankcji przyjmowanych przez państwa trzecie. Niniejsze sprawozdanie sporządzono na podstawie informacji przekazanych Komisji w ramach przedmiotowej procedury. Jako takie niniejsze sprawozdanie nie jest wyczerpujące i nie może odnosić się do przypadków niezgłoszonych Komisji.

1.Status blokujący

Status blokujący składa się z 12 artykułów i zawiera załącznik, w którym wymieniono szczegółowe przepisy prawne, których dotyczy status 5 („wymienione eksterytorialne przepisy prawne”). Status blokujący należy analizować wraz z trzema innymi kluczowymi tekstami, którymi są:

· rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2018/1100 6 , w drodze którego wprowadzono najnowsze zmiany w załączniku do statusu blokującego;

· rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1101 7 , w którym określono kryteria stosowane przez Komisję w odniesieniu do wniosków o upoważnienie do zastosowania się do danych wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych; oraz

· Wytyczne – Pytania i odpowiedzi: przyjęcie aktualizacji statusu blokującego (2018/C 277 I/03) 8 , zawierające kompleksowe wyjaśnienie wspólnych kwestii w formie pytań i odpowiedzi.

Ogólnie rzecz ujmując, status blokujący chroni interesy UE oraz osoby i przedsiębiorstwa w UE 9 poprzez:

§unieważnienie w UE skutku każdego orzeczenia wydanego przez sąd zagraniczny na podstawie wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych (art. 4);

§zakaz, zgodnie z którym osoby i przedsiębiorstwa w UE nie mogą zastosować się do żadnego wymogu czy zakazu zawartego w wymienionych eksterytorialnych przepisach prawnych (art. 5 akapit pierwszy);

§zapewnienie osobom i przedsiębiorstwom w UE możliwości uzyskania odszkodowania przed sądem z tytułu szkód poniesionych w wyniku eksterytorialnego zastosowania wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych (art. 6); oraz

§wymóg, zgodnie z którym osoby i przedsiębiorstwa w UE muszą informować Komisję, jeżeli przedmiotowe wymienione eksterytorialne przepisy prawne mają wpływ na ich interesy gospodarcze lub finansowe (art. 2).

Przepisy szczegółowe statusu blokującego mające szczególne znaczenie dla niniejszego sprawozdania:

§Obowiązek zgłoszenia szkód dla interesów gospodarczych i finansowych

Status blokujący stanowi, że osoby i przedsiębiorstwa w UE muszą informować Komisję, jeżeli przedmiotowe wymienione eksterytorialne przepisy prawne mają bezpośredni lub pośredni wpływ na ich interesy gospodarcze lub finansowe 10 . Takie informacje należy zgłosić Komisji w terminie 30 dni od zaistnienia każdej szkody lub każdego zdarzenia 11 . W przypadku przedsiębiorstw obowiązek ten spoczywa na członkach zarządu, kierownikach lub innych osobach na stanowiskach kierowniczych 12 .

Dzięki takim powiadomieniom Komisja gromadzi informacje przekazywane przez osoby i przedsiębiorstwa w UE, dotyczące potencjalnego zastosowania wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych. Jeżeli „powiadomienia” dokonuje się bezpośrednio Komisji, Komisja natychmiast poinformuje właściwe organy danego państwa członkowskiego. Osoby i przedsiębiorstwa z UE mogą również zwrócić się do właściwego organu państwa członkowskiego, w którym dana osoba mieszka lub dane przedsiębiorstwo ma siedzibę.

§Informowanie Parlamentu Europejskiego i Rady

Na podstawie informacji zawartych w powiadomieniach przekazywanych w ramach stosowania statusu blokującego Komisja informuje Parlament Europejski i Radę o skutkach wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych 13 .

Pozostałe kompetencje Komisji Europejskiej na podstawie statusu blokującego obejmują:

§udzielanie upoważnień do zastosowania się do wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych: w wyjątkowych okolicznościach Komisja może udzielić osobom lub przedsiębiorstwom w UE upoważnienia do całkowitego lub częściowego zastosowania się do danych wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych, jeżeli brak takiego zastosowania się poważnie naruszyłby interesy ich samych lub UE 14 .

Takiego upoważnienia można udzielić w szczególnych i należycie uzasadnionych przypadkach oraz w ramach odstępstwa od zakazu stosowania się do wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych. Wnioski ocenia się na podstawie kryteriów określonych w rozporządzeniu wykonawczym (UE) 2018/1101. W ocenie tych wniosków Komisję wspomaga Komitet ds. Prawodawstwa o Charakterze Eksterytorialnym, w którego skład wchodzi po jednym przedstawicielu z każdego państwa członkowskiego 15 ;

§wspieranie państw UE oraz osób i przedsiębiorstw w UE: Komisja utrzymuje kontakty z osobami i przedsiębiorstwami w UE i z państwami członkowskimi celem ich wspierania w stosowaniu statusu blokującego, w tym poprzez wydawanie wytycznych. Ponadto Komisja nadzoruje i monitoruje wdrażanie statusu blokującego przez państwa członkowskie;

