SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

Ocena ex post „Europejskich Stolic Kultury” w 2012 r. (Guimarães i Maribor)

1.           Wprowadzenie

Podstawą niniejszego sprawozdania jest art. 12 decyzji nr 1622/2006/WE[1], zgodnie z którym każdego roku Komisja zapewnia zewnętrzną i niezależną ocenę wyników obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury”, które miały miejsce w roku ubiegłym, oraz przedkłada sprawozdanie z takiej oceny innym instytucjom UE do końca roku następującego po obchodach.

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono stanowisko Komisji w odniesieniu do głównych wniosków i zaleceń oceny zewnętrznej „Europejskich Stolic Kultury” w 2012 r.[2]. Pełny tekst oceny, zawierający dane jakościowe i ilościowe dotyczące różnych kwestii poruszonych w sprawozdaniu, można znaleźć na stronie internetowej:

http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/capitals/evaluation-commissioned-by-the-eu_en.htm

W ramach oceny zewnętrznej najpierw oceniono indywidualnie dwie Europejskie Stolice Kultury w 2012 r. (zwane dalej „ESK”): Guimarães i Maribor. Następnie porównano ustalenia i sformułowano wnioski dotyczące obu miast oraz działania ESK.

2.           Kontekst działania

2.1.        Działanie UE na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury”

Pierwotny program „Europejskiego Miasta Kultury” został zapoczątkowany na szczeblu międzyrządowym w 1985 r.[3] W oparciu o to doświadczenie decyzją nr 1419/1999/WE ustanowiono działanie Wspólnoty na rzecz obchodów „Europejskiej Stolicy Kultury” w latach 2005–2019[4]. Państwom członkowskim nadano chronologiczną kolejność, według której są one uprawnione do przeprowadzenia obchodów w poszczególnych latach. Państwa wybrane do organizacji wydarzenia w danym roku miały proponować miasta i przedkładać zgłoszenia wraz z programami kulturalnymi na dany rok europejskiej komisji selekcyjnej, która rekomendowała Komisji wybrane miasta. ESK była formalnie wyznaczana przez Radę Ministrów.

Dnia 1 stycznia 2007 r. decyzję nr 1419/1999/WE zastąpiono decyzją nr 1622/2006/WE, w której uściślono cele działania oraz wprowadzono dwuetapowy konkurs krajowy i proces monitorowania dla tytułu ESK począwszy od 2013 r. W nowej decyzji wprowadzono także zasadę organizowania, po wyznaczeniu miast, spotkań monitorujących, po których komisja przedstawia zalecenie dotyczące przyznania wyznaczonym miastom nagrody im. Meliny Mercouri, jeżeli spełniają one kryteria ustanowione w decyzji nr 1622/2006/WE i wdrożyły zalecenia komisji selekcyjnej oraz komisji monitorująco-doradczej. Wsparcie finansowe UE przyznawane jest w ramach unijnego programu Kultura. Na lata 2007–2013 każdej ESK przyznawane są środki w maksymalnej wysokości 1,5 mln EUR rocznie. Wszystkie wyznaczone miasta od 2010 r. przechodzą etap monitorowania określony w decyzji nr 1622/2006/WE.

2.2.        Europejskie Stolice Kultury 2012

Zgodnie z decyzją z 2006 r. państwami uprawnionymi do organizacji obchodów ESK w 2012 r. były Portugalia i Słowenia; do wyboru i wyznaczenia miast na ESK zastosowanie miały przepisy przejściowe ustanowione w art. 14 wspomnianej decyzji.

Decyzja z 2006 r. stanowi ponadto, że w odniesieniu do Europejskich Stolic Kultury w latach 2010, 2011 i 2012 w zakresie kryteriów dotyczących programów kulturalnych stosuje się decyzję z 1999 r., chyba że dane miasto zdecyduje się oprzeć swój program na kryteriach określonych w decyzji z 2006 r. W dziedzinie współfinansowania i monitorowania od 2010 r. do ESK mają zastosowanie nowe procesy określone w decyzji z 2006 r.

W szczególności decyzją z 2006 r. wprowadzono nowy unijny mechanizm finansowania ESK pod postacią nagrody im. Meliny Mercouri, która jest przyznawana wyznaczonym miastom przed początkiem roku obchodów na podstawie sprawozdań przedstawionych przez komisję monitorująco-doradczą, której rolą jest zapewnianie miastom wsparcia i wytycznych od dnia ich wyznaczenia do rozpoczęcia roku obchodów, podsumowywanie i ocena ich przygotowań oraz sprawdzanie, czy wywiązują się ze zobowiązań. Nagrodę przyznano po raz pierwszy miastom noszącym tytuł ESK w 2010 r., a następnie także w 2011 i 2012 r.

Zgodnie z przepisami przejściowymi decyzji nr 1622/2006/WE, w 2007 r. władze Portugalii postanowiły rekomendować do tytułu ESK w 2012 r. miasto Guimarães bez organizowania krajowego konkursu. Władze Słowenii postanowiły przeprowadzić konkurs krajowy mający na celu wyłonienie miasta, w którym odbędą się obchody, i w związku z tym w 2006 r. opublikowały otwarte zaproszenie do składania wniosków, na które odpowiedziały 4 miasta; następnie, na podstawie wyników konkursu, zarekomendowały miasto Maribor wraz z pięcioma miastami partnerskimi. Według oceny zewnętrznej wśród zainteresowanych stron brakuje jednak zgody co do kwestii, czy krajowy proces selekcji przeprowadzono w sposób najwłaściwszy lub przejrzysty.

W sprawozdaniu z listopada 2008 r. komisja selekcyjna zarekomendowała wyznaczenie wspomnianych dwóch miast do tytułu ESK w 2012 r., formułując jednocześnie zalecenia mające pomóc im w osiągnięciu celów. W maju 2009 r. Rada UE formalnie przyznała tytuł ESK 2012 miastom Guimarães i Maribor. W sprawozdaniu z maja 2011 r. komisja monitorująco-doradcza zaleciła przyznanie miastom Guimarães i Maribor nagrody im. Meliny Mercouri[5].

3.           Ocena zewnętrzna

3.1.        Zasady oceny

Ocena miała na celu analizę adekwatności, skuteczności, efektywności oraz prawdopodobnej trwałości i spuścizny ESK w odniesieniu do celów działania i celów wyznaczonych przez same ESK w ich zgłoszeniach i podczas fazy realizacji. W ocenie uwzględniono również adekwatność, skuteczność, efektywność i trwałość działania ESK jako całości.

3.2.        Metodyka

Wymogiem dotyczącym oceny było zastosowanie tego samego modelu, co w ocenach dotyczących lat 2007–2011, z myślą o pozyskaniu danych porównywalnych w czasie. W miarę możliwości prowadzono obserwację i pomiar zgodności z szeregiem podstawowych kryteriów i wskaźników, związanych z hierarchią nadrzędnych celów globalnych działania oraz jego celów szczegółowych i operacyjnych.

Najpierw obydwa miasta oceniono indywidualnie, na podstawie danych pierwotnych zgromadzonych w trakcie badań w terenie lub przedstawionych przez każdą ESK, a także analizy szeregu wtórnych źródeł danych. Do źródeł danych pierwotnych należą wywiady jakościowe przeprowadzone podczas dwóch wizyt w każdym z miast oraz wywiady telefoniczne. W wywiadach tych dążono do poznania szeregu punktów widzenia na każdą ESK, w tym reprezentowanych przez zespoły zarządzające, decydentów na szczeblu lokalnym i krajowym, a także przez kluczowe podmioty działające w dziedzinie kultury oraz szereg partnerów zaangażowanych w realizację ESK. Ponadto osoby odpowiedzialne za projekty ESK zaproszono do udziału w ocenie poprzez wypełnienie internetowej ankiety. Do źródeł danych wtórnych zaliczają się informacje zawarte w pierwotnych zgłoszeniach ESK; badania i sprawozdania zlecone przez ESK; programy wydarzeń, materiały promocyjne i strony internetowe; dane statystyczne dotyczące kultury i turystyki oraz przedstawione przez ESK dane ilościowe dotyczące finansów, działań, produktów i rezultatów.

Następnie analizie porównawczej poddano wnioski wynikające z ocen Guimarães i Mariboru, porównano i zestawiono przyjęte podejścia, a także określono wspólne elementy i ustalenia dla działania ESK jako całości.

4.           Wyniki oceny

4.1.        Adekwatność działania ESK

W ocenie uznano, że działanie ESK nadal ma kluczowe znaczenie i jest wysoce adekwatne w odniesieniu do Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, w szczególności jego art. 167, gdyż przyczynia się do rozkwitu kultur państw członkowskich, podkreślając wspólne dziedzictwo kulturowe, a także różnorodność kulturową i coraz ściślejszą współpracę kulturalną między państwami członkowskimi i na szczeblu międzynarodowym.

Działanie ESK nadal uzupełnia inne inicjatywy UE w dziedzinie kultury, zwłaszcza program Kultura na lata 2007–2013 oraz program MEDIA (a także zastępujący ich proponowany program „Kreatywna Europa”). Co ważne, przyczynia się także do osiągnięcia celów Europejskiej agendy kultury przez promowanie różnorodności kulturowej, rozwijanie międzynarodowych kontaktów w dziedzinie kultury oraz wzmacnianie roli kultury w długoterminowym rozwoju miast europejskich. Ponadto działanie ESK uzupełnia inne programy europejskie, zwłaszcza w takich dziedzinach jak młodzież, obywatelstwo, kształcenie i szkolenie oraz rozwój regionalny.

4.2.        Adekwatność ESK w 2012 r.

W ocenie uwzględniono motywację miast ubiegających się o tytuł ESK oraz adekwatność ich celów w odniesieniu do celów działania i art. 167. W ramach oceny zbadano także, w jaki sposób motywacja ESK z 2012 r. przełożyła się na zbiór celów i jakim zmianom uległy one w fazie opracowywania.

W ocenie stwierdzono, że dwie ESK z 2012 r. przyjęły cele działania i dostosowały je do własnego szczególnego kontekstu i priorytetów. Cele i działania zrealizowane przez obie ESK były adekwatne do głównych celów na poziomie UE. Obydwie ESK zaplanowały zróżnicowane programy kulturalne i związane z nimi działania (np. akcje informacyjne, wolontariat itp.) adekwatne do celów na poziomie unijnym, takich jak wspieranie współpracy między podmiotami działającymi w dziedzinie kultury, promowanie różnorodności europejskich kultur i podkreślanie ich wspólnych elementów, wspieranie wkładu kultury w długoterminowy rozwój miast, wspieranie rozwoju społecznego i gospodarczego miast, wspieranie udziału obywateli, zwiększenie zakresu, różnorodności i europejskiego wymiaru oferty kulturalnej w miastach, poszerzenie dostępu do kultury i zwiększenie uczestnictwa w kulturze, wzmocnienie potencjału sektora kultury oraz podniesienie międzynarodowej rangi miast.

4.3.        Efektywność zarządzania i kierownictwa oraz zdolność do osiągania celów

W ocenie zwrócono uwagę na zdolność miast do realizacji celów, a także na efektywność zarządzania i kierownictwa ESK, w tym na ich modele organizacyjne, procesy selekcji i realizacji działań i wydarzeń kulturalnych, komunikację i promocję oraz procesy pozyskiwania funduszy.

Podobnie jak w przypadku oceny ESK za lata 2007–2011, ocena ESK za 2012 r. pokazuje, że ustanowienie właściwej struktury organizacyjnej i stworzenie zespołu z kwalifikacjami odpowiednimi do realizacji programu kulturalnego jest kluczowe, lecz może stanowić poważne wyzwanie. Zadanie to wymaga szerszego zestawu umiejętności, a więc również innej struktury w porównaniu z zespołem, który przygotowywał pierwotne zgłoszenie. Istnieje ponadto potrzeba znalezienia równowagi między aspektami artystycznymi i politycznymi oraz sprawienia, że ewentualny nowy mechanizm realizacji zostanie zaakceptowany przez zainteresowane strony jako partner we współpracy. Zwykle wskazane jest stworzenie nowej i niezależnej struktury, dostosowanej do politycznego i kulturalnego kontekstu danego miasta.

Ministerstwo Kultury i Rada Miasta Guimarães w 2009 r. powołały jako nową organizację Fundację Miasta Guimarães. Zarządzanie i kierownictwo ESK były wspólne; fundacja odpowiadała za opracowanie ogólnej wizji, komunikację i kierownictwo, natomiast istniejąca już wcześniej organizacja, A Oficina, była odpowiedzialna za realizację samego programu kulturalnego. Ponadto jedna z części programu, „Intersecting Times” („Przenikające się czasy”), była zarządzana i realizowana niezależnie przez konsorcjum miejscowych stowarzyszeń. Stwierdzono również, że mimo wystąpienia pewnych trudności w fazie opracowywania, struktury kierowania i zarządzania funkcjonowały podczas roku obchodów względnie sprawnie. Wydaje się, że ogólna wizja, cele i zasady programowania dla Guimarães w 2012 r. nie uległy istotnym zmianom między fazą zgłoszenia a rokiem obchodów. Silne wsparcie polityczne, które obchody w Guimarães w 2012 r. otrzymały ze strony władz miasta, także przyczyniło się w istotny sposób do powodzenia tego przedsięwzięcia. Znalazło to odzwierciedlenie w zaangażowaniu w projekty z dziedziny infrastruktury kulturalnej, pomoc dla zespołu zarządzającego i ścisłą współpracę z nim oraz znaczne wsparcie dla realizacji projektów kulturalnych. Władze miasta potraktowały ESK jako projekt strategiczny i włożyły duży wysiłek w zapewnienie jego udanej realizacji.

W Mariborze brak formalnego partnerstwa i silnego lokalnego przywództwa (w kontekście wielokrotnych zmian rządu) wytworzył problematyczną sytuację w fazach opracowania i realizacji. Fazą opracowania kierował tymczasowy sekretariat ustanowiony przez gminę. Po przygotowaniu końcowej infrastruktury do celów realizacji względnie szybko sformowano zespół, który, zdaniem oceniających, musiał „przystąpić do działania z marszu”. W ocenie wskazano szereg czynników sukcesu odnoszących się do podejścia agencji wykonawczej do realizacji, w tym opracowanie nowej i spójnej koncepcji programu, szerokie konsultacje z partnerami, zainteresowanymi podmiotami i artystami, lecz także sposób, w jaki zarząd i kierownictwo w ogóle wspierały personel oraz były w stanie chronić jego autonomię przed ingerencją z zewnątrz. ESK stopniowo pozyskiwała wsparcie ze strony obywateli, partnerów medialnych i innych zainteresowanych stron. Nie doszło jednak do większości spośród planowanych ulepszeń infrastruktury, co poważnie ograniczyło liczbę dostępnych obiektów i niekiedy oznaczało niemożność przeprowadzenia zamierzonych działań. W kilku momentach istniało realne ryzyko, że całości projektu zagrożą konflikty dotyczące struktur instytucjonalnych, zobowiązań w zakresie finansowania i problemów z infrastrukturą.

Doświadczenie z 2012 r., podobnie jak w poprzednich ocenach, pokazuje poważne wyzwania związane z zarządzaniem i kierowaniem ESK, a także rolę wpływów politycznych, niepewności organizacyjnej i rotacji personelu. Jest to być może nieuniknione ze względu na charakter i skalę czasową ESK, ale obchody w 2012 r. pokazały także znaczenie stałego wsparcia ze strony władz miejskich i innych, a także ich silnego zaangażowania, umożliwiającego szybką identyfikację i eliminację wszelkich trudności.

Na szczeblu europejskim działanie ESK jest nadal wysoce racjonalne pod względem kosztów w porównaniu z innymi instrumentami i mechanizmami polityki UE, biorąc pod uwagę bardzo skromne finansowanie dostępne z tytułu nagrody im. Meliny Mercouri. Mimo że nagroda stanowiła stosunkowo niewielką część całych budżetów ESK w obu miastach, ze względu na problemy finansowe trapiące każde z nich była ona w obu przypadkach bardzo ceniona. Ponadto nagroda ma znaczną wartość symboliczną i stanowi wyraz uznania dla postępów poczynionych przez miasta na etapie przygotowań.

4.4.        Skuteczność w rozwijaniu działalności kulturalnej oraz treści kulturalnych i artystycznych

W ocenie uznano, że obie ESK w 2012 r. z powodzeniem wdrożyły programy kulturalne, które były szerzej zakrojone, bardziej innowacyjne i bardziej międzynarodowe (np. pod względem tematów, artystów i wykonawców oraz odbiorców) niż standardowa oferta kulturalna tych miast. Wykorzystano w nich nowe tematy oraz podkreślono bogactwo i różnorodność oferty kulturalnej każdego z miast, wykorzystano nowe lub niestandardowe obiekty, a ponadto programy te dotarły do obywateli.

W Mariborze wdrożono w 2012 r. rozbudowany i innowacyjny program kulturalny, obejmujący wiele zupełnie nowych działań kulturalnych, z dużym naciskiem na nowe formy ekspresji twórczej i pracę interdyscyplinarną, jak również w znacznej mierze oparte na współpracy podejście partycypacyjne, zbliżające do siebie podmioty międzynarodowe oraz organizacje lokalne, artystów i obywateli.

Wiele działań bazowało na współprodukcji i kooperacji. Udane wykorzystanie współprodukcji w Mariborze w 2012 r. było częściowo wynikiem braku zasobów i czasu na opracowanie kompleksowego programu kulturalnego siłami samych organizatorów. Zdołali oni jednak wykorzystać zasoby i wiedzę fachową partnerów zewnętrznych (np. Ambasad Kultury, tworzonych przez 80 organizacji z 31 krajów), zarazem zapewniając spójność realizowanych działań z celami wyznaczonymi dla ESK przez nich samych oraz na szczeblu UE.

Końcowy program stanowił bardziej spójną i zorganizowaną wersję pierwotnej koncepcji. W skrócie, obejmował on setki projektów i przyciągnął widownię szacowaną na łącznie 3,1 mln osób w 2012 r. (i 4,5 mln ogółem). To oznacza istotną poprawę zarówno pod względem skali, jak i rodzaju działań zwykle dostępnych obywatelom Mariboru. Zgodnie z oceną wiele zainteresowanych stron stwierdziło, że program stanowił zadowalające i zrównoważone połączenie kultury wysokiej i popularnej, obejmując wystarczającą liczbę wydarzeń „prestiżowych”, zarazem jednak z dużym naciskiem na podejście partycypacyjne i innowacyjne treści, w tym działania łączące dyscypliny artystyczne z podejściami eksperymentalnymi, takimi jak wykorzystanie nowych mediów.

Miasto Guimarães stworzyło program kulturalny zawierający wiele nowych i innowacyjnych działań. W ocenie uznano, że z powodzeniem zaangażowało mieszkańców, przyciągając gości z kraju i z zagranicy, a także poszerzając ofertę dostępnych w nim doświadczeń kulturalnych. Program kulturalny w Guimarães skupiał się na kreacji artystycznej. Od samego początku główne zainteresowane strony nie chciały po prostu stworzyć programu festiwalowego i zaprosić najlepszych twórców z zewnątrz, lecz postanowiły skoncentrować się na wzmacnianiu kreacji artystycznej w samym Guimarães oraz wspomaganiu rozwoju zdolności i potencjału artystycznego i twórczego w mieście.

Pokrótce, program Guimarães obejmował setki wydarzeń z udziałem 25 000 artystów i zawodowych twórców. W wydarzenia kulturalne wkład wniosło 15 000 obywateli i 300 organizacji. W ramach programu zaprezentowano 1 000 nowych kreacji artystycznych i zorganizowano 700 rezydencji artystycznych. Wyprodukowano 40 filmów, wydano 60 nowych publikacji oraz zorganizowano 100 międzynarodowych premier.

Celem programu było odkrycie miasta poprzez artystyczne interpretacje różnych aspektów jego przeszłości i teraźniejszości. Przygotowano np. program kinowy mający na nowo odkryć audiowizualne dziedzictwo miasta, a program artystyczno-architektoniczny poświęcony był lokalnej tożsamości i historii, zwłaszcza w odniesieniu do dziedzictwa przemysłowego w jego wymiarze społecznym, gospodarczym i kulturalnym.

4.5.        Skuteczność promocji wymiaru europejskiego

Zgodnie z oceną w 2012 r. wymiar europejski programu kulturalnego w obu ESK obejmował przede wszystkim wysiłki zmierzające do wsparcia transnarodowej współpracy kulturalnej i pewnego umiędzynarodowienia sektorów kultury w obu miastach. W obu obecne były tematy europejskie, dotyczyły one jednak raczej poszczególnych nurtów lub indywidualnych projektów, nie przenikając całości programów kulturalnych. Oczywiście nierealistyczne byłoby oczekiwanie, że po przyznaniu im tytułu ESK Guimarães i Maribor staną się ważnymi europejskimi ośrodkami kultury (w każdym razie nie po zakończeniu roku obchodów), brak intensywnej międzynarodowej promocji stanowi jednak w pewnej mierze szansę utraconą przez oba miasta, nawet jeśli obchody pozytywnie wpłynęły na ich szersze postrzeganie i promocję turystyczną. Wydaje się, że w 2012 r. ok. 39 % przyjazdów do Mariboru i miast partnerskich miało związek wyłącznie z obchodami ESK. W Guimarães odnotowano wzrost o 120 % liczby osób odwiedzających biura informacji turystycznej, przy czym według przekazanych danych ponad 25 % gości stwierdziło, że obchody ESK były jedną z głównych przyczyn ich wizyty w mieście.

Ponadto współpraca między obiema ESK nie była tak daleko posunięta, jak oczekiwano, aczkolwiek w przypadkach takich jak ten, gdzie odległości są duże i brakuje związków kulturalnych i historycznych, możliwości pogłębiania kontaktów są ograniczone.

4.6.        Skuteczność angażowania obywateli i działań informacyjnych

W ocenie odnotowano, że jednym z głównych czynników sukcesu w obu miastach było zaangażowanie obywateli. W 2012 r. obchody w Guimarães cieszyły się znacznym poparciem i wzbudziły energię oraz czynne zaangażowanie mieszkańców, którzy potraktowali rok obchodów jako jedno z najważniejszych osiągnięć na drodze do ożywienia miasta, podniesienia jego rangi w kraju, a także jego większego wyeksponowania za granicą. Kluczowymi czynnikami sukcesu były tutaj styl komunikacji i logo. Maribor także ostatecznie osiągnął wysoki poziom świadomości, udziału i zaangażowania oraz stopniowo pozyskał wsparcie obywateli, partnerów medialnych i innych zainteresowanych stron, dzięki czemu udało się przezwyciężyć początkowo negatywne nastawienie mediów i powszechny sceptycyzm. Ponadto program tego miasta obejmował szereg działań służących odkrywaniu powiązań między kulturą, kreatywnością i innymi dziedzinami, np. w funkcjonowaniu Uniwersytetu Mariborskiego, który łączy badania prowadzone przez swoje różne wydziały ze sztuką i kulturą.

4.7.        Skuteczność w osiągnięciu wpływu na gospodarkę, rozwój obszarów miejskich oraz turystykę

Dla Guimarães zasadnicze znaczenie miała inwestycja w potencjał miasta, przyczyniająca się do jego rozwoju gospodarczego i społecznego. Zwiększeniu potencjału miały służyć, po pierwsze, inwestycje w infrastrukturę. Po drugie, program skupiał się na wzmocnieniu potencjału lokalnego sektora kultury. Po trzecie, znaczna część programu kulturalnego była poświęcona pozyskiwaniu odbiorców, zaangażowaniu społeczności i zapewnieniu obywatelom różnych doświadczeń kulturalnych. Dane zgromadzone w ramach badania wskazują, że obchody ESK miały wpływ na rozwój przedsiębiorczości w mieście, w szczególności w sektorze usług w centrum miasta. Pod tym względem atutem było oczywiście silne wsparcie polityczne, które obchody w Guimarães w 2012 r. otrzymały ze strony władz, uznających ESK za projekt strategiczny. W szczególności doświadczenie obchodów w Guimarães w 2012 r. pokazuje możliwość wzmocnienia ESK przez EFRR, a także wniesienia przez ESK wartości dodanej do inwestycji podejmowanych przez ten fundusz. Wiele poprzednich ESK wykorzystywało finansowanie zapewniane przez EFRR do rozwijania infrastruktury, ale w przypadku Guimarães w 2012 r. z funduszu tego pochodziło około ok. 70 % całości środków.

W przypadku Mariboru pierwotne zgłoszenie kładło duży nacisk na wykorzystanie obchodów ESK do wsparcia rozwoju obszarów miejskich, a także rozwoju społecznego i gospodarczego, jak również na wykorzystanie kultury jako sposobu dostarczenia miastu nowych bodźców, budowania nowej wiary w siebie wśród jego obywateli i tworzenia nowych powiązań w celu stymulowania szerszego rozwoju społecznego i gospodarczego. Chociaż nie zrealizowano większości projektów infrastrukturalnych, miasto nadal dążyło do wykorzystania obchodów ESK jako środka wspierającego rozwój obszarów miejskich i regionu. Skutkiem było opracowanie szerokiego wachlarza działań mających na celu rewitalizację centrum miasta poprzez kulturę. Kilka miast partnerskich bardzo pozytywnie podeszło do swojego zaangażowania w obchody ESK. Obchody miały niewątpliwie istotny korzystny wpływ na mniejsze miasta, z których część przyciągnęła dużą liczbę gości i dostrzegła swoje atuty kulturalne oraz pomysły na rozwój nowych form kultury i turystyki.

W ocenie odnotowano, że w obu miastach wzrosła liczba odwiedzających, wnosząc poważny wkład w miejscową działalność gospodarczą.

4.8.        Trwałość

Zgodnie z decyzją z 2006 r. celem ESK jest „trwałość i stanowienie integralnej części długofalowego rozwoju kulturalnego i społecznego miasta”. W ocenie uznano, że w 2012 r. w odniesieniu do obu ESK istnieją dowody prowadzenia nowych działań kulturalnych, które będą kontynuowane po zakończeniu obchodów, a także nowo wyremontowane obiekty kulturalne. Pod względem wzmocnienia trwałego potencjału kulturalnego, dzięki tytułowi ESK w obu miastach zdobyto większe doświadczenie i wiedzę fachową oraz osiągnięto poprawę komunikacji i zacieśnienie współpracy w sektorach kultury.

W obu miastach podmioty działające w dziedzinie kultury zyskały cenne umiejętności i doświadczenia oraz prawdopodobne jest tam wystąpienie umiarkowanych efektów pod względem poprawy oferty kulturalnej miast. Trwały wpływ na zarządzanie kulturą wydaje się jednak mało prawdopodobny, co dodatkowo świadczy o potrzebie włączenia długoterminowej strategii do procesów selekcji i monitorowania.

W obu przypadkach trwałość nie wydaje się zagwarantowana, a jedną z istotnych przyczyn tego stanu rzeczy jest niepewna sytuacja gospodarcza. W Mariborze sytuacja polityczna jest w dalszym ciągu niestabilna, perspektywy gospodarcze są niekorzystne, a brak długoterminowego planowania lub organizacji utrwalającej spuściznę obchodów (po czerwcu 2013 r.) w połączeniu z obniżonymi budżetami na kulturę oznacza, że trudno będzie podtrzymać niedawne ożywienie działalności kulturalnej lub zwiększony poziom zaangażowania społeczeństwa w kulturę. Guimarães nie posiada długoterminowej strategii kulturalnej, a Fundacja Miasta, która zarządzała ESK, zostanie rozwiązana z końcem 2013 r. Trwają jednak negocjacje między władzami lokalnymi, rządem krajowym a uniwersytetem dotyczące ustanowienia ram współpracy mających zapewnić trwałość struktur zarządzania. Ponadto władze lokalne prawdopodobnie będą w stanie zapewnić kontynuację niektórych kluczowych działań.

5.           Główne zalecenia zawarte w ocenie zewnętrznej oraz wnioski Komisji

Zalecenia są oparte na przeprowadzonej przez oceniających analizie organizacji ESK w 2012 r., ale odnoszą się do realizacji działania ESK jako całości. W ocenie odnotowuje się również, że szereg zaleceń sformułowanych na podstawie poprzednich ocen ESK pozostaje aktualny i istotny.

Zalecenia obejmują kontynuację działania ESK jako symbolicznej inicjatywy UE o wysokiej randze, potrzebę stosowania przejrzystych procedur selekcji na poziomie krajowym, ulepszenie środków monitorowania z myślą o udzieleniu miastom wsparcia i porad od wczesnego etapu, co będzie skuteczniejszą formą stymulowania regularnych postępów w fazie opracowywania, wzmocniony wymóg pogłębiania przez każdą ESK związków z drugą ESK wybraną na ten sam rok, większy nacisk na potrzebę wdrożenia przez ESK w odpowiednim czasie mechanizmów instytucjonalnych oraz rozwinięcia bardziej konkretnych struktur utrwalania spuścizny obchodów, a także wprowadzenie bardziej spójnych procedur oceny przez same miasta. Wnioski z oceny potwierdzają, że tytuł ESK nadal jest wysoko ceniony, wiąże się z organizacją rozbudowanych programów kulturalnych i wywiera znaczny wpływ. Tytuł nadawany przez UE i jej wkład finansowy zapewniają bardzo skuteczny efekt dźwigni, czyniąc z obchodów inicjatywę racjonalną pod względem kosztów i skuteczną.

Komisja zgadza się z ogólną oceną i wnioskami z niej płynącymi oraz przyjmuje zawarte w niej zalecenia.

Zalecenia sformułowane na podstawie oceny są w dużej mierze zgodne z wnioskiem Komisji dotyczącym decyzji Parlamentu Europejskiego i Rady ustanawiającej działanie Unii na rzecz Europejskich Stolic Kultury na lata 2020–2033[6].

Bazując na mocnych stronach obecnego programu, który zasadniczo funkcjonuje dobrze, w nowym wniosku zachowano jego główne elementy i ogólną strukturę. Zaproponowano jednak szereg ulepszeń uwzględniających zalecenia z ocen zewnętrznych dotyczących obchodów ESK w 2012 r. i w latach wcześniejszych, a także inne aspekty:

– zwiększenie warunkowości wypłaty nagrody im. Meliny Mercouri, zalecane także w ocenie ESK za 2011 r., przy czym wypłata nagrody powinna być uzależniona od postępów osiąganych przez miasta w wypełnianiu zobowiązań poczynionych na etapie zgłoszenia – z jaśniejszymