KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 30.9.2020

SWD(2020) 301 final

DOKUMENT ROBOCZY SŁUŻB KOMISJI

Sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r.

Rozdział dotyczący sytuacji w zakresie praworządności w Bułgarii

Towarzyszący dokumentowi:

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Sprawozdanie na temat praworządności z 2020 r.

Sytuacja w zakresie praworządności w Unii Europejskiej

{COM(2020) 580 final} - {SWD(2020) 300 final} - {SWD(2020) 302 final} - {SWD(2020) 303 final} - {SWD(2020) 304 final} - {SWD(2020) 305 final} - {SWD(2020) 306 final} - {SWD(2020) 307 final} - {SWD(2020) 308 final} - {SWD(2020) 309 final} - {SWD(2020) 310 final} - {SWD(2020) 311 final} - {SWD(2020) 312 final} - {SWD(2020) 313 final} - {SWD(2020) 314 final} - {SWD(2020) 315 final} - {SWD(2020) 316 final} - {SWD(2020) 317 final} - {SWD(2020) 318 final} - {SWD(2020) 319 final} - {SWD(2020) 320 final} - {SWD(2020) 321 final} - {SWD(2020) 322 final} - {SWD(2020) 323 final} - {SWD(2020) 324 final} - {SWD(2020) 325 final} - {SWD(2020) 326 final}

W 2007 r., wraz z przystąpieniem Bułgarii do Unii Europejskiej, wprowadzono mechanizm współpracy i weryfikacji (MWiW) jako środek przejściowy mający ułatwić temu państwu dalsze działania na rzecz reformy sądownictwa i wzmocnienia walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną 1 . Zgodnie z decyzją ustanawiającą mechanizm i jak to zostało podkreślone przez Radę, MWiW będzie stosowany do momentu, gdy w zadowalający sposób osiągnięte zostaną wszystkie cele referencyjne odnoszące się do Bułgarii 2 . W ostatnim sprawozdaniu MWiW, przyjętym w październiku 2019 r., odnotowano, że Bułgaria podjęła szereg dalszych zobowiązań, a Komisja stwierdziła, że postępy poczynione w ramach MWiW są wystarczające do wypełnienia zobowiązań podjętych przez Bułgarię w momencie przystąpienia do UE. Jak również podkreśliła Komisja, Bułgaria będzie musiała konsekwentnie kontynuować prace nad tym, aby zobowiązania określone w sprawozdaniu znajdowały odzwierciedlenie w konkretnych przepisach i były w dalszym ciągu realizowane. Przed podjęciem ostatecznej decyzji Komisja należycie uwzględni uwagi Rady, jak również Parlamentu Europejskiego 3 .

I.System wymiaru sprawiedliwości

System sądowy Republiki Bułgarii 4 obejmuje łącznie 182 sądy, wśród których wyróżnia się sądy powszechne i szczególne. Zasadniczo w sądach powszechnych rozpatruje się sprawy w trzech instancjach, a system takich sądów obejmuje 113 sądów okręgowych, 28 sądów rejonowych i 5 sądów apelacyjnych. Do sądów szczególnych należą również sądy wojskowe, karne i administracyjne. W sprawach rozpoznawanych przez sądy powszechne, sądy wojskowe i szczególne sądy karne sądem najwyższej instancji jest Najwyższy Sąd Kasacyjny, a w sprawach administracyjnych sądem najwyższej instancji jest Najwyższy Sąd Administracyjny. Poza systemem sądów powszechnych Najwyższy Sąd Kasacyjny i Najwyższy Sąd Administracyjny są sądami ostatniej instancji. W skład sądownictwa wchodzi również prokuratura, natomiast Trybunał Konstytucyjny Bułgarii nie stanowi jego części 5 . Prokuratura ma jednolitą strukturę i znajduje się pod zwierzchnictwem Prokuratora Generalnego. Najwyższym organem administracji w sądownictwie bułgarskim Najwyższa Rada Sądownictwa. Odpowiada ona za administrację sądownictwa i za zapewnienie jego niezależności. Stosowna izba (sędziów lub prokuratorów) 6 Najwyższej Rady Sądownictwa powołuje, awansuje, przenosi i odwołuje ze stanowiska sędziów, prokuratorów i śledczych 7 . Niezależnym i samorządnym organem ustanowionym przez prawo jest Naczelna Rada Adwokacka 8 .

Niezależność

Trwa reforma dotycząca rozliczalności Prokuratora Generalnego i jego zastępców. W ubiegłych latach prokuratura przeszła szereg reform mających na celu restrukturyzację tej służby 9 Pomimo postępów, połączenie uprawnień i stanowiska Prokuratora Generalnego wiąże się w Bułgarii ze znacznym wpływem, ponieważ Prokurator Generalny może unieważnić lub zmienić każdą decyzję podjętą przez dowolnego prokuratora, której nie poddano kontroli sądowej 10 . Co więcej, może on delegować prokuratorów bez ich zgody na okres trzech miesięcy w ciągu roku kalendarzowego i wydawać im polecenia na piśmie, również w konkretnych sprawach 11 . Prokurator Generalny ma również znaczne uprawnienia wobec prokuratorów, którzy są szefami prokuratur rejonowych i okręgowych 12 . W rezultacie wszyscy prokuratorzy i śledczy de facto podlegają Prokuratorowi Generalnemu. Jeżeli chodzi o rozliczalność Prokuratora Generalnego, może on zostać odwołany ze stanowiska wyłącznie na wniosek Zgromadzenia Plenarnego Najwyższej Rady Sądownictwa (NRS) skierowany do Prezydenta Republiki 13 . Uprawnienia Prokuratora Generalnego nie są charakterystyczne wyłącznie dla bułgarskiego systemu wymiaru sprawiedliwości 14 , jednak wyrażono obawy związane z połączeniem tych uprawnień ze stanowiskiem Prokuratora Generalnego w NRS. W Izbie Prokuratorów Prokurator Generalny jako członek z urzędu i przewodniczący odgrywa decydującą rolę w odniesieniu do kariery zawodowej prokuratorów i postępowań dyscyplinarnych wobec nich 15 . Brak możliwości przeprowadzenia skutecznego śledztwa dotyczącego Prokuratora Generalnego i jego zastępców stanowi od dawna kwestię podnoszoną nie tylko przez Komisję Europejską 16 , lecz także przez Europejski Trybunał Praw Człowieka 17 i Radę Europy 18 . W czerwcu 2019 r. przedłożono projekt ustawy mającej rozwiązać ten problem, ale różne zainteresowane strony wyraziły poważne obawy. Na zalecenie Komisji Bułgaria zwróciła się do Komisji Weneckiej o wydanie opinii, by uniknąć jakiegokolwiek zagrożenia niezależności sądów, a jednocześnie zapewnić skuteczność proponowanego mechanizmu. W grudniu 2019 r. Ministerstwo Sprawiedliwości opublikowało nowy projekt ustawy, w którym uwzględniono niektóre zalecenia Komisji Weneckiej 19 Ten nowy projekt ustawy w przedmiotowej sprawie znajduje się obecnie w parlamencie 20 ; przewidziano w nim ustanowienie „prokuratora specjalnego” 21 , który odpowiadałby za prowadzenie postępowań wyjaśniających w sprawie przestępstw, o których popełnienie podejrzany jest Prokurator Generalny. Tego prokuratora specjalnego wybierałaby na siedmioletnią kadencję Izba Prokuratorów NRS na wniosek trzech jej członków i większością ośmiu z jedenastu głosów. Nadzorując śledztwo przeciwko Prokuratorowi Generalnemu i jego zastępcom, korzystałby on z niezależności proceduralnej, lecz nadal podlegałby Prokuratorowi Generalnemu w zakresie innych czynności 22 . Niektóre elementy procedury mianowania „prokuratora specjalnego” i jego uprawnień w zakresie prowadzenia śledztwa wzbudziły obawy; ważne jest uwzględnienie we wspomnianym projekcie ustawy zaleceń Rady Europy 23 . W dniu 18 grudnia 2019 r. rząd zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem, czy sprawowany przez Prokuratora Generalnego nadzór nad legalnością 24 – przy czym jest to uprawnienie zapisane w konstytucji – ma zastosowanie również do postępowań prowadzonych przeciwko Prokuratorowi Generalnemu. We wniosku tym pośrednio zakwestionowano konstytucyjność projektu ustawy. W dniu 23 lipca 2020 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że Prokurator Generalny nie może sprawować nadzoru nad legalnością wobec prokuratorów, którzy prowadzą przeciwko niemu śledztwo 25 . Orzeczenie to umożliwi parlamentowi wznowienie prac. Nie rozwiewa ono jednak obaw związanych z procedurą mianowania przewidzianego prokuratora specjalnego oraz z faktem, że w dalszym ciągu podlegałby on Prokuratorowi Generalnemu w zakresie czynności innych niż prowadzenie postępowania wyjaśniającego przeciwko niemu i jego zastępcom. Dalsze konsultacje z Komisją Wenecką w sprawie projektu ustawy dałyby pewność co do skuteczności nowego mechanizmu rozliczalności.

Pomimo poczynionych postępów przedmiotem dalszej dyskusji jest skład i funkcjonowanie Najwyższej Rady Sądownictwa. Niezależnie od dotychczasowych reform i poczynionych postępów 26 sytuacja Najwyższej Rady Sądownictwa została uznana przez Radę Europy 27 i różne zainteresowane strony 28 za powód do obaw. Jeżeli chodzi o skład, wyżej wspomniane reformy zapewniły bardziej zrównoważoną strukturę NRS 29 . Jednak całkowita liczba sędziów wybieranych przez osoby na równorzędnych stanowiskach nadal nie stanowi większości 30 . Ponadto Prokurator Generalny odgrywa decydującą rolę w Izbie Prokuratorów 31 oraz ma również wpływ na zgromadzenie plenarne 32 i potencjalnie na Izbę Sędziów 33 , ponieważ ustawa stanowi, że niebędący sędziami członkowie Izby Sędziów wybierani przez parlament mogą także pochodzić z korpusu prokuratorów 34 . Komisja Wenecka 35 wyraziła zaniepokojenie tym faktem, ponieważ prokuratorzy, a w szczególności Prokurator Generalny, są nadal znacząco zaangażowani w zarządzanie sędziami. Ogólna struktura NRS może ograniczać jej zdolność do ochrony niezależności sądów 36 przed naciskami ze strony władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej, w tym Prokuratury Generalnej i samej NRS. O zagrożeniu dla niezależności sądów świadczą liczba sędziów, którzy spotkali się z atakami 37 , ukierunkowana krytyka z powodu treści ich orzeczeń 38 lub niedawne wypowiedzi ze strony osób publicznych. 39 W dniu 14 sierpnia 2020 r. premier zapowiedział plan uchwalenia nowej konstytucji 40 , która obejmowałaby reformę składu Najwyższej Rady Sądownictwa 41 i jej Inspektoratu 42 ; obejmowałaby również zmianę procedury mianowania i długości kadencji Prezesa Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Prezesa Najwyższego Sądu Administracyjnego oraz Prokuratora Generalnego 43 . Ważne jest, aby w przypadku każdej takiej reformy uwzględniono zalecenia Rady Europy 44 .

Poziom postrzeganej niezależności sądów w Bułgarii pozostaje niski. Zaledwie 37 % ogółu społeczeństwa uznaje ją za „dość dobrą lub bardzo dobrą”; odsetek przedsiębiorstw wyrażających taką opinię również pozostaje przeciętny – 45 % 45 .

Obawy wzbudza system dodatkowego wynagrodzenia i awansu funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. W obecnym systemie funkcjonariusze wymiaru sprawiedliwości mogą otrzymywać dodatkowe wynagrodzenie zgodnie z kryteriami określonymi przez NRS, mogą stać się nieusuwalni po pięciu latach służby i mogą awansować po pomyślnym przejściu przez konkurs na dane stanowisko. Rada Europy zwróciła uwagę na problem kryteriów dotyczących dodatkowego wynagrodzenia w kontekście zasad ustalonych w latach 2018–2019 przez NRS, ponieważ dają one szeroką swobodę decyzyjną przewodniczącym sądów 46 . W tym samym kontekście obawy odnośnie do niezależności sądów może również wzbudzać długi okres konieczny do uzyskania stanowiska dożywotniego 47 . Ponadto po niedawnej zmianie ustawy o systemie sądownictwa 48 członkowie NRS mogą być automatycznie awansowani na wyższe stanowiska z końcem ich kadencji. Wzbudza to obawy w świetle zaleceń Rady Europy 49 i może wpływać na niezależność sądów, biorąc pod uwagę strukturę porządku prawnego określonego w konstytucji Bułgarii, na co wskazał Najwyższy Sąd Kasacyjny 50 . W związku z wyrażonymi obawami wprowadzono niedawno dalsze zmiany w ustawie o systemie sądownictwa; obecnie ustawa ta stanowi, że mianowanie na wyższe stanowisko jest uzależnione od spełnienia szeregu warunków. 51

Wprowadzono zmiany w ustawie o systemie sądownictwa. W lutym 2020 r. wycofano automatyczne zawieszanie funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości w przypadku toczącego się wobec nich postępowania karnego 52 . Wcześniej stosowna izba NRS była zobowiązana do zawieszenia danego funkcjonariusza wymiaru sprawiedliwości bez dokonywania jakiejkolwiek oceny sprawy. Przepis art. 230 ustawy o systemie sądownictwa uchylono zgodnie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego 53 oraz w odpowiedzi na oczekiwania Komisji Europejskiej i zalecenia Rady Europy 54 . Dalsze zmiany ustawy o systemie sądownictwa dotyczą obowiązku zgłaszania przez funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości członkostwa w organizacjach zawodowych. Wcześniejszy wymóg zgłaszania przez sędziów, prokuratorów i sędziów śledczych członkostwa w stowarzyszeniach zawodowych Najwyższej Radzie Sądownictwa budził obawy dotyczące wolności zrzeszania się 55 . Zgodnie ze zmianami składanie takich oświadczeń nie jest już wymagane 56 . Jednak rejestr funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości należących do stowarzyszeń zawodowych jest nadal dostępny na stronie internetowej NRS i rzekomo był wykorzystywany przez osoby publiczne do wywierania nacisków na sędziów 57 .

Przedłożono wniosek w sprawie reformy Inspektoratu Najwyższej Rady Sądownictwa. W obecnym systemie Inspektorat nadzoruje działalność organów władzy sądowniczej, przeprowadza kontrole uczciwości i potencjalnych konfliktów interesów sędziów oraz wnioskuje do NRS o wszczęcie postępowań dyscyplinarnych wobec funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości. Inspektorat składa się z Głównego Inspektora i dziesięciu inspektorów, którzy są niezależni i wybierani przez Zgromadzenie Narodowe 58 . Komisja Wenecka wcześniej zwracała uwagę na ryzyko wywierania wpływu politycznego 59 . W następstwie projektu „Wsparcie na rzecz zwiększenia zdolności Inspektoratu NRS” 60 sam Inspektorat złożył wniosek o wprowadzenie zmian do ustawy o systemie sądownictwa, w myśl których kandydatury na Głównego Inspektora i inspektorów zgłaszałyby inne organy, takie jak zgromadzenia plenarne Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Najwyższego Sądu Administracyjnego lub zgromadzenie ogólne organizacji sędziowskich i zawodowych zamiast członków parlamentu 61 . Obecnie jednak Inspektorat funkcjonuje na podstawie wygasłego mandatu 62 w oparciu o zasadę ciągłości działania 63 . Niezależnie od obaw dotyczących składu Inspektoratu, zainteresowane strony zgłosiły obawy w odniesieniu do działalności tego organu 64 . Zaniepokojenie budzi fakt, że na podstawie przepisu, który umożliwia Inspektoratowi wnioskowanie o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego wobec funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości 65 , NRS 66 i Prokurator Generalny 67 przekazywali Inspektoratowi informacje w celu uruchomienia kontroli, co skutkowało wywieraniem nacisków na poszczególnych sędziów 68 .

Jakość

Poprawy wymaga dostęp do wymiaru sprawiedliwości. Pojawiają się głosy wzywające do obniżenia progu dostępności pomocy prawnej 69 , zwolnienia beneficjentów pomocy prawnej z opłat sądowych 70 , obniżenia kwoty opłat sądowych za wszczęcie postępowania 71 i zwiększenia cyfryzacji sądownictwa 72 . W obecnym systemie pomocy prawnej w Bułgarii do otrzymania pomocy prawnej nie jest uprawniona nawet ta osoba, której dochody są – według Eurostatu – na poziomie granicy ubóstwa lub nieznacznie niższe. Szczególną uwagę zwrócono na dość wysoki poziom opłat sądowych w obszarze sądownictwa administracyjnego 73 . Jeżeli chodzi o cyfryzację, niemożliwe jest wprawdzie założenie sprawy drogą elektroniczną, możliwe jest jednak przesyłanie tą drogą wezwań do stawienia się przed sądem i monitorowanie niektórych spraw 74 . Ponadto ograniczone jest korzystanie z wyników ankiet prowadzonych wśród użytkowników sądów i podejmowanie w związku z tym działań następczych 75 . Kompleksowy przegląd sytuacji w odniesieniu do e-sprawiedliwości będzie dostępny pod koniec 2020 r., kiedy powinien zakończyć się projekt „Opracowanie modelu optymalizacji mapy sądownictwa bułgarskich sądów i prokuratur oraz jednolitego systemu informacyjnego dla sądów” 76 . Pandemia COVID-19 ukazała braki systemu sądowego w obszarze e-sprawiedliwości. W następstwie decyzji Izby Sędziów NRS 77 w trakcie stanu nadzwyczajnego zawieszono czasowo (na miesiąc) procedowanie spraw sądowych z wyjątkiem spraw pilnych 78 .

Obawy budzą zasoby finansowe i ludzkie. Mimo doniesień o inwestycjach w systemie wymiaru sprawiedliwości, które rząd poczynił w ostatnich latach, wydaje się, że organy, a wśród nich prokuratura, i szczególny sąd karny doświadczają problemów związanych z brakiem zasobów ludzkich lub finansowych 79 .

Efektywność

Brak danych dotyczących sądów cywilnych i gospodarczych pierwszej i drugiej instancji nadal utrudnia monitorowanie efektywności wymiaru sprawiedliwości. Proces gromadzenia danych statystycznych przez zagregowane dane statystyczne uniemożliwia wyodrębnienie procesowych i nieprocesowych spraw cywilnych i gospodarczych (pierwszej i drugiej instancji), a tym samym nie pozwala na właściwą ocenę ogólnej efektywności systemu sądowego 80 . Istnieją jednak dwie pozytywne zmiany. Jeżeli chodzi o długość postępowania przed Najwyższym Sądem Kasacyjnym, Bułgaria wypada dobrze w porównaniu z innymi państwami członkowskimi 81 . Ponadto na poprawę wskazują wyniki sądów administracyjnych pod względem długości postępowania. W ostatnich latach poprawie ulegał szacowany czas rozstrzygnięcia spraw administracyjnych we wszystkich instancjach 82 .

II.Ramy antykorupcyjne

W latach 2017 i 2018 Bułgaria przeprowadziła szeroko zakrojoną reformę swoich prawnych i instytucjonalnych ram antykorupcyjnych. W ramach reformy utworzono, poprzez połączenie kilku istniejących struktur, Komisję ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku (zwaną dalej Komisją Antykorupcyjną). Kompetencje w zakresie spraw dotyczących korupcji na dużą skalę przeniesiono do Szczególnego Sądu Karnego, natomiast śledztwa w takich sprawach toczą się pod nadzorem Urzędu Prokuratora Wyspecjalizowanego. Obecna strategia antykorupcyjna obejmuje lata 2015–2020, a nowa strategia na lata 2021–2027 jest w przygotowaniu. Walkę z korupcją uznano za główny priorytet w programie rządu na lata 2017–2021 83 . Jednocześnie protesty, które wybuchły latem 2020 r., świadczą o niezadowoleniu społeczeństwa z powodu braku postępów w skutecznym zwalczaniu korupcji. Protesty te doprowadziły w lipcu i wrześniu 2020 r. do rezygnacji pięciu ministrów.

W ostatnim opublikowanym przez Transparency International wskaźniku postrzegania korupcji w 2019 r. Bułgaria uzyskała wynik 43/100 i uplasowała się na ostatnim miejscu w UE i na 74. na świecie 84 . 80 % bułgarskich respondentów ostatniego badania Eurobarometru dotyczącego korupcji jest zdania, że korupcja stanowi w ich kraju powszechne zjawisko (średnia UE – 71 %) 85 , podczas gdy odsetek przedsiębiorstw podzielających tę opinię wynosi 85 % (średnia UE – 63 %). Podobnie 51 % przedsiębiorstw uważa, że korupcja stanowi problem przy prowadzeniu działalności w tym państwie. 28 % respondentów twierdzi, że czuje się bezpośrednio dotkniętych korupcją w swoim codziennym życiu (średnia UE – 26 %), natomiast 63 % uważa, że ściganie korupcji nie jest wystarczająco skuteczne, aby odstraszyć ludzi od takich praktyk (średnia UE – 36 %). Ponadto zaledwie 13 % przedsiębiorstw odpowiedziało, że osoby fizyczne i przedsiębiorstwa przyłapane na próbie przekupstwa urzędnika wyższego szczebla podlegają odpowiedniej karze (średnia UE – 31 %) 86 .

Krajowa strategia zapobiegania korupcji i zwalczania jej obejmuje lata 2015–2020. 87 Proces wdrażania strategii jest monitorowany i koordynowany przez Krajową Radę ds. Polityki Antykorupcyjnej. W najnowszym sprawozdaniu z wdrażania strategii za okres do dnia 31 stycznia 2019 r. 88 odnotowano ciągłe ulepszanie ram instytucjonalnych, podniesienie autorytetu inspektoratów oraz szkolenia administracji publicznej w zakresie przeciwdziałania korupcji. Rada informuje, że rozpoczęła konsultacje w sprawie oceny wdrożenia strategii na lata 2015–2020 i opracowania nowej strategii na lata 2021–2027. Strona internetowa Rady nie zapewnia funkcjonującego dostępu do informacji na temat obecnych członków rady lub jej działań, takich jak posiedzenia lub dyskusje. 89 Ponadto w kwietniu 2020 r. przyjęto nowy kodeks postępowania dla administracji publicznej 90 . W nowym kodeksie położono nacisk na zachowania antykorupcyjne w administracji.

Ramy prawne służące do walki z korupcją funkcjonują w dość dużym zakresie, jednak nadal utrzymują się wyzwania. Korupcji i powiązanym przestępstwom poświęcona jest specjalna część bułgarskiego kodeksu karnego. Ogólne wdrożenie decyzji ramowej Rady 2003/568/WSiSW w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym można uznać za zadowalające 91 . Odpowiedzialność karną za korupcję w Bułgarii może ponosić wyłącznie osoba fizyczna. Osoby prawne mogą podlegać tylko karom administracyjnym (sankcjom pozakarnym) zgodnie z ustawą o przestępstwach i karach administracyjnych. W różnych sprawozdaniach i analizach na przestrzeni lat zwracano uwagę na złożony i formalistyczny bułgarski system prawa karnego procesowego stanowiący przeszkodę w skutecznym prowadzeniu śledztw i ściganiu korupcji na wysokim szczeblu 92 . Kwestię tę podniosła również Fundacja Funduszu Antykorupcyjnego, która wskazała, że formalizm postępowania karnego uniemożliwia opracowanie innowacyjnych i oryginalnych strategii dochodzeniowych 93 . Organy krajowe w swoich uwagach podkreślają szereg braków w ramach prawnych, w tym brak zachęty do zachowania proceduralnego w dobrej wierze przez wyłączenie karalności czynu lub wydawanie lżejszych wyroków w przypadkach, w których osoby dopuszczające się przestępstwa przekupstwa dobrowolnie to zgłaszają i współpracują z organami dochodzeniowymi 94 .

Niedawno skonsolidowano ramy instytucjonalne. Poprzez połączenie kilku istniejących struktur na mocy ustawy o zwalczaniu korupcji i przepadku nielegalnie nabytego mienia z 2018 r. (zwanej dalej „ustawą antykorupcyjną”) utworzono nową Komisję ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku. Komisja Antykorupcyjna ma szeroki zakres obowiązków 95 . Przewodniczący Komisji Antykorupcyjnej, jego zastępca i troje członków są wybierani zwykłą większością głosów w Zgromadzeniu Narodowym. Zainteresowane strony wyrażały obawy odnośnie do tej procedury wyboru, zwracając uwagę, że może ona stwarzać ryzyko dla politycznej niezależności funkcjonowania Komisji Antykorupcyjnej. W wyniku zmian wprowadzonych w kodeksie postępowania karnego w 2017 r. jurysdykcję w sprawach dotyczących przestępstw korupcji na dużą skalę popełnionych przez osoby pełniące funkcję publiczną wysokiego szczebla przeniesiono z Sądu Miejskiego w Sofii do Szczególnego Sądu Karnego 96 . Postępowania wyjaśniające w takich sprawach prowadzą sędziowie śledczy z Wydziału ds. Dochodzeń Urzędu Prokuratora Wyspecjalizowanego. Niezależnie od tego, wykrywanie przestępstw korupcyjnych popełnionych przez osoby, które nie pełnią funkcji publicznej wysokiego szczebla, i prowadzenie postępowań w ich sprawie należy do kompetencji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Komisja Antykorupcyjna stawiła czoła wielu wyzwaniom od momentu jej powołania. Wiosną 2019 r. miał miejsce szereg szeroko nagłośnionych skandali dotyczących zakupu nieruchomości prywatnych poniżej wartości rynkowej przez urzędników wysokiego szczebla. Komisja Antykorupcyjna nie znalazła żadnych dowodów na istnienie konfliktów interesów. Skandal ten, nazywany „Apartmentgate”, doprowadził do rezygnacji pewnej liczby urzędników wysokiego szczebla, w tym byłego przewodniczącego Komisji Antykorupcyjnej. W najnowszym sprawozdaniu rocznym Komisji Antykorupcyjnej podkreślono wyzwania w obszarze zasobów ludzkich: na 477 stanowisk ogółem wakaty odnotowuje się w przypadku 100 stanowisk (co stanowi ponad 20 %) 97 . Może to potencjalnie wpływać na skuteczność Komisji Antykorupcyjnej. Władze wskazały, że podjęto kroki mające na celu zaradzenie tej sytuacji. Z najnowszego badania Eurobarometru wynika, że zaledwie 18 % bułgarskich respondentów ma zaufanie do działań Komisji Antykorupcyjnej w przypadku korupcji, co stanowi spadek o 4 % w porównaniu z poprzednimi latami.

Reformy przynoszą pierwsze efekty, lecz nadal występują wyzwania. W 2019 r. prokuratura przydzieliła Komisji Antykorupcyjnej 553 kontroli, w porównaniu z 343 w 2018 r. W 450 sprawach prace ukończono, przekazując wyniki prokuratorom. W 83 przypadkach towarzyszyły im dowody popełnienia przestępstwa karnego. W najnowszym sprawozdaniu rocznym Komisji Antykorupcyjnej odnotowano poprawę współpracy w zakresie automatycznej elektronicznej wymiany danych z innymi instytucjami publicznymi 98 . Zwrócono uwagę na kilka nierozwiązanych problemów, z jakimi stykają się organy dochodzeniowe, w tym konieczność zatrudnienia kompetentnych i wysoko wykwalifikowanych specjalistów do celów postępowania karnego, jak również problem znacznej nierównowagi w obciążeniu pracą prokuratorów i śledczych w Urzędzie Prokuratora Wyspecjalizowanego 99 .

Nadal konieczne są konkretne osiągnięcia w postaci prawomocnych wyroków skazujących w sprawach dotyczących korupcji na wysokim szczeblu. Z danych statystycznych dotyczących postępowań wyjaśniających i ścigania w sprawach przestępstw korupcyjnych wynika, że w 2019 r. za przestępstwa takie postawiono przed sądem 486 oskarżonych (w porównaniu z 508 w 2018 r., 582 w 2017 r. i 614 w 2016 r.). Z rocznego sprawozdania Najwyższego Sądu Kasacyjnego z 2019 r. wynika, że wyrok skazujący podtrzymano w 20 z 28 spraw dotyczących korupcji, a siedem osób z grupy osób skazanych sprawowało urzędy publiczne 100 . W ostatnim sprawozdaniu bułgarskiego organu nadzoru antykorupcyjnego przeanalizowano postępy w szeregu spraw dotyczących korupcji na dużą skalę i wskazano, że zaledwie kilka z nich zakończyło się wyrokiem skazującym. We wspomnianym powyżej sprawozdaniu wskazano również, że w latach 2018–2019 żadna ze spraw dotyczących korupcji na dużą skalę nie zakończyła się wyrokiem skazującym 101 . Ponadto 78 % respondentów ostatniego badania Eurobarometr uważa, że nie prowadzi się odpowiedniej liczby postępowań w sprawach dotyczących korupcji na dużą skalę (średnia UE wynosi 68 %), a 72 % respondentów jest zdania, że wysiłki rządu w walce z korupcją nie są skuteczne (średnia UE – 55 %). Warto w szczególności zauważyć, że 77 % przedsiębiorstw udzielających odpowiedzi w badaniu Eurobarometr uważa za mało prawdopodobne, aby skorumpowane osoby zostały ukarane przez sądy grzywną lub karą więzienia.

Dyrekcja ds. bezpieczeństwa wewnętrznego bada przestępstwa popełnione przez urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i prowadzi analizy integralności. W ciągu ostatnich sześciu miesięcy dyrekcja odgrywała kluczową rolę w szeregu działań zmierzających do aresztowania funkcjonariuszy organów ścigania i funkcjonariuszy celnych wysokiego szczebla oskarżonych o przekupstwo. Czynności w ramach postępowań wyjaśniających prowadzone przez dyrekcję w 2019 r. obejmowały przeanalizowanie 562 zgłoszeń dotyczących domniemanych przestępstw, w tym przestępstw dotyczących korupcji ze strony urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych – w porównaniu z 172 zgłoszeniami w 2018 r. Dyrekcja przeprowadziła również 81 postępowań przygotowawczych w sprawie uchybień policji, w porównaniu z 98 postępowaniami w 2018 r. 102 Większość wyroków w sprawach związanych z korupcją, wydanych przez Najwyższy Sąd Kasacyjny w 2019 r. dotyczyła oferowania/dawania/żądania/przyjmowania łapówek przez urzędników Ministerstwa Spraw Wewnętrznych lub oferowania/dawania łapówek takim urzędnikom, lub żądania/przyjmowania łapówek od takich urzędników (dziesięć przypadków skazania spośród 28 przypadków stwierdzonej korupcji). W szczególności 61 % respondentów badania Eurobarometr uważa, że zjawiska przekupstwa i nadużyć władzy dla własnej korzyści są szeroko rozpowszechnione wśród funkcjonariuszy organów ścigania i organów celnych.

W 2012 r. Bułgaria ustanowiła system konfiskaty cywilnej. Postępowanie wszczyna Komisja Antykorupcyjna w momencie oskarżenia osoby o przestępstwo ujęte w ustawie antykorupcyjnej. Własność tej osoby zostaje poddana kontroli obejmującej okres 10 lat wstecz, a zadaniem Komisji jest określenie „znacznej rozbieżności” między zgodnymi z prawem przychodami netto osoby podejrzanej lub oskarżonej a wartością jej majątku 103 . Procedura konfiskaty cywilnej jest niezależna od jakichkolwiek postępowań karnych i umożliwia konfiskatę majątku osoby bez wcześniejszego wyroku skazującego za przestępstwo 104 . W art. 148 ustawy antykorupcyjnej określono ogólną metodę wyceny nielegalnie nabytego mienia. Zainteresowane strony wyraziły poważne obawy, że spraw dotyczących konfiskaty cywilnej nielegalnie nabytego majątku nie prowadzi się w sposób niezależny i bezstronny 105 . Do czerwca 2020 r. wydano 309 prawomocnych wyroków sądu potwierdzających konfiskatę majątku o łącznej wartości 133 133 611,25 BGN (ok. 68 273 646 EUR).

Komisja Antykorupcyjna weryfikuje oświadczenia o interesach i stanie majątkowym osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla i ustala, czy wystąpił konflikt interesów. W ustawie antykorupcyjnej zdefiniowano termin „osoby pełniącej funkcję publiczną wysokiego szczebla”. Oświadczenia osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla są dostępne za pośrednictwem rejestru osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla 106 . W ustawie antykorupcyjnej umożliwiono osobom pełniącym funkcję publiczną wysokiego szczebla zwrócenie się z wnioskiem o nieudostępnianie do wiadomości publicznej informacji dotyczących małżonka lub faktycznych konkubenta lub konkubiny oraz dzieci poniżej 18. roku życia. W 2019 r. Komisja Antykorupcyjna przeprowadziła kontrole 8 573 osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla. W 2019 r. Komisja przyjęła 162 decyzje dotyczące konfliktu interesów (140 w 2018 r.). W czternastu z tych decyzji stwierdzono wystąpienie konfliktu interesów (28 w 2018 r.) i nałożono sankcje w wysokości 173 511 BGN (ok. 88 980 EUR) 107 . Zakresem ustawy antykorupcyjnej objęte są również osoby sprawujące urząd na szczeblu regionalnym i lokalnym 108 .

W wyniku ostatnich zmian legislacyjnych 109 wzrosła rola i rozszerzeniu uległy funkcje Generalnego Inspektoratu i inspektoratów w ministerstwach. Ich kompetencje obejmują sprawowanie kontroli i dokonywanie przeglądu w zakresie konfliktu interesów i treści obowiązkowych oświadczeń majątkowych przedkładanych przez urzędników, doradców i ekspertów, oraz powiadamianie prokuratury w przypadku wykrycia dowodów na popełnienie przestępstwa. Inspektoraty oceniają również ryzyko korupcji i proponują środki służące ograniczeniu tego ryzyka. Roczne sprawozdanie z działalności inspektoratów z 2019 r. wskazuje na coraz aktywniejszą rolę tych inspektoratów w prowadzeniu kontroli i inspekcji ad hoc (w następstwie otrzymania powiadomienia od obywateli, organizacji lub instytucji) 110 .

Działalność lobbingowa w Bułgarii nie jest regulowana przepisami. Nie ma określonego obowiązku rejestrowania podmiotów prowadzących działalność lobbingową ani zgłaszania kontaktów między urzędnikami publicznymi a takimi podmiotami. Z ostatniej analizy przeprowadzonej przez Krajowe Centrum ds. Badań Parlamentarnych obejmującej okres od kwietnia 2017 r. do grudnia 2019 r. wynika, że niemal 37 % przyjętych aktów prawnych wprowadza zmiany w postaci poprawek do innych aktów prawnych, w tym w przepisach przejściowych i końcowych 111 . W niektórych przypadkach poprawki dotyczą aktów prawnych, które w ogóle nie są związane z aktem zmienianym 112 . Zainteresowane strony wyraziły poważne obawy co do tego, że praktyka ta nie tylko negatywnie wpływa na przejrzystość procesu legislacyjnego w państwie, lecz może również w niektórych przypadkach być oznaką lobbingu niezgodnego z prawem 113 .

W ustawie antykorupcyjnej wprowadzono środki zapewniające ochronę sygnalistów i zachęcające do zgłaszania korupcji. Osoby, którym powierzono zbadanie zgłoszenia, są zobowiązane do tego, aby nie ujawniać tożsamości sygnalisty, nie podawać do wiadomości publicznej żadnych faktów ani danych, które znalazły się w ich posiadaniu w związku z badaniem zgłoszenia, oraz zabezpieczyć powierzone im pisemne dokumenty przed dostępem nieuprawnionych osób trzecich. 114  Bułgarski Instytut Inicjatyw Prawnych zauważył, że słabością obowiązującego systemu może być brak możliwości dokonania zgłoszenia anonimowo 115 . Fundusz antykorupcyjny wyraził podobne obawy dotyczące wymogu, zgodnie z którym sygnalista ujawnia swój osobisty numer identyfikacyjny 116 .

III.Pluralizm mediów

Bułgarskie ramy prawne dotyczące pluralizmu mediów oparte są na zbiorze gwarancji konstytucyjnych i środków legislacyjnych takich jak ustawa o radiu i telewizji 117 . Ustawa w sprawie dostępu do informacji publicznych reguluje dostęp do informacji publicznych i ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego. W 2019 r. uruchomiono platformę dostępu do informacji publicznych, dzięki której usprawniono proces składania wniosków i zapewniono dostęp wszystkich obywateli do informacji publikowanych w odpowiedzi na wniosek 118 .

Organ regulacyjny ds. audiowizualnych usług medialnych, Rada ds. Mediów Elektronicznych, posiada uprawnienia zgodne z ustawą o radiu i telewizji 119 . Rada ds. Mediów Elektronicznych (CEM) jest niezależnym organem składającym się z pięciu członków: trzech członków wybieranych przez Zgromadzenie Narodowe i dwóch powoływanych przez Prezydenta Republiki Bułgarii. Mandat członków Komitetu wynosi sześć lat. Skład CEM zmienia się co dwa lata w przypadku członków wybieranych przez Zgromadzenie Narodowe i co trzy lata w przypadku członków powoływanych przez prezydenta 120 .

Oceniono, że niezależność CEM podlega niskiemu ryzyku 121 . Zgodnie z monitorem pluralizmu mediów (MPM 2020) zadania i obowiązki CEM są jasno zdefiniowane w prawie a sam organ zachowuje przejrzystość co do swojej działalności 122 . Powszechnie uznaje się jednak, że CEM nie ma wystarczających zasobów, aby wykonywać swoje zadania w sposób efektywny, i że jest zależna finansowo od państwa w kontekście przyznawania niezbędnych środków 123 . W zmienionej dyrektywie o audiowizualnych usługach medialnych określono szereg szczególnych gwarancji dotyczących niezależności i skuteczności krajowych organów regulacyjnych ds. mediów 124 . Grupa robocza ustanowiona w ramach Ministerstwa Kultury, aby zapewnić transpozycję zmienionej dyrektywy o audiowizualnych usługach medialnych, opracowała projekt ustawy zmieniającej i uzupełniającej ustawę o radiu i telewizji 125 .

Jeżeli chodzi o samoregulację, Bułgaria posiada również komitet ds. etyki mediów. W 2005 r. ustanowiono Bułgarską Fundację Krajowej Rady ds. Etyki Dziennikarskiej jako podmiot prawny non-profit prowadzący działania w interesie publicznym. Celem Fundacji jest ustanowienie i utrzymanie systemu samoregulacji mediów drukowanych i elektronicznych w Bułgarii na podstawie przyjętego w 2005 r. bułgarskiego kodeksu etyki mediów 126 . Fundacja Krajowej Rady ds. Etyki Dziennikarskiej rozpatruje skargi składane przez obywateli i organizacje przeciwko mediom drukowanym i elektronicznym dotyczące naruszeń etyki mediów 127 .

Za powód do obaw uważa się brak przejrzystości w zakresie własności mediów w Bułgarii. CEM prowadzi i regularnie aktualizuje publiczny rejestr linearnych i nielinearnych usług medialnych, a także wykaz przedsiębiorstw zajmujących się dystrybucją bułgarskich i zagranicznych audycji 128 . W listopadzie 2018 r. wprowadzono zmiany do ustawy w sprawie obowiązkowego przekazywania kopii drukowanych i innych dzieł mające na celu nałożenie na elementy mediów obowiązku dostarczania informacji na temat ich właścicieli i całego uzyskanego finansowania, w tym nazwisk darczyńców. Niektórzy obserwatorzy uznali, że nakłada to zbyt duże obciążenie na małe, niezależne jednostki mediów, finansowane głównie z darowizn (np. za pośrednictwem crowdfundingu) i może zniechęcić osoby prywatne do wspierania takich podmiotów 129 . Ustawa ta spotkała się z krytyką również dlatego, że nie nakłada ona obowiązku ujawniania niektórych innych źródeł przychodu takich jak finansowanie rządowe, oprócz środków finansowych otrzymanych na podstawie umów z odpowiednimi instytucjami zamawiającymi. W praktyce, według zainteresowanych stron i MPM 2020, wiele jednostek mediów nie przestrzega przepisów ustawy, a ujawniane informacje nie zawsze są łatwo dostępne dla społeczeństwa. W sprawozdaniu opublikowanym przez Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (ECPMF) w następstwie wspólnej misji informacyjnej przeprowadzonej w 2018 r. wskazano szereg problemów związanych z przejrzystością struktury własności mediów 130 . Ponadto Komisarz Praw Człowieka Rady Europy, w następstwie wizyty w Bułgarii w listopadzie 2019 r., wskazał w swoim sprawozdaniu, że nadal dokonano tylko częściowego wdrożenia przepisów dotyczących ujawniania własności. Dodatkowo w wielu przypadkach nie zapewniono przejrzystości ze względu na występującą tendencję polegającą na rejestrowaniu jednostek mediów za pośrednictwem pełnomocników lub spółek offshore 131 .

Zgodnie z udostępnionymi informacjami istotną rolę w obszarze państwowych mediów, szczególnie na szczeblu lokalnym, odgrywają reklamy państwowe. W MPM 2020 wskazano, że w Bułgarii nie istnieją zabezpieczenia regulacyjne służące sprawiedliwej i przejrzystej dystrybucji reklam państwowych 132 . Zainteresowane strony zgłaszają również, że zakres ram regulacyjnych dotyczących reklamy politycznej nie obejmuje mediów społecznościowych 133 . Wydaje się, że dystrybucja wydatków na reklamę państwową nie opiera się na jasnych i niedyskryminacyjnych kryteriach 134 . Zainteresowane strony zgłaszają również, że czasami samorządy terytorialne rzekomo wykorzystują fundusze UE w celu umocnienia swojej kontroli lokalnych gazet i kanałów telewizyjnych 135 .

Ramy prawne chroniące przed ingerencją polityczną w sektorze mediów nie zabraniają jednoznacznie politykom posiadania jednostek mediów. Według doniesień istnieją bliskie powiązania w kontekście własności kilku jednostek mediów z podmiotami politycznymi w Bułgarii, mimo że podmioty te nie są oficjalnymi właścicielami 136 . Zainteresowane strony zgłaszają, że klimat polityczny nie sprzyja niezależnym mediom oraz że wielu właścicieli mediów woli pozostać w bliskich stosunkach z rządem, aby uniknąć marginalizacji. Ponadto krajowe i lokalne media we wszystkich sektorach podlegają systematycznej kontroli politycznej, a większość wiodących gazet w państwie prowadzi sprzyjającą rządowi politykę redakcyjną 137 . Co więcej, znaczna liczba bułgarskich dziennikarzy określiła polityczną ingerencję w media jako „powszechną” i „szeroko zakrojoną” 138 .

Podczas pandemii COVID-19 parlament usiłował wprowadzić zmiany do kodeksu karnego, aby uznać dezinformację za przestępstwo 139 . Ustawa w sprawie stanu nadzwyczajnego, przyjęta wstępnie w dniu 20 marca 2020 r., zawierała zmiany w kodeksie karnym przewidujące karę więzienia do trzech lat i grzywny do 10 000 BGN (ok. 5 100 EUR) za rozpowszechnianie „nieprawdziwych informacji na temat rozprzestrzeniania się choroby zakaźnej”. Chociaż nie istniała żadna definicja fałszywych informacji, straszono obywateli nakładaniem wysokich grzywien i karą więzienia. W tym świetle eksperci, dziennikarze i obywatele byliby zmuszeni do stosowania autocenzury 140 . Prezydent zawetował jednak ten przepis, wskazując na jego wpływ na wolność słowa. Następnie w dniu 23 marca 2020 r. parlament przyjął ustawę bez kontrowersyjnego przepisu.

W bułgarskim prawie zapewniono główne gwarancje prawne służące ochronie dziennikarzy i mediów oraz ich działalności. Prawo do wolności wypowiedzi jest chronione przez konstytucję 141 . Ustawa w sprawie dostępu do informacji publicznych reguluje dostęp do informacji publicznych i ponowne wykorzystywanie informacji sektora publicznego. Zainteresowane strony zgłaszają, że ustawa ta okazała się skutecznym narzędziem zarówno dla dziennikarzy śledczych, jak i obywateli. W 2019 r. uruchomiono platformę dostępu do informacji publicznych, dzięki której usprawniono proces składania wniosków i zapewniono dostęp wszystkich obywateli do informacji publikowanych w odpowiedzi na wniosek 142 . Uzyskanie dostępu do informacji publicznych w Bułgarii pozostaje jednak trudnym zadaniem pomimo rosnącej liczby dostępnych powszechnie źródeł danych publicznych 143 . Wydaje się, że niektórzy niezależni dziennikarze i autorzy niezależnych publikacji są zmuszani do korzystania z wniosków o dostęp do informacji, aby kontaktować się z niektórymi instytucjami 144

W lutym 2019 r. bułgarski parlament zatwierdził zmiany w ustawie o ochronie danych osobowych. W ogólnym rozporządzeniu o ochronie danych (RODO) przewidziano wyjątki obejmujące pracę dziennikarzy, jednak nie zostały one włączone do nowego bułgarskiego ustawodawstwa, w którym ustanowiono również sankcje dla mediów. Eksperci z zakresu prawa i mediów skrytykowali tę ustawę ze względu na jej mrożący efekt względem dziennikarstwa śledczego 145 . Dnia 15 listopada 2019 r. bułgarski Trybunał Konstytucyjny uznał przedmiotowe przepisy ustawy za niezgodne z konstytucją 146 .

Często zgłaszane są ataki na dziennikarzy. Zainteresowane strony potępiają w szczególności kampanie oszczerstw prowadzone przeciwko niezależnym dziennikarzom i dziennikarzom śledczym, którzy ujawniają przypadki korupcji. 147 W latach 2019 i 2020 na platformie Rady Europy propagującej ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwo dziennikarzy zarejestrowano osiem zgłoszeń w kontekście Bułgarii, które dotyczyły ataków na dziennikarzy, nękania dziennikarzy i innych podmiotów ze środowiska mediów, a także pozwów stanowiących nadużycie 148 . Do niedawna zgłaszano szereg podobnych pogróżek i ataków 149 . Stowarzyszenia zajmujące się wolnością mediów twierdzą, że dziennikarzom i właścicielom mediów stawia się zarzuty o podłożu politycznym, aby uciszyć ich krytyczną pracę reporterską. W MPM 2020 wskazano przypadki, w których państwo rzekomo zastrasza niezależne media, wywierając na nie presję polityczną, administracyjną i sądową. Takie domniemane sprawy zgłaszają także Platforma Rady Europy propagująca ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy 150 , a także platforma Mapping Media Freedom 151 . Pojawiają się również zgłoszenia gróźb pod adresem dziennikarzy w związku z ich działalnością online. Zaważono, że najbardziej narażeni na tego typu działania są dziennikarze wyrażający krytykę i dziennikarze śledczy 152 . Wytoczono sprawy sądowe przeciwko dziennikarzom za publikowanie krytycznych informacji w mediach społecznościowych 153 .

IV.Inne kwestie instytucjonalne związane z mechanizmami kontroli i równowagi

Bułgaria jest demokratyczną republiką reprezentacyjną, w której prezydent jest wybierany w wyborach bezpośrednich, a jednoizbowe Zgromadzenie Narodowe i Trybunał Konstytucyjny odpowiadają za przegląd prawa pod kątem zgodności z konstytucją. Zgromadzenie Narodowe posiada kompetencje, jeżeli chodzi o podejmowanie ostatecznych decyzji przy stanowieniu prawa 154 . W Bułgarii funkcjonują dwie krajowe instytucje praw człowieka. Pierwsza, Rzecznik Praw Obywatelski, to niezależny organ konstytucyjny wybierany przez Zgromadzenie Narodowe, któremu powierza się zadanie promowania i ochrony praw człowieka i podstawowych wolności. Druga, Komisja Ochrony przed Dyskryminacją, jest organem, który wdraża strategie w obszarach równouprawnienia płci i niedyskryminacji.

Trwa proces ustanawiania mechanizmu monitorowania następczego. Jak wskazano w sprawozdaniu w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji (MWiW) z października 2019 r. 155 , rząd podjął decyzję o ustanowieniu dodatkowego, bardziej kompleksowego krajowego mechanizmu monitorowania, który zostanie stworzony w ramach Rady ds. Koordynacji i Współpracy („rada odpowiedzialna za monitorowanie następcze”). Za cel Rady przyjęto niezależną, przejrzystą i obiektywną ocenę postępów Bułgarii w reformie sądownictwa, walce z korupcją i przestępczością zorganizowaną 156 . Nowy organ miałby otrzymywać informacje od wielu różnych instytucji, a w jego pracach uczestniczyć miałaby również rada obywatelska z przedstawicielami społeczeństwa obywatelskiego i zawodowych stowarzyszeń wymiaru sprawiedliwości. Rada rozpoczęłaby swoją działalność po zakończeniu mechanizmu współpracy i weryfikacji. Bułgarskie władze rozpoczęły proces wyboru do tzw. rady obywatelskiej zrzeszającej NGO z różnych dziedzin związanych z funkcjami Rady. Unieważniono jednak wyniki procedury wyboru przedstawicieli społeczeństwa obywatelskiego i rozpoczęto nową procedurę 157 .

Ograniczone wykorzystanie konsultacji publicznych i oceny skutków. Uważa się, że proces regulacyjny w Bułgarii jest nieprzewidywalny i niestabilny ze względu na częste zmiany legislacyjne. Na przykład w 2018 r. samo prawo zamówień publicznych zmieniono jedenaście razy 158 . Ponadto ustawa o systemie sądownictwa przyjęta w 2007 r. była już przedmiotem 51 poprawek 159 . Dodatkowo „technika prawna”, którą obserwuje się w rozdziale dotyczącym walki z korupcją, polegająca na zmianach aktów prawnych za pośrednictwem innych aktów prawnych, pomija wymóg konsultacji publicznych i oceny skutków 160 . Ponadto istnieje tendencja, którą odnotowały zainteresowane strony, dotycząca procedury przyjmowania ustaw, w ramach której zmiany wprowadzone między pierwszym i drugim czytaniem w Zgromadzeniu Narodowym mogą doprowadzić do istotnych zmian bez stosownej debaty publicznej 161 .

Aby odpowiedzieć na wyzwania związane z pandemią COVID-19, zastosowano stan nadzwyczajny, a następnie wprowadzono nowy system dotyczący stanu nadzwyczajnego. Dnia 13 marca 2020 r. parlament ogłosił stan nadzwyczajny na okres jednego miesiąca 162 , który następnie przedłużono o kolejny miesiąc 163 w celu walki z pandemią. W ramach tej decyzji przyznano rządowi szeroko zakrojone uprawnienia w celu zastosowania wszelkich niezbędnych środków służących zaradzeniu kryzysowej sytuacji. Dnia 12 maja przyjęto poprawkę do ustawy o zdrowiu 164 , w której wprowadzono nowy system dotyczący stanu nadzwyczajnego („nadzwyczajna sytuacja epidemiologiczna”) 165 . W dniu 13 maja Rada Ministrów, na wniosek Ministra Zdrowia, zdecydowała o ogłoszeniu nadzwyczajnej sytuacji epidemiologicznej na czas jednego miesiąca, którą następnie przedłużono kilkakrotnie. Jej obecny czas trwania przewidziano do dnia 30 września. Trybunał Konstytucyjny dokonał przeglądu nowego systemu dotyczącego stanu nadzwyczajnego 166 i orzekł dnia 23 lipca, że system ten jest zgodny z konstytucją 167 .

Rzecznik Praw Obywatelskich jest obecnie organem akredytowanym przez Światowy Sojusz Krajowych Instytucji Praw Człowieka ONZ, który przyznał mu status A 168 . Rzecznik Praw Obywatelskich jest najwyższym niezależnym organem konstytucyjnym, wybieranym przez Zgromadzenie Narodowe w sposób publiczny i przejrzysty na okres pięciu lat. W ramach ostatnich zmian w ustawie o Rzeczniku Praw Obywatelskich z 2018 r. instytucji tej przyznano uprawnienia do otrzymywania i rozpatrywania skarg i zgłoszeń dotyczących naruszeń praw i wolności obywateli ze strony państwowych i gminnych władz i ich administracji, osób, którym powierzono świadczenie usług publicznych, a także podmiotów prywatnych. Korzystając z tego uprawnienia, Rzecznik Praw Obywatelskich może również formułować wnioski i zalecenia dotyczące promowania i ochrony praw i wolności obywateli przed podmiotami prywatnymi 169 . Oprócz Rzecznika Praw Obywatelskich funkcjonuje Komisja ds. ochrony przeciwko dyskryminacji stanowiąca niezależny, wyspecjalizowany organ państwowy, który rozpatruje skargi i zgłoszenia związane z dyskryminacją. W przypadku obu instytucji jako niedociągnięcia wskazano kwestie związane z zasobami finansowymi i zasobami ludzkimi 170 .

Obawy budzi nowy projekt przepisów dotyczących zwiększonej przejrzystości zagranicznego finansowania organizacji pozarządowych. Nowy projekt ustawy przedłożony dnia 3 lipca 2020 r. 171 może mieć dalszy negatywny wpływ na już ograniczoną przestrzeń społeczeństwa obywatelskiego 172 w Bułgarii. Projekt ten nakładałby nowe obowiązki na osoby prawne nienastawione na zysk, które otrzymują ponad 1 000 BGN (ok. 500 EUR) od zagranicznych darczyńców; nie dotyczy to samej UE. W projekcie przewidziano, że dyrektorzy i członkowie organów zarządzających w organizacjach byliby zobowiązani do przedstawienia oświadczeń o stanie majątkowym, oraz że informacje te przechowywano by w rejestrze. Zainteresowane strony wyraziły obawy 173 dotyczące projektu ustawy, w tym w zakresie jego zgodności z prawem Unii. Istotne jest, by każda taka planowana zmiana była zgodna z wymogami prawa Unii 174 .

Załącznik I: Wykaz źródeł w porządku alfabetycznym*

* Wykaz odpowiedzi otrzymanych w kontekście konsultacji dotyczących sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. można znaleźć na (stronie internetowej Komisji).

Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka: Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. Niezawisłości Sędziów i Prawników (2019), Report of the Special Rapporteur on the independence of judges and lawyers.

Bułgarski kodeks etyki mediów – http://mediaethics-bg.org/ .

Centrum ds. Pluralizmu i Wolności Mediów (2020), 2020 Media pluralism monitor https://cmpf.eui.eu/media-pluralism-monitor/mpm-2020  

CEPEJ (2020), Study on the functioning of the judicial systems in the EU Member States.

Dyrekcja ds. bezpieczeństwa wewnętrznego (2018), sprawozdanie z wdrażania planu antykorupcyjnego z 2018 r.

Dyrekcja ds. bezpieczeństwa wewnętrznego (2019), sprawozdanie z wdrażania planu antykorupcyjnego z 2019 r.

Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji (2020), badanie Eurobarometr Flash 482: opinia przedsiębiorców na temat korupcji w UE.

Dyrekcja Generalna ds. Komunikacji (2020), specjalne badanie Eurobarometr 502: korupcja.

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1808 z dnia 14 listopada 2018 r. zmieniająca dyrektywę 2010/13/UE w sprawie koordynacji niektórych przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących świadczenia audiowizualnych usług medialnych (dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych) ze względu na zmianę sytuacji na rynku, Dz.U. L 303 s. 69.

Europejska grupa regulatorów audiowizualnych usług medialnych – ERGA (2016), Report on the independence of national regulatory authorities. https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/news/erga-report-independence-national-regulatory-authorities  

Europejska Sieć Rad Sądownictwa (ENCJ) (2019): Independence and Accountability of the Judiciary – ENCJ Survey on the independence of judges, 2019. https://pgwrk-websitemedia.s3.eu-west-1.amazonaws.com/production/pwk-web-encj2017-p/Reports/Data%20ENCJ%202019%20Survey%20on%20the%20Independence%20of%20judges.pdf  

Europejski Fundusz Społeczny (2016–2020), „Development of a Model for Optimization of the Judicial Map of Bulgarian Courts and Prosecutor’s Offices and of a Unified Information System for Courts”. http://2020.eufunds.bg/en/1/0/Project/BasicData?contractId=IwpyI6fyBUY%3D&isHistoric=False .

Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (2018), „Bulgaria: media ownership in a captured state”. https://www.ecpmf.eu/monitor/fact-finding-mission/  

Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (2020), Mapping Media Freedom: „Bulgaria – newspaper editor left unconscious after being attacked by masked men”. https://mappingmediafreedom.ushahidi.io/posts/23231  

Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów (2020), Mapping Media Freedom: Bułgaria https://mappingmediafreedom.org/country-profiles/bulgaria/  

Fundacja Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych (2015–2017), „Monitorowanie mediów i analiza ataków na sądy w okresie 1.1.2015–1.7.2017”.

Fundacja Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych (2017–2019), „Monitorowanie mediów i analiza ataków na sądy w okresie 1.8.2017–30.11.2019”.

Fundacja Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych (2020), „Przegląd, inwentaryzacja i katalogowanie inicjatyw ustawodawczych i zmian związanych z reformą sądownictwa w Bułgarii”. http://www.bili-bg.org/cdir/bili-bg.org/files/Анализ_1.5_Категоризация_на_данни_fin.pdf .

Fundusz antykorupcyjny i Konrad Adenauer Stiftung (2020), „Anti-corruption institutions: activity without visible results”. https://acf.bg/en/godishen-monitoringov-doklad-na-akf-za-20-2/ .

Fundusz antykorupcyjny, uwagi przekazane na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

GRECO (2020), Fourth evaluation round – second compliance report on Bulgaria corruption prevention in respect of members of Parliament, judges and prosecutor.

Inspektoraty utworzone zgodnie z art. 46 ustawy o administracji publicznej (2019), roczne sprawozdanie z działalności za 2019 r.

Komisja Antykorupcyjna (2019), Sprawozdanie z działalności Komisji ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku za rok 2019.

Komisja Europejska (2019) EUPACK 2019: Public administration characteristics in Bulgaria (jeszcze nieopublikowany).

Komisja Europejska (2019), dokument roboczy służb Komisji, Bulgaria: technical report accompanying the document report from the Commission to the European Parliament and the Council on Progress in Bulgaria under the Cooperation and Verification mechanism, SWD/2019/392 final.

Komisja Europejska (2019), dokument roboczy służb Komisji: Country report Bulgaria 2019 accompanying the document communication from the Commission to the European Parliament, the European Council, the Council, the European Central Bank and the Eurogroup 2020 European Semester: Assessment of progress on structural reforms, prevention and correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU) No 1176/2011 SWD(2019) 1001 final/2.

Komisja Europejska (2019), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Bułgarii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji, COM(2019) 498.

Komisja Europejska (2019), sprawozdanie Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady oceniające, w jakim zakresie państwa członkowskie zastosowały środki niezbędne do zapewnienia zgodności z decyzją ramową Rady 2003/568/WSISW z dnia 22 lipca 2003 r. w sprawie zwalczania korupcji w sektorze prywatnym, COM(2019) 355 final.

Komisja Europejska (2019–2020), unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości.

Komisja Europejska (2020), dokument roboczy służb Komisji: Country report Bulgaria 2020 accompanying the document communication from the Commission to the European Parliament, the European Council, the Council, the European Central Bank and the Eurogroup 2020 European Semester: Assessment of progress on structural reforms, prevention and correction of macroeconomic imbalances, and results of in-depth reviews under Regulation (EU) No 1176/2011 SWD(2020) 501 final.

Komitet Antykorupcyjny, rejestr osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla. https://register.caciaf.bg/ .

Krajowa Rada ds. Etyki Dziennikarskiej, Media ethics. http://mediaethics-bg.org/

Krajowa Rada ds. Polityki Antykorupcyjnej (2019), Sprawozdanie z wdrażania krajowej strategii antykorupcyjnej na lata 2015–2020 za okres do dnia 31 stycznia 2019 r.

Krajowe Centrum ds. Badań Parlamentarnych (2020), badanie dotyczące działań legislacyjnych 44. Zgromadzenia Narodowego Bułgarii. http://www.strategy.bg/Publications/View.aspx?lang=bg-BG&categoryId=&Id=301&y=&m=&d =

Monitor CIVICUS – Bułgaria. https://monitor.civicus.org/country/bulgaria/

Najwyższa Rada Sądownictwa (2018–2019), Zasady ustalania i przydzielania dodatkowego wynagrodzenia.

Najwyższa Rada Sądownictwa (2019), Stanowisko bułgarskiej Najwyższej Rady Sądownictwa. http://www.vss.justice.bg/page/view/9671  

Najwyższy Sąd Kasacyjny (2019), Sprawozdanie roczne z działalności Najwyższego Sądu Kasacyjnego za 2019 r. http://www.vks.bg/analizi-i-dokladi.html

Prezydent Republiki Bułgarii (2020 r.), oświadczenie prezydenta Rumena Radeva przy okazji przyjęcia przez parlament ustawy o środkach nadzwyczajnych. https://m.president.bg/en/speeches-and-statements5437/izyavlenie-na-prezidenta-rumen-radev-po-povod-prietiya-ot-parlamenta-zakon-za-merkite-i-deystviyata-po-vreme-na-izvanrednoto-polozhenie.html

Program rządów Rady Ministrów Republiki Bułgarii na lata 2017–2021. www.strategy.bg/StrategicDocuments/View.aspx?lang=bg-BG&Id=1240  

Rada Europy, platforma propagująca ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy. Bułgaria https://www.coe.int/en/web/media-freedom/bulgaria  

Rada Europy: CCJE-BU (2019), Report on judicial independence and impartiality in the Council of Europe member States.

Rada Europy: Komisarz Praw Człowieka Rady Europy Dunja Mijatović (2020), „Report following her visit to Bulgaria from 25 to 29 November 2019 CommDH(2020)8”. https://rm.coe.int/report-on-the-visit-to-bulgaria-from-25-to-29-november-2019-by-dunja-m/16809cde16  

Rada Europy: Komisja Wenecka (2010), Study No. 494 / 2008 on the independence of the judicial system – part I: the independence of judges.

Rada Europy: Komisja Wenecka (2017), Opinion no. 855 / 2016 on the judicial system act (CDL-AD(2017)018).

Rada Europy: Komisja Wenecka (2019), Opinion on draft amendments to the Criminal Procedure Code and the Judicial System Act concerning criminal investigations against top magistrates (CDL-AD(2019)031).

Rada Europy: Komitet Ministrów (2010), rekomendacja CM/Rec(2010)12 Komitetu Ministrów dotycząca sędziów i ich: niezawisłości, odpowiedzialności i efektywności.

Rada Europy: Komitet Ministrów (2016), zalecenie CM/Rec(2016)4 Komitetu Ministrów dla państw członkowskich w sprawie ochrony dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy i innych podmiotów medialnych.

Rada Europy: Komitet Ministrów (2019), rezolucja wstępna CM/ResDH(2019)367.

Rada Europy: Komitet Ministrów (2019), Supervision of the execution of the European Court’s judgments CM/Notes/1362/H46-6.

Rada Gospodarcza i Społeczna ONZ: Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (2019), Sixth periodic report submitted by Bulgaria under articles 16 and 17 of the Covenant, due in 2017. https://tbinternet.ohchr.org/_layouts/15/treatybodyexternal/Download.aspx?symbolno=E%2fC.12%2fBGR%2f6&Lang=en

Reporterzy bez Granic, World Press Freedom Index. https://rsf.org/en/ranking  

Reuters Institute i Uniwersytet Oksfordzki (2020), Digital news report 2020. http://www.digitalnewsreport.org/survey/2020/bulgaria-2020/

Rząd Republiki Bułgarii (2015), Krajowa strategia zapobiegania korupcji w Republice Bułgarii i zwalczania jej na lata 2015–2020. http://www.strategy.bg/StrategicDocuments/View.aspx?lang=bg-BG&Id=956  

Rząd Republiki Bułgarii, platforma dostępu do informacji publicznych. https://pitay.government.bg/PDoiExt/  

Stowarzyszenie Dziennikarzy Europejskich (2017), „Bulgaria: report on the state of journalism and freedom of speech in 2017”. https://www.aej.org/page.asp?p_id=622 .

Transparency International (2020), wskaźnik postrzegania korupcji z 2019 r.

Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (1993), orzeczenie w sprawie nr 18/1993.

Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (2010), orzeczenie nr 13/2010 w sprawie nr 12/2010.

Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (2019), orzeczenie w sprawie nr 15/2019.

Trybunał Konstytucyjny Republiki Bułgarii (2020), orzeczenie 10/2020 w sprawie 7/2020.

Uwagi przekazane przez Bułgarskie Stowarzyszenie Więźniów na rzecz Resocjalizacji na potrzeby rocznego sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

Uwagi przekazane przez Civil Liberties Union for Europe na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

Uwagi przekazane przez Fundację Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

Uwagi przekazane przez grupę bułgarskich prawników (nieformalną grupę aktywistów) na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

Uwagi przekazane przez Międzynarodową Komisję Sprawiedliwości Społecznej na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

Vilnius Institute for Policy Analysis (2020), Journalistic exemption under the European data protection law. https://vilniusinstitute.lt/wp-content/uploads/2020/01/VIPA_Bitiukova_2020_v4_f.pdf  

Wirtualna wizyta w Bułgarii w kontekście sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 5 lutego 2010 r., Kolevi/Bułgaria, ECLI:CE:ECHR:2009:1105JUD000110802.

Zgromadzenie Narodowe Republiki Bułgarii (2020), protokół z posiedzenia komisji parlamentarnej ds. prawa. https://www.parliament.bg/bg/parliamentarycommittees/members/2577/steno/ID/6005  

Zgromadzenie Plenarne Najwyższego Sądu Kasacyjnego (2020), wniosek wystosowany przez Zgromadzenie Plenarne Najwyższego Sądu Kasacyjnego do Trybunału Konstytucyjnego. http://www.vks.bg/novini/2020-05-27-iskane-KC-ZSV-2020.pdf  

Załącznik II: Wizyta w Bułgarii

W czerwcu 2020 r. służby Komisji odbyły wirtualne spotkania z następującymi podmiotami:

·Biurem Wicepremiera,

·Bułgarskim Instytutem Inicjatyw Prawnych

·Centre for the Study of Democracy

·Inspektoratem Najwyższej Rady Sądownictwa

·Instytutem Badań nad Gospodarką Rynkową

·Instytutem Społeczeństwa Otwartego

·Komisją ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku

·Krajową Radą ds. Polityki Antykorupcyjnej

·Media Democracy Bulgaria

·Ministerstwem Spraw Wewnętrznych

·Ministerstwem Sprawiedliwości

·Najwyższą Radą Sądownictwa

·Najwyższym Sądem Kasacyjnym

·Prokuraturą Generalną

·Radą ds. Mediów Elektronicznych

·Stowarzyszeniem Dziennikarzy Europejskich

·Stowarzyszeniem Prokuratorów

·Stowarzyszeniem Sędziów Bułgarskich

·Szczególnym Sądem Karnym

·Związkiem Wydawców

* Komisja spotkała się również z następującymi organizacjami w ramach spotkań horyzontalnych:

·Amnesty International

·Civil Liberties Union for Europe

·EuroCommerce

·Europejskie Centrum na rzecz Prawa Organizacji Pozarządowych

·Europejskie Centrum Wolności Prasy i Mediów

·Europejskie Forum Obywatelskie

·Free Press Unlimited

·Front Line Defenders

·ILGA-Europe

·Konferencja Kościołów Europejskich

·Międzynarodowa Federacja Praw Człowieka

·Międzynarodowa Komisja Prawników

·Międzynarodowy Instytut Prasowy

·Open Society Justice Initiative/Open Society European Policy Institute

·Platforma na rzecz uczenia się przez całe życie

·Reporterzy bez Granic

·Społeczeństwo Obywatelskie Europy

·Transparency International UE.

(1)      Zgodnie z konkluzjami Rady Ministrów z dnia 17 października 2006 r. (13339/06) mechanizm został ustanowiony decyzją Komisji z dnia 13 grudnia 2006 r. (C(2006) 6570).

(2)      Konkluzje Rady w sprawie mechanizmu współpracy i weryfikacji, 12 grudnia 2017 r. – https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-15587-2017-INIT/pl/pdf.

(3)    W dniu 18 grudnia 2019 r. przewodniczący Komisji Wolności Obywatelskich, Sprawiedliwości i Spraw Wewnętrznych (LIBE) skierował pismo do przewodniczącego Davida Sassoliego, w którym powiadomił go, że Komisja LIBE popiera sprawozdanie Komisji, w szczególności zniesienie MWiW w przypadku Bułgarii. Z kolei przewodniczący David Sassoli potwierdził te informacje w piśmie z dnia 20 grudnia 2019 r. do przewodniczącej Ursuli von der Leyen. Jednocześnie w Radzie nie osiągnięto konsensusu w sprawie konkluzji, w związku z czym w dniu 13 grudnia 2019 r. prezydencja fińska wydała sprawozdanie prezydencji, w którym poinformowała o podziale zdań między państwami członkowskimi w Radzie w kwestii stanowiska, jakie należy przyjąć w sprawie Bułgarii. W sierpniu i wrześniu 2020 r. Komisja LIBE zorganizowała kolejne dyskusje poświęcone Bułgarii i tematyce MWiW.

(4)      Opis struktury sądownictwa – zob. np. CEPEJ (2020), Study on the functioning of the judicial systems in the EU Member States [Badanie dotyczące funkcjonowania systemów sądowych w państwach członkowskich UE].

(5)      Trybunał Konstytucyjny nie jest ujęty w rozdziale 6 „Władza sądownicza”. Poświęcono mu oddzielny rozdział 8. Ponadto orzeczenie 18/1993 Trybunału Konstytucyjnego stanowi, że znajduje się on poza systemem sądownictwa.

(6)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031), pkt 13–14: Większość śledczych to funkcjonariusze policji, nadzorowani pod względem proceduralnym przez prokuratorów; mniejsza liczba śledczych ma status funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości i pracuje w Krajowych Służbach Ścigania lub w wydziałach śledczych, które stanowią część prokuratur na szczeblu regionalnym. Pod względem proceduralnym wszystkie wymienione kategorie funkcjonariuszy znajdują się pod nadzorem prokuratorów. Nadzór proceduralny oznacza, że prokurator nadzorujący może uchylić każdą decyzję śledczego. Prokurator nadzorujący sprawuje natomiast urząd pod nadzorem prokuratora przełożonego, aż do szczebla Prokuratora Generalnego.

(7)      Zgodnie z konstytucją i ustawą o systemie sądownictwa.

(8)      Art. 134 ust. 1 i 2 konstytucji.

(9)      W ramach zmiany ustawy o systemie sądownictwa dokonanej w 2016 r. z ustawy tej usunięto możliwość wydawania instrukcji ustnych (art. 143 ust. 2 ustawy o systemie sądownictwa) i wprowadzono w niej przepis stanowiący, że prokuratorzy podlegają dyrektorowi administracyjnemu swojej prokuratury, a nie bezpośrednio Prokuratorowi Generalnemu (art. 136 ust. 3 i 4).

(10)      Zob. uprawnienia na podstawie art. 126 konstytucji, art. 139 ust. 2 ustawy o systemie sądownictwa i art. 243 kodeksu postępowania karnego. Zob. także orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie 15/2019 z dnia 23 lipca 2020 r.

(11)      Inne uprawnienia: do wykonywania czynności wchodzących w zakres kompetencji prokuratorów niższego szczebla w sprawach określonych w ustawie, aby zapewnić wykrywanie zaniechań i naruszeń ze strony prokuratorów oraz ustalanie podstaw do zastosowania odpowiednich środków organizacyjnych lub dyscyplinarnych. Ustawa o systemie sądownictwa, art. 138 ust. 1–6, art. 227 ust. 1 oraz art. 147 ust. 2 i 3, art. 143 ust. 3, art. 139 ust. 2; konstytucja Bułgarii, art. 126 ust 2; wykres 55, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.; wykres 56, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2019 r.

(12)      Ustawa o systemie sądownictwa, art. 136 ust. 3 i 4. Zob. również opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031), pkt 8. Najwyższą Radę Sądownictwa zreorganizowano w 2015 r., tworząc dwie odrębne izby – Izbę Sędziów i Izbę Prokuratorów. Z jednej strony, utworzenie odrębnej Izby Sędziów ograniczyło wpływ Prokuratora Generalnego na karierę zawodową i dyscyplinowanie sędziów sądów niższej instancji, lecz z drugiej strony zwiększyło jego wpływ w Izbie Prokuratorów na karierę zawodową i kwestie dyscyplinarne w odniesieniu do prokuratorów i sędziów śledczych, jak również na mianowanie lub odwoływanie szefów prokuratur. Ponadto Prokurator Generalny zachował wpływ na mianowanie przewodniczących sądów najwyższej instancji za pośrednictwem Zgromadzenia Plenarnego NRS.

(13)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031), pkt 17: w przypadku uznania sędziego/prokuratora za winnego przestępstwa umyślnego zostaje on automatycznie odwołany. Ponadto możliwe jest odwołanie z powodu popełnienia poważnego przewinienia dyscyplinarnego, odwołanie decyzją stosownej izby NRS lub – w przypadku Prokuratora Generalnego lub dwóch przewodniczących sądów najwyższej instancji – 17 głosami (z 25) Zgromadzenia Plenarnego Najwyższej Rady Sądownictwa. Zob. także art. 320 ust. 4 i 6 oraz art. 33 ust. 3 ustawy o systemie sądownictwa oraz art. 129 ust. 2 i 3 konstytucji.

(14)      Wykres 55, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. zob. również wykresy 55 i 56, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2019 r.

(15)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031), pkt 8. Reorganizacja NRS zwiększyła jego [Prokuratora Generalnego] wpływ w Izbie Prokuratorów na karierę zawodową i kwestie dyscyplinarne w odniesieniu do prokuratorów i sędziów śledczych, jak również na mianowanie lub odwoływanie szefów prokuratur; zob. również pkt 18. Ta decydująca rola wynika również z faktu, że jest on przełożonym członków (czterech prokuratorów i jednego śledczego) wybranych przez osoby na równorzędnych stanowiskach, a większość uzyskuje się ich głosami oraz głosem Prokuratora Generalnego w Izbie Prokuratorów NRS. Ponadto niebędący sędziami członkowie Izby Sędziów wybierani przez parlament mogą także pochodzić z korpusu prokuratorów. Zob. także punkt dotyczący składu Najwyższej Rady Sądownictwa.

(16)      Sprawozdanie w sprawie postępów Bułgarii z 2019 r. [COM(2019) 498], s. 6.

(17)      Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 5 lutego 2010 r., Kolevi/Bułgaria, pkt 121–127, 129, 135 i 136.

(18)      Rada Europy, Supervision of the execution of the European Court’s judgments [Nadzór nad wykonaniem wyroków sądów europejskich], CM/Notes/1377bis/H46-9 z dni 1–3 września 2020 r. oraz Komitet Ministrów, (decyzja CM/Del/Dec(2020)1377bis/H46-9); Zob. także CM/Notes/1362/H46-6 z dni 3–5 grudnia 2019 r. oraz Komitet Ministrów, rezolucja wstępna CM/ResDH(2019)367 z dnia 5 grudnia 2019 r.; opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031).

(19)      Zgodnie z zaleceniem Komisji Weneckiej w nowym projekcie zrezygnowano z przewidzianego mechanizmu zawieszającego Prokuratora Generalnego, jak również z rozszerzenia zasady rozliczalności na przewodniczących dwóch sądów najwyższych. Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031), pkt 66–67.

(20)      Projekt ustawy zatwierdzony przez rząd bułgarski w dniu 7 grudnia 2019 r.

(21)      Przełożony „Inspektoratu” Urzędu Najwyższego Prokuratora Kasacyjnego.

(22)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031), pkt 55 i 63. Sprecyzowano w niej, że sprawy dotyczące Prokuratora Generalnego powinny być wyłączone z jurysdykcji zwykłych śledczych i prokuratorów, podległych Prokuratorowi Generalnemu, i przekazane organowi lub funkcjonariuszowi, który nie otrzymuje poleceń od Prokuratora Generalnego, nie zawdzięcza mu mianowania na stanowisko i którego dalsza kariera zawodowa nie zależy – nawet w dłuższej perspektywie – od niego, oraz że ważne jest zapewnienie, aby po wygaśnięciu ich mandatu tacy prokuratorzy ad hoc nie musieli wracać do systemu prokuratury i podlegać Prokuratorowi Generalnemu.

(23)      Rezolucja wstępna CM/ResDH(2019)367 z dnia 5 grudnia 2019 r., pkt 7: „rozwiązania przewidziane w celu zabezpieczenia hierarchicznej i instytucjonalnej niezależności wszystkich organów nadzorujących lub prowadzących śledztwo powinny gwarantować również silną niezależność praktyczną, m.in. poprzez przepisy, które uniemożliwiają Prokuratorowi Generalnemu wywieranie wpływu na mianowanie lub karierę zawodową osób odpowiedzialnych za prowadzenie śledztwa w jego sprawie”.

(24)      W konstytucji zastosowano sformułowanie „czuwa nad praworządnością”, które odnosi się do praworządności działań prokuratury, w tym działań prowadzonych przez prokuratorów.

(25)       Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie 15/2019 z dnia 23 lipca 2020 r. W sprawie tego orzeczenia zob. decyzja Rady Europy CM/Del/Dec(2020)1377bis/H46-9 z dnia 3 września 2020 r.: nadzór sprawowany przez Prokuratora Generalnego nie dotyczy śledztw toczących się przeciwko niemu, przy czym wydaje się, że ograniczenie to nie dotyczy śledztw prowadzonych przeciwko urzędnikom wysokiego szczebla, w szczególności prokuratorom bliskim Prokuratorowi Generalnemu, ani nie eliminuje ryzyka dla niezależności stwarzanego w wyniku obowiązujących zasad dotyczących mianowania, rozliczalności, kariery, nadzoru i podporządkowania.

(26)      Zmiany w konstytucji Bułgarii (2015 r.) - art. 130a; zmiany w ustawie o systemie sądownictwa (2016 r.) – art. 30 ust. 1.

(27)      GRECO Fourth evaluation round – Second compliance report [Czwarta runda oceny GRECO – drugi raport zgodności], zalecenie (v), pkt 13–15; CCJE-BU, Report on judicial independence and impartiality in the Council of Europe member States [Sprawozdanie na temat niezawisłości i bezstronności sędziów w państwach członkowskich Rady Europy] (edycja z 2019 r.).

(28)      Uwagi przekazane przez Fundusz Antykorupcyjny i Fundację Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(29)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2017)018), pkt 9.

(30)      CM/Rec(2010)12, pkt 27; ustawa o systemie sądownictwa, art. 16 ust. 3 i 4 – Izbie Sędziów NRS (14 członków) przewodniczy jeden z członków z urzędu, Przewodniczący Najwyższego Sądu Kasacyjnego lub Przewodniczący Najwyższego Sądu Administracyjnego. Sędziowie wybierają bezpośrednio sześciu członków, a kolejnych sześciu wybiera parlament. Zarówno w Zgromadzeniu Plenarnym NRS, jak i w Izbie Sędziów można uzyskać większość głosów bez głosów sędziów wybranych przez osoby na równorzędnych stanowiskach.

(31)      Ustawa o systemie sądownictwa, art. 16 ust. 3 i 4 – Izbie Prokuratorów (11 członków) przewodniczy z urzędu Prokurator Generalny i składa się ona z pięciu członków wybranych przez parlament, czterech członków wybranych przez prokuratorów oraz jednego wybranego przez śledczych, którzy zostali wybrani przez osoby na równorzędnych stanowiskach.

(32)      Ustawa o systemie sądownictwa, art. 30 ust. 1 i art. 32 – Zgromadzenie Plenarne NRS (25 członków) składa się z obu wyżej wspomnianych izb i przewodniczy mu Minister Sprawiedliwości, który nie posiada prawa głosu. Zgromadzenie Plenarne NRS podejmuje decyzje w sprawie projektu budżetu, dyscyplinarnego usunięcia ze stanowiska oraz wniosków dotyczących mianowania przewodniczących Naczelnego Sądu Kasacyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz Prokuratora Generalnego (ustawa o systemie sądownictwa, art. 30 ust. 2). Obie izby podejmują decyzje w sprawie mianowania, awansowania, przeniesienia i zwolnienia ze stanowiska, przyznania i przywrócenia stanowiska oraz w sprawie sankcji dyscyplinarnych (ustawa o systemie sądownictwa, art. 30 ust. 5).

(33)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2017)018), pkt 19.

(34)      Zgodnie z wymogiem prawnym wynikającym z art. 16 ust. 3 ustawy o systemie sądownictwa wybór do izby odbywa się spośród sędziów, prokuratorów, sędziów śledczych, naukowców posiadających stopień akademicki z dziedzin nauk prawnych, adwokatów i innych prawników o wysokiej pozycji zawodowej i integralności, z uwzględnieniem ich kwalifikacji zawodowych i specjalizacji. Obecnie w Izbie Sędziów nie zasiadają żadni prokuratorzy, wydaje się jednak, że w poprzednim składzie tej izby znajdowali się członkowie, którzy byli byłymi prokuratorami.

(35)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2017)018) przyjęta w październiku 2017 r., pkt 16, 17 i 19.

(36)      Ustawa o systemie sądownictwa, art. 16 ust. 1. Najwyższa Rada Sądownictwa reprezentuje władzę sądowniczą, zapewnia i zachowuje jej niezależność, określa skład i organizację sądów, prokuratury i organów śledczych, a także zabezpiecza od strony finansowej i technicznej ich funkcjonowanie bez podejmowania ingerencji w tym zakresie; informacje potwierdzone również w trakcie wizyty w państwie.

(37)      Przykłady nacisku wywieranego na sędziów zawarte w badaniu „Monitorowanie mediów i analiza ataków na sądy w okresie 1.8.2017–30.11.2019” (99 sędziów poddanych naciskom ze strony mediów; 16 sędziów poddanych naciskom ze strony 23 osób i instytucji publicznych, w tym przedstawicieli trzech rodzajów władzy). Jest to drugie badanie na ten temat; pierwsze przeprowadzono w odniesieniu do okresu 1.1.2015 r. – 1.7.2017 r. (44 sędziów poddanych naciskom ze strony mediów; 8 sędziów poddanych naciskom ze strony 15 osób i instytucji publicznych, w tym przedstawicieli trzech rodzajów władzy).

(38)      COM(2019) 498 final, s. 2, pkt 3 i przypis 11; zob. również działania następcze w tej kwestii: oświadczenie Izby Sędziów NRS (z dnia 24 września 2019 r.) na temat decyzji w sprawie zwolnienia warunkowego (nr 429 z dnia 19.9.2019 r.) podjętej przez Sąd Apelacyjny w Sofii – http://www.vss.justice.bg/page/view/9671. W dniu 26 września 2019 r. 292 sędziów podpisało oświadczenie, w którym zwrócili się oni do bułgarskiego społeczeństwa o zabranie głosu i obronę niezależności sądownictwa, praworządności i demokracji w państwie, w następstwie czego w dniu 27 września 2019 r. wydano nowe oświadczenie Izby Sędziów NRS – http://www.vss.justice.bg/page/view/9686. W dniu 10 czerwca 2020 r. Inspektorat NRS stwierdził, że nie doszło do naruszeń ze strony sędziów.

(39)      Niedawny przykład retoryki o charakterze nadużycia ze strony władzy wykonawczej i przedstawiciela NRS stanowiącej wsparcie dla tych ataków: https://www.parliament.bg/bg/parliamentarycommittees/members/2577/steno/ID/6005

(40)      Po kilku tygodniach protestów premier ogłosił, że obecnie planowana jest reforma konstytucji. Projekt przedłożono Zgromadzeniu Narodowemu w dniu 17 sierpnia 2020 r.

(41)      NRS zostałaby podzielona na dwie rady sądownictwa – jedną dla sędziów oraz jedną dla prokuratorów i śledczych, bez wspólnego zgromadzenia plenarnego. Rada Sądownictwa dla sędziów składałaby się z 7 sędziów wybranych przez osoby na równorzędnych stanowiskach, 6 członków wybranych przez Zgromadzenie Narodowe oraz – z urzędu – Przewodniczącego Najwyższego Sądu Kasacyjnego i Przewodniczącego Najwyższego Sądu Administracyjnego. Skład Rady Sądownictwa dla prokuratorów pozostałby taki sam, jak skład obecnej Izby Prokuratorów. W projekcie nie przewidziano, czy kadencja obecnych członków NRS uległaby przedwczesnemu zakończeniu.