§aktualizowanie wykazu eksterytorialnych przepisów prawnych: Komisja jest uprawniona do dodawania do załącznika do statusu blokującego wszelkich przepisów prawnych państw trzecich mających zastosowanie eksterytorialne i wywierających niekorzystny wpływ na interesy całej UE oraz osób i przedsiębiorstw w UE 16 ; Ostatnio uczyniono to w 2018 r.;

§współpraca zewnętrzna z partnerami międzynarodowymi: Komisja wspiera Europejską Służbę Działań Zewnętrznych we współpracy zewnętrznej z partnerami międzynarodowymi, którzy podzielają obawy dotyczące eksterytorialnego stosowania sankcji przez państwa trzecie 17 ;

§publikowanie szczegółowych informacji na temat organów krajowych właściwych w zakresie statusu blokującego: Komisja publikuje w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej nazwy i adresy właściwych władz państw członkowskich, o których mowa w art. 2 statusu blokującego 18 .

2.Eksterytorialne przepisy prawne wymienione w załączniku do statusu blokującego

Status blokujący ma zastosowanie wyłącznie do sankcji stosowanych przez Stany Zjednoczone wobec Iranu i Kuby.

W załączniku wymieniono określone poniżej eksterytorialne przepisy prawne.

2.1.Iran:

Po wycofaniu się ze Wspólnego kompleksowego planu działania („JCPOA” lub „porozumienie jądrowe z Iranem”) Stany Zjednoczone ponownie zastosowały sankcje wobec Iranu. W dniu 7 sierpnia 2018 r. Komisja Europejska zmieniła status blokujący, aby uwzględnić te zmiany. Wymienione eksterytorialne przepisy prawne dotyczące Iranu są następujące:

— „Iran Sanctions Act of 1996”;

— „Iran Freedom and Counter-Proliferation Act of 2012”;

— „National Defense Authorization Act for Fiscal Year 2012”;

— „Iran Threat Reduction and Syria Human Rights Act of 2012”; oraz

— „Iranian Transactions and Sanctions Regulations”.

Streszczenie tych ustaw i rozporządzeń opublikowano w rozporządzeniu delegowanym Komisji (UE) 2018/1100 . Aby zapoznać się z pełną treścią przepisów, zob. odpowiednie instrumenty 19 .

Zasadniczo istnieją następujące zagrożenia związane z naruszeniem eksterytorialnych sankcji stosowanych przez Stany Zjednoczone:

§sankcje cywilne, karne i administracyjne. Przedsiębiorstwom i osobom fizycznym grozi kara grzywny na gruncie prawa cywilnego o maksymalnym wymiarze 250 000 USD lub dwukrotnej wartości transakcji 20 . Obowiązują również sankcje administracyjne, takie jak pozbawienie praw wywozu i powrotnego wywozu towarów pochodzących ze Stanów Zjednoczonych. Ponadto umyślne naruszenie przepisów może zostać uznane za czyn zabroniony, za którego popełnienie osobom fizycznym grozi kara grzywny i pozbawienia wolności.

§wykazy specjalnie wyznaczonych obywateli (SDN). Biuro Kontroli Aktywów Zagranicznych (OFAC) 21 w amerykańskim Departamencie Skarbu prowadzi wykaz osób fizycznych i przedsiębiorstw zwanych „specjalnie wyznaczonymi obywatelami i osobami objętymi blokadą” („SDN”), które zostają umieszczone w wykazie, jeżeli podejmą działania sprzeczne z amerykańską polityką w zakresie sankcji. Osoby i przedsiębiorstwa w UE mogą znaleźć się w tym wykazie, jeżeli OFAC uzna, że uczestnicząc w określonych transakcjach, postępowały one w sposób naruszający prawodawstwo eksterytorialne Stanów Zjednoczonych. Osoby i przedsiębiorstwa z UE mogą również zostać wyznaczone w związku z utrzymywaniem relacji biznesowych z podmiotem widniejącym w wykazie SDN (na przykład z widniejącym w tym wykazie podmiotem irańskim).

§ograniczenia na rynku Stanów Zjednoczonych. Takie ograniczenia mogą prowadzić do wykluczenia z amerykańskiego rynku ze względu na odmowę dostępu do systemu finansowego USA, lub też do utraty rachunków w bankach korespondentach w USA lub zakazu wjazdu do Stanów Zjednoczonych w przypadku pojedynczych osób.

2.2.Kuba:

—    „National Defense Authorization Act for Fiscal Year 1993”, tytuł XVII „Cuban Democracy Act of 1992”, sekcje 1704 i 1706;

— „Cuban Liberty and Democratic Solidarity Act of 1996” („Helms-Burton Act”).

W Helms-Burton Act określono środki stosowane przez Stany Zjednoczone wobec Kuby. Celem tego aktu prawnego jest zniechęcenie przedsiębiorstw do utrzymywania relacji biznesowych na Kubie poprzez nałożenie na nie obowiązku przestrzegania amerykańskiego embargo (tytuł I), możliwość wytoczenia przeciwko nim sprawy z powództwa prywatnego (tytuł III) i nałożenia na nie sankcji administracyjnych (tytuł IV).

Stany Zjednoczone zawiesiły stosowanie Helms-Burton Act od 1996 r. W dniu 2 maja 2019 r. Stany Zjednoczone ogłosiły pełne wznowienie stosowania tytułu III i ponowne egzekwowanie tytułu IV tego aktu prawnego.

§Tytuł I: tytuł I zawiera gospodarcze i finansowe embargo wobec Kuby oraz ma eksterytorialny zakres stosowania. W praktyce dotyczy to głównie wywozu do Stanów Zjednoczonych towarów transportowanych z Kuby lub przez Kubę, przywozu towarów lub usług pochodzących ze Stanów Zjednoczonych do Kuby oraz niedokonywania transakcji finansowych z Kubą.

§Tytuł III: tytuł III zawiera podstawę do wszczęcia postępowania przez sądami Stanów Zjednoczonych przeciwko osobom fizycznym lub przedsiębiorstwom, które, zdaniem powoda, „obracały” własnością wywłaszczoną przez rząd Kuby. Termin „obrót” jest zdefiniowany bardzo szeroko (obejmuje posiadanie własności, zajmowanie gruntów, czerpanie korzyści z gruntów lub własności).

§Tytuł IV: Departament Stanu USA prowadzi również postępowania na podstawie tytułu IV Helms-Burton Act. Na podstawie tego tytułu administracja może odmówić wjazdu na terytorium Stanów Zjednoczonych osobom zagranicznym, w szczególności kadrze zarządzającej w przedsiębiorstwach, a także członkom rodzin takich osób.

3.Przegląd powiadomień dokonywanych na podstawie art. 2 statusu blokującego

Większość powiadomień, które wpłynęły do Komisji, pochodziła od przedsiębiorstw prowadzących międzynarodową działalność handlową lub bankową. Otrzymała ona również szereg powiadomień od osób fizycznych lub innych podmiotów, takich jak stowarzyszenia, misje dyplomatyczne i federacje biznesowe.

Łącznie w okresie od dnia 1 sierpnia 2018 r. do dnia 1 marca 2021 r. Komisja otrzymała 63 powiadomienia:

o35 dotyczyło sankcji stosowanych przez Stany Zjednoczone wobec Kuby; oraz

o28 dotyczyło sankcji stosowanych przez Stany Zjednoczone wobec Iranu.

Komisja otrzymała powiadomienia od osób i podmiotów zamieszkujących lub posiadających siedzibę w 12 różnych państwach członkowskich. Liczba powiadomień znacznie się różni w przypadku poszczególnych państw członkowskich.

Komisja otrzymała informacje, że 10 powiadomień ma związek z postępowaniami sądowymi toczącymi się przed sądami krajowymi w UE lub wynika z takich postępowań (zob. pkt 4.2).

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono podział otrzymanych powiadomień według rodzaju zgłoszonego niekorzystnego wpływu:

§niekorzystny wpływ związany z działalnością bankową lub innymi usługami finansowymi: wiele osób i przedsiębiorstw w UE poinformowało Komisję o niekorzystnym wpływie związanym z dostępem do bieżących usług bankowych lub jednostronnym zakończeniem świadczenia usług bankowych przez instytucję finansową;

§niekorzystny wpływ spowodowany przez co najmniej jednego partnera handlowego: osoby i przedsiębiorstwa w UE często informowały Komisję o niekorzystnym wpływie spowodowanym przez ich partnerów handlowych, przeważnie w związku z decyzją takiego partnera handlowego o zerwaniu relacji biznesowych ze stroną dokonującą powiadomienia;

§postępowania administracyjne i sądowe w Stanach Zjednoczonych: w wielu powiadomieniach dotyczących Kuby i w niektórych powiadomieniach dotyczących Iranu zgłoszono postępowania toczące się przed administracyjnymi lub sądowymi organami Stanów Zjednoczonych lub ryzyko wszczęcia takich postępowań;

§niechęć do inwestowania lub prowadzenia działalności gospodarczej w państwach, których dotyczą wymienione eksterytorialne przepisy prawne: nieznaczna liczba osób i przedsiębiorstw w UE formalnie powiadomiła Komisję o swojej niechęci do inwestowania lub prowadzenia działalności gospodarczej w państwach, których dotyczą wymienione eksterytorialne przepisy prawne ze względu na przewidywany przez takie osoby i przedsiębiorstwa niekorzystny wpływ związany z takim postępowaniem.

Rozkład niekorzystnego wpływu wśród 63 powiadomień otrzymanych przez Komisję jest następujący:

3.1.
Metoda liczenia powiadomień

Zakres niniejszego sprawozdania obejmuje powiadomienia otrzymane bezpośrednio przez Komisję lub przekazane Komisji przez właściwy organ krajowy w okresie od dnia 1 sierpnia 2018 r. do dnia 1 marca 2021 r.

Powiadomienia polegają na formalnym przekazaniu Komisji informacji w celu zgłoszenia niekorzystnego wpływu spowodowanego przez wymienione eksterytorialne przepisy prawne. Powiadomienia mogą składać osoby fizyczne, przedsiębiorstwa lub inne podmioty, takie jak stowarzyszenia, misje dyplomatyczne, federacje biznesowe. Otrzymywano również wspólne powiadomienia (tj. w jednym powiadomieniu brało udział kilka stron dokonujących powiadomienia).

Ściśle rzecz biorąc, Komisja może rozpatrywać jedynie powiadomienia przesłane przez osoby objęte zakresem art. 11 statusu blokującego. Mimo to Komisja uwzględniła jednak również szereg powiadomień otrzymanych przez zagraniczne przedstawicielstwa w państwach UE.

W niektórych przypadkach strona dokonująca powiadomienia przekazuje Komisji lub właściwemu organowi krajowemu dodatkowe i zaktualizowane informacje dotyczące tego samego niekorzystnego wpływu. W takich przypadkach nie są one traktowane jako nowe powiadomienia, lecz jako działania następcze w stosunku do pierwszego powiadomienia.

Jeśli jednak niekorzystny wpływ zgłoszony przez stronę dokonującą powiadomienia w kolejnych wymianach informacji z Komisją lub właściwym organem krajowym nie jest taki sam jak niekorzystny wpływ zgłoszony w pierwszym powiadomieniu, uznaje się to za nowe powiadomienie. Tylko kilka osób i przedsiębiorstw w UE poinformowało Komisję lub właściwy organ krajowy o tym, że zostały dotknięte różnymi rodzajami niekorzystnego wpływu.

W poniższych sekcjach przedstawiono szczegółowe informacje na temat zidentyfikowanych rodzajów niekorzystnego wpływu na osoby i przedsiębiorstwa w UE oraz ich kontekstu.

3.2.Niekorzystny wpływ związany z działalnością bankową i innymi usługami finansowymi

Osoby i przedsiębiorstwa w UE, w tym banki, regularnie powiadamiały Komisję o niekorzystnym wpływie związanym z działalnością bankową lub usługami finansowymi w odniesieniu do zarówno Kuby, jak i Iranu. W niektórych przypadkach tego samego powiadomienia dokonywało kilka osób lub przedsiębiorstw w drodze powiadomienia wspólnego.

Łącznie w okresie od dnia 1 sierpnia 2018 r. do dnia 1 marca 2021 r. Komisja otrzymała 18 powiadomień dotyczących niekorzystnego wpływu związanego z działalnością bankową. Większość z tych powiadomień była związana z eksterytorialnymi sankcjami stosowanymi przez Stany Zjednoczone wobec Iranu.

Istnieje wysoki poziom interakcji między systemami finansowymi, które narażają banki z UE oraz inne podmioty świadczące usługi finansowe na sankcje eksterytorialne. W związku z tym unijne banki i inne podmioty świadczące usługi finansowe nie tylko same odczuwają niekorzystne skutki, ale również, poprzez efekt domina, stosując się do sankcji eksterytorialnych, mogą powodować takie niekorzystne skutki u innych osób i przedsiębiorstw.

Rodzaje niekorzystnego wpływu są wielorakie i mogą obejmować:

§blokowanie operacji bankowych związanych z Kubą lub Iranem (np. gdy dana operacja dotyczy obywatela tych krajów lub ostatecznego klienta bądź dostawcy w tych krajach);

§nadmierne, nieuzasadnione opóźnienia w realizacji niepowiązanych operacji bankowych;

§zakończenie stosunku bankowego; lub

§brak możliwości otwarcia lub posiadania funkcjonującego rachunku bankowego.

W kilku przypadkach zawieszenie stosunków bankowych spowodowało poważne szkody finansowe i gospodarcze dla strony dokonującej powiadomienia. Zazwyczaj bank blokuje przekazy związane z wywozem towarów lub usług z Kuby i Iranu lub na Kubę i do Iranu, a przedsiębiorstwo z UE nie może z kolei otrzymać zapłaty. Wiele stron dokonujących powiadomienia wskazało, że ich partner handlowy nie jest osobą widniejącą w wykazie SDN.

Ponadto kilka banków działających w UE, których siedziby znajdują się w Iranie lub na Kubie, poinformowało o jednostronnym wypowiedzeniu przez banki z UE umów o świadczenie usług bankowych i finansowych. Podobnie Komisja otrzymała powiadomienia o takich wypowiedzeniach przez zagraniczne przedstawicielstwa w krajach UE.

Ponadto kilka osób fizycznych powiadomiło Komisję o zablokowaniu niektórych operacji bankowych związanych z Kubą lub Iranem.

3.3.Niekorzystny wpływ spowodowany przez co najmniej jednego partnera handlowego

Niekorzystny wpływ spowodowany przez partnera handlowego jest problemem powracającym, niezależnie od tego, czy dana strona dokonująca powiadomienia prowadzi interesy z Iranem czy z Kubą. Osobami powiadamiającymi Komisję o takim niekorzystnym wpływie są przedsiębiorstwa z UE, w tym banki, oraz osoby fizyczne.

W okresie od dnia 1 sierpnia 2018 r. do dnia 1 marca 2021 r. Komisja otrzymała 15 powiadomień dotyczących niekorzystnego wpływu spowodowanego przez co najmniej jednego z partnerów handlowych strony dokonującej powiadomienia. Większość z tych powiadomień dotyczyła Iranu.

Zgłaszane rodzaje niekorzystnego wpływu wiążą się z jednostronnym zakończeniem stosunków handlowych, często z naruszeniem postanowień umowy. Partnerami handlowymi, którzy rzekomo naruszają postanowienia statusu blokującego, są przedsiębiorstwa zajmujące się przywozem i wywozem, dostawcy oprogramowania i usług telekomunikacyjnych, spółki przemysłowe, linie lotnicze, przedsiębiorstwa świadczące usługi pocztowe i dostawcze oraz przedsiębiorstwa transportowe i spółki zajmujące się towarami konsumpcyjnymi 22 .

Strony dokonujące powiadomienia poinformowały o tym, że w znacznym stopniu ucierpiały w związku z wystąpieniem niekorzystnego wpływu w wyniku niewypełnienia zobowiązań umownych lub zakończenia stosunków handlowych. Wpływ ten jest różny – od poważnych utrudnień w wywozie lub dostawie towarów do Iranu lub na Kubę, po istotny brak możliwości prowadzenia jakiejkolwiek działalności gospodarczej. Kilka stron dokonujących powiadomienia zdecydowało się na wszczęcie postępowania sądowego w celu zakwestionowania tych naruszeń. Komisja ściśle monitoruje sprawy sądowe, o których została poinformowana, i na odpowiedni wniosek udziela wsparcia technicznego osobom i przedsiębiorstwom w UE, które ucierpiały w związku z wystąpieniem niekorzystnego wpływu.

Zazwyczaj przedsiębiorstwo w UE zostaje postawione przed faktem nagłego jednostronnego zakończenia stosunków handlowych przez jednego partnera handlowego lub kilku partnerów handlowych. Tacy partnerzy handlowi najwyraźniej naruszają swoje zobowiązania umowne, mimo że sankcje stosowane przez Stany Zjednoczone nie dotyczą bezpośrednio strony dokonującej powiadomienia. Podane, domniemane lub podejrzewane powody mogą dotyczyć na przykład tego, że Kuba lub Iran są krajem, w którym siedzibę ma spółka dominująca lub ostateczny właściciel rzeczywisty przedsiębiorstwa w UE, które doświadczyło niekorzystnego wpływu, miejscem przeznaczenia danych produktów lub krajem beneficjenta usług lub produktów. W rzadkich przypadkach Komisja była powiadamiana przez przedsiębiorstwo z UE o niekorzystnym wpływie spowodowanym przez zagranicznych partnerów handlowych bezpośrednio podlegających sankcjom stosowanym przez Stany Zjednoczone.

Ponadto kilka banków działających w UE, których siedziby znajdują się w Iranie lub na Kubie, poinformowało, że ich zdaniem niektórzy z ich partnerów handlowych, w tym dostawcy usług telekomunikacyjnych i producenci, przerwali łączące ich stosunki handlowe, aby zastosować się do sankcji Stanów Zjednoczonych (nadgorliwość w stosowaniu się do wymogów).

Ponadto jedna osoba fizyczna powiadomiła Komisję o odmowie dostarczenia przesyłki na Kubę przez przedsiębiorstwo pocztowe. Przedsiębiorstwo to wyraźnie poinformowało swojego klienta, że dostarczenie przesyłki nie jest możliwe ze względu na embargo nałożone przez Stany Zjednoczone na Kubę.

3.4.Postępowania administracyjne i sądowe w Stanach Zjednoczonych

Łącznie 28 stron dokonujących powiadomienia poinformowało Komisję lub właściwy organ krajowy o postępowaniu sądowym toczącym się przed organem sądowym Stanów Zjednoczonych lub postępowaniu przed organem administracyjnym Stanów Zjednoczonych. Większość z tych powiadomień dotyczy stosowania tytułu III Helms-Burton Act, który obejmuje „obrót” nieruchomościami wywłaszczonymi przez rząd kubański Podczas gdy działania podejmowane na podstawie tytułu III dotyczą wyłącznie przedsiębiorstw w UE, postępowania prowadzone na podstawie tytułu IV dotyczą osób fizycznych. Zarejestrowano nieliczne sprawy dotyczące Iranu.

3.4.1.Postępowania sądowe związane ze stosowaniem tytułu III
Helms-Burton Act (Kuba)

Kilka osób i przedsiębiorstw w UE zgłosiło, że otrzymało zawiadomienie o zamiarze wszczęcia postępowania przed sądami Stanów Zjednoczonych na podstawie tytułu III Helms-Burton Act. Zawiadomienia te były wysyłane przez obywateli amerykańskich lub przedsiębiorstwa ze Stanów Zjednoczonych, które twierdziły, że przedsiębiorstwa w UE „obracały” wywłaszczoną własnością na Kubie. Zazwyczaj informują one przedsiębiorstwo w UE, że zostaną podjęte działania prawne, chyba że odbiorca zawiadomienia natychmiast „zaprzestanie obrotu” własnością.

Komisja została również powiadomiona o wszczęciu formalnego postępowania przed sądami Stanów Zjednoczonych. W tym względzie sądy w Stanach Zjednoczonych dwukrotnie zgodziły się na zawieszenie postępowania do czasu, gdy pozwany z UE zwróci się do Komisji o udzielenie upoważnienia. Komisja przeprowadza obecnie ocenę wniosku o udzielenie upoważnienia w takiej sprawie.

3.4.2.Postępowania administracyjne w Stanach Zjednoczonych na podstawie tytułu IV Helms-Burton Act (Kuba)

Kilka osób poinformowało, że Departament Stanu USA powiadomił je o wszczęciu lub zamiarze wszczęcia postępowania na podstawie tytułu IV Helms-Burton Act. Na podstawie tytułu IV Departament Stanu USA może odmówić wjazdu na terytorium Stanów Zjednoczonych każdej zagranicznej osobie fizycznej i członkom jej rodziny, które Departament Stanu uzna za osoby, które „obracały” skonfiskowaną na Kubie własnością należącą do obywateli Stanów Zjednoczonych.

Osoby, przeciwko którym skierowane są działania, to kierownicy lub pracownicy wysokiego szczebla oskarżeni o „obracanie” skonfiskowaną własnością należącą do obywateli Stanów Zjednoczonych. Komisja jest świadoma faktu, że niektórym obywatelom UE i ich rodzinom zakazano wjazdu do Stanów Zjednoczonych na tej podstawie.

3.4.3.Powiadomienia dotyczące postępowań sądowych prowadzonych przez Stany Zjednoczone w związku z sankcjami stosowanymi przez Stany Zjednoczone wobec Iranu

Kilka powiadomień dotyczy postępowań sądowych prowadzonych w Stanach Zjednoczonych przeciwko osobom i przedsiębiorstwom w UE w związku z eksterytorialnymi sankcjami stosowanymi przez Stany Zjednoczone wobec Iranu. Inne powiadomienia zawierają informację o wnioskach Stanów Zjednoczonych o ekstradycję obywateli Iranu mieszkających w UE, którzy są oskarżeni o złamanie sankcji Stanów Zjednoczonych. Inna grupa powiadomień jest związana z postępowaniami administracyjnymi w dziedzinie bankowości.

3.5.Niechęć do inwestowania lub prowadzenia działalności gospodarczej w państwach, których dotyczą wymienione eksterytorialne przepisy prawne

Osoby i przedsiębiorstwa w UE przekazywały również Komisji powiadomienia o swojej niechęci do inwestowania w krajach, których dotyczą wymienione eksterytorialne przepisy prawne. Ze względu na fakt, że przewidywały wystąpienie możliwego niekorzystnego wpływu, były niechętne do prowadzenia legalnych i zgodnych z prawem interesów na Kubie lub w Iranie. Osoby i przedsiębiorstwa informujące Komisję lub właściwe organy krajowe szukały również zapewnień i wsparcia przed podjęciem decyzji o inwestycji.

Chociaż Komisja otrzymała jedynie ograniczoną liczbę powiadomień z tego powodu, w jej ocenie znacznie więcej osób i przedsiębiorstw w UE może podzielać te obawy. Komisja ściśle monitoruje wszystkie powiadomienia i zachęca osoby i przedsiębiorstwa w UE do kontaktowania się z jej służbami 23 w celu dokonywania powiadomień o niekorzystnym wpływie wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych.

4.Sądowa wykładnia statusu blokującego przed sądami unijnymi i krajowymi

Komisja jest świadoma następujących postępowań sądowych dotyczących statusu blokującego na szczeblu unijnym i krajowym.

4.1.Na szczeblu UE

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (Bank Melli Iran/Telekom Deutschland GmbH, sprawa C-124/20)

Sprawa rozpatrywana przez Trybunał Sprawiedliwości dotyczy wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym na podstawie art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), złożonego przez Hanseatisches Oberlandesgericht Hamburg (Niemcy). Spór dotyczy zakończenia świadczenia usług telekomunikacyjnych między stroną powodową, Bank Melli Iran, a stroną pozwaną, Telekom Deutschland GmbH. Strona powodowa jest irańskim bankiem utworzonym na podstawie prawa irańskiego, posiadającym oddział w Hamburgu w Niemczech. Stroną pozwaną jest spółka zależna Deutsche Telekom AG, która jest jednym z wiodących niemieckich dostawców usług telekomunikacyjnych z siedzibą w Bonn w Niemczech.

Skarga o stwierdzenie nieważności wniesiona do Sądu (IFIC Holding AG/Komisja, sprawa T-8/21)

Spółka IFIC Holding, podmiot inwestycyjny Iran Foreign Investment Company (IFIC) z siedzibą w Niemczech, wniosła skargę do Sądu, w której zakwestionowała zezwolenie udzielone Clearstream Banking AG przez Komisję Europejską w dniu 28 kwietnia 2020 r. na podstawie art. 5 akapit 2 rozporządzenia Rady nr 2271/96, między innymi z następujących względów: naruszenie prawa skarżącego do bycia wysłuchanym oraz naruszenie obowiązku podania powodów.

Oczekuje się, że te sprawy toczące się przed Trybunałem Sprawiedliwości pozwolą ułatwić wykładnię i wdrożenie niektórych przepisów statusu blokującego oraz zwiększyć jasność i pewność prawa w odniesieniu do różnych procedur w nim określonych.

4.2.Na szczeblu krajowym

Komisja została poinformowana o 10 postępowaniach sądowych toczących się przed sądami państw członkowskich UE, które dotyczyły statusu blokującego.

W Niemczech pewien bank powiadomił międzynarodowe przedsiębiorstwo logistyczne, że zakończy świadczenie usług na jego rzecz, podając jako powód ryzyko możliwego zastosowania eksterytorialnych sankcji Stanów Zjednoczonych 24 . Zgodnie z ogólnymi warunkami banku mógł on wypowiedzieć świadczenie usług na rzecz przedsiębiorstwa, jeśli podał uzasadniony powód. Sąd uznał wypowiedzenie za zgodne z prawem i stwierdził, że status blokujący nie zobowiązuje przedsiębiorstw w UE do kontynuowania wymiany handlowej z podmiotami irańskimi, jeśli byłoby to sprzeczne z ich interesami handlowymi. Sąd stwierdził, że to ryzyko oraz ryzyko, że inne banki znajdujące się w podobnej sytuacji zakończą współpracę, aby nie narazić się na nałożenie sankcji eksterytorialnych, stanowi taki uzasadniony powód rozwiązania umowy.

Inna sprawa w Niemczech dotyczyła zakończenia świadczenia usług telekomunikacyjnych między mającym siedzibę w UE oddziałem irańskiego banku objętym sankcjami ze strony Stanów Zjednoczonych a jednym z głównych dostawców usług telekomunikacyjnych 25 . Ponieważ bank był w stanie wykazać, że jest w stanie nadal płacić za usługi i że dotychczas zawsze za nie płacił, niemiecki sąd wydał tymczasowy nakaz przywrócenia usług dostawcy usług telekomunikacyjnych do czasu wygaśnięcia umów. Postępowanie zostało zawieszone, ponieważ zwrócono się do Trybunału Sprawiedliwości z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym (zob. powyżej, Bank Melli Iran/Telekom Deutschland GmbH, sprawa C-124/20).

W Niderlandach sprawa dotyczyła umowy dystrybucyjnej między przedsiębiorstwem Exact B.V. a mającą siedzibę w Curaçao spółką PAM International N.V. („PAM”) 26 . PAM zajmowała się dystrybucją oprogramowania dostarczonego przez Exact B.V. do przedsiębiorstw na Kubie. Przedsiębiorstwo Exact B.V. rozwiązało tę umowę po jego przejęciu przez amerykańską spółkę inwestycyjną. Sąd nakazał przedsiębiorstwu Exact B.V. dalsze świadczenie usług, a ponadto zauważył, że Exact B.V. mogło dopuścić się naruszenia statusu blokującego poprzez rozwiązanie umowy.

Komisja została poinformowana o dwóch sprawach wszczętych we Włoszech. W pierwszej sprawie pewien bank powiadomił swojego klienta, spółkę kontrolowaną przez wspólników w Iranie, że zakończy świadczenie usług bankowych. Spółka ta wszczęła postępowanie w przedmiocie zastosowania środka tymczasowego w celu uzyskania nakazu zobowiązującego bank do kontynuowania świadczenia usług. Włoski sąd stwierdził, że zakończenie świadczenia tych usług byłoby równoznaczne z naruszeniem statusu blokującego i nakazał wydanie tymczasowego nakazu przeciwko bankowi, aby nie dopuścić do zakończenia świadczenia przedmiotowych usług 27 .

W drugiej sprawie włoskie przedsiębiorstwo zawarło umowę na dostawy z irańskim przedsiębiorstwem, które później zostało objęte sankcjami ze strony Stanów Zjednoczonych. Płatność irańskiego przedsiębiorstwa została zamrożona przez bank przedsiębiorstwa włoskiego. Sąd nakazał uwolnienie środków, ponieważ zgodnie ze statusem blokującym umieszczenie przez Stany Zjednoczone irańskiego przedsiębiorstwa w wykazie specjalnie wyznaczonych obywateli i osób objętymi blokadą nie miało skutków w UE, a przedsiębiorstwo to nie było objęte żadnymi sankcjami w UE 28 .

Komisja została poinformowana o wielu postępowaniach dotyczących tego samego przedsiębiorstwa toczących się we Francji. Po zawarciu umowy na dostawę towarów do Iranu przedsiębiorstwo nie mogło otrzymać zapłaty. Był to problem długotrwały, ponieważ na przestrzeni wielu lat rachunki bankowe przedsiębiorstwa były zamykane kilka razy. Bank odmówił przekazania tych środków, powołując się na różne powody, w tym na przestrzeganie sankcji ze strony Stanów Zjednoczonych. W najnowszych informacjach na temat postępowania sądowego otrzymanych przez Komisję sąd pierwszej instancji stwierdził, że bank nie powinien był zamykać rachunku przedsiębiorstwa ani zakończyć świadczenia usług bankowych bez wypowiedzenia. Sąd uznał jednak również, że zakończenie świadczenia usług bankowych było uzasadnione ze względu na to, że bank stanął w obliczu ograniczeń gospodarczych i strategicznych, w tym możliwego nałożenia sankcji przez Stany Zjednoczone.

5.Wnioski

UE jest zdania, że ekstraterytorialne stosowanie przez państwa trzecie środków skierowanych przeciwko podmiotom z UE jest niezgodne z prawem międzynarodowym. Środki te zagrażają integralności jednolitego rynku i systemów finansowych UE, zmniejszają skuteczność polityki zagranicznej UE i ograniczają legalny handel i legalne inwestycje, naruszając podstawowe zasady prawa międzynarodowego.

Dzięki informacjom zgromadzonym między innymi w ramach procedury notyfikacyjnej na podstawie art. 2 statutu blokującego Komisja była na bieżąco informowana o różnych zmianach politycznych, prawnych, gospodarczych i finansowych mających wpływ na osoby i przedsiębiorstwa w UE oraz na całą Unię. W przyszłości Komisja będzie nadal monitorować wpływ wymienionych eksterytorialnych przepisów prawnych i przekazywać informacje Parlamentowi Europejskiemu i Radzie zgodnie z art. 7 lit. a) statutu blokującego.

Rozpowszechnianie się takich sankcji wymaga bardziej dogłębnej debaty na temat ewentualnych dodatkowych środków mających na celu zwiększenie efektu odstraszającego i, w razie potrzeby, przeciwdziałanie takim sankcjom. Niniejsze sprawozdanie będzie stanowić wkład w dyskusję na temat wdrożenia komunikatu Komisji z dnia 19 stycznia 2021 r. „Europejski system gospodarczy i finansowy: wspieranie otwartości, wytrzymałości i odporności” 29 . Komisja zainicjowała ogólną refleksję nad wariantami strategicznymi umożliwiającymi odnowienie zestawu narzędzi UE służących przeciwdziałaniu skutkom niezgodnego z prawem ekstraterytorialnego stosowania wobec osób fizycznych i podmiotów z UE jednostronnych sankcji wprowadzonych przez państwa trzecie.

(1) Rozporządzenie Rady (WE) nr 2271/96 z dnia 22 listopada 1996 r. zabezpieczające przed skutkami eksterytorialnego stosowania ustawodawstwa przyjętego przez państwo trzecie oraz działaniami opartymi na nim lub z niego wynikającymi (Dz.U. L 309 z 29.11.1996, s. 1).

(2) Art. 7 lit. a) statusu blokującego.

(3) Zob. sekcja 2 poniżej.

(4) Art. 2 statusu blokującego.

(5) Aktualnie załącznik zawiera przepisy prawne Stanów Zjednoczonych stosowane wobec Iranu i Kuby.

(6) Dz.U. L 199I z 7.8.2018, s. 1.

(7) Dz.U. L 199I z 7.8.2018, s. 7.

(8) Dz.U. C 277I z 7.8.2018, s. 4.

(9) Status blokujący ma zastosowanie do osób fizycznych i prawnych określonych w art. 11.

(10) Art. 2 statusu blokującego.

(11) Zob. przypis 6 powyżej.

(12) Zob. przypis 6 powyżej.

(13) Art. 7 lit. a) statusu blokującego.

(14) Art. 5 i art. 7 lit. b) statusu blokującego.

(15) Art. 8 statusu blokującego.

(16) Art. 1 statusu blokującego.

(17) Zob. na przykład Wspólne stanowisko Federiki Mogherini, Chrystii Freeland i Cecilii Malmström w sprawie decyzji Stanów Zjednoczonych o dalszym uruchomieniu tytułu III Helms-Burton (Libertad) Act, dostępne pod adresem: https://eeas.europa.eu/headquarters/headquarters-homepage/61181/joint-statement-federica-mogherini-chrystia-freeland-and-cecilia-malmström-decision-united_ko  

(18) Wykaz właściwych organów krajowych jest dostępny w Dz.U. C 251 z 28.6.2021, s. 11, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX%3A52021XC0628%2801%29.

(19) Zob. https://www.govinfo.gov/

(20) 31 Code of Federal Regulations, part 501 Economic Sanctions Enforcement Guidelines, zob. https://home.treasury.gov/system/files/126/fr74_57593.pdf

(21) OFAC jest amerykańską agencją, która zarządza sankcjami gospodarczymi i handlowymi oraz je egzekwuje w ramach wsparcia celów USA w zakresie bezpieczeństwa narodowego i polityki zagranicznej.

(22) Banki i inne podmioty świadczące usługi finansowe nie są uwzględnione w tej kategorii, ponieważ zostały one uwzględnione we wspomnianej powyżej kategorii specjalnej (zob. pkt 3.2 powyżej).

(23) Z Komisją można skontaktować się pod adresem: Unit E5, Rue de Spa 2, 1049 Brussel, Belgium lub pod następującym adresem e-mail: RELEX-SANCTIONS@ec.europa.eu  

(24) LG Hamburg, 18. wydział cywilny, wyrok z dnia 15.10.2018 r., 318 O 330/18.

(25) LG Hamburg, 19. wydział cywilny, wyrok z dnia 28.11.2018 r., 319 O 265/18.

(26) PAM International N.V., Curaçao przeciwko Exact Software Nederland B.V., wyrok z dnia 25.06.2019, nr sprawy C-09-573240-KG ZA 19-430.

(27) Zob. włoskie wyroki w sprawie rozporządzenia UE w sprawie statusu blokującego (sankcje UE, 2 października 2019 r.), www.europeansanctions.com/2019/10/italian-judgments-on-the-eu-blocking-regulation

(28) Zob. przypis 27.

(29) Zob. https://ec.europa.eu/info/publications/210119-economic-financial-system-communication_en