KOMUNIKAT KOMISJI DO RADY

dotyczący rozpoczęcia konsultacji z Burundi na podstawie art. 96 umowy o partnerstwie z Kotonu

Komisja proponuje, by UE otworzyła konsultacje z Burundi zgodnie z art. 96 umowy o partnerstwie AKP-UE podpisanej w Kotonu w dniu 23 czerwca 2000 r. (umowa z Kotonu), której Burundi jest umawiającą się stroną. 1 Niniejsza propozycja jest wynikiem pogłębionego dialogu politycznego 2 , opierającego się na dialogu politycznym prowadzonym już na podstawie art. 8 umowy z Kotonu. Głównym tematem tego pogłębionego dialogu, który miał miejsce w okresie od października 2014 r. do maja 2015 r., był klimat polityczny w Burundi, w szczególności w kontekście napiętej sytuacji w okresie poprzedzającym wybory parlamentarne i prezydenckie w lecie 2015 r. Wśród poruszonych kwestii znalazły się: łamanie praw człowieka; brak niezawisłego systemu wymiaru sprawiedliwości; akty przemocy politycznej popełniane przez Imbonerakure, młodzieżówkę partii rządzącej, Narodowej Rady na rzecz Obrony Demokracji – Sił na rzecz Obrony Demokracji (CNDD-FDD); ograniczenia w zakresie swobód obywatelskich i ograniczenia wolności słowa i zgromadzeń; oraz wydawanie gróźb wobec dysydentów, w tym wobec tych będących w szeregach partii rządzącej.

Pomimo tego, że pogłębione dyskusje prowadzone na podstawie art. 8 odbywały się regularnie i miały merytoryczny charakter, reakcja Burundi w trakcie rozmów wykazywała systematyczną minimalizację zidentyfikowanych wyzwań i związanych z nimi zagrożeń politycznych. Istnieje nadal poważne ryzyko wystąpienia kryzysu politycznego.

Po ogłoszeniu w dniu 25 kwietnia 2015 r. przez prezydenta Pierre'a Nkurunzizę, że będzie się on ubiegał o trzecią kadencję, nastąpiła eskalacja przemocy politycznej. Jak dotąd kryzys pociągnął za sobą ponad 120 ofiar śmiertelnych, tysiące osób zostało rannych, a ponad 190 000 osób musiało szukać schronienia w Tanzanii, Ugandzie, Rwandzie i Demokratycznej Republice Konga, co spotęgowało ryzyko rozprzestrzenienia się przemocy na cały region. Demonstracje organizowane przez opozycję były brutalnie pacyfikowane, zamknięto liczne przedstawicielstwa mediów, a na całej scenie politycznej nasiliło się ogólnie stosowanie przemocy do celów politycznych. Przykładami takiej przemocy były nieudana próba zamachu stanu i powtarzające się ataki grup zbrojnych o różnych przekonaniach, a ostatnio zabójstwo generała Adolphe'a Nshimirimany, usiłowanie zabójstwa Pierre’a Clavera Mbonimpy, znanego obrońcy praw człowieka, a także zamordowanie w dniu 15 sierpnia 2015 r. pułkownika Jeana Bikomagu, byłego dowódcy armii.

Obecny kryzys jest wyrazem zarówno eskalacji przemocy, jak i utrwalenia się pozycji politycznych w kraju, który już wcześniej był kruchy i podzielony, i który systemowo nie jest w stanie zapewnić poszanowania praworządności i stosowania demokratycznych zasad.

Niekorzystny rozwój sytuacji w Burundi nasilił się jeszcze bardziej w okresie poprzedzającym wybory parlamentarne i prezydenckie w czerwcu i lipcu. Władze nie zdołały spełnić swojego zobowiązania do realizacji planu działania dotyczącego wyborów uzgodnionego w 2013 r., a komisja wyborcza (CENI) nie wykazała, że jest niezależna od rządu. Szerzej ujmując, atmosfera polityczna, zwłaszcza w odniesieniu do podstawowych wolności, nie pozwoliła na to, by wybory były otwarte i konkurencyjne. Decyzję o przeprowadzeniu wyborów podjęto jednostronnie, mimo że jednoznacznie nie było ku temu korzystnych warunków. Przyczyniło się to do spadku zaufania do wyborów wśród partnerów Burundi oraz do powszechnego bojkotu wyborów przez partie opozycyjne. W wyniku tych wydarzeń wysoka przedstawiciel Unii do spraw zagranicznych i polityki bezpieczeństwa/wiceprzewodnicząca Komisji postanowiła w dniu 28 maja 2015 r., po konsultacji z głównym obserwatorem z ramienia UE, posłem do Parlamentu Europejskiego Davidem Martinem, zawiesić unijną misję obserwacji wyborów w Burundi. Misja obserwacji została ostatecznie wycofana w dniu 29 czerwca 2015 r. Powodem tej decyzji był fakt, że na procesie wyborczym wciąż negatywnie odbijały się ograniczenia niezależności mediów, nadmierne stosowanie siły wobec demonstrantów, zastraszanie partii opozycyjnych i społeczeństwa obywatelskiego oraz brak zaufania do organów wyborczych.

W związku z pogarszaniem się sytuacji politycznej Wspólnota Wschodnioafrykańska (EAC) i Unia Afrykańska podjęły inicjatywy mające na celu po pierwsze ułatwienie dialogu między Burundyjczykami, który mógłby doprowadzić do politycznego konsensusu co do dalszych działań, a po drugie przedstawienie szeregu zaleceń, które pod warunkiem ich wdrożenia utorowałyby drogę do przeprowadzenia wiarygodnych i pluralistycznych wyborów. Niestety decyzje i zalecenia Unii Afrykańskiej i Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej nie zostały przez władze Burundi wdrożone.

W dniu 28 czerwca Unia Afrykańska (UA) zdecydowała o podjęciu wyjątkowego kroku polegającego na rezygnacji z obserwacji wyborów (decyzja zgodna z komunikatem Komitetu Politycznego i Bezpieczeństwa Unii Afrykańskiej z dnia 13 czerwca 2015 r.) po stwierdzeniu, że nie są spełnione warunki niezbędne do przeprowadzenia wolnych, uczciwych, przejrzystych i wiarygodnych wyborów, zgodnie z odpowiednimi postanowieniami Afrykańskiej karty na rzecz demokracji, wyborów i dobrych rządów.

Misja obserwacyjna EAC obserwowała wybory prezydenckie i stwierdziła w swoim wstępnym oświadczeniu z dnia 23 lipca, że „proces wyborczy odbiegał od zasad i standardów wolnych, uczciwych, pokojowych, przejrzystych i wiarygodnych wyborów określonych w licznych porozumieniach międzynarodowych i kontynentalnych, a także w zasadach obserwacji i oceny wyborów przyjętych przez EAC” 3 .

Misja obserwacji wyborów w Burundi Organizacji Narodów Zjednoczonych (MENUB), zorganizowana na mocy rezolucji Rady Bezpieczeństwa 2137 z 2014 r., obserwowała również przebieg wyborów od stycznia 2015 r. i doszła do podobnych wniosków. We wstępnym oświadczeniu MENUB z dnia 21 lipca stwierdzono, że „wolność słowa, zgromadzeń i stowarzyszania się, stanowiąca istotny warunek dla skutecznego wykonywania prawa do głosowania, była w dalszym ciągu bardzo ograniczona [...], poważnie ograniczona pozostawała wolność mediów [...], a ogólne otoczenie nie sprzyjało pluralistycznym, wolnym i wiarygodnym wyborom”.

Wysoka przedstawiciel/wiceprzewodnicząca Komisji wydała w imieniu UE oświadczenie w dniu 23 lipca 2015 r., w którym poinformowała, że UE zainicjuje procedury dla przygotowania otwarcia konsultacji na podstawie art. 96, których celem będzie zagwarantowanie podjęcia przez władze burundyjskie kroków niezbędnych dla rozwiązania kryzysu. Unia zapowiedziała podjęcie tego kroku już w konkluzjach Rady do Spraw Zagranicznych UE z 22 czerwca, w których stwierdzono, że „UE przypomina o zobowiązaniach wynikających z umowy z Kotonu dotyczących poszanowania praw człowieka, wartości demokratycznych i praworządności oraz możliwości rozpoczęcia procedury konsultacji przewidzianej umową, w tym jej art. 96. W zależności od reakcji rządu Burundi na decyzje Rady Pokoju i Bezpieczeństwa UA i przyszłych wydarzeń UE jest gotowa rozpocząć te procedury, w tym procedury w zakresie współpracy, w celu dopilnowania, aby Burundi respektowało te zobowiązania.”

W art. 9 umowy z Kotonu określono zasadnicze elementy, na których opiera się to partnerstwo. Należą do nich poszanowanie zasad demokratycznych i praworządność. Te same elementy leżą również u podstaw polityki wewnętrznej i międzynarodowej. Na podstawie tego postanowienia Komisja Europejska jest zdania, że dialog z nowymi władzami Burundi jest konieczny. Obecna sytuacja daje uzasadnienie do rozpoczęcia konsultacji zgodnie z art. 9 i art. 96 umowy z Kotonu z następującymi punktami ciężkości:

1.zasady demokratyczne (otoczenie polityczne i proces przeprowadzania wyborów, system wymiaru sprawiedliwości, niektóre kwestie dotyczące praworządności, w tym zastraszanie i prześladowanie, arbitralne aresztowania i pozbawienia wolności). Dla wsparcia decyzji i działań mediacyjnych UA i EAC aspekt ten będzie obejmował działania następcze dla utworzenia platformy dla konsensusu w sprawie demokratycznej przyszłości tego kraju, przy czym pamiętać należy także o prowadzonych już działaniach, takich jak oddelegowanie obserwatorów praw człowieka i obserwatorów wojskowych Unii Afrykańskiej, wspierane ze środków UE;

2.prawa człowieka (np. podstawowe wolności, unikanie stosowania nadmiernej siły wobec demonstrantów i zaprzestanie stosowania tortur).

Ogólnym celem dialogu na temat tych kwestii jest zachęcenie Burundi do tego, by zobowiązało się do podjęcia – w określonych ramach czasowych i w oparciu o zasady określone w porozumieniu z Aruszy – działań w kluczowych dziedzinach, jakimi są demokracja, prawa człowieka i praworządność.

Dialog ten dałby władzom burundyjskim okazję do przedstawienia swojego punktu widzenia w kwestiach poruszonych przez UE. Komisja mogłaby wówczas zdecydować, czy na tej podstawie może wesprzeć wysiłki tego kraju na rzecz poprawy zgodności z art. 9 umowy o partnerstwie z Kotonu.

Z powyższych względów Komisja proponuje Radzie, aby zaprosiła Burundi do konsultacji, o których mowa w art. 9 i art. 96 umowy z Kotonu. Projekt pisma w tej sprawie został załączony do niniejszego wniosku.

Komisja proponuje, aby działania w zakresie współpracy finansowane z Europejskiego Funduszu Rozwoju lub innych instrumentów w ramach budżetu ogólnego UE, które są obecnie w toku, były w trakcie konsultacji kontynuowane, pod warunkiem że szczególne warunki określone w umowach finansowych będą przestrzegane.