Komunikat Komisji w sprawie

planu gospodarczo-inwestycyjnego dla Bałkanów Zachodnich

I.Wprowadzenie

Bałkany Zachodnie są integralną częścią Europy, a dla Unii Europejskiej stanowią priorytet o geostrategicznym znaczeniu. Jak stwierdziła przewodnicząca Ursula von der Leyen w swoim orędziu o stanie Unii z dnia 14 września 2020 r., „przyszłość całego tego regionu leży w Unii Europejskiej”. Podczas pandemii COVID-19 wyraźnie wykazano bliskie relacje między UE a Bałkanami Zachodnimi. Chociaż UE sama dotkliwie odczuła skutki pandemii, udzieliła niezbędnego i bezprecedensowego wsparcia Bałkanom Zachodnim zgodnie z komunikatem Komisji z dnia 29 kwietnia 1 oraz deklaracją ze szczytu w Zagrzebiu z dnia 6 maja 2020 r.

COVID-19 powoduje ogromne zakłócenia w gospodarkach Bałkanów Zachodnich, które już wcześniej wykazywały opóźnienie, jeśli chodzi o konwergencję gospodarczą z UE. Region nadal borykał się z wyzwaniami wynikającymi z niskiej konkurencyjności, wysokiego bezrobocia i znaczącego drenażu mózgów. Potrzeba zintensyfikowania starań na rzecz konwergencji poprzez wdrożenie reform strukturalnych, przezwyciężenie słabości strukturalnych, wzmocnienie potencjału innowacyjnego oraz przyspieszenie transformacji ekologicznej i cyfrowej, również w świetle ich przyszłości w UE, jest pilniejsza niż kiedykolwiek.

Celem niniejszego planu gospodarczo-inwestycyjnego jest zatem pobudzenie długoterminowego ożywienia gospodarczego – wspieranego dzięki transformacji ekologicznej i cyfrowej – prowadzącego do trwałego wzrostu gospodarczego, wdrożenia reform niezbędnych do poczynienia postępów na drodze do UE oraz zbliżenia Bałkanów Zachodnich do jednolitego rynku UE. Służy on uwolnieniu niewykorzystanego potencjału gospodarczego regionu oraz znaczących możliwości zwiększenia wewnątrzregionalnej współpracy gospodarczej i wymiany handlowej 2 . Ten zamieszkały przez prawie 18 milionów osób region jest ważnym rynkiem dla UE i strefą tranzytową dla towarów europejskich i międzynarodowych, posiada też wykwalifikowaną siłę roboczą dla gotowych do inwestowania przedsiębiorstw. Bałkany Zachodnie mają zatem do odegrania kluczową rolę w globalnych łańcuchach wartości, które zaopatrują UE, i rolę tę można jeszcze wzmocnić. W dłuższej perspektywie przyczyni się to również do strategicznej autonomii UE.

W niniejszym planie gospodarczo-inwestycyjnym określono istotny pakiet inwestycyjny dla regionu. Opracowano go na podstawie opartego na wynikach i ukierunkowanego na reformy wniosku dotyczącego Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej III (IPA III) 3 oraz wzmocnionych instrumentów służących wspieraniu inwestycji sektora publicznego i prywatnego.

Z zastrzeżeniem przyjęcia kolejnych wieloletnich ram finansowych i związanych z nimi podstaw prawnych Komisja proponuje uruchomienie do 9 mld EUR ze środków IPA III na lata 2021–2027 w celu wsparcia konwergencji gospodarczej z UE, przede wszystkim poprzez inwestycje oraz wsparcie konkurencyjności i wzrostu sprzyjającego włączeniu społecznemu, zrównoważonej łączności oraz dwojakiej transformacji – ekologicznej i cyfrowej. Komisja proponuje, aby zdecydowana większość tego wsparcia została skierowana na kluczowe inwestycje produkcyjne i zrównoważoną infrastrukturę na Bałkanach Zachodnich. Ponadto zdolność inwestycyjną regionu należy zwiększyć, uruchamiając nowy instrument gwarancyjny dla Bałkanów Zachodnich 4 , z ambitnym założeniem zwiększenia inwestycji potencjalnie do 20 mld EUR.

Priorytetem jest lepsze połączenie gospodarek Bałkanów Zachodnich – zarówno w obrębie regionu, jak i z UE. Wymaga to silnego zaangażowania ze strony Bałkanów Zachodnich na rzecz realizacji podstawowych reform, pogłębienia regionalnej integracji gospodarczej oraz budowy wspólnego rynku regionalnego na podstawie dorobku prawnego UE, aby region stał się bardziej atrakcyjnym obszarem dla inwestycji. UE będzie dążyć do zbliżenia regionu do jednolitego rynku UE. Ponadto Bałkany Zachodnie mogą odnieść ogromne korzyści ze wzmożonych starań mających na celu przezwyciężenie spuścizny przeszłości, zwłaszcza w odniesieniu do normalizacji stosunków między Serbią a Kosowem 5*, oraz pomyślnego zakończenia wspieranego przez UE dialogu.

W Europejskim Zielonym Ładzie 6 zaproponowano plan wspólnego działania, którego celem jest sprostanie wyzwaniom związanym z transformacją ekologiczną, zmianą klimatu, utratą różnorodności biologicznej oraz nadmiernym wykorzystaniem zasobów i zanieczyszczeniem, a także oddzieleniem wzrostu gospodarczego od wykorzystania zasobów i degradacji środowiska. Szczególną uwagę należy zwrócić na zobowiązanie UE do osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 r. W świetle tej ambicji i ich przyszłości w UE państwa regionu Bałkanów Zachodnich – przy wsparciu UE – będą musiały zintensyfikować swoje wysiłki w tym względzie.

Bałkany Zachodnie będą musiały kontynuować realizację Agendy na rzecz zrównoważonego rozwoju 2030 i jej celów zrównoważonego rozwoju, porozumienia klimatycznego z Paryża oraz uzgodnionych na szczeblu międzynarodowym celów w zakresie różnorodności biologicznej. Ambitne działanie i połączenie sił w realizacji tego programu zapewni UE i Bałkanom Zachodnim przewagę wynikającą z pozycji pioniera na międzynarodowej arenie gospodarczej, zwiększając ich konkurencyjność na rozwijających się światowych rynkach zrównoważonych i ekologicznych technologii. Nasze istniejące platformy współpracy stwarzają możliwości wzmocnienia wzajemnie korzystnych sojuszy i zapewnienia równych szans w zakresie nowych zrównoważonych technologii, takich jak wodór odnawialny, zaawansowane technologie słoneczne i wiatrowe, baterie i wychwytywanie dwutlenku węgla, a także w zakresie surowców krytycznych, takich jak metale ziem rzadkich, na potrzeby tych technologii.

W oparciu o podejście przyjęte w Europejskim Zielonym Ładzie do niniejszego komunikatu dołączono dokument roboczy służb Komisji określający Zielony program działań dla Bałkanów Zachodnich. Określono w nim odpowiednie działania i zalecenia, w tym dostosowanie do norm UE i dorobku prawnego UE.

Z tych samych powodów Bałkany Zachodnie powinny wykorzystać strategię cyfrową 7 UE jako zasadę przewodnią ukierunkowanej na człowieka transformacji cyfrowej swoich gospodarek i społeczeństw. Dzięki temu będą lepiej przygotowane do integracji z łańcuchami dostaw UE o wyższej wartości dodanej, a w przyszłości do dołączenia do szybko rozwijającego się jednolitego rynku cyfrowego UE. Opierając się na agendzie cyfrowej dla Bałkanów Zachodnich z 2018 r., w niniejszym planie inwestycyjnym zaproponowano możliwość przyspieszenia transformacji cyfrowej sektora instytucji rządowych i samorządowych, usług publicznych i przedsiębiorstw, w sposób zgodny z wartościami i ramami prawnymi UE.

Trwała konkurencyjność w sposób nieuchronny zależy od możliwości zbudowania przez region zdolności ludzkich i potencjału przedsiębiorczości w zakresie innowacji oraz stworzenia niszy gospodarczej. Inwestowanie w przyszłość oznacza zatem również inwestowanie w badania, innowacje, zdrowie, edukację, kulturę, młodzież i sport. Są to potężne narzędzia stymulujące nie tylko rozwój gospodarczy, odporność i konkurencyjność regionu, ale także jego spójność społeczną, co oznacza pełne uczestnictwo wszystkich jego obywateli, w tym Romów, w życiu gospodarczym. Integracja Romów ze społeczeństwem poprzez wspieranie ich pełnego uczestnictwa w edukacji i rynku pracy ma szczególne znaczenie i będzie stanowiła kluczowy priorytet w procesie integracji z UE 8 .

Aby wspierać realizację celów niniejszego planu gospodarczo-inwestycyjnego oraz zapewnić trwałość inwestycji w regionie, Komisja zaproponuje wkrótce specjalny program działań dla Bałkanów Zachodnich dotyczący innowacji, badań, edukacji, kultury, młodzieży i sportu („program innowacji dla Bałkanów Zachodnich”). Ta kompleksowa, długoterminowa strategia współpracy w wymienionych dziedzinach z Bałkanami Zachodnimi będzie miała zasadnicze znaczenie dla wzmocnienia rozwoju kapitału ludzkiego, powstrzymania „drenażu mózgów” i zachęcenia do „cyrkulacji mózgów”, a także wspierania długoterminowego rozwoju zrównoważonego ekosystemu innowacji i przejścia na gospodarkę opartą na wiedzy. Stworzy ona podstawy dla kształtowania polityki opartej na dowodach i będzie promować integracyjne i wysokiej jakości systemy kształcenia i szkolenia, zapewniając w ten sposób lepsze perspektywy młodzieży w regionie.

Niniejszy plan stanowi integralną część wsparcia dla Bałkanów Zachodnich na drodze do UE. Rozwój gospodarczy i wdrażanie podstawowych reform powinny wzajemnie się wspierać i przyczyniać się do spełnienia przez kraje partnerskie ściśle określonych wymogów procesu akcesyjnego. Obejmuje to wdrożenie reform w zakresie praworządności i strukturalnych reform gospodarczych, w szczególności określonych w programach reform gospodarczych 9 , które zmaksymalizują potencjalny wpływ tego pakietu inwestycyjnego.

Główną przyczyną istniejących słabości strukturalnych jest złe sprawowanie rządów, a w szczególności ograniczone postępy w usuwaniu niedociągnięć w zakresie praworządności i w zwalczaniu korupcji. Praworządność i poszanowanie praw podstawowych, funkcjonowanie instytucji demokratycznych i administracji publicznej są ważne nie tylko z punktu widzenia procesu akcesyjnego, ale stanowią także główne motory ożywienia gospodarczego regionu i zwiększenia odporności na potencjalne przyszłe kryzysy i wstrząsy gospodarcze. Poszanowanie praworządności jest również niezbędne do ochrony funduszy UE i zapewnienia wykorzystywania ich do wspierania rozwoju Bałkanów Zachodnich.

II.Dobre rządy jako podstawa trwałego wzrostu gospodarczego

Pobudzenie inwestycji i wzrostu gospodarczego będzie zatem możliwe tylko wtedy, gdy Bałkany Zachodnie zdecydowanie zobowiążą się do przeprowadzenia podstawowych reform zgodnych z wartościami europejskimi. Niezależnie od tego, czy chodzi o strukturalne reformy społeczno-gospodarcze, w szczególności określone w programach reform gospodarczych i wspólnych wytycznych politycznych, o wzmocnienie praworządności, poszanowanie praw człowieka, czy też usprawnienie administracji publicznej, reformy te mają zasadnicze znaczenie dla środowiska sprzyjającego przedsiębiorczości, tworzeniu miejsc pracy i zrównoważonym inwestycjom. Przywódcy krajów Bałkanów Zachodnich muszą w sposób bardziej wiarygodny wywiązywać się z podjętego zobowiązania do wdrożenia niezbędnych zasadniczych reform przy wyraźniejszym zaangażowaniu politycznym, zgodnie ze zmienioną metodyką rozszerzenia 10 .

Praworządność stanowi decydujący aspekt transformacji demokratycznej i kluczowy punkt odniesienia, na podstawie którego UE ocenia postępy na drodze do członkostwa. Pod tym względem postępy państw Bałkanów Zachodnich były bardzo zróżnicowane. Współpraca operacyjna Bałkanów Zachodnich z państwami członkowskimi UE i agencjami UE stale się poprawia. Wiarygodne postępy w obszarze praworządności pozostają jednak poważnym wyzwaniem, które często wiąże się z brakiem woli politycznej, dalszym istnieniem wyraźnych elementów zawłaszczania państwa oraz ograniczonymi postępami w zakresie niezależności sądów.

Przyjęty równolegle z niniejszym komunikatem pakiet „rozszerzenie” na 2020 r. 11 zawiera szczegółowy przegląd stanu realizacji podstawowych reform oraz wytyczne dotyczące tych priorytetów reform, które pozostają głównym elementem procesu przystąpienia do UE.

Obywatele są żywotnie zainteresowani dobrym funkcjonowaniem mechanizmów kontroli i równowagi, w ramach których posiadający wyraźne uprawnienia, niezależny, bezstronny i skuteczny wymiar sprawiedliwości zapewnia przestrzeganie prawa i utrzymanie integralności przez wszystkie instytucje państwowe oraz ochronę obywateli przed arbitralnymi decyzjami i możliwość pełnego korzystania przez nich z przysługujących im praw. Przedsiębiorstwa potrzebują pewności prawa, sprawnie funkcjonujących organów administracji i wolności od korupcji, aby móc rozpocząć działalność i polegać na skutecznych i niezależnych instytucjach w celu egzekwowania swoich praw gospodarczych. Inwestorzy zagraniczni potrzebują zapewnień dotyczących równych warunków działania, które będą chronić ich inwestycje. Dostosowanie do unijnych przepisów dotyczących zamówień publicznych oraz poprawa przejrzystości i nadzoru ma kluczowe znaczenie, w szczególności dla należytego zarządzania finansami dużych inwestycji publicznych, w tym inwestycji proponowanych w niniejszym planie, oraz dla zapobiegania korupcji w tym obszarze. Należy ustanowić strategiczne podejście do skutecznej likwidacji organizacji przestępczych i ich źródeł dochodów, w tym zapewnić lepsze wyniki dochodzeń finansowych i konfiskatę mienia. Współpraca między partnerami w regionie, a także z UE, ma zasadnicze znaczenie dla sprostania szczególnym wyzwaniom w zakresie bezpieczeństwa, takim jak walka z terroryzmem i ekstremizmem, pranie pieniędzy, nielegalny handel bronią, handel ludźmi i przemyt migrantów.

W celu uniknięcia luki w ochronie funduszy UE konieczne jest, aby Bałkany Zachodnie zapewniły skuteczne, odstraszające i proporcjonalne sankcje karne w odniesieniu do nadużyć finansowych, korupcji, prania pieniędzy i sprzeniewierzenia środków publicznych. Kraje Bałkanów Zachodnich, które są stronami międzynarodowych porozumień o wzajemnej pomocy prawnej, powinny zaakceptować Prokuraturę Europejską (EPPO) jako właściwy organ państw członkowskich uczestniczących w EPPO do celów wykonania tych porozumień 12 . Współpracę między EPPO a Bałkanami Zachodnimi należy ułatwić, zawierając uzgodnienia robocze 13 .

Stworzenie wysokiej jakości administracji publicznej stanowi podstawę dobrze funkcjonującego państwa. Ma to decydujące znaczenie dla sprawnej i skutecznej służby cywilnej, która świadczy usługi wysokiej jakości na rzecz obywateli i przedsiębiorstw. Jeśli chodzi o zarządzanie inwestycjami, państwo potrzebuje silnego potencjału umożliwiającego określanie przyszłościowej infrastruktury i innych strategicznych projektów inwestycyjnych, ustalanie ich priorytetów, rozwijania ich i zarządzania nimi, w ścisłym porozumieniu z obywatelami i innymi zainteresowanymi stronami. Profesjonalna służba cywilna odgrywa również kluczową rolę w zapobieganiu korupcji, w tym dzięki zwiększeniu przejrzystości i wykorzystaniu e-rządzenia. System zamówień publicznych należy dostosować do przepisów UE i w pełni wdrożyć; wyjątki od postępowań o udzielenie zamówienia należy stosować w sposób restrykcyjny, dotyczy to również ograniczeń stosowania umów międzypaństwowych. Pomoże to zapewnić, aby korupcja w zamówieniach publicznych nie hamowała rozwoju gospodarczego, nie zakłócała rynku ani nie powodowała braku efektywności ograniczającego konkurencyjność, handel i inwestycje. Reformy te wzmocnią również zabezpieczenia przed niewłaściwym wykorzystywaniem funduszy UE.

UE będzie nadal zapewniać znaczne środki finansowe i wsparcie na rzecz reform dotyczących dobrych rządów i podstawowych priorytetów, przynajmniej do obecnych poziomów tych środków i wsparcia. Zgodnie z zasadą warunkowości odzwierciedloną w zmienionej metodyce rozszerzenia, w przypadku gdy państwa podejmują działania, kierując się priorytetami w zakresie reform, powinno to prowadzić do zwiększenia środków finansowych i inwestycji – w tym za pośrednictwem wsparcia z Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej opartego na wynikach i ukierunkowanego na reformy. Istnieje jednak również konieczność wprowadzenia stanowczych sankcji za każdą poważną lub przedłużającą się stagnację lub pogorszenie sytuacji. W ramach tych działań przewiduje się, że na podstawie oceny postępów dokonanej przez Komisję w jej rocznych sprawozdaniach zakres i intensywność finansowania unijnego można skorygować w dół.

III.Istotny pakiet inwestycyjny

Zgodnie z wnioskiem Komisji w sprawie Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III) 14 kwota na lata 2021–2027 wynosi ponad 14 mld EUR 15 , z czego większość przeznaczona jest dla Bałkanów Zachodnich.

IPA III będzie stanowić solidne podejście oparte na polityce obejmujące strategiczne i dynamiczne wykorzystanie pomocy, stawiając w centrum wsparcia UE podstawowe wymogi członkostwa w UE. Koncentrując w jeszcze większym stopniu pomoc finansową UE na kluczowych priorytetach, IPA III wesprze jeszcze skuteczniej reformy, które sprzyjają zrównoważonemu rozwojowi społeczno-gospodarczemu i zbliżają partnerów do wartości i standardów Unii.

Centralnym elementem niniejszego planu gospodarczo-inwestycyjnego jest istotny pakiet inwestycyjny dla regionu, przy czym zdecydowana większość wsparcia ma być skierowana na kluczowe inwestycje produkcyjne i infrastrukturę. Będzie to odzwierciedlać i wspierać dwojaką transformację – ekologiczną i cyfrową oraz rozwój połączonych, konkurencyjnych, opartych na wiedzy, zrównoważonych, ukierunkowanych na innowacje i prosperujących gospodarek na Bałkanach Zachodnich, z coraz bardziej dynamicznym sektorem prywatnym. Pakiet inwestycyjny będzie stanowił kluczowy czynnik ułatwiający zwiększenie inwestycji publicznych i prywatnych w regionie przez Europejski Bank Inwestycyjny (EBI), Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR) i inne międzynarodowe instytucje finansowe, instytucje finansowania rozwoju z państw członkowskich UE, rządy państw Bałkanów Zachodnich i inwestorów prywatnych, w tym bezpośrednich inwestycji zagranicznych, a także integracji rynków.

Pierwszy zestaw projektów w zakresie dziesięciu inicjatyw przewodnich dotyczących inwestycji znajduje się w załączniku. Te propozycje projektów opierają się na wynikach wstępnych konsultacji z rządami w regionie oraz na ich priorytetach w zakresie reform politycznych i gospodarczych. Pierwszym etapem realizacji niniejszego planu gospodarczo-inwestycyjnego mógłby być pakiet projektów infrastrukturalnych, których finansowanie zostanie skoncentrowane na wstępnym etapie w latach 2021–2022, z nadzieją, że odblokują one znaczne inwestycje. Po przeprowadzeniu odpowiedniej oceny pozwoliłoby to na ukończenie dojrzałych propozycji projektów, zwłaszcza w obszarach technologii cyfrowych, transportu, transformacji energetycznej i środowiska, lub poczynienie znacznych postępów w ich zakresie do 2024 r.

Dalsze finansowanie w ramach IPA mogłoby w dalszej kolejności wspierać projekty infrastrukturalne i inwestycje produkcyjne, ze szczególnym naciskiem na dwojaką transformację – ekologiczną i cyfrową w regionie, pobudzenie gospodarki o obiegu zamkniętym i różnorodności biologicznej oraz wspólną realizację nadchodzącego Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich. Można by również wspierać inwestycje na obszarach wiejskich i w rolnictwie, w sektorze kultury i sektorze kreatywnym, w zakresie zdrowia i rozwoju kapitału ludzkiego, w tym edukacji, oraz w celu pobudzenia współpracy transgranicznej, w tym w zakresie innowacji.

Oprócz znacznych dotacji UE dla regionu, UE może udzielać gwarancji, które pomogą zmniejszyć koszty finansowania zarówno inwestycji publicznych, jak i prywatnych oraz ograniczyć ryzyko dla inwestorów: Oczekuje się, że w następnym dziesięcioleciu w ramach proponowanego instrumentu gwarancyjnego dla Bałkanów Zachodnich na inwestycje przeznaczone zostanie około 20 mld EUR.

Ramy inwestycyjne dla Bałkanów Zachodnich, w tym platforma sektora prywatnego – instrument rozwoju przedsiębiorczości i innowacji dla Bałkanów Zachodnich (instrument WB EDIF) – oraz instrument gwarancyjny dla Bałkanów Zachodnich, skupiające partnerów z Bałkanów Zachodnich, darczyńców dwustronnych i międzynarodowe instytucje finansowe, będą głównym narzędziem zapewniającym szybkie wdrożenie pakietu inwestycyjnego mającego na celu:

-wzmocnienie podstawowych połączeń infrastrukturalnych, w szczególności głównych połączeń transportowych i energetycznych, które mają zasadnicze znaczenie dla rozwoju gospodarczego, integracji rynkowej i handlu transgranicznego w regionie oraz z Unią Europejską 16 ;

-wsparcie dwojakiej transformacji – ekologicznej i cyfrowej;

-zwiększenie konkurencyjności sektora prywatnego, pobudzenie innowacji i rozwój koniecznych sektorów społecznych;

-połączenie gospodarek dzięki wzmocnionej regionalnej integracji gospodarczej i integracji z UE.

Aby zmaksymalizować długoterminowy wpływ inwestycji, niezbędne będzie wdrożenie przez kraje partnerskie strukturalnych reform w zakresie gospodarki i zarządzania, w tym środków reformujących sieci połączeń oraz zwiększenia zdolności statystycznych. Równolegle z realizacją inicjatyw przewodnich należy kontynuować postępy w obszarze podstawowych priorytetów. W stosownych przypadkach UE będzie również wspierać środki na rzecz budowania zdolności w celu zwiększenia potencjału w zakresie zamówień publicznych i zarządzania inwestycjami publicznymi służące przygotowaniu realizacji projektów, zarządzaniu nią i jej nadzorowaniu. UE będzie współpracować z Bałkanami Zachodnimi, aby zapewnić odpowiednią kontrolę inwestycji w projekty będące przedmiotem wspólnego zainteresowania strategicznego w celu określenia, oceny i ograniczenia potencjalnych zagrożeń dla bezpieczeństwa lub porządku publicznego, zgodnie z odpowiednimi zasadami UE i WTO.

Ostateczne decyzje w sprawie określonych w niniejszym planie orientacyjnych wniosków dotyczących projektów i finansowania będą podejmowane z pełnym poszanowaniem procedur decyzyjnych, procesu programowania oraz opartego na wynikach i ukierunkowanego na reformy podejścia do przyszłego rozporządzenia w sprawie IPA III, będącego obecnie przedmiotem dyskusji współprawodawców, w szczególności w odniesieniu do postępów w realizacji programu rozszerzenia UE, jego znaczenia i dojrzałości oraz zgodnie z odpowiednimi przepisami UE. Należy przestrzegać zielonego przyrzeczenia, aby „nie szkodzić”. Aby zmaksymalizować efekt dźwigni tego planu gospodarczo-inwestycyjnego, UE, w duchu podejścia „Drużyna Europy”, dotrze również do swoich partnerów, jak również do istniejących inicjatyw regionalnych, takich jak proces berliński, w celu stworzenia maksymalnej komplementarności między działaniami UE, innymi działaniami wielostronnymi i dwustronnymi.

IV.Inwestowanie w zrównoważony transport

UE będzie traktować priorytetowo projekty i programy dotyczące orientacyjnego rozszerzenia sieci bazowej transeuropejskiej sieci transportowej (TEN-T), które mają strategiczne znaczenie dla regionu i dla UE. Podjęte zostaną działania mające przyspieszyć budowę nowej infrastruktury transportowej i modernizację istniejącej infrastruktury, co ma na celu dostosowanie bazowej sieci transportowej do norm UE.

Decydujące znaczenie mają szybkie i efektywne połączenia transportowe, zarówno w obrębie regionu, jak i z sąsiednimi państwami członkowskimi UE, oraz zapewnienie zrównoważonego transportu poprzez dalsze inwestycje w kolej i śródlądowe drogi wodne. W tym kontekście, w celu dalszego pobudzenia współpracy i integracji regionalnej, ważnym priorytetem będzie połączenie stolic w regionie i połączenie z UE, a także promowanie rozwiązań w zakresie transportu multimodalnego i przesunięć międzygałęziowych oraz zmniejszenie zanieczyszczenia związanego z transportem.

Utworzenie tych powiązań pobudzi inwestycje, ułatwi handel regionalny i zapewni zrównoważony wzrost gospodarczy, poprawiając tym samym codzienne życie mieszkańców regionu. Wykorzystywane będą nowe technologie cyfrowe: ulepszone zostaną systemy informatyczne, na pierwszym miejscu zostanie postawione bezpieczeństwo ruchu drogowego (oraz wyeliminowanie odcinków dróg i przejazdów kolejowych stwarzających wysokie ryzyko) oraz pomogą one w projektowaniu i wdrażaniu systemów obsługi technicznej. Nastąpi dalsza intensyfikacja współpracy z Wspólnotą Transportową w celu wspierania tworzenia w pełni zintegrowanego regionalnego rynku transportowego w oparciu o prawodawstwo i standardy Unii Europejskiej. Przyspieszy to znacznie wdrażanie norm technicznych i środków reformujących sieci połączeń, w tym ujednolicenie i uproszczenie procedur przekraczania granic, a także kontynuację reform kolei (w tym rozdziału elementów działalności przedsiębiorstw kolejowych i kwestii dostępu osób trzecich), zwłaszcza w celu przezwyciężenia skutków rozdrobnionych sieci. Umożliwi to płynną integrację rynków transportu Bałkanów Zachodnich z UE, co z kolei stworzy nowe możliwości rynkowe dla przedsiębiorstw i mieszkańców regionu.

Ze strony Bałkanów Zachodnich inwestycje te powinny być wspierane poprzez:

·przyjęcie i wdrożenie przygotowanych przez Wspólnotę Transportową regionalnych planów działania dotyczących kolei, bezpieczeństwa ruchu drogowego, ułatwień w transporcie i dróg;

·szybkie postępy w zakresie środków reformujących połączenia transportowe w celu przyspieszenia integracji z TEN-T, dorobkiem prawnym UE oraz jej technologiami cyfrowymi i czystymi technologiami energetycznymi; oraz

·stopniowe przyjmowanie i wdrażanie wszystkich przepisów i norm technicznych UE w dziedzinie transportu oraz przejrzystych postępowań o udzielenie zamówienia w tej dziedzinie, w tym przyspieszone dostosowanie do unijnych przepisów dotyczących zamówień publicznych w celu ułatwienia integracji rynkowej.

Komisja przewiduje podwyższenie do 40 % stóp współfinansowania dla projektów z zakresu transportu drogowego. Mobilność zgodna z zasadami zrównoważonego rozwoju jest niezbędnym elementem budowania infrastruktury transportowej, która będzie dostosowana do przyszłych potrzeb. W przypadku każdego projektu dotyczącego infrastruktury drogowej Komisja będzie promować rozwój ekologicznych rozwiązań w zakresie transportu multimodalnego. Celem powinno być połączenie partnerów w regionie oraz między regionem a UE dzięki integracji zrównoważonych i inteligentnych elementów w transporcie drogowym (takich jak, w stosownych przypadkach, elektryczne stacje ładowania i multimodalne punkty połączeń z sieciami kolejowymi i drogami wodnymi). Skupienie się na tych kwestiach pobudza innowacje, a także ukierunkowane inwestycje o odpowiedniej wielkości. Komisja będzie również promować wdrażanie planów zrównoważonej mobilności miejskiej w miastach regionu, które mają połączenie z siecią.

V.Inwestowanie w czystą energię

Wzmocnione zostanie wsparcie w dziedzinie energii. Duży nacisk zostanie położony na integrację rynku energii, obniżenie emisyjności i czystą energię, sprawiedliwą transformację, większą cyfryzację systemu i inteligentne sieci, efektywność energetyczną, w tym modernizację systemów ciepłowniczych, oraz bezpieczeństwo energetyczne. Zgodnie z celami Europejskiego Zielonego Ładu obniżenie emisyjności jest kluczowym filarem niniejszego planu gospodarczo-inwestycyjnego. Lepsze połączenia i rozszerzenie unii energetycznej na Bałkany Zachodnie będą miały również zasadnicze znaczenie dla udanego przejścia na czystą energię w regionie.

Należy wspierać wykorzystywanie na większą skalę odnawialnych źródeł energii zgodnie z potencjałem regionu i planami przystosowania się do zmiany klimatu. Może to obejmować racjonalne ekologicznie inwestycje w źródła wodne, słoneczne, wiatrowe i geotermalne. Wprowadzaniu czystych i nowoczesnych technologii energetycznych musi towarzyszyć lepsze środowisko inwestycyjne uregulowane w kompleksowych ramach opartych na przepisach dotyczących postępowania o udzielenie zamówienia w trybie konkurencyjnym. Zmniejszy to ryzyko uzależnienia gospodarek Bałkanów Zachodnich od wysoce niezrównoważonego i coraz droższego wytwarzania nowej energii elektrycznej z węgla.

Przejście z węgla na zrównoważoną i czystą energię będzie miało kluczowe znaczenie dla ograniczenia zarówno emisji dwutlenku węgla, jak i zanieczyszczenia powietrza. Trwają prace nad inicjatywą „Platforma dla regionów górniczych Bałkanów Zachodnich i Ukrainy w okresie transformacji” wzorowaną na inicjatywie realizowanej w UE. Inicjatywa ta będzie wspierała strategie transformacji, które sprzyjają włączeniu społecznemu i nikogo nie pomijają, oferując jednocześnie bardziej ekologiczne alternatywy dla węgla i wspierając projekty dostosowane do potrzeb tych zależnych od wydobycia węgla regionów.

Dla krajów, które są w dużym stopniu uzależnione od węgla, kluczowe dla odejścia od węgla w perspektywie krótko- do średnioterminowej może być przejście na nowoczesną, niskoemisyjną infrastrukturę gazową. Może to zapewnić regionowi szeroko dostępne, bezpieczne i przystępne cenowo źródło energii, które utrzyma konkurencyjność regionu w skali międzynarodowej, jednocześnie znacznie poprawiając jakość powietrza i obniżając emisje.

Centralnym elementem nowej infrastruktury gazowej muszą być nowe gazociągi, w tym rozbudowa gazociągu transadriatyckiego, co może być szansą na dywersyfikację źródeł gazu na rynku europejskim i sprowadzenie gazu do regionu w celu przyspieszenia przejścia z węgla na produkcję energii. W przypadku każdego nowego gazociągu na Bałkanach Zachodnich należy w pełni respektować przepisy UE zgodnie z Traktatem o Wspólnocie Energetycznej i wykazać jego długoterminową rentowność. Należy również uwzględnić rosnącą globalną rolę skroplonego gazu ziemnego (LNG), który może oferować możliwość dywersyfikacji dostaw gazu w regionie poprzez terminale LNG w Grecji i Chorwacji.

W dłuższej perspektywie wspomniane inwestycje w infrastrukturę gazową będą stanowić podstawę kolejnego kroku w zakresie ochrony środowiska, ponieważ pozwolą na wprowadzenie gazu zdekarbonizowanego, gdy będzie on już dostępny i konkurencyjny, co pozwoli na dalsze ograniczenie emisji dwutlenku węgla i skutków zanieczyszczenia powietrza. W związku z tym inwestycje te zabezpieczą w przyszłości dostawy energii w regionie.

Ułatwione zostaną działania na rzecz zwiększenia efektywności energetycznej. W kontekście unijnego Zielonego Ładu Komisja proponuje rozszerzenie „unijnej fali renowacji” na Bałkany Zachodnie. Wyremontowane i zmodernizowane budynki pomogą utorować drogę dla niskoemisyjnego systemu czystej energii, ponieważ sektor budowlany jest jednym z największych konsumentów energii w Europie. W tym celu UE wykorzysta między innymi istniejące platformy, takie jak fundusz „Ekologia na rzecz Rozwoju” i Regionalny Program Efektywności Energetycznej, które do tej pory umożliwiły realizację zielonych inwestycji o łącznej wartości 700 mln EUR.

Priorytety w zakresie połączeń międzysystemowych są już ustalane w ramach Wspólnoty Energetycznej w odniesieniu do projektów będących przedmiotem zainteresowania Wspólnoty Energetycznej oraz projektów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. Kraje partnerskie na Bałkanach Zachodnich będą musiały przeprowadzić reformy rynkowe w celu przyspieszenia integracji z rynkami gazu i energii elektrycznej w Europie Środkowo-Wschodniej i Południowo-Wschodniej. W ramach elektroenergetycznych połączeń międzysystemowych w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej (CESEC) Komisja będzie nadal ściśle monitorować reformy rynkowe w krajach Bałkanów Zachodnich w celu przyspieszenia integracji rynków gazu i energii elektrycznej w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej.

Program innowacji dla Bałkanów Zachodnich w jeszcze większym stopniu pobudzi transfer technologii 17 i ułatwi dostęp do światowej klasy infrastruktury badawczej, centrów wiedzy, centrów kompetencji i platform internetowych, a także dostęp do zaawansowanych symulacji komputerowych, np. za pośrednictwem Wspólnego Przedsięwzięcia w dziedzinie Europejskich Obliczeń Wielkiej Skali (EuroHPC) 18 . Będzie on wspierać przejście na ekologiczne i energooszczędne wytwarzanie i wykorzystanie energii, m.in. dzięki promowaniu otwartej nauki i najnowocześniejszej infrastruktury badawczej, takiej jak Międzynarodowy Instytut Zrównoważonych Technologii Europy Południowo-Wschodniej (SEEIIST).

Po stronie Bałkanów Zachodnich inwestycje te muszą być wspierane przez:

·szybki postęp w zakresie środków reformujących elektroenergetyczne połączenia międzysystemowe w celu utworzenia regionalnego rynku energii oraz dalsza integracja z rynkiem energii UE w ścisłej współpracy z Sekretariatem Traktatu o Wspólnocie Energetycznej;

·zakończenie reformy Traktatu o Wspólnocie Energetycznej i przyjęcie przez Wspólnotę Energetyczną unijnego pakietu „Czystej energii”;

·wzmocnienie procesu wyznaczania celów Wspólnoty Energetycznej na rok 2030 w wyniku przyjęcia celów w dziedzinie energii i klimatu na rok 2030 zgodnie z ambicjami UE w zakresie obniżenia emisyjności z uwzględnieniem istotnych różnic społeczno-gospodarczych między umawiającymi się stronami.

VI.Zazielenianie Bałkanów Zachodnich – inwestowanie w środowisko naturalne i klimat

Podstawą Europejskiego Zielonego Ładu jest polityka mająca na celu rozwój nowoczesnych, zasobooszczędnych i konkurencyjnych gospodarek, w których wzrost gospodarczy jest oddzielony od emisji gazów cieplarnianych, wykorzystania zasobów i wytwarzania odpadów i w których dąży się do osiągnięcia odporności na zmianę klimatu.

Europejski Zielony Ład może być w pełni skuteczny tylko wtedy, gdy bezpośrednie sąsiedztwo UE również podejmie działania na wczesnym etapie. Jest to tym bardziej ważne dla Bałkanów Zachodnich, biorąc pod uwagę ich perspektywę europejską. W związku z tym Komisja przedstawia, wraz z niniejszym komunikatem, Zielony program działań dla Bałkanów Zachodnich, jak przewidziano w Europejskim Zielonym Ładzie. Zielony program działań ma zostać zatwierdzony przez przywódców Bałkanów Zachodnich na szczycie w Sofii w listopadzie. Ten program działań opiera się na pięciu szerokich obszarach objętych Zielonym Ładem: obniżeniu emisyjności, oczyszczaniu powietrza, wody i gleby, gospodarce o obiegu zamkniętym, rolnictwie i produkcji żywności oraz ochronie różnorodności biologicznej. Wzrost gospodarczy i nowe możliwości rynkowe będą powiązane z bardziej zrównoważonymi wzorcami konsumpcji i produkcji, w tym z promowaniem gospodarki o obiegu zamkniętym, ochroną ograniczonych zasobów i lepszym ponownym wykorzystaniem produktów odpadowych, powiązanym ze wszystkimi sektorami gospodarki, w tym z perspektywami miejskimi i wiejskimi, oraz opieraniem się na zrównoważonym rozwoju ekosystemu jako warunku wstępnego sukcesu. Już istniejące platformy, takie jak strategia UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (EUSAIR) i strategia UE na rzecz regionu Dunaju (EUSDR), w których kraje Bałkanów Zachodnich odgrywają ważną rolę, mogą pomóc w praktycznym wdrażaniu tego procesu, ponieważ kluczowe znaczenie w tych obszarach mają skoordynowane i wspólnie podejmowane działania.

Zanieczyszczenie powietrza stanowi duży problem na Bałkanach Zachodnich. Powszechne wykorzystywanie węgla i drewna do produkcji energii, jak również duża liczba zanieczyszczające środowisko samochodów ciężarowych i osobowych, prowadzi do tego, że małe i duże miasta w tym regionie odnotowują w zimie jedne z najwyższych poziomów zanieczyszczenia powietrza w Europie. 16 elektrowni węglowych w regionie emituje więcej dwutlenku siarki niż 250 podobnych elektrowni w UE łącznie. W tym regionie obniżenie emisyjności idzie w parze z usuwaniem zanieczyszczeń. Odejście od węgla poprawiłoby jakość życia obywateli i przyniosłoby znaczne roczne oszczędności dla budżetów państw Bałkanów Zachodnich związane z ochroną zdrowia.

Mobilność zgodna z zasadami zrównoważonego rozwoju stanowi kolejny element, który będzie miał zasadnicze znaczenie dla przejścia na czystą energię. UE powinna promować wdrażanie planów zrównoważonej mobilności miejskiej w miastach regionu, opracowując ekologiczne rozwiązania w zakresie transportu multimodalnego. Jeżeli chodzi o sieć drogową, celem powinno być połączenie partnerów w regionie oraz między regionem a UE poprzez włączenie do transportu drogowego zrównoważonych i inteligentnych elementów (takich jak stacje ładowania samochodów elektrycznych), aby stymulować innowacje, a także ukierunkowane i odpowiednio wymierzone inwestycje.

Biorąc pod uwagę unijną perspektywę regionu, cele UE, w tym ograniczenie emisji gazów cieplarnianych o co najmniej 55 % do 2030 r., muszą stanowić ramy dla systemowej modernizacji regionu i jego przyszłego rozwoju. Oznacza to przejście z paliw kopalnych na energię odnawialną oraz inwestycje w infrastrukturę, które wspierają międzysektorową transformację w kierunku gospodarki neutralnej dla klimatu i pozwalają uniknąć powstawania aktywów osieroconych. W celu promowania obniżenia emisyjności UE powinna również nadal pomagać partnerom z Bałkanów Zachodnich w opracowywaniu i wdrażaniu długoterminowych strategii dotyczących klimatu oraz krajowych planów w dziedzinie energii i klimatu, mających na celu dostosowanie się do wymogów dorobku prawnego UE. Podjęta zostanie również ocena społeczno-gospodarczych skutków obniżenia emisyjności w regionie.

Podmioty gospodarcze mają kluczowe znaczenie dla sukcesu transformacji ekologicznej. Zielony program działań obejmie wymiar sektora prywatnego, mając na celu pobudzenie przedsiębiorstw prywatnych działających w ekologicznej gospodarce o obiegu zamkniętym oraz ukierunkowanie wszystkich sektorów gospodarki na zrównoważony rozwój, zarówno w dziedzinie energii, mobilności, jak i rolnictwa. UE powinna nawiązać współpracę z regionem w celu promowania wzorców zrównoważonej produkcji i systemów żywnościowych. Określenie i wdrożenie planów działania na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym, strategii zapobiegania powstawaniu odpadów i recyklingu oraz współpracy regionalnej w zakresie zmniejszania zanieczyszczenia tworzywami sztucznymi zapewni regionowi stałe postępy na drodze do osiągnięcia zielonej gospodarki i dorobku prawnego UE.

Region powinien stosować innowacyjne technologie ekologiczne i cyfrowe, które tworzą nowe modele biznesowe, umożliwiają zwiększenie wydajności przemysłu, zapewniają pracownikom nowe umiejętności i wspierają obniżenie emisyjności gospodarki. Systemy badań naukowych i innowacji będą wymagały zwiększonego finansowania publicznego, aby mogły odegrać kluczową rolę w ramach tych działań. Komisja będzie promować programy finansowania dla przedsiębiorstw działających w dziedzinie ekologicznych innowacji i technologii, aby wspierać ten cel.

Region musi również przejść na gospodarkę o obiegu zamkniętym, w której recykling i ponowne wykorzystanie stanowią regułę, a wykorzystanie zasobów naturalnych jest znacznie ograniczone. Europejski Instytut Innowacji i Technologii będzie odgrywał ważną rolę w tym względzie, wzmacniając współpracę ze swoimi wspólnotami wiedzy i innowacji, w szczególności tymi, które zajmują się energią, surowcami, zarządzaniem żywnością i mobilnością w miastach. Pomoże to w dalszym rozwoju tematycznych ekosystemów innowacji w regionie oraz zapewni wsparcie dla zaangażowania krajów Bałkanów Zachodnich w europejskie strategiczne łańcuchy wartości, w tym zwrócenie uwagi na wzorce zrównoważonej produkcji i systemy żywnościowe.

Podstawowa produkcja żywności i sektor przetwórczy wraz z leśnictwem i rybołówstwem nadal mają znaczny udział w PKB i zatrudnieniu w regionie (do 40 % pracowników w Albanii), z dużym potencjałem dalszego zrównoważonego rozwoju gospodarczego. Zwiększyłoby to atrakcyjność społeczności i ograniczyłoby migrację osób młodych do ośrodków miejskich i UE. Pomimo bogatej bazy zasobów naturalnych, gospodarstwa rolne, produktywność pracy i plony są jednak niewielkie, a technologia jest słabo rozwinięta i wciąż dominuje produkcja rolna na własne potrzeby. Nadal konieczne jest podejmowanie wzmożonych działań na rzecz bezpieczeństwa żywności, dobrostanu zwierząt i przejścia na zrównoważone systemy żywnościowe, co ma coraz większe znaczenie z uwagi na konieczne dostosowanie do dorobku prawnego UE w zakresie bezpieczeństwa żywności i strategii „od pola do stołu”. IPARD pobudzi gospodarki wiejskie, restrukturyzację sektorów rolno-spożywczych oraz przyczyni się do zmniejszenia ilości odpadów. Przyczyni się on do rozwoju gospodarki o obiegu zamkniętym i biogospodarki oraz sprawi, że obszary wiejskie staną się bardziej ożywionymi przestrzeniami, a jednocześnie będą bardziej odporne na wyzwania, takie jak zmiana klimatu i utrata różnorodności biologicznej.

Należy również zająć się ochroną różnorodności biologicznej i odtworzeniem kapitału naturalnego, jak również skutecznymi systemami zbiórki odpadów i zapobieganiem zanieczyszczeniu środowiska. Może to pomóc w wykorzystaniu ogromnego potencjału turystycznego środowiska naturalnego regionu, zaspokajającego zarówno potrzeby rynku lokalnego, jak i europejskiego oraz rosnący popyt na zrównoważoną turystykę.

W dziedzinie gospodarowania odpadami należy zwrócić uwagę na właściwą zbiórkę odpadów i segregację kluczowych strumieni odpadów. Należy dołożyć znacznie większych starań, aby zmniejszyć zanieczyszczenia wody oraz zająć się kwestią ochrony wód i ochrony przeciwpowodziowej. Odpady morskie są problemem globalnym, dotykającym wszystkie oceany świata, a rzeki w regionie Bałkanów Zachodnich przenoszą nieproporcjonalnie duże ilości śmieci do mórz i oceanów.

VII.Inwestowanie w cyfrową przyszłość

Cyfryzacja stanowi szansę dla gospodarek i społeczeństw w regionie, a rozwiązania cyfrowe przyczyniają się do stworzenia zrównoważonej, neutralnej dla klimatu i zasobooszczędnej gospodarki oraz lepszego zarządzania i lepszych usług publicznych dla obywateli 19 .Usługi cyfrowe stanowią coraz większą część wywozu z Bałkanów Zachodnich. Przy wsparciu UE i Rady Współpracy Regionalnej, od 2018 r. Bałkany Zachodnie wdrażają agendę cyfrową dla Bałkanów Zachodnich. Bałkany Zachodnie powinny dokonać podsumowania dotychczasowego wdrażania, określić obszary, w których należy przyspieszyć prace, a także rozszerzyć zakres i ambicje związane z transformacją cyfrową w regionie. Wsparcie udzielane w szczególności na rzecz rozwoju umiejętności cyfrowych, administracji elektronicznej, elektronicznych zamówień publicznych i usług e-zdrowia zwiększyłoby przejrzystość i odpowiedzialność organów publicznych, obniżyło koszty i poprawiło świadczenie usług dla obywateli i przedsiębiorstw, a jednocześnie uwzględniło wymiar socjalny.

Cyfrowe możliwości rynkowe mogą być w pełni wykorzystane dzięki wsparciu dla przedsiębiorstw typu start-up i scale-up‑ oraz dla umiejętności cyfrowych. Za pośrednictwem działań takich jak Plan działania w dziedzinie edukacji cyfrowej UE wspiera rozwój i upowszechnianie umiejętności cyfrowych na Bałkanach Zachodnich, aby transformacja cyfrowa miała jak najbardziej kompleksowy charakter i sprzyjała włączeniu społecznemu. Dalszy udział w ogólnounijnych inicjatywach, takich jak SELFIE 20 , HEInnovate 21 , Digital Education Hackathon, Europejski Tydzień Kodowania oraz paneuropejska sieć danych dla społeczności badawczej i edukacyjnej (sieć GEANT), pomógłby w ściślejszym powiązaniu regionu z najnowocześniejszym światem badań naukowych i innowacji w dziedzinie technologii cyfrowych. Region powinien również opracować i wdrożyć swoje strategie edukacji cyfrowej, wspierając jednocześnie szkolenia dla nauczycieli oraz inicjatywy w zakresie nauczania online i treści nauczania.

Cel agendy cyfrowej, jakim jest działanie na rzecz obniżenia kosztów roamingu w regionie, opiera się na współpracy z odpowiednimi zainteresowanymi stronami w celu znacznego obniżenia kosztów roamingu do i z UE. Działania te prowadzone są w sposób otwarty, sprzyjający włączeniu społecznemu i przejrzysty. Przygotowanie planu działania jest wspólnym obowiązkiem rządów, organów regulacyjnych i operatorów telekomunikacyjnych, zaś Rada Współpracy Regionalnej i UE mogą działać jako podmioty wspomagające. Obniżenie taryf roamingowych wymaga działań ze strony operatorów działających w regionie w kontekście stabilnych, przewidywalnych i konkurencyjnych rynków pod nadzorem niezależnych krajowych organów regulacyjnych.

Sposoby czerpania korzyści z jednolitego rynku cyfrowego UE przez Bałkany Zachodnie będą dalej badane w celu poprawy dostępu do towarów i usług cyfrowych, stworzenia równych szans i zmaksymalizowania potencjału wzrostu gospodarki cyfrowej.

Ważne jest, aby duża liczba sektorów skorzystała z innowacji cyfrowych w sposób otwarty i przejrzysty, przy jednoczesnym poszanowaniu aspektów związanych z ochroną prywatności. Należy zapewnić wsparcie na rzecz budowania zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa w regionie, opracowanego w oparciu o ocenę potrzeb, która ma zostać przeprowadzona w 2021 r.

Szacuje się, że w ciągu najbliższych 5 lat (do 2025 r.) konieczne będą nakłady inwestycyjne (planowanie i budowa) w wysokości 3,7 mld EUR 22 w celu zapewnienia niezbędnych poziomów łączności cyfrowej. Sektor prywatny będzie odgrywał ważną rolę w procesie transformacji cyfrowej na Bałkanach Zachodnich, w tym sieci 5G, a gwarancje UE mogą stanowić ważny czynnik wspierający. Wsparcie UE dla inwestycji w infrastrukturę cyfrową powinno zostać znacznie zwiększone również w celu wdrożenia ultraszybkich i bezpiecznych sieci szerokopasmowych w celu zapewnienia powszechnego dostępu.

Bałkany Zachodnie powinny skupić się na następujących priorytetach reform:

·przyspieszenie dostosowania i wdrożenia dorobku prawnego UE, który stworzy warunki sprzyjające inwestycjom (w tym w zakresie ochrony danych osobowych); oraz zakończenie wdrażania regionalnej umowy w sprawie roamingu;

·nadanie priorytetu i włączenie cyfryzacji do głównego nurtu polityki krajowej, ze szczególnym uwzględnieniem przedsiębiorstw, edukacji, zdrowia, energii, badań naukowych i innowacji oraz inteligentnego wzrostu. Pobudzenie innowacyjnej transformacji cyfrowej poprzez zachęcanie do wdrażania platform i strategii politycznych, takich jak np. administracja elektroniczna, e-zdrowie, handel elektroniczny, cyfrowy dostęp do kultury i dziedzictwa kulturowego, umiejętności cyfrowe w edukacji, otwarty dostęp do danych i wyników badań, inwestycje w sieci szerokopasmowe oraz włączenie wszystkich gospodarek do europejskiego Wspólnego Przedsięwzięcia w dziedzinie Europejskich Obliczeń Wielkiej Skali (EuroHPC);

·wspieranie rozwoju regionalnych ośrodków innowacji cyfrowych i ich połączenia z parkami naukowymi i technologicznymi oraz wspólnotami wiedzy i innowacji przy Europejskim Instytucie Innowacji i Technologii (WWiI EIT) jako punktów kompleksowej obsługi wspierających przedsiębiorstwa w zwiększaniu ich konkurencyjności przy wykorzystaniu technologii cyfrowych, zwłaszcza w zakresie wprowadzania sztucznej inteligencji w sektorze przedsiębiorstw (zwłaszcza przez MŚP), zgodnie z wysiłkami i wytycznymi UE; promowanie rozwoju umiejętności cyfrowych i wirtualnego uczenia się w regionie;

·zwiększenie zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa i walki z cyberprzestępczością, w szczególności poprzez wdrożenie unijnego zestawu narzędzi na potrzeby cyberbezpieczeństwa sieci 5G;

·zapewnienie etycznego wykorzystania technologii, w tym sztucznej inteligencji, do celów nadzoru, zgodnie z Kartą praw podstawowych Unii Europejskiej oraz z myślą o dynamicznym dostosowaniu do przyszłych przepisów UE w tej dziedzinie;

·Wdrożenie deklaracji w sprawie administracji elektronicznej, zatwierdzonej w Belgradzie w 2019 r., w celu dalszego przyspieszenia prac zgodnie z Planem działania UE na rzecz administracji elektronicznej 23 wspierającym reformę administracji publicznej.

VIII.Wzmocnienie sektora prywatnego

Od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku gospodarki Bałkanów Zachodnich osiągnęły znaczny wzrost gospodarczy przy jednoczesnym ograniczeniu ubóstwa. Poziom życia wzrósł w całym regionie i poprawił się dostęp do usług publicznych. Bałkany Zachodnie muszą jednak nadal podejmować istotne działania, aby spełnić kluczowe wymogi gospodarcze związane z członkostwem w UE: zapewnić funkcjonowanie gospodarki rynkowej i wykazać zdolności sprostania presji konkurencyjnej i siłom rynkowym w Unii Europejskiej. Wymaga to reformy ich systemów zarządzania gospodarką i wdrożenia gospodarczych reform strukturalnych. Kluczowym instrumentem, za pomocą którego UE i kraje Bałkanów Zachodnich wspólnie określają priorytety reform, jest w dalszym ciągu proces realizacji programu reform gospodarczych. Komisja udziela w tym celu znacznego wsparcia. Na potrzeby tego planu nacisk zostanie położony na rozwój silniejszego sektora prywatnego i inwestowanie w kapitał ludzki.

Rozwój silnego sektora prywatnego ma zasadnicze znaczenie dla rozwoju społeczno‑gospodarczego i integracji regionalnej oraz dla poprawy konkurencyjności regionu i tworzenia miejsc pracy. Rola małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP) jest szczególnie ważna, ponieważ stanowią one 99 % wszystkich przedsiębiorstw na Bałkanach Zachodnich, generują około 65 % całkowitej wartości dodanej sektora przedsiębiorstw i zapewniają 73 % całkowitego zatrudnienia w sektorze przedsiębiorstw 24 . W tym kontekście szczególny nacisk należy położyć na wspieranie przedsiębiorstw typu start-up i MŚP w strategicznych sektorach określonych przez państwa, takich jak turystyka i sektor cyfrowy, w których mają one przewagę komparatywną lub szczególny potencjał dzięki swoim warunkom historycznym i naturalnym. Utoruje to drogę do wzrostu gospodarczego poprzez innowacje i zwiększoną konkurencyjność.

Aby uwolnić potencjał sektora prywatnego, UE powinna zwiększyć finansowanie dla przedsiębiorstw, przydzielając znaczne środki na gwarancje w ramach instrumentu gwarancyjnego dla Bałkanów Zachodnich oraz podwajając dotacje przyznawane w ramach instrumentu na rzecz rozwoju przedsiębiorczości i innowacji dla Bałkanów Zachodnich, który jest prowadzony przez UE i stanowi część ram inwestycyjnych dla Bałkanów Zachodnich. UE poprawi dostęp do finansowania i kapitału podwyższonego ryzyka dla mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw również w celu przezwyciężenia trudności wynikających z COVID-19.

Połączenie dotacji i gwarancji powinno wzmocnić otwarte, innowacyjne i przyjazne dla biznesu ekosystemy w regionie, oparte na podejściu „potrójnej helisy”. Ułatwi to identyfikację, rozwój i promocję innowacyjnych pomysłów w zakresie przedsiębiorczości oraz zapewni wsparcie dla MŚP w celu poprawy ich zdolności dostosowania się do zmieniających się warunków społeczno-gospodarczych i politycznych w obliczu szerokiego zakresu wyzwań:

-podniesienia standardów jakościowych przedsiębiorstw i dostępności inwestycji zorientowanych na wywóz, aby sektor prywatny w regionie mógł korzystać z większej integracji rynkowej i wymiany handlowej w obrębie regionu i z UE;

-uwolnienia odpowiedniego i zróżnicowanego finansowania i szkoleń dla przedsiębiorczości (mikroprzedsiębiorstw, małych i średnich przedsiębiorstw, przedsiębiorstw społecznych) w celu tworzenia i rozwijania przedsiębiorstw;

-wzmacniania konkurencyjności MŚP dzięki inwestycjom mającym na celu wspieranie przedsiębiorstw typu start-up i zwiększaniu skali działalności innowacyjnych przedsiębiorstw, a także dzięki programom wspierającym umiejętności finansowe i cyfrowe, cyfryzację przedsiębiorstw, inkubatorów i spółek z branży technologii finansowych;

-wspierania wzrostu gospodarczego poprzez strategie inteligentnej specjalizacji w oparciu o mocne strony i potencjał regionu, a także wzmacnianie badań, innowacji i transferu technologii;

-umożliwiania inwestycji w zrównoważoną produkcję rolną i badania naukowe w celu wspierania zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich oraz zwiększania konkurencyjności i rentowności sektora rolno-spożywczego;

-wspierania zielonego wzrostu i gospodarki o obiegu zamkniętym dzięki zwiększaniu inwestycji w zielone technologie i zmniejszaniu kosztów ich wdrażania w regionie. W tym celu UE wykorzysta między innymi istniejące platformy, takie jak fundusz „Ekologia na rzecz Rozwoju” i Regionalny Program Efektywności Energetycznej.

Państwa regionu powinny również w dalszym ciągu korzystać z dostępu do programów UE, takich jak „Horyzont Europa”, COSME i EIC, w celu wspierania innowacji i rozwoju gospodarczego w latach 2021–2027.

IX.Inwestowanie w kapitał ludzki

Sprawiedliwość i włączanie są ważne dla zapewnienia, aby korzyści z ożywienia gospodarczego i wzrostu gospodarczego były udziałem wszystkich i nikt nie został pozostawiony w tyle. Sprawnie funkcjonujący rynek pracy oraz dobrze wyszkolona i wydajna siła robocza mają kluczowe znaczenie dla odpornej gospodarki. Komisja zacieśni dialog z Bałkanami Zachodnimi, aby wspierać wdrażanie Europejskiego filaru praw socjalnych 25 (EPSR) w regionie. UE dąży do wspierania rozwoju kapitału ludzkiego poprzez zwiększenie finansowania w ramach IPA, w szczególności w odniesieniu do priorytetowych reform określonych w procesie realizacji programu reform gospodarczych oraz wspólnych wytycznych politycznych w dziedzinie edukacji i umiejętności, zatrudnienia oraz ochrony socjalnej i włączenia społecznego. Nacisk zostanie również położony na młodzież, zdrowie, kulturę i sport.

UE będzie wspierać szersze zaangażowanie społeczeństwa obywatelskiego i sektora prywatnego, zachęcając do stosowania innowacyjnych rozwiązań i promując przedsiębiorczość społeczną w celu sprostania wyzwaniom społecznym. Instrumenty finansowe będą wykorzystywane do przyciągnięcia funduszy prywatnych ukierunkowanych na potrzeby społeczne (finansowanie skutków), w ścisłym partnerstwie z międzynarodowymi instytucjami finansowymi (MIF).

W sektorze edukacji UE będzie nadal wspierać rozwój polityki i reform opartych na dowodach naukowych w celu sprostania głównym wyzwaniom i priorytetom systemu kształcenia pod względem zarządzania, finansowania, jakości, równości i adekwatności, z naciskiem na dostosowanie systemów kształcenia do transformacji cyfrowej i do gospodarek opartych na wiedzy. Szczególny nacisk zostanie położony na reformy promujące właściwą podaż stosownej wiedzy oraz stosownych umiejętności i kompetencji, aby rozwiązać problem istniejącego niedopasowania podaży umiejętności do popytu na pracę, w tym poprzez rozwój uczenia się opartego na pracy w ramach kształcenia i szkolenia zawodowego.

Wsparcie będzie kontynuowane w ramach programu Erasmus+, przy czym zwiększone zostaną możliwości w zakresie mobilności akademickiej i budowania zdolności, w tym w sektorze kształcenia i szkolenia zawodowego. Dzięki aktualizacji europejskiego programu na rzecz umiejętności oraz Planu działania w dziedzinie edukacji cyfrowej i europejskiego obszaru edukacji UE będzie traktować Bałkany Zachodnie jako priorytet w swoim wymiarze międzynarodowym. UE zintensyfikuje współpracę z Bałkanami Zachodnimi na rzecz wdrażania ram działania w zakresie dziedzictwa kulturowego w 2018 r. i zwiększy udział w programie „Kreatywna Europa”. Partnerzy z tego regionu powinni nadal uczestniczyć w innych programach UE, takich jak Erasmus+ i Europejski Korpus Solidarności, aby wzmocnić wzajemną wymianę i współpracę w zakresie wolontariatu, szkoleń i młodzieży.

Poprawa uczestnictwa w rynku pracy, zwłaszcza osób młodych i kobiet, grup defaworyzowanych oraz mniejszości, w szczególności Romów 26 , będzie stanowiła priorytet i może w znacznym stopniu przyczynić się do wzrostu gospodarczego. Szczególnym priorytetem jest zaspokojenie potrzeb osób młodych, zwłaszcza w świetle dużej liczby młodzieży niekształcącej się, niepracującej ani nieszkolącej się (młodzież NEET). Interwencje oparte na przykładzie unijnej gwarancji dla młodzieży są w czasach kryzysu tym bardziej konieczne, aby zapewnić osobom młodym oferty zatrudnienia, dalszego kształcenia, przygotowania zawodowego lub stażu, a tym samym zaoferować im rozwiązania i perspektywy oraz przyczynić się do przeciwdziałania drenażowi mózgów. Zwrócona zostanie również uwaga na budowanie zdolności partnerów społecznych oraz rozwój dialogu społecznego i negocjacji zbiorowych.

Inwestycje te muszą być również dokonywane w sposób sprzyjający włączeniu społecznemu i dotyczyć grup osób, w przypadku których stopa ubóstwa jest wysoka i które mają niewielkie możliwości zatrudnienia, takich jak osoby z niepełnosprawnościami. Inwestycje te muszą być zgodne z zobowiązaniami wynikającymi z Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych.

Reformy systemów ochrony socjalnej i włączenia społecznego, w tym usług opieki społecznej, będą stanowiły priorytet ze względu na lukę w rozwoju społecznym w stosunku do UE. Wspierany będzie rozwój strategii aktywnego włączenia.

Wspierane będą reformy systemów opieki zdrowotnej, wzmocnienie ubezpieczeń zdrowotnych i odporność publicznych systemów opieki zdrowotnej, również w świetle doświadczeń zdobytych podczas zwalczania pandemii COVID-19. Istnieje potrzeba ograniczenia kosztów i zapewnienia wszystkim obywatelom dostępu do lepszego leczenia. Należy wzmocnić współpracę regionalną w celu przeciwdziałania transgranicznym zagrożeniom dla bezpieczeństwa zdrowotnego. W związku z tym zapewnione zostanie stałe wsparcie na rzecz zwiększenia gotowości i odporności systemów zdrowia publicznego na Bałkanach Zachodnich.

Istnieje pole do działania pod względem wykorzystania możliwości gospodarczych w sektorze kreatywnym i kulturalnym oraz jego wkładu w potencjał regionu w zakresie zrównoważonej turystyki. UE zintensyfikuje współpracę z Bałkanami Zachodnimi na rzecz wdrażania ram działania w zakresie dziedzictwa kulturowego z 2018 r. Sam region powinien zintensyfikować współpracę w zakresie ochrony i promowania dziedzictwa kulturowego w ramach strategii na rzecz zrównoważonej turystyki. Aby wspierać ten sektor, UE będzie również zachęcać do włączania sektora kultury i sektora kreatywnego z tego regionu do europejskich sieci zawodowych i łańcuchów wartości.

Realizacja programu innowacji dla Bałkanów Zachodnich przyczyni się do wzmocnienia bazy kapitału ludzkiego w regionie.

X.Regionalna integracja gospodarcza i integracja z UE

Realizacja celów tego planu gospodarczo-inwestycyjnego będzie znacznie ułatwiona dzięki zacieśnionej współpracy regionalnej na Bałkanach Zachodnich, w tym dzięki zintensyfikowaniu działań na rzecz ściślejszej regionalnej integracji gospodarczej.

Bałkany Zachodnie powinny rozwinąć wspólny rynek regionalny jeszcze przed ich przystąpieniem do Unii, jako etap wstępny na drodze do ściślejszej integracji regionu z jednolitym rynkiem UE. Ma to kluczowe znaczenie dla regionu, aby mógł on wykorzystać swoje uprzywilejowane stosunki z UE. Według badania Banku Światowego 27 taka zwiększona integracja rynkowa Bałkanów Zachodnich mogłaby przynieść dodatkowy wzrost PKB w regionie o 6,7 %.

ØWspólny rynek regionalny...

Jak podkreślono w komunikacie „Wsparcie dla regionu Bałkanów Zachodnich w zwalczaniu pandemii COVID-19 oraz ożywienie gospodarcze po pandemii” 28 , pandemia COVID-19 spowodowała, że na pierwszy plan wysunął się wysoki poziom integracji rynkowej i współzależności między gospodarkami UE i Bałkanów Zachodnich, jak również wśród gospodarek samych Bałkanów Zachodnich. Zapewnienie niezakłóconego przepływu towarów było głównym celem przez cały czas trwania kryzysu. W tym celu Bałkany Zachodnie szybko i sprawnie utworzyły uprzywilejowane korytarze na krytycznych przejściach granicznych. Kluczową rolę w realizacji tego działania odegrały regionalne organizacje integracji gospodarczej: Rada Współpracy Regionalnej, Wspólnota Transportowa i Środkowoeuropejska Strefa Wolnego Handlu (CEFTA). Skutecznie koordynowały one działania ze wszystkimi partnerami z Bałkanów Zachodnich, między sobą oraz z UE. W trudnych czasach taka współpraca regionalna okazała się niezbędna.

W deklaracji ze szczytu w Zagrzebiu (6 maja 2020 r.) 29 , przyjętej przez UE i zatwierdzonej przez sześciu partnerów z Bałkanów Zachodnich, wspomniano, że „UE będzie w dalszym ciągu wspierać taką inkluzywną współpracę regionalną i apeluje do zachodniobałkańskich przywódców o pełne wykorzystanie potencjału współpracy regionalnej, aby ułatwić odbudowę gospodarczą po kryzysie. Wymaga to zdecydowanego zaangażowania całego regionu w dalsze pogłębianie regionalnej integracji gospodarczej, w oparciu o unijne zasady i normy, tak by zbliżyć region i jego przedsiębiorstwa do rynku wewnętrznego UE. Pogłębienie tego wymiaru, m.in. w ramach regionalnego obszaru gospodarczego, może zwiększyć atrakcyjność tego regionu dla inwestorów”.

Aby wprowadzić w życie to zobowiązanie, Bałkany Zachodnie muszą przyjąć cel budowy wspólnego rynku regionalnego w oparciu o przepisy UE. Takie podejście gwarantuje integrację zarówno w obrębie regionu, jak i z UE, i stanowi ważny krok w przygotowaniach do przystąpienia do UE. Wspólny rynek regionalny powinien opierać się na osiągnięciach Regionalnego Obszaru Gospodarczego (REA), który był inicjatywą uwieńczoną sukcesem: uzgodniono regionalny program reform inwestycyjnych, dzięki uznawaniu kwalifikacji wspierano mobilność w szkolnictwie wyższym, a oprócz tego obniżono opłaty roamingowe w regionie. Doprowadziło to również do przyjęcia ambitnych umów mających na celu ułatwienie handlu towarami i liberalizację handlu usługami. Przyczyni się to do umieszczenia regionu na mapie światowych inwestorów dążących do zmniejszenia dystansu do rynków UE i zróżnicowania swoich dostawców.

Realizacja porozumień sektorowych w tych ramach regionalnych zostanie uwzględniona przy ocenie stopnia przygotowania partnerów z Bałkanów Zachodnich do uczestnictwa w jednolitym rynku UE w danym sektorze: udana regionalna integracja gospodarcza pomoże utorować drogę do głębszej integracji gospodarczej z jednolitym rynkiem UE.

UE wzywa rządy państw Bałkanów Zachodnich do opracowania ambitnego i sprzyjającego włączeniu społecznemu planu działania na rzecz budowy tego wspólnego rynku regionalnego. Przedmiotowy plan działania powinien koncentrować się na określeniu najważniejszych wyników w zakresie czterech swobód (towarów, usług, kapitału i ludzi) oraz na zidentyfikowaniu dostosowanych do przyszłych wyzwań sektorów gospodarki będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, w przypadku których region może stanowić atrakcyjną ofertę dla rynku światowego. UE powinna zachęcać region do opracowania właściwie funkcjonujących ram sprzyjających włączeniu społecznemu, umożliwiających taką pogłębioną regionalną integrację gospodarczą.

Budowanie wspólnego rynku regionalnego

W ramach przygotowań do utworzenia pogłębionego regionalnego obszaru gospodarczego Bałkany Zachodnie powinny skoncentrować się na kluczowych wynikach, które przyniosą wymierne rezultaty przedsiębiorstwom i obywatelom tego regionu, takich jak:

nŁączenie gospodarek

Opieranie działań na inicjatywie na rzecz uprzywilejowanych korytarzy – zapewnienie pełnej zdolności operacyjnej przez 24 godziny na dobę i 7 dni w tygodniu na najważniejszych przejściach granicznych

Stworzenie narzędzia (w oparciu o Galileo) służącego do monitorowania czasu oczekiwania na przekroczenie granicy na wszystkich przejściach granicznych znajdujących się w sieci „uprzywilejowanych korytarzy”

Podpisanie i wdrożenie dwustronnych umów dotyczących przejść granicznych w sektorze transportu drogowego i kolejowego

nSwobodny przepływ towarów

Wzajemne uznawanie certyfikatów dotyczących owoców i warzyw oraz innych towarów rolnych

Swobodny przepływ towarów przemysłowych w oparciu o zgodność z podstawowymi wymogami UE

Uznawanie upoważnionych przedsiębiorców w regionie

nSwobodny przepływ usług

Wzajemne uznawanie kwalifikacji zawodowych

Wzajemne uznawanie zezwoleń w sektorze pilotów turystycznych (turystyka)

Pakiet liberalizacji handlu (rozszerzenie zobowiązań dotyczących dostępu do rynku i traktowania narodowego, w tym wzajemnego uznawania zezwoleń w większej liczbie sektorów, takich jak budownictwo, usługi pocztowe lub transport)

nSwobodny przepływ kapitału

Obniżenie kosztów regionalnych płatności transgranicznych

Przygotowanie do przystąpienia do jednolitego obszaru płatności w euro (SEPA)

nRegionalna przestrzeń inwestycyjna

Protokoły ustaleń pomiędzy agencjami inwestycyjnymi dotyczące zatrzymania inwestycji / promocji kluczowych regionalnych łańcuchów wartości

Przyjęcie regionalnych norm dla mechanizmu przeglądu bezpośrednich inwestycji zagranicznych na poziomie krajowym

Przyciągnięcie co najmniej 100 inwestorów, którzy zainwestowaliby w obiecujące regionalne łańcuchy wartości

nRegionalna przestrzeń innowacyjna

Stworzenie regionalnej inicjatywy na rzecz transferu wiedzy wśród diaspory w celu wykorzystania potencjału diaspory w regionie i zachęcenia do cyrkulacji mózgów

nUdział Bałkanów Zachodnich w europejskiej przestrzeni badawczej Rynek cyfrowy

Ustanowienie regionalnego rynku handlu elektronicznego i treści cyfrowych dzięki przyjęciu podstawowych zharmonizowanych przepisów i zasady rynku wewnętrznego, ułatwieniu odprawy celnej paczek oraz usunięciu blokowania geograficznego

Regionalnie skoordynowane podejście do ochrony danych osobowych, prywatności, cyberbezpieczeństwa i innych praw, dostosowane do dorobku prawnego UE.

Umowa regionalna w sprawie uznawania usług zaufania, w tym podpisu elektronicznego

Regionalnie skoordynowany proces harmonizacji widma w europejskich pionierskich pasmach 5G, skoordynowane podejście w procesie przyznawania częstotliwości radiowych 5G i regionalny pilotaż 5G, w tym zabezpieczenia przed powstającymi zagrożeniami w oparciu o unijny zestaw narzędzi na potrzeby cyberbezpieczeństwa sieci 5G

nMobilność ludzi

Mobilność studentów

Mobilność osób na podstawie dokumentów tożsamości

Mobilność badaczy i profesorów

nEuropejskie łańcuchy wartości

Turystyka: opracowanie oferty pakietowej dla regionu i jej wspólna promocja (w oparciu o wspólne standardy, wzajemne uznawanie zezwoleń itp.)

Sektor motoryzacyjny: modernizacja łańcuchów wartości, aby być gotowym na wykorzystanie nowych trendów (samochód elektryczny, samochód autonomiczny, itp.), w oparciu o regionalne aktywa i surowce

Program na rzecz zielonej gospodarki i gospodarki o obiegu zamkniętym: tworzenie nowych regionalnych łańcuchów wartości, aby uruchomić niewykorzystany potencjał (wykorzystanie surowców w obiegu zamkniętym, zbieranie i przetwarzanie odpadów elektronicznych, łańcuchy wartości w zakresie energii odnawialnej itp.)

Ø... jako krok na drodze do ściślejszej integracji regionu z UE

Dla wszystkich partnerów z Bałkanów Zachodnich UE jest pierwszym partnerem handlowym, który w 2019 r. odpowiadał za ponad 69,4 % całkowitej wymiany handlowej w regionie. Jeżeli chodzi o bezpośrednie inwestycje zagraniczne (BIZ), przedsiębiorstwa z UE są zdecydowanie wiodącymi inwestorami, z udziałem około 65,5 % całkowitej wartości BIZ w regionie w 2018 r.

Zgodnie ze zmienioną metodyką rozszerzenia 30 , jeżeli rząd wdroży uzgodnione z UE priorytety reform, powinno to doprowadzić do bliższej integracji danego państwa z Unią Europejską, przyspieszonej integracji i „stopniowego wprowadzania” poszczególnych polityk UE oraz programów UE i zbliżania do rynku UE w ramach procesu akcesyjnego.

UE powinna zatem zbadać możliwe sposoby, które mogłyby przyspieszyć integrację Bałkanów Zachodnich z UE w okresie poprzedzającym przystąpienie. Będzie to ważny sygnał polityczny dla tego regionu, że jego przyszłość jest w UE, i przyniesie znaczny wzrost wyników gospodarczych i inwestycji. Biorąc pod uwagę istotne możliwości zwiększenia wymiany handlowej między UE a regionem, szczególna uwaga zostanie poświęcona analizie i eliminacji barier pozataryfowych oraz usuwaniu barier technicznych w handlu przy jednoczesnym zapewnieniu równych szans.

Spełnienie norm i standardów UE ma zasadnicze znaczenie dla wywozu do Unii Europejskiej. Ponadto Bałkany Zachodnie powinny uwzględnić ostatnie zmiany w polityce UE mające na celu ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego UE – takie jak mechanizm monitorowania BIZ.

Ściślejsza integracja Bałkanów Zachodnich z UE

Komisja będzie współpracować ze swoimi partnerami z Bałkanów Zachodnich w celu przyspieszenia procesu integracji z UE przed przystąpieniem do Unii w następujący sposób:

– wspieranie przyjęcia norm UE i modernizacji infrastruktury wysokiej jakości 31 na Bałkanach Zachodnich w celu wdrożenia przez nie dorobku prawnego UE w zakresie towarów przemysłowych i konsumpcyjnych, co ułatwiłoby integrację z jednolitym rynkiem UE. Wprowadzenie, w miarę możliwości, unijnych rozwiązań informatycznych w celu zapewnienia organom nadzoru rynku w regionie możliwości komunikowania się między sobą i ze swoimi odpowiednikami w UE;

– ułatwianie wymiany handlowej między UE a Bałkanami Zachodnimi dzięki współpracy celnej w celu umożliwienia, w miarę możliwości, elektronicznego wydawania i przekazywania dokumentów celnych, takich jak dowody pochodzenia; zapewnienie koordynacji na etapie planowania i realizacji inwestycji unijnych w infrastrukturę graniczną w całym regionie;

– ułatwianie handlu elektronicznego, w tym zakupów towarów i usług przez internet, tańszych dostaw paczek transgranicznych, ochrony praw klientów internetowych oraz promowania transgranicznego dostępu do treści internetowych z UE i Bałkanów Zachodnich. Ułatwianie przyjmowania wspólnych norm UE w zakresie ochrony danych osobowych, cyberbezpieczeństwa i usług zaufania;

– wspieranie dostępności kluczowych wskaźników wydajności cyfrowej na Bałkanach Zachodnich zgodnie z europejskim indeksem gospodarki cyfrowej i społeczeństwa cyfrowego (DESI) oraz ramami lokalnych i regionalnych wskaźników cyfrowych (LORDI) i arkuszami informacyjnymi dotyczącymi administracji elektronicznej;

– wspieranie wdrażania krajowych programów upoważnionych przedsiębiorców i budowanie członkostwa przedsiębiorców, dalsze wspieranie CEFTA we wdrażaniu regionalnego wzajemnego uznawania. W stosownych przypadkach dążenie do wzajemnego uznawania takich programów krajowych; przyjęcie jednego zestawu reguł preferencyjnego pochodzenia (PEM+) oraz wspieranie uczestnictwa całego regionu w Konwencji o wspólnej procedurze tranzytowej;

– ułatwienie handlu produktami rolnymi (w tym przetworzonymi produktami rolnymi) zgodnie z unijnymi wymogami sanitarnymi i fitosanitarnymi za pośrednictwem unijnego systemu zintegrowanego zarządzania kontrolami urzędowymi. Pomoc w integracji z odpowiednimi systemami UE (TRACES, RASFF, Europhyt, AAC) oraz współpraca w zwalczaniu chorób zwierząt i oporności na środki przeciwdrobnoustrojowe;

– ułatwienie integracji zrównoważonych przemysłowych łańcuchów wartości między Bałkanami Zachodnimi a UE, w szczególności poprzez wspieranie zrównoważonej produkcji i przetwarzania surowców, w tym surowców krytycznych 32 , zapewnienie niezakłóconego handlu i niezakłóconych inwestycji, zgodnie z unijnymi normami społecznymi, środowiskowymi i dotyczącymi przejrzystości;

– pełne stowarzyszenie z programem „Horyzont Europa” – ambitnym europejskim programem na rzecz badań i innowacji o wartości 100 mld EUR;

– zachęcanie Bałkanów Zachodnich do dostosowania się do niedawnych inicjatyw mających na celu ochronę bezpieczeństwa i porządku publicznego w Europie – takich jak ustanowienie krajowych mechanizmów monitorowania inwestycji w odniesieniu do inwestycji państw trzecich opartych na mechanizmie UE;

– ułatwianie kontaktów z Europejską Radą ds. Płatności i wspieranie regionu w dążeniu do uczestnictwa w jednolitym obszarze płatności w euro (SEPA); 33

– wspieranie administracji Bałkanów Zachodnich w świadczeniu nowoczesnych cyfrowych usług publicznych na rzecz przedsiębiorstw i obywateli. Promowanie ich udziału w programie ISA2 34 . Promowanie stosowania standardów otwartych opracowanych w ramach programu „Łącząc Europę” (CEF) 35 ;

– zapewnienie organizacjom regionalnym specjalnego wsparcia w celu przyspieszenia realizacji programu regionalnej integracji gospodarczej, w tym ustanowienia platformy wspólnej dla Komisji Europejskiej, Rady Współpracy Regionalnej i CEFTA, w ramach której prowadzony będzie dialog na temat rynku regionalnego i jego zgodności z przepisami UE.

***

(1)

COM (2020) 315 final „Wsparcie dla regionu Bałkanów Zachodnich w zwalczaniu pandemii COVID-19 oraz ożywienie gospodarcze po pandemii”

(2)

Bank Światowy, Regularne sprawozdania gospodarcze dotyczące Bałkanów Zachodnich, jesień 2019 r.: „Gdyby CEFTA miała zostać rozszerzona o przepisy dotyczące przepływu kapitału, ochrony konsumentów, regulacji rynku pracy i prawa ochrony środowiska, to handel i realne PKB wzrosłyby szacunkowo o 2,5 %. Wzrost o 6,7 % można by osiągnąć, gdyby kraje te zwiększyły swoje zobowiązania do poziomu zobowiązań obowiązujących pomiędzy członkami UE”.

(3)

COM(2018) 465 final – Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego Instrument Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III)

(4)

Instrument gwarancyjny dla Bałkanów Zachodnich zostanie ustanowiony w ramach gwarancji na działania zewnętrzne UE po 2020 r. oraz Europejskiego Funduszu na rzecz Zrównoważonego Rozwoju Plus. Będzie on obejmował udzielanie gwarancji budżetowych UE Europejskiemu Bankowi Inwestycyjnemu, jak również innym partnerom wykonawczym, na rzecz operacji finansowania i programów inwestycyjnych służących realizacji polityki ustanowionej w IPA III oraz w niniejszym planie gospodarczo-inwestycyjnym.

(5)

* Użycie tej nazwy nie wpływa na stanowiska w sprawie statusu Kosowa i jest zgodne z rezolucją Rady Bezpieczeństwa ONZ 1244/1999 oraz z opinią Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Deklaracji niepodległości Kosowa.

(6)

COM(2019) 640 final.

(7)

KOMUNIKAT w sprawie kształtowania cyfrowej przyszłości Europy, COM(2020) 67 final.

(8)

Plan ten przyczyni się również do wdrożenia komunikatu Komisji Europejskiej „Unijne ramy strategiczne na rzecz równouprawnienia, włączenia społecznego i udziału Romów” (COM(2020) 620) stanowiącego część ambitnego programu działań UE w zakresie równości i dążenia do Unii, która podejmuje starania na rzecz zwiększenia sprawiedliwości społecznej i dobrobytu.

(9)

Aby czerpać korzyści z inwestycji wspieranych w ramach IPA III i zapewnić trwały wzrost gospodarczy, Bałkany Zachodnie muszą zająć się reformami uzgodnionymi wspólnie z UE w ramach dialogu gospodarczego i finansowego w kontekście programów reform gospodarczych i zalecanymi w rocznym pakiecie „rozszerzenie” oraz wdrożyć te reformy. Określone w tym kontekście priorytety dotyczące polityki i reform strukturalnych potwierdzają potrzebę wzmocnienia zdolności administracyjnych w zakresie planowania i wyboru projektów inwestycyjnych oraz zarządzania nimi, poprawy otoczenia biznesu i polityk w zakresie rynku pracy. Postępy w realizacji reform zarządzania gospodarczego są niezbędne do celów terminowego i skutecznego zrealizowania oczekiwanego znacznego wzrostu inwestycji. Ponadto dialog w sprawie programu reform gospodarczych powinien dostarczyć ważnych wskazówek dotyczących decyzji inwestycyjnych w ramach planu gospodarczo-inwestycyjnego oraz starannego planowania i ustalania priorytetów w zakresie zasobów.

(10)

COM(2020) 57 final „Usprawnienie procesu akcesyjnego – wiarygodna perspektywa członkostwa w UE dla państw regionu Bałkanów Zachodnich”.

(11)

COM(2020) 660/2.

(12)

Zgodnie z art. 104 ust. 4 [rozporządzenia w sprawie EPPO].

(13)

Zgodnie z art. 99 ust. 3 i art. 104 ust. 1 rozporządzenia Rady (UE) 2017/1939 z dnia 12 października 2017 r. wdrażającego wzmocnioną współpracę w zakresie ustanowienia Prokuratury Europejskiej

(14)

COM (2018) 465 final – Wniosek dotyczący rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającego Instrument Pomocy Przedakcesyjnej (IPA III).

(15)

Kwoty podano w cenach bieżących. We wniosku Komisji w sprawie IPA III zaproponowano kwotę 14,5 mld EUR, natomiast w konkluzjach Rady Europejskiej z posiedzenia w dniach 17–21 lipca 2020 r. kwotę tę obniżono do 14,162 mld EUR, pod warunkiem uzyskania zgody Parlamentu Europejskiego.

(16)

Dlatego od lat 90. XX w. UE wniosła wkład w wysokości ponad 11 mld EUR na rozwój infrastruktury transportowej i energetycznej w regionie, udzielając dotacji i pożyczek, co zaowocowało inwestycjami o wartości prawie 22 mld EUR. Zobowiązanie to wzmocniono dodatkowo, wprowadzając w 2015 r. program dotyczący sieci połączeń „zachodniobałkańskiej szóstki”, w którym zobowiązano się przeznaczyć na ten cel do 2020 r. kolejny miliard EUR, co ma doprowadzić do uruchomienia inwestycji o wartości 4 mld EUR i stworzenia ponad 45 000 miejsc pracy.

(17)

KOMUNIKAT w sprawie kształtowania cyfrowej przyszłości Europy, COM(2020) 67 final.

(18)

SELFIE (autorefleksja nad efektywnym uczeniem się przez wspieranie innowacji za pomocą technologii edukacyjnych) to bezpłatne, łatwe w użyciu i konfigurowalne narzędzie zaprojektowane, aby pomóc szkołom w ocenie, na jakim etapie znajdują się pod względem uczenia się w epoce cyfrowej.

(19)

HEInnovate jest narzędziem samooceny przeznaczonym dla instytucji szkolnictwa wyższego, które chcą wykorzystać swój potencjał innowacyjny.

(20)

COM(2016) 179 final, Plan działania UE na rzecz administracji elektronicznej na lata 2016–2020 – Przyspieszenie transformacji cyfrowej w administracji.

(21)

Źródło: Opracowywany przez OECD wskaźnik polityki wobec MŚP: Bałkany Zachodnie i Turcja, 2019 r.

(22)

W swoim komunikacie „Silna Europa socjalna na rzecz sprawiedliwej transformacji” Komisja Europejska potwierdziła swój zamiar zacieśnienia dialogu z Bałkanami Zachodnimi w celu wspierania wdrażania Europejskiego filaru praw socjalnych w regionie.

(23)

W lipcu 2019 r. premierzy Bałkanów Zachodnich przyjęli deklarację w sprawie integracji Romów w ramach procesu rozszerzenia UE, zobowiązując się do konkretnej poprawy sytuacji Romów, w tym pod względem zatrudnienia. UE będzie nadal wspierać jej cele, w tym poprzez wdrażanie unijnych ram strategicznych na rzecz równouprawnienia, włączenia społecznego i udziału Romów.

(24)

Regularne sprawozdanie gospodarcze dotyczące Bałkanów Zachodnich, Bank Światowy, jesień 2019 r.

(25)

COM(2020) 315 final

(26)

https://www.consilium.europa.eu/media/43776/zagreb-declaration-en-06052020.pdf

(27)

COM(2020) 57 – Usprawnienie procesu akcesyjnego – wiarygodna perspektywa członkostwa w UE dla państw regionu Bałkanów Zachodnich

(28)

Akredytacja, ocena zgodności, nadzór rynku, metrologia prawna, normalizacja

(29)

Zgodnie z planem działania w zakresie surowców krytycznych, COM(2020) 474 final.

(30)

Zgodnie z unijną strategią w zakresie płatności detalicznych, COM(2020) 592 final.

(31)

Program UE na rzecz rozwiązań interoperacyjnych dla administracji publicznych, przedsiębiorstw i obywateli.

(32)

W ramach tego programu sfinansowano zbiór generycznych infrastruktur usług cyfrowych (DSI) wielokrotnego użytku, które oferują podstawowe możliwości i mogą być ponownie wykorzystywane w celu ułatwienia świadczenia cyfrowych usług publicznych w wymiarze transgranicznym i międzysektorowym. Obecnie istnieje osiem usług podstawowych: infrastruktura testowa na potrzeby dużych zbiorów danych, Context Broker, archiwizacja elektroniczna, platforma eDelivery, tożsamość elektroniczna, fakturowanie elektroniczne, podpis elektroniczny i tłumaczenia elektroniczne.