1. Kontekst

We wrześniu 2012 r. Komisja przyjęła komunikat w sprawie „Rozwoju i koncentracji unijnej współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji – podejście strategiczne”[1]. Komunikat ten został przyjęty z zadowoleniem przez Parlament Europejski[2], Radę[3], Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny[4] i Komitet Regionów[5].

W przedmiotowym komunikacie podkreślono, że globalne wyzwania wymagają globalnych reakcji i stanowią czynniki stymulujące międzynarodową współpracę w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Angażowanie się we współpracę międzynarodową jest też kluczowe dla przyciągania talentów, uzyskiwania dostępu do wiedzy i rynków, co z kolei zwiększa konkurencyjność UE.

Ściślejsza współpraca UE z partnerami międzynarodowymi jest zatem konieczna do zbudowania masy krytycznej, tworzenia wspólnej puli zasobów wiedzy i identyfikacji innowacyjnych rozwiązań. Wymaga to strategii obejmującej wszystkie wymiary współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Powinno to spowodować zacieśnienie współpracy na poziomie dwustronnym i regionalnym, a także poprzez fora wielostronne, lecz także tworzyć synergie z politykami zewnętrznymi UE oraz z państwami członkowskimi.

W komunikacie podkreślono zatem, że wzmocnienie i ukierunkowanie współpracy międzynarodowej UE wymaga podejścia w pełni oddającego globalny wymiar badań naukowych i innowacji we wszystkich ich aspektach. Jest to nieodłącznym elementem programu „Horyzont 2020”, wyraźniej ukierunkowanego na współpracę międzynarodową. Ponadto poza programem „Horyzont 2020” strategia również koncentrowała się na zwiększaniu wymiaru innowacyjnego współpracy międzynarodowej, opracowywaniu dla niej odpowiednich zasad i warunków ramowych, zwiększaniu zaangażowania w inicjatywy wielostronne i wzmacnianiu synergii z politykami zewnętrznymi[6] UE oraz działaniami państw członkowskich.

Komisja zobowiązała się do składania sprawozdań na temat postępów wdrażania strategii w 2014 r. Ten dokument stanowi sprawozdanie na temat aktualnej sytuacji.

2. Międzynarodowy wymiar programu „Horyzont 2020”

Opracowanie międzynarodowego wymiaru programu „Horyzont 2020”[7] oraz programu Euratom[8], a w szczególności ich pierwszych programów prac było ważnym polem działalności w pierwszych dwóch latach wdrażania strategii.

Prawodawstwo dotyczące programu „Horyzont 2020”[9] podkreśla znaczenie współpracy międzynarodowej jako przekrojowego priorytetu. W celu zapewnienia, by program „Horyzont 2020” przyczyniał się do osiągnięcia celów określonych w komunikacie z 2012 r. przyjęto podejście dwutorowe, koncentrujące się na ogólnym otwarciu i ukierunkowanej współpracy międzynarodowej.

Dzięki ogólnemu otwarciu podmioty prawne z całego świata mogą uczestniczyć w programie „Horyzont 2020”[10]. Stanowi to istotne narzędzie wzmacniania współpracy międzynarodowej i będzie kluczowe dla tych części programu „Horyzont 2020”, które działają głównie na zasadzie oddolnej, choć części te obejmują również określone działania zmierzające do rozwinięcia wymiaru międzynarodowego.

Dotacje przewidziane przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych są w coraz większym stopniu uznawane za nagrody za doskonałość w nauce. Naukowcy z dowolnego miejsca na świecie mogą ubiegać się o dotację, o ile ich badania są prowadzone w państwie członkowskim lub kraju stowarzyszonym.

Uczestnictwo we wspólnotach wiedzy i innowacji (WWiI) Europejskiego Instytutu Innowacji i Technologii jest otwarte dla podmiotów prawnych z całego świata. Trzy istniejące WWiI w dziedzinach zmiany klimatu, zrównoważonej energii i ICT współpracują z podmiotami z państw trzecich.

E-infrastruktura ma znaczący wymiar międzynarodowy. Celem działań jest dalsze rozwijanie globalnego zasięgu sieci GÉANT i powiązanych e-infrastruktur UE w celu zapewnienia dostępu do danych i umożliwienia zdalnej współpracy między naukowcami znajdującymi się w dowolnym miejscu na świecie.

Działania „Marii Skłodowskiej-Curie” w ramach „Horyzontu 2020” pozwolą około 15 tys. naukowców spoza Europy na rozpoczęcie lub kontynuowanie kariery w Europie. Ponadto zachęca się do oddelegowywania naukowców z Europy w inne części świata. Oczekuje się, że do 2020 r. w działaniach „Marii Skłodowskiej-Curie” będzie uczestniczyć ponad 3 500 organizacji pozaeuropejskich.