(42)      Powstałyby dwa inspektoraty, jeden dla sędziów i jeden dla prokuratorów i śledczych.

(43)      W projekcie przewidziano kadencję pięcioletnią zamiast obecnej siedmioletniej. Nie przewidziano przepisu określającego, czy obecni prezesi sądów najwyższych i Prokurator Generalny dokończą swoje kadencje, czy zostaną one zakończone przedwcześnie.

(44)      Rekomendacja CM/Rec(2010)1 Komitetu Ministrów Rady Europy; opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2019)031).

(45)      Wykresy 44 i 46, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. Kategoryzacja poziomu postrzeganej niezależności sądów przedstawia się w następujący sposób: bardzo niski (poniżej 30 % respondentów postrzega niezależność sądów jako dość dobrą i bardzo dobrą); niski (30–39 %), średni (40–59 %), wysoki (60–75 %), bardzo wysoki (powyżej 75 %). Zob. również badanie przeprowadzone wśród sędziów w 2019 r., w którym stwierdzono, że 50 % z nich doświadczyło braku poszanowania ich niezawisłości ze strony instytucji rządowych i mediów. Europejska Sieć Rad Sądownictwa, Independence and Accountability of the Judiciary – ENCJ Survey on the independence of judges [Niezależność i rozliczalność sądownictwa – Badanie ENCJ na temat niezawisłości sędziów], 2019 r., wykresy 43 i 45. Badanie obejmowało 21 państw członkowskich UE.

(46)      Według GRECO wydaje się, że system dodatkowego wynagrodzenia nadal jest oparty na szerokiej swobodzie decyzyjnej i wiąże się z ryzykiem nadmiernego wpływu. GRECO Fourth Evaluation Round – Evaluation report [Czwarta runda oceny GRECO – sprawozdanie oceniające], zalecenie (x), pkt 26; zob. również opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2010)004), pkt 46 i 51; rekomendacja CM/Rec(2010)1 Komitetu Ministrów Rady Europy, pkt 55.

(47)      GRECO Fourth Evaluation Round – Evaluation report [Czwarta runda oceny GRECO – sprawozdanie oceniające z 2019 r.], zalecenie (vi), pkt 17–21.

(48)      Ustawa o zmianie i uzupełnieniu ustawy o sądownictwie – https://www.parliament.bg/bg/laws/ID/157167.

(49)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2010)004), pkt 23–24.

(50)      Wniosek z dnia 27 maja 2020 r. wystosowany przez Zgromadzenie Plenarne Najwyższego Sądu Kasacyjnego do Trybunału Konstytucyjnego, http://www.vks.bg/novini/2020-05-27-iskane-KC-ZSV-2020.pdf.

(51)      W dniu 3 września 2020 r. Zgromadzenie Narodowe przyjęło zmiany w art. 28 ust. 1 ustawy o systemie sądownictwa.

(52)      W dniu 23 stycznia 2020 r. Zgromadzenie Narodowe przyjęło zmiany w ustawie o systemie sądownictwa.

(53)      Trybunał Konstytucyjny orzekł, że Najwyższa Rada Sądownictwa musi mieć w każdym przypadku możliwość oceny, czy zawieszenie jest koniecznym i proporcjonalnym środkiem.

(54)      Komitet Ministrów Rady Europy, rezolucja wstępna CM/ResDH(2019)367; sprawozdanie w sprawie postępów Bułgarii z 2019 r. COM(2019) 498, s 6.

(55)      COM(2019) 489, s. 6, przypis 29; opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2020)017), pkt 29.

(56)      W dniu 23 stycznia 2020 r. Zgromadzenie Narodowe przyjęło zmiany w ustawie o systemie sądownictwa.

(57)      Zob. przypis 39 – wypowiedź przedstawiciela władzy wykonawczej oparta była na informacjach dostępnych w rejestrze.

(58)      Art. 132a konstytucji Republiki Bułgarii.

(59)      Opinia Komisji Weneckiej (CDL-AD(2017)018), pkt 58.

(60)      Projekt sfinansowany w ramach programu wspierania reform strukturalnych Komisji Europejskiej, sfinalizowany w lutym 2020 r.

(61)      Uwagi przekazane przez Międzynarodową Komisję Sprawiedliwości Społecznej na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(62)      Procedura wyboru nowych inspektorów i Głównego Inspektora powinna była rozpocząć się nie później niż w dniu 9 lutego 2020 r. w przypadku Głównego Inspektora i nie później niż w dniu 14 stycznia 2020 r. w przypadku inspektorów (ustawa o systemie sądownictwa, art. 44 ust. 1). Procedury tej nie rozpoczęto do tej pory. Podobna sytuacja miała miejsce również w trakcie kadencji poprzedniego Głównego Inspektora, który sprawował urząd de facto w ramach dwuletniego przedłużenia kadencji.

(63)      Orzeczenie nr 13/15.12.2010 Trybunału Konstytucyjnego Republiki Bułgarii w sprawie nr 12/2010, w którym stwierdzono, że zasada ciągłości działania ma zastosowanie do organów zarządzanych kolegialnie.

(64)      Przykład wykorzystania uprawnień Inspektoratu NRS – w dniu 18 lipca 2019 r. Inspektorat NRS opublikował oświadczenie majątkowe sędzi (należącej do stowarzyszenia zawodowego) bez usunięcia jej danych osobowych i dotyczących rodziny; ustawa o systemie sądownictwa, art. 54–60 – uprawnienia Inspektoratu NRS. Zob. także strona internetowa Stowarzyszenia Sędziów Bułgarskich http://judgesbg.org/wp-content/uploads/2020/07/Declaracia_IVSS.pdf

(65)      Ustawa o systemie sądownictwa, art. 312 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 54 ust. 1 pkt 6.

(66)      W dniu 28 listopada 2018 r. prezes Najwyższego Sądu Kasacyjnego wszczął kontrolę wewnętrzną w odniesieniu do decyzji Szczególnego Sądu Apelacyjnego w Sprawach Karnych; 11 sędziów tego sądu apelacyjnego zgłosiło w związku ze wspomnianą kontrolą skargę w liście otwartym; po tym, jak w wyniku kontroli stwierdzono nieprawidłowości proceduralne, prezes Sądu Najwyższego złożył do Izby Sędziów NRS wniosek o podjęcie działań dyscyplinarnych, który został odrzucony. Decyzją Kolegium Sędziów NRS z dnia 14 grudnia 2018 r. Inspektorat poinformowano o wszczęciu kontroli wobec prezesa Najwyższego Sądu Kasacyjnego, oskarżając go o naruszenie zasady niezależności. W dniu 1 kwietnia 2019 r. Inspektorat przyjął decyzję o zakończeniu kontroli ze względu na niewystarczające dowody na istnienie naruszeń.

(67)      W dniu 4 listopada 2019 r. Prokurator Generalny złożył do Inspektoratu wniosek o przeprowadzenie kontroli zasadności decyzji podjętej przez sędziego. W dniu 22 lutego 2020 r. Inspektorat stwierdził, że nie ma do tego kompetencji, gdyż „nie ma prawa do przeprowadzania kontroli zasadności działań funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości”. Według władz bułgarskich po wstępnej analizie zgłoszenia śledczy podtrzymał stwierdzenie, że Inspektorat NRS nie posiada kompetencji do orzekania w sprawie zasadności działań sędziów i – ponieważ w opinii z dnia 2 stycznia 2020 r. nie stwierdzono naruszeń w zakresie wszczęcia, przebiegu i zakończenia sprawy – śledczy podtrzymał, że nie istnieją podstawy do wszczęcia postępowania wyjaśniającego Zob. także uwagi przekazane specjalnemu sprawozdawcy ONZ – Report on Independence of judges and lawyers [Sprawozdanie dotyczące niezależności sędziów i prawników] – stosowana przez Prokuratora Generalnego praktyka wysyłania sygnałów do Inspektoratu dotyczących sędziów.

(68)      Uwagi przekazane przez Fundację Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(69)      Uwagi przekazane przez Unię Wolności Obywatelskich dla Europy oraz Bułgarskie Stowarzyszenie Więźniów na rzecz Resocjalizacji na potrzeby rocznego sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.; wykres 23, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(70)      Unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r., s. 25.

(71)      Uwagi przekazane przez Fundację Funduszu Antykorupcyjnego, Fundację Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych i grupę bułgarskich prawników (nieformalną grupę aktywistów) na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.; wykres 24, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(72)      Wykres 27, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(73)      Uwagi przekazane przez Fundację Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych, Fundację Funduszu Antykorupcyjnego i grupę bułgarskich prawników na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r. Zgodnie z obecnie obowiązującym ustawodawstwem każdy obywatel może ubiegać się o zwolnienie z opłat sądowych przed odpowiednim sądem. Prawo pozytywnego rozpatrzenia takich wniosków należy do wyłącznych kompetencji konkretnego składu sądu. W kodeksie postępowania administracyjnego określono również mechanizmy zwolnienia z opłat sądowych lub ich zmniejszenia w zależności od sytuacji finansowej danej osoby.

(74)      Wykres 27, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(75)      Wykresy 41 i 42, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r. Zob. również Komisja Europejska, sprawozdanie krajowe za 2019 r. dotyczące Bułgarii, SWD(2019) 1001 final/2, s. 59.

(76)      Projekt finansowany z EFS (lata 2016–2020). http://2020.eufunds.bg/en/1/0/Project/. Najwyższa Rada Sądownictwa realizuje szereg projektów – finansowanych z zasobów budżetowych oraz w ramach programów zewnętrznych darczyńców – w celu udoskonalenia i rozwoju e-sprawiedliwości oraz poprawy jej dostępności.

(77)      Izba Sędziów NRS, sesja nadzwyczajna, protokół skrócony nr 9 z dnia 10 marca 2020 r.

(78)      Takich jak sprawy dotyczące zasadności stosowania tymczasowego aresztowania lub sprawy dotyczące stosowania środków ochrony ofiar oraz środków ochrony dzieci. Zob. również Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Coronavirus COVID-19 outbreak in the EU Fundamental Rights Implications [Pandemia COVID-19 w UE – skutki w zakresie praw podstawowych], s. 3. https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/bulgaria-report-covid-19-april-2020_en.pdf.

(79)      Wykresy 32–35 i 37, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(80)      Wykres 6, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(81)      Wykres 7, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(82)      Wykresy 8 i 9, unijna tablica wyników wymiaru sprawiedliwości z 2020 r.

(83)      Program rządów Rady Ministrów Republiki Bułgarii na lata 2017–2021.

(84)      Transparency International (2020 r.), wskaźnik postrzegania korupcji z 2019 r.

(85)      Badanie Eurobarometr Flash 502 (2020 r.) – korupcja.

(86)      Badanie Eurobarometr Flash 482 (2019 r.) – opinia przedsiębiorców na temat korupcji w UE.

(87)      Krajowa strategia zapobiegania korupcji w Republice Bułgarii i zwalczania jej na lata 2015–2020.

(88)      Sprawozdanie z wdrażania krajowej strategii antykorupcyjnej na lata 2015–2020 za okres do dnia 31 stycznia 2019 r.

(89)      Portal konsultacji publicznych – http://www.strategy.bg/.

(90)     Tekst dostępny pod adresem: https://dv.parliament.bg/DVWeb/showMaterialDV.jsp?idMat=147322

(91)      COM(2019) 355 final.

(92)      Sprawozdanie techniczne dotyczące Bułgarii towarzyszące sprawozdaniu Komisji dla Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie postępów Bułgarii w ramach mechanizmu współpracy i weryfikacji, SWD(2019) 392 final.

(93)      Uwagi przekazane przez Fundację Funduszu Antykorupcyjnego na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(94)      Uwagi przekazane przez Bułgarię na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r., s. 44.

(95)      Należą do nich: (i) wdrażanie prewencyjnych działań antykorupcyjnych; (ii) gromadzenie, analiza i weryfikacja informacji o przypadkach, w których istnieje powód, by uważać, że osoby pełniące funkcję publiczną wysokiego szczebla dopuściły się korupcji; (iii) weryfikacja i analiza oświadczeń o stanie majątkowym i interesach osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla; (iv) sprawdzanie konfliktów interesów osób pełniących funkcję publiczną wysokiego szczebla; (v) wszczynanie postępowań w sprawie konfiskaty nielegalnie nabytego mienia; oraz (vi) przygotowywanie analiz i opracowanie metod badania zagrożenia korupcją.

(96)      Osoby pełniące funkcję publiczną wysokiego szczebla wymieniono w art. 6 ustawy o przeciwdziałaniu korupcji i zajmowaniu nielegalnie nabytego mienia.

(97)      Report on the activity of the Anti-corruption Commission for counteracting corruption and forfeiture of illegally acquired assets for 2019 [Sprawozdanie z działalności Komisji ds. Zwalczania Korupcji i Przepadku Nielegalnego Majątku za rok 2019].

(98)      Zob. poprzedni przypis.

(99)      Uwagi przekazane przez Bułgarię na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(100)      Sprawozdanie roczne z działalności Najwyższego Sądu Kasacyjnego za 2019 r.

(101)      Fundusz antykorupcyjny, Fundacja Konrada Adenauera (2020), „Anti-corruption institutions: activity without visible result” [Instytucje antykorupcyjne: działania bez widocznych efektów].

(102)      Cytowane dane pochodzą ze sprawozdania z wdrażania planu antykorupcyjnego z 2018 r. i sprawozdania z wdrażania środków planu antykorupcyjnego z 2019 r.

(103)      Termin „znaczna rozbieżność” zdefiniowano w dodatkowych przepisach ustawy antykorupcyjnej jako rozbieżność między zgodnymi z prawem przychodami netto osoby poddanej kontroli a wartością jej majątku; wynosi ona co najmniej 150 000 BGN (76 700 EUR).

(104)      W art. 108 ust. 4 ustawy antykorupcyjnej wyraźnie podkreślono, że postępowanie w sprawie konfiskaty cywilnej zostaje wszczęte i toczy się, nawet gdy postępowanie karne się zakończyło.

(105)      Uwagi przekazane przez grupę bułgarskich prawników na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(106)      Rejestr Komisji Antykorupcyjnej. https://register.caciaf.bg/.

(107)      Komisja Antykorupcyjna (201), sprawozdanie roczne za 2019 r. (n12).

(108)      W następstwie wyborów regionalnych w 2019 r. Komisja Antykorupcyjna zgłosiła otrzymanie 6 300 oświadczeń od burmistrzów gminy i członków rad gminy, spośród których 5 116 przedłożyło wstępne oświadczenia. 272 przedstawicieli lokalnych instytucji nie przedłożyło swoich oświadczeń w wyznaczonym terminie, a 102 nie przedłożyło ich wcale.

(109)      Wprowadzono zmiany w ustawie w sprawie administracji publicznej i w ustawie antykorupcyjnej.

(110)      W 2019 r. łączna liczba przeprowadzonych kontroli wyniosła 2 221 (1 485 w 2018 r. i 1 365 w 2017 r.). Łączna liczba inspekcji ad hoc (w następstwie otrzymania powiadomienia od obywateli, organizacji lub instytucji) wyniosła 1 902 (1 219 w 2018 r.). Łączna liczba zgłoszeń obywateli i organizacji wynosi 1 297, z czego 1 192 odnosi się do naruszania procedur prawnych przez administrację a 105 – do korupcji; roczne sprawozdanie z działalności inspektoratów z 2019 r.; art. 46 ustawy o administracji publicznej.

(111)      Krajowe Centrum ds. Badań Parlamentarnych (2019), badanie dotyczące działań legislacyjnych 44. Zgromadzenia Narodowego: dane porównawcze dotyczące projektów ustaw przedłożonych podczas ośmiu sesji parlamentarnych.

(112)      Na przykład, wprowadzając zmiany w przepisach przejściowych i końcowych ustawy o niezależnym audycie finansowym, Zgromadzenie Narodowe zmieniło inne niezwiązane z nim akty prawne dotyczące kwestii opodatkowania, a także przepisy dotyczące zamrażania rachunków bankowych. Ponadto w kwietniu 2020 r. przedstawiciele Access to Information Programme wyrazili obawy, że przepisy przejściowe i końcowe projektu ustawy uzupełniającej i zmieniającej ustawę w sprawie akcyz i składów podatkowych zmieniają ustawę w sprawie dostępu do informacji publicznych.

(113)      Zagrożenia związane z niezgodnym z prawem lobbingiem wyraźnie podkreślono w uwagach przekazanych przez Fundację Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(114)      Rozdziały VI i VII ustawy o przeciwdziałaniu korupcji i przepadku majątku nabytego niezgodnie z prawem.

(115)      Pisemne uwagi przekazane przez Bułgarski Instytut Inicjatyw Prawnych.

(116)      Pisemne uwagi przekazane przez Fundusz antykorupcyjny.

(117)      Ustawa o radiu i telewizji. https://www.mtitc.government.bg/en/category/168/radio-and-television-act

(118)      W 2020 r. Bułgaria plasuje się na 111. miejscu na świecie według klasyfikacji wskaźnika wolności prasy publikowanej przez organizację Reporterzy bez Granic. Zob. https://rsf.org/en/ranking

(119)      Sekcja III ustawy o radiu i telewizji. Rada ds. Mediów Elektronicznych posiada uprawnienia do sprawowania nadzoru nad działaniami nadawczymi dostawców usług medialnych; do wyboru i odwoływania dyrektorów generalnych Bułgarskiej Telewizji Narodowej i Bułgarskiego Radia Narodowego oraz do zatwierdzania, po nominowaniu przez dyrektorów generalnych, członków zarządów Bułgarskiej Telewizji Narodowej i Bułgarskiego Radia Narodowego.

(120)      Ustawa o radiu i telewizji, przepisy przejściowe i końcowe.

(121)      Monitor pluralizmu mediów z 2020 r.

(122)      Wszystkie sesje są jawne.

(123)      Sprawozdanie ERGA w sprawie niezależności krajowych organów regulacyjnych i wizyty w państwie .

(124)      Art. 30 dyrektywy 2010/13/UE (dyrektywa o audiowizualnych usługach medialnych) .  

(125)      Uwagi przekazane przez Bułgarię na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(126)      Bułgarski kodeks etyki mediów.

(127)      Jak wynika jednak z wizyty w państwie, media często lekceważą decyzje i zalecenia Rady.

(128)      Bułgarskie władze wskazują, że od początku 2020 r. Rada ds. Mediów Elektronicznych publikuje link do rejestru handlowego wraz z danymi dotyczącymi dostawców usług medialnych.

(129)      Komisarz Praw Człowieka Rady Europy (2019 r.), Sprawozdanie z wizyty w Bułgarii.

(130)      https://www.ecpmf.eu/archive/news/press-releases/ecpmf-fact-finding-mission-bulgaria.html

(131)      W sprawozdaniu stwierdzono również, że spółki offshore wciąż prowadzą działalność, chociaż od 2014 r. przepisy zabraniają takim spółkom posiadania licencji telewizyjnych lub radiowych.

(132)      Monitor pluralizmu mediów z 2020 r.

(133)      Informacje uzyskane w kontekście wizyty w państwie i w ramach procesu konsultacji służącego przygotowaniu sprawozdania, np. uwagi przekazane przez CEM. Władze bułgarskie wskazały jednak, że przewidziane zmiany w ustawie o radiu i telewizji obejmują przepisy dotyczące reklamy politycznej na platformach udostępniania plików wideo i w mediach społecznościowych.

(134)      Wspólna misja informacyjna w Bułgarii. https://www.ecpmf.eu/archive/activities/fact-finding- /bulgaria.html Zob. także monitor pluralizmu mediów z 2020 r.

(135)      Zob. poprzedni przypis.

(136)      Zob. poprzedni przypis.

(137)      Monitor pluralizmu mediów z 2020 r.

(138)      Zgodnie z badaniem przeprowadzonym w połowie 2017 r. przez Stowarzyszenie Dziennikarzy Europejskich – Bułgaria (AEJ-Bułgaria). https://www.aej.org/page.asp?p_id=622

(139)      Ustawa w sprawie środków i działań w czasie stanu nadzwyczajnego. https://www.parliament.bg/bg/laws/ID/157379

(140)      Strona internetowa Prezydenta Bułgarii. https://m.president.bg/en/speeches-and-statements5437/izyavlenie-na-prezidenta-rumen-radev-po-povod-prietiya-ot-parlamenta-zakon-za-merkite-i-deystviyata-po-vreme-na-izvanrednoto-polozhenie.html

(141)      Art. 39, 40 i 41 konstytucji.

(142)      Platforma dostępu do informacji publicznych.

(143)      Monitor pluralizmu mediów z 2020 r.

(144)      Informacje uzyskane w kontekście wizyty w państwie i w ramach procesu konsultacji służącego przygotowaniu sprawozdania.

(145)      Monitor pluralizmu mediów z 2020 r.

(146)      Odstępstwo do celów dziennikarskich na podstawie europejskich przepisów o ochronie danych osobowych.

(147)      Uwagi przekazane przez Civil Liberties Union for Europe na potrzeby rocznego sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(148)      Rada Europy, platforma propagująca ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy.

(149)      Mapping Media Freedom. https://mappingmediafreedom.ushahidi.io/posts/23231 Dnia 17 marca 2020 r. zaatakowano i ciężko pobito Slaviego Angelova, wieloletniego dziennikarza zajmującego się sprawami kryminalnymi w gazecie „24Chasa daily” a obecnie redaktora naczelnego tygodnika – 168 Chasa. W związku z tą napaścią zarzuty postawiono trzem osobom.

(150)      Rada Europy, platforma propagująca ochronę dziennikarstwa i bezpieczeństwa dziennikarzy.

(151)      Mapping Media Freedom: Bulgaria. https://mappingmediafreedom.org/country-profiles/bulgaria/

(152)      Monitor pluralizmu mediów z 2020 r.

(153) Należy w tym względzie przypomnieć, że zgodnie z zaleceniami Rady Europy konieczne jest ustanowienie kompleksowych ram legislacyjnych umożliwiających dziennikarzom i innym podmiotom ze środowiska mediów wnoszenie wkładu w debatę publiczną w sposób skuteczny i bez obaw. Zalecenie CM/REC(2016)4 Komitetu Ministrów Rady Europy.

(154)      Art. 87 konstytucji: każdy członek Zgromadzenia Narodowego lub Rady Ministrów ma prawo przedstawić projekt ustawy. Zgromadzenie Narodowe przyjmuje projekt ustawy w dwóch czytaniach. Przyjęty projekt przekazuje się Prezydentowi Republiki Bułgarii, który podpisuje dekret w sprawie ogłoszenia ustawy. Ustawę ogłasza się w dzienniku urzędowym. Ustawa wchodzi w życie po upływie trzech dni od daty jej ogłoszenia, chyba że w treści ustawy przewidziano inny termin. Zob. również ostatni projekt reformy konstytucji, o którym mowa w przypisie 40, w którym to projekcie rozszerzono inicjatywę ustawodawczą również na rady sądownictwa. Na późniejszym etapie element ten jednak w projekcie pominięto.

(155)      COM(2019) 498, s. 3.

(156)      Dekretem nr 21 z dnia 14 lutego 2020 r. zmieniono pierwotne wejście w życie dekretu (nr 240 Rady Ministrów z 2019 r.) ustanawiającego krajowy mechanizm monitorowania.

(157)      Dnia 2 czerwca 2020 r. Minister Sprawiedliwości unieważnił projekt, w którym określono NGO zajmujące się przeciwdziałaniem korupcji jako część rady obywatelskiej. W wyniku odwołania do Najwyższego Sądu Administracyjnego obecnie wstrzymano procedurę włączenia NGO do rady obywatelskiej.

(158)      Komisja Europejska, sprawozdanie krajowe za 2020 r. dotyczące Bułgarii, SWD(2020) 501 final, s. 57.

(159)      Przegląd, inwentaryzacja i katalogowanie inicjatyw ustawodawczych i zmian związanych z reformą sądownictwa w Bułgarii – Fundacja Bułgarskiego Instytutu Inicjatyw Prawnych.

(160)      Badanie dotyczące działań w zakresie stanowienia prawa 44. Zgromadzenia Narodowego Bułgarii.

(161)      Badanie w tej sprawie przeprowadzono w ramach projektu „Administracja i społeczeństwo obywatelskie – partnerstwo w zarządzaniu” wspartego w ramach EFS. Zob. EUPACK 2019, s. 94 – wyzwania: niejasno określone obowiązki w ramach interakcji ze strukturami obywatelskimi wśród urzędników służby cywilnej i w ramach procesu konsultacyjnego decydentów; brak odpowiedniej zdolności wśród decydentów i urzędników służby cywilnej w odniesieniu do pracy obejmującej uczestnictwo obywatelskie; niewystarczająca zdolność administracyjna w zakresie organizacji i utrzymania funkcjonowania struktur konsultacyjnych; brak zasobów na działania związane z dyskusjami społecznymi i konsultacjami publicznymi.

(162)      Decyzja w sprawie ogłoszenia stanu nadzwyczajnego. https://www.parliament.bg/bg/desision/ID/157374

(163)      Decyzja w sprawie przedłużenia stanu nadzwyczajnego. https://www.parliament.bg/bg/desision/ID/157396

(164)      Ustawa o zmianie i uzupełnieniu ustawy o zdrowiu. https://www.parliament.bg/bg/laws/ID/157427

(165)      Art. 63 ustawy o zdrowiu. Zgodnie z nowym systemem Rada Ministrów mogła ogłosić nadzwyczajną sytuację epidemiologiczną na określony czas na wniosek Ministra Zdrowia. Umożliwiłoby to sytuację, w której niektóre środki podjęte w ramach stanu nadzwyczajnego miałyby dalej zastosowanie, a wprowadzenie nowych środków byłoby możliwe pomimo zakończenia stanu nadzwyczajnego.

(166)      Na wniosek Prezydenta Republiki; orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie 7/2020, 14 maja 2020 r.

(167)      Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego 10/2020 w sprawie 7/2020, 23 lipca 2020 r.

(168)      Światowy Sojusz Krajowych Instytucji Praw Człowieka, Podkomitet ds. Akredytacji, sprawozdanie w sprawie akredytacji – marzec 2019 r.

(169)      W 2019 r. ponad 49 000 obywateli i przedstawicieli organizacji otrzymało pomoc ze strony Rzecznika Praw Obywatelskich, a liczba zakończonych kontroli związanych ze skargami i zgłoszeniami wyniosła 13 762 (w 2018 r. – 12 258). Aby ocenić skuteczność działań Rzecznika Praw Obywatelskich jako obrońcy społecznego, należy sprawdzić stopień, w jakim wdrożono zalecenia sformułowane na skutek kontroli wynikających ze skarg i zgłoszeń od obywateli – w 2019 r. wdrożenie i częściowe wdrożenie zaleceń Rzecznika Praw Obywatelskich wyniosło 96 % w odniesieniu do wszystkich zaleceń. Uwagi przekazane przez Bułgarię na potrzeby sprawozdania na temat praworządności z 2020 r.

(170)      Przegląd Komitetu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych ONZ dotyczący Bułgarii z 2019 r. – sprawozdanie państwa-strony .

(171)      Projekt ustawy 054-01-60 – https://www.parliament.bg/bg/bills/ID/157496

(172)      Zob. ocenę przyznaną przez CIVICUS. Oceny tej przestrzeni w skali pięciostopniowej są następujące: otwarta, ograniczona, utrudniona, stłumiona i zamknięta.

(173) Obawy wyrażone przez zainteresowane strony w ich opiniach opublikowanych na stronie internetowej parlamentu jako część procesu przyjmowania ustawy obejmują ograniczenia wolności zrzeszania się i swobodnego przepływu kapitału, a także jawność rejestru, która również może wynikać z aktów wykonawczych (zob. uwagi przekazane przez Bułgarskie Centrum na rzecz Prawa Sprzyjającego Non Profit (BCNL), Bułgarskie Forum Darczyńców, Bułgarski Komitet Helsiński) – https://www.parliament.bg/bg/bills/ID/157496

(174)      Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok z dnia 18 czerwca 2020 r., Komisja przeciwko Węgrom, C-78/18.