W uzupełnieniu do ogólnego otwarcia w całym programie „Horyzont 2020” zawarto ukierunkowane działania z zakresu współpracy międzynarodowej. W odniesieniu do tych działań z góry identyfikuje się tematy i partnerów do współpracy i dotyczą one dziedzin, w których współpraca z partnerami międzynarodowymi tworzy sytuacje korzystne dla wszystkich stron.

Identyfikacja odpowiednich tematów i partnerów do ukierunkowanych działań we współpracy międzynarodowej była częścią przygotowania pierwszych programów prac w ramach programu „Horyzont 2020”. Pełen wykaz tematów współpracy międzynarodowej uwzględnionych w programach prac jest dostępny w portalu dla uczestników[11]. Około 20 % wszystkich tematów zawartych w pierwszym programie prac oznaczono jako istotne dla współpracy międzynarodowej, co stanowi wyższy odsetek niż w ostatnim roku 7PR (około 12 %). Zaistniało jednak przesunięcie w kierunku wykorzystania bardziej pośrednich sposobów stymulowania współpracy międzynarodowej, z mniejszą liczbą skoordynowanych zaproszeń do składania wniosków[12] oraz tematów, w których uczestnictwo podmiotów z państwa trzeciego stanowi kryterium kwalifikowalności. Do współpracy międzynarodowej najczęściej zachęca się w ogólny sposób.

Co najistotniejsze, występuje wyraźna tendencja coraz bardziej ogólnego określania współpracy międzynarodowej, wykraczającego poza bezpośrednie zachęty do uczestnictwa naukowców z państw trzecich w podpisanych umowach o udzielenie dotacji, przy czym główny akcent przenosi się w kierunku stymulowania współpracy międzynarodowej poprzez wkład w inicjatywy wielostronne.

Przykładem sposobu praktycznego zastosowania strategii jest wdrożenie deklaracji z Galway[13] w momencie uruchomienia Transatlantyckiego Sojuszu na rzecz Badań Oceanu wraz z USA i Kanadą poprzez zaproszenie do składania wniosków w ramach „niebieskiego” wzrostu.

Część programu prac Euratom dotycząca badań nad syntezą jądrową obejmuje również znaczący element współpracy międzynarodowej, w szczególności związanej z planem działania dla programu syntezy jądrowej i projektu przewodniego ITER.

Horyzontalne działania z zakresu współpracy międzynarodowej są finansowane poprzez wyzwanie „Europa jako partner na arenie międzynarodowej — integracyjne, innowacyjne i refleksyjne społeczeństwa”. Wspierają one międzynarodową współpracę w ramach „Horyzontu 2020”, jednocześnie obejmując działania wykraczające poza „Horyzont 2020”, takie jak stymulowanie dialogu politycznego z międzynarodowymi partnerami UE.

Wspólne Centrum Badawcze przyczynia się do współpracy międzynarodowej poprzez określone działania z kluczowymi partnerami.

3. Rozwój wspólnych zasad i ramowych warunków zaangażowania we współpracę międzynarodową

Podejście strategiczne do współpracy międzynarodowej wymaga rozwijania wspólnych zasad i odpowiednich ramowych warunków zaangażowania we współpracę. Jest to potrzebne do zapewnienia równych warunków działania dla naukowców z całego świata, którzy mają ze sobą współpracować. Zasady te dotyczą takich zagadnień, jak odpowiedzialne badania i innowacje, rzetelność badań, ocena wniosków na podstawie wzajemnej weryfikacji, promocja roli kobiet w nauce i aspekt płci w badaniach, kariery naukowe[14], sprawiedliwe i równe traktowanie praw własności intelektualnej, dostęp do danych i elementów infrastruktury naukowej, a także otwarty dostęp.

Aby osiągnąć ten cel, Komisja wspiera działalność Globalnej Rady ds. Badań Naukowych (GRC)[15], dobrowolnej, nieformalnej organizacji szefów rad ds. badań naukowych. Kluczowymi osiągnięciami w ramach tego forum, zrealizowanymi na jego posiedzeniu w 2012 r., było zatwierdzenie przez uczestników deklaracji zasad w sprawie weryfikacji wartości naukowej, natomiast na posiedzeniu w 2013 r. zatwierdzono deklaracje na temat otwartego dostępu i rzetelności badań naukowych. Na posiedzeniu w 2014 r. została wydana deklaracja na temat sposobu wspierania następnego pokolenia naukowców.

W kontekście dialogu politycznego z krajami i regionami partnerskimi coraz więcej uwagi poświęca się problematyce ramowych warunków zaangażowania we współpracę międzynarodową. Warunki te obejmują finansowanie mechanizmów współpracy w krajach partnerskich, kwalifikowalność przedsiębiorstw zagranicznych do uczestnictwa w krajowych programach badawczo-rozwojowych, systemy prawa własności intelektualnej, dostęp do zamówień publicznych i kapitału wysokiego ryzyka, a także regulacje dotyczące dostępu do danych i ich własności.

W tym kontekście identyfikacja i usuwanie przeszkód w uczestnictwie podmiotów z państw trzecich w programach finansowania UE jest elementem kluczowym, gdyż jednym z głównych problemów, w obliczu których stoją organizacje z państw trzecich, jest zapewnienie finansowania ich uczestnictwa. Ma to szczególne znaczenie w przypadku państw, które nie są automatycznie kwalifikowalne do otrzymania finansowania z budżetu programu „Horyzont 2020”, do której to grupy krajów należą obecnie również Brazylia, Chiny, Indie, Meksyk i Rosja. Państwa te zostały wezwane do ustanowienia mechanizmów finansowania uczestnictwa ich naukowców w programie „Horyzont 2020”.

Aby uporać się z tą kluczową kwestią, Meksyk utworzył uzupełniający odpowiedni mechanizm finansowania[16], który zapewnia źródło finansowania dla partnerów meksykańskich w wybranych projektach „Horyzont 2020” i może służyć za model inspirujący podobne inicjatywy w innych krajach partnerskich. Innym przykładem jest Nowa Zelandia, która wprowadziła mechanizm współfinansowania projektów z zakresu wymiany pracowników obszaru badań i innowacji, finansowanych w ramach działań „Marii Skłodowskiej-Curie”.

Przeszkodę we współpracy międzynarodowej stanowią trudności w udzielaniu dotacji i egzekwowaniu prawa własności intelektualnej. Obecnie w ramach dialogu UE–Brazylia w sprawie prawa własności intelektualnej odnotowano poprawę ochrony prawa własności intelektualnej w Brazylii. W przypadku USA warunki ramowe innowacji są przedmiotem dyskusji w transatlantyckim partnerstwie handlowo-inwestycyjnym (TTIP). Warunki ramowe współpracy z Indiami są zasadniczo zadowalające, jednak system patentowy tego kraju powinien zostać wzmocniony. W Republice Południowej Afryki osiągnięto znaczące postępy dzięki kilku istotnym aktom prawnym dotyczącym prawa własności intelektualnej.

Europejscy naukowcy pragnący uczestniczyć w programach w krajach partnerskich napotykają pewne trudności, wśród których niebagatelnym problemem jest ograniczona liczba zaproszeń do składania wniosków otwartych dla uczestników europejskich. Dostęp do informacji, bariery językowe, a także procedury finansowe, administracyjne i logistyczne często de facto ograniczają szanse skutecznej współpracy.

Krajowe punkty kontaktowe utworzone w krajach partnerskich mogą również odgrywać kluczową rolę, szczególnie poprzez skoordynowane działania międzynarodowej sieci krajowych punktów kontaktowych. Mogą się one przyczyniać do zwiększenia widoczności programu „Horyzont 2020” i do gromadzenia informacji zwrotnych na temat działań międzynarodowych instytucji naukowych w krajach partnerskich.

4. Współpraca z organizacjami międzynarodowymi i inicjatywy wielostronne

W odniesieniu do wyzwań globalnych w krytycznych dziedzinach współpraca międzynarodowa jest skuteczniej realizowana poprzez zwiększenie zaangażowania w organizacje międzynarodowe i inicjatywy wielostronne. W związku z powyższym Komisja zwiększyła wsparcie dla inicjatyw wielostronnych w dziedzinie badań naukowych i innowacji, co znajduje też odzwierciedlenie w pierwszych programach prac w ramach programu „Horyzont 2020”.

Zmiana klimatu, niedobór zasobów i utrata bioróżnorodności należą bez wątpienia do największych wyzwań środowiskowych, społecznych i gospodarczych XXI w., które wymagają wielostronnych wysiłków badawczych, w których Europa odgrywała i nadal odgrywa kluczową rolę. W związku z tym wyzwanie programu „Horyzont 2020” o nazwie „działania w dziedzinie klimatu, środowisko, efektywna gospodarka zasobami i surowce” wspiera pracę forum z Belmont[17], nieformalnej grupy wysokiego szczebla światowych podmiotów (w tym Komisji) finansujących badania naukowe w dziedzinie globalnych zmian środowiska, która koordynuje finansowanie badań naukowych realizowanych w ramach współpracy. Forum z Belmont promuje też utworzenie międzynarodowego programu „Przyszła Ziemia” w dziedzinie globalnego zrównoważonego wzrostu, łączącego i wzmacniającego istniejące programy międzynarodowe[18]. Komisja jest też jedną ze współprzewodniczących Grupy ds. Obserwacji Ziemi (GEO)[19], dobrowolnego partnerstwa rządów i organizacji międzynarodowych, koordynującego wysiłki związane z budową Globalnej Sieci Systemów Obserwacji Ziemi (GEOSS). Zapewnia się też wsparcie Międzyrządowemu Zespołowi ds. Zmian Klimatu (IPCC)[20], wiodącemu międzynarodowemu organowi ds. zmiany klimatu oraz organowi naukowemu działającemu pod auspicjami Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Wyzwanie „Zdrowie” zmierza do aktywnego wspierania wdrażania inicjatywy GLOPID-R, dotyczącej globalnej współpracy na rzecz badań naukowych w dziedzinie gotowości zwalczania chorób zakaźnych[21]. Wspierane są też podobne inicjatywy, takie jak Międzynarodowe Konsorcjum ds. Chorób Rzadkich[22] oraz Globalny Sojusz ds. Chorób Przewlekłych[23].

E-infrastruktura jest kolejną domeną, w której Europa jest aktywna na poziomie wielostronnym, np. w kontekście sieci GÉANT lub Sojuszu ds. Danych Naukowych[24].

Jeśli chodzi o inne fora wielostronne, Komisja kierowała procesem prowadzącym do odnowienia ram finansowych programu Human Frontier Science Programme (program międzynarodowej współpracy w dziedzinie badań naukowych w zakresie biologii molekularnej i neurobiologii)[25]. Odgrywała też aktywną rolę w aktualizacji europejskiej strategii dotyczącej fizyki cząstek elementarnych[26] kierowanej przez CERN. Wzmocniono partnerstwo między Komisją a EIROforum[27]. Komisja odegrała aktywną rolę w opracowaniu strategicznego planu działań EUREKA 2020.

Wielostronne podejście okazało się najlepszą praktyką w kwestii nanobezpieczeństwa. Projekt Nanoreg, opracowywany w kontekście Grupy Roboczej OECD ds. Produkowanych Nanomateriałów, korzysta z wielostronnego finansowania z 7PR (10 milionów EUR), państw członkowskich (30 milionów EUR) i przemysłu (10 milionów EUR).

Komisja była aktywnym uczestnikiem różnych organów OECD zajmujących się polityką badań naukowych i innowacji, a także zagadnieniami energetycznymi, w szczególności Globalne Forum Naukowe (GSF), Komitet ds. Polityki Naukowo-Technicznej (CSTP), Grupa Robocza ds. Polityki Innowacyjnej i Technicznej (TIP), komitetów w ramach Agencji Energii Jądrowej (NEA) oraz Międzynarodowej Agencji Energetycznej (IEA). UE odgrywa kluczową rolę w kontekście organizacji międzynarodowej ITER oraz Międzynarodowego Forum IV Generacji.

UE była reprezentowana przez Komisję na posiedzeniu ministrów nauki grupy G8, które odbyło się w Londynie w dniu 12 czerwca 2013 r., na którym została zatwierdzona stała praca grupy urzędników wyższego szczebla ds. globalnej infrastruktury badawczej, a także istotne uchwały dotyczące globalnych wyzwań i otwartych danych naukowych.

Szczyt Rio+20 wezwał do przygotowania agendy rozwoju po roku 2015, której zasadniczym elementem będzie zrównoważony rozwój. Obejmie ona opracowanie zestawu uniwersalnie stosowanych celów zrównoważonego rozwoju, opartych również na przeglądzie postępów w osiąganiu milenijnych celów rozwoju.

5. Działania informacyjne

Warunkiem wstępnym pomyślnego wprowadzenia w życie komunikatu z 2012 r. jest praca nad zapewnieniem globalnej świadomości mocnych stron UE i jej roli w międzynarodowej współpracy w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Aby osiągnąć ten cel, Komisja zaprojektowała strategię informowania, która starannie dociera do wszystkich zainteresowanych stron, zarówno na poziomie międzynarodowym w krajach partnerskich i na forach wielostronnych, jak i w państwa członkowskich.

Komisja zainicjowała, jako część tej strategii, kampanię informacyjną wykorzystującą główne przesłanie „Horyzont 2020 – otwarty na świat”. Wykraczając poza perspektywę skupioną na programie „Horyzont 2020”, strategia informacyjna zawiera też elementy zmierzające do zwiększenia widoczności polityki UE w dziedzinie badań naukowych i innowacji oraz roli współpracy międzynarodowej w jej ramach, a także do wyeksponowania UE jako centrum doskonałości i wiedzy.

W promocji programu „Horyzont 2020” zasadniczą rolę odgrywają krajowe punkty kontaktowe, zarówno w UE, jak i w krajach partnerskich. Bardzo aktywną rolę, nie tylko w promowaniu programu „Horyzont 2020”, lecz także we współpracy w sieci z doradcami ds. nauki z państw członkowskich, odgrywa również prowadzona przez Komisję sieć doradców ds. badań naukowych i innowacji oraz personel w delegaturach UE zajmujący się badaniami naukowymi i innowacjami. Wszystkie delegatury UE zostały zmobilizowane do pomocy w docieraniu do organizacji badawczych. Wreszcie, ważną rolę w zwiększaniu świadomości możliwości uczestnictwa a programie „Horyzont 2020” odgrywają projekty dwustronne realizowane z krajami partnerskimi.

Ważnym narzędziem realizacji strategii informacyjnej jest dyplomacja naukowa. Odbywa się to na przykład poprzez wykorzystanie możliwości, które oferują spotkania na wysokim szczeblu, w celu zwiększania świadomości na temat międzynarodowej współpracy naukowej jako głównego elementu polityk zewnętrznych i promowania programu „Horyzont 2020”.

W celu wsparcia realizacji tej strategii informacyjnej, Komisja udostępniła dużą gamę materiałów obejmującą pocztówki, ulotki, prezentacje Power Point, biuletyn International Research Update (aktualne informacje o badaniach międzynarodowych), witryny internetowe dotyczące współpracy międzynarodowej oraz film wyjaśniający międzynarodowy wymiar programu „Horyzont 2020” oraz znaczenie współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Niektóre z tych materiałów są dostępne w językach krajów partnerskich, takich jak rosyjski i chiński. Została też wzmocniona obecność w mediach społecznościowych.

6. Wzmocnienie synergii z politykami zewnętrznymi UE oraz działaniami państw członkowskich

Globalne podejście do współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji wiąże się również ze wzmocnieniem synergii z innymi politykami o znaczącym wymiarze globalnym, a w szczególności z politykami zewnętrznymi UE, w tym polityką rozwoju, a także z innymi działaniami państw członkowskich.

Współpraca międzynarodowa w dziedzinie badań naukowych i innowacji może być wykorzystana, poprzez dyplomację naukową, jako instrument miękkiej siły oraz jako mechanizm poprawy stosunków z kluczowymi krajami i regionami. Dobre stosunki międzynarodowej mogą jednocześnie ułatwiać skuteczną współpracę w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Dyplomacja naukowa może być wsparciem wysiłków UE w zarządzaniu kryzysowym i budowaniu pokoju. Na przykład infrastruktura naukowa, taka jak laboratorium synchrotronowe SESAME[28] oraz projekty dotyczące zagadnień takich jak wpływ zmiany klimatu i skutki dla bezpieczeństwa ludzi[29] mogą ułatwiać dialog między naukowcami a zainteresowanymi stronami na Bliskim Wschodzie.

Aby podkreślić strategiczne znaczenie współpracy międzynarodowej na najwyższym szczeblu, badania naukowe i innowacje są w coraz większym stopniu częścią ogólnego dialogu politycznego z międzynarodowymi partnerami UE, co znajduje odzwierciedlenie we wnioskach z niedawnych szczytów (Brazylia, Chiny, Japonia, USA i Afryka) oraz innych posiedzeń na wysokim szczeblu (np. Kanada i Nowa Zelandia) z 2013 i 2014 r.

Polityka badań naukowych i innowacji oraz polityka handlowa są ze sobą ściśle splecione. Negocjacje dotyczące porozumień w sprawie wolnego handlu, takie jak transatlantyckie partnerstwo handlowo-inwestycyjne (TTIP) między UE a USA stanowią okazję do poprawy ramowych warunków współpracy w dziedzinie innowacji.

Polityka badań naukowych i innowacji ma pozytywny wpływ na politykę UE w dziedzinie współpracy na rzecz rozwoju. Komunikat „Zwiększanie wpływu unijnej polityki rozwoju – program działań na rzecz zmian”[30] wzywa do dostosowania polityki rozwoju do wprowadzania innowacyjnych polityk umożliwiających krajom rozwijającym się wykorzystanie możliwości, jakie oferują zintegrowane rynki światowe.

Innowacje stanowią też istotny wymiar polityki humanitarnej UE. Komunikat „Podejście UE do kwestii odporności – wyciąganie wniosków z kryzysu bezpieczeństwa żywnościowego”[31] wzywa do propagowania innowacyjnego podejścia do zarządzania ryzykiem.

Synergie z instrumentami polityki zewnętrznej zostały zwiększone poprzez zaangażowanie ich do wspierania, stosownie do okoliczności, zwiększenia potencjału w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Na przykład w ramach Instrumentu Finansowania Współpracy na rzecz Rozwoju 2007–2013 na program innowacji na rzecz łagodzenia ubóstwa w Republice Południowej Afryki przyznano 30 milionów EUR. Program dotacji na badania Unii Afrykańskiej wspiera wdrażanie polityki naukowo-badawczej Unii Afrykańskiej. 11. Europejski Fundusz Rozwoju (EFR) przeznaczył 35 milionów EUR na program „Wiedza dla rozwoju”. Europejski Instrument Sąsiedztwa i Partnerstwa (2007-2013) zawierał regionalny program East-Invest, obejmujący sześć krajów Partnerstwa Wschodniego, a także programy dwustronne dotyczące budowania potencjału w tzw. państwach południowego sąsiedztwa. Kraje objęte procesem rozszerzenia są zaangażowane w działania w dziedzinie badań naukowych i innowacji w ramach strategii na rzecz regionu Dunaju, a także strategii UE na rzecz regionu adriatycko-jońskiego. W ramach Instrumentu Pomocy Przedakcesyjnej poświęca się szczególną uwagę wzmocnieniu ich potencjału naukowego.

Zwrócono również uwagę na osiągnięcie lepszej koordynacji działań państw członkowskich oraz krajów stowarzyszonych i państw UE. Cel ten realizowano w szczególności przez Strategiczne Forum ds. Międzynarodowej Współpracy Naukowo-Technicznej (SFIC)[32]. Forum SFIC działało w kierunku osiągnięcia swoich celów poprzez zapewnienie doradztwa strategicznego w zakresie rozwoju i wdrażania nowej strategii współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Forum SFIC przygotowało też wytyczne dotyczące zwiększania swojego wkładu w szczyty i dialog międzyregionalny oraz powołało grupę roboczą w celu omawiania wspólnych zasad. Opracowano wspólne inicjatywy z kluczowymi partnerami, takimi jak Indie, Brazylia, Chiny i USA. Forum SFIC przyczyniło się do planowania strategicznego priorytetów przyszłej współpracy, w szczególności poprzez specjalny warsztat, który odbył się w dniu 26 marca 2014 r.[33].

Innym wymiarem współpracy z państwami członkowskimi i krajami stowarzyszonymi jest miejsce, w którym łączą one siły w celu zaprojektowania i wdrożenia wspólnych działań. W celu utworzenia partnerstwa pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych[34] został wykorzystany instrument na mocy art. 185; trwają prace zmierzające do wznowienia europejsko-śródziemnomorskiej współpracy w dziedzinie badań naukowych i innowacji. Komisja analizuje także wzmocnienie międzynarodowej współpracy poprzez inicjatywy w zakresie wspólnego planowania (JPI), takie jak JPI w dziedzinie gospodarki wodnej dla Indii.

7. Priorytety przyszłej współpracy 7.1. Planowanie strategiczne

Rozwój planowania strategicznego priorytetów przyszłej współpracy był centralnym elementem komunikatu z 2012 r. Jego celem jest umożliwienie wczesnej identyfikacji inicjatyw współpracy o odpowiedniej skali i zasięgu oraz ich włączenie do programów prac w ramach programu „Horyzont 2020”.

Od czasu przyjęcia tego komunikatu poczyniono znaczne postępy w kwestii identyfikacji wspólnie uzgodnionych priorytetów współpracy z krajami i regionami partnerskimi. Dialog z partnerami UE był głównym źródłem inspiracji tego procesu planowania; w tym kontekście priorytety były identyfikowane zgodnie z zasadami wspólnych interesów, wzajemnych korzyści, optymalnej skali i zasięgu, partnerstwa i synergii. Więcej informacji na temat tego procesu zawiera załączony dokument roboczy służb Komisji.

7.2. Współpraca dwustronna

Przykłady sposobów ustalania priorytetów z krajami partnerskimi znajdują się w planach działania w dziedzinie współpracy międzynarodowej z Brazylią, Chinami, Indiami, Japonią, Kanadą, Koreą, Republiką Południowej Afryki, Rosją i USA, zawartych w załączonym dokumencie roboczym służb Komisji.

Poczyniono też postępy w kwestii ustalania priorytetów w przypadku innych krajów. Współpraca z Australią będzie się koncentrować na energii, efektywnym gospodarowaniu zasobami i surowcami, zdrowiu, bezpieczeństwie żywnościowym i infrastrukturze badawczej.

W przypadku Meksyku obszary priorytetowe przyszłej współpracy obejmują energię oraz, w szczególności, badania w dziedzinie energii geotermalnej, zdrowie i ICT.

W przypadku Nowej Zelandii priorytety przyszłej współpracy obejmują zdrowie i bezpieczeństwo żywnościowe.

W przypadku Ukrainy współpraca będzie się koncentrować na ICT, nowych materiałach i technologiach przetwórczych, biotechnologii i transporcie.

Stowarzyszenie z programem „Horyzont 2020” również przebiegało bez zakłóceń. Kraje stowarzyszone uczestniczą w programie „Horyzont 2020” na tym samym poziomie co państwa członkowskie. W chwili obecnej proces stowarzyszenia jest zakończony w przypadku: Norwegii, Islandii, Albanii, Bośni i Hercegowiny, byłej jugosłowiańskiej republiki Macedonii, Czarnogóry, Serbii, Turcji, Izraela i Mołdawii.

7.3. Współpraca regionalna

Współpraca w dziedzinie badań naukowych między UE a niektórymi regionami znajduje się też w centrum globalnego podejścia do współpracy międzynarodowej. Uwaga skupia się na tych regionach, z którymi został nawiązany dialog polityczny. Współpraca regionalna jest też oparta na potrzebie rozwiązania problemów, które nie mogą być przezwyciężone dwustronnie, na przykład chorób takich jak malaria, HIV i gruźlica lub wyzwań związanych ze środowiskiem, zrównoważonym gospodarowaniem zasobami i zmianą klimatu. Współpraca regionalna może też umożliwić optymalne wykorzystanie infrastruktury badawczej, takiej jak Europejsko-Afrykańska Platforma Radioastronomiczna[35], a także ułatwić dostęp do wiedzy istniejącej w regionie.

Przykłady sposobu ustalania priorytetów w kontekście regionalnym można znaleźć w planach działań dla regionu śródziemnomorskiego i regionu Partnerstwa Wschodniego.

W przypadku Afryki istniejącymi obszarami współpracy są: badania w dziedzinie zdrowia poprzez partnerstwo pomiędzy Europą a krajami rozwijającymi się w zakresie badań klinicznych (EDCTP 2), globalna obserwacja ziemi oraz ICT, natomiast na przyszłość w ramach dialogu politycznego na wysokim szczeblu między UE a Afryką zidentyfikowano jako priorytet bezpieczeństwo żywnościowe i żywieniowe oraz zrównoważone rolnictwo.

Priorytetami przyszłej współpracy ze Wspólnotą Krajów Ameryki Łacińskiej i Karaibów (CELAC) są biogospodarka, energia odnawialna, ICT, zdrowie oraz bioróżnorodność i zmiana klimatu, a także kariery naukowców.

Współpraca z państwami rejonu Zatoki Perskiej będzie się koncentrować na bezpieczeństwie energetycznym, środowisku (w tym woda i klimat), zdrowiu i ICT.

Priorytetami przyszłej współpracy z krajami ASEAN są żywność, rolnictwo i biotechnologie, a w szczególności akwakultura, zdrowie, ICT i energia odnawialna.

8. Wnioski

Choć poczyniono postępy we wdrażaniu strategii współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji zainicjowanej w 2012 r., z powyższego wynika wyraźnie, że był to dopiero punkt wyjścia i konieczne są dalsze działania.

Międzynarodowy wymiar programu „Horyzont 2020” i jego programów prac musi być nadal zwiększany poprzez lepsze włączanie współpracy międzynarodowej do programowania strategicznego w ramach programu „Horyzont 2020” i opracowywanie programów prac. Musi on być oparty na priorytetach przyszłej współpracy międzynarodowej, które zostały ustalone w procesie planowania strategicznego.

Ponadto muszą być kontynuowane prace nad opracowaniem wspólnych zasad i warunków ramowych oraz usuwaniem przeszkód we współpracy, gdyż ma to zasadnicze znaczenie dla zwiększenia poziomu jakości działań z zakresu współpracy międzynarodowej.

Potrzebne są też dalsze prace dotyczące monitorowania skutków strategii poprzez wskaźniki ilościowe. Zgodnie z treścią komunikatu z 2012 r. będzie to wymagało monitorowania pełnego wymiaru globalnego działań z zakresu współpracy międzynarodowej w celu wyjścia poza proste pomiary bezpośredniego uczestnictwa podmiotów z państw trzecich w zawartych umowach o udzielenie dotacji w programie „Horyzont 2020”. Z uwagi na fakt, że program „Horyzont 2020” został zainicjowany dopiero w dniu 1 stycznia 2014 r., na tym etapie składanie sprawozdania na ten temat jest przedwczesne.

Strategia informacyjna dotycząca współpracy międzynarodowej będzie nadal doskonalona i realizowana, gdyż jest to kluczowy element podnoszenia poziomu wiedzy i promowania programu „Horyzont 2020” jako otwartego na świat. Jednocześnie Komisja będzie się nadal koncentrować na dyplomacji naukowej i dążyć do zwiększenia synergii z politykami zewnętrznymi UE oraz z państwami członkowskimi.

W szczególności postępy poczynione w realizacji strategii zostaną wykorzystane do dalszego wzmacniania podejścia uwzględniającego globalny wymiar współpracy międzynarodowej w dziedzinie badań naukowych i innowacji, z myślą o przezwyciężeniu globalnych wyzwań i osiągnięciu wyników o większej sile oddziaływania.

[1]               COM(2012) 497.

[2]               W dniu 9 października 2012 r. komisarz Geoghegan-Quinn przedstawiła komunikat Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii Parlamentu Europejskiego.

[3]               CSST/2013/10405.

[4]               CESE/20122081.

[5]               CDR/2012/2076.

[6]               W tym z polityką rozwoju i humanitarną.

[7]               Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1291/2013 z dnia 11 grudnia 2013 r.

[8]               Rozporządzenie Rady (Euratom) nr 1314/2013 z dnia 16 grudnia 2013 r.

[9]               Odniesienia do programu „Horyzont 2020” należy rozumieć jako obejmujące program Euratom.

[10]             Pozwolenie na uczestnictwo niekoniecznie oznacza otrzymywanie środków finansowych z budżetu programu „Horyzont 2020”. Zasady dotyczące finansowania uczestników z krajów trzecich są zawarte w części A załącznika w sprawie warunków ogólnych do programu prac na lata 2014-2015 w ramach programu „Horyzont 2020”.

[11]             http://ec.europa.eu/research/participants/portal/desktop/en/opportunities/index.html

[12]             Skoordynowane zaproszenie do składania wniosków składa się z dwóch zaproszeń wszczynanych równolegle, odpowiednio w UE i kraju partnerskim. Oba zaproszenia dotyczą projektów wniosków wymagających współpracy z podmiotami z drugiej strony. Po obu stronach jest składany ten sam wniosek. Każda strona podpisuje umowę tylko ze swoimi uczestnikami i tylko im zapewnia środki finansowe.

[13]             http://www.innovation.ca/sites/default/files/Rome2013/files/Canada-EU-US%20Galway%20Statement%20on%20Atlantic%20Research%20Cooperation%202013.pdf

[14]             Np. Rada negocjuje obecnie przekształcenie dyrektywy 2005/71/WE w sprawie szczególnej procedury przyjmowania obywateli państw trzecich w celu prowadzenia badań naukowych.

[15]             http://www.globalresearchcouncil.org/

[16]             http://www.conacyt.mx/index.php/el-conacyt/convocatorias-y-resultados-conacyt/convocatoria-conacyt-horizon2020

[17]             http://igfagcr.org

[18]             W tym WCRP (Program Badań nad Światowym Klimatem), IGBP (Międzynarodowy Program dotyczący Geosfery i Biosfery), DIVERSITAS (międzynarodowy program dotyczący nauki zajmującej się różnorodnością biologiczną) oraz IHDP (Międzynarodowy Program dotyczący Wymiaru Ludzkiego).

[19]             Członkami GEO jest 89 państw oraz Komisja (http://www.earthobservations.org)

[20]             http://www.ipcc.ch

[21]             http://glopidr.globe-network.org/

[22]             http://www.irdirc.org

[23]             http://www.gacd.org

[24]             https://rd-alliance.org/

[25]             http://www.hfsp.org

[26]             http://council.web.cern.ch/council/en/EuropeanStrategy/ESParticlePhysics.html

[27]             http://www.eiroforum.org

[28]             http://www.sesame.org.jo/sesame/

[29]             http://www.cliwasec.eu

[30]             COM(2011) 637.

[31]             COM(2012) 586.

[32]             http://www.consilium.europa.eu/policies/era/sfic

[33]             ERAC-SFIC 1359/14.

[34]             http://www.edctp.org

[35]             http://www.aerap.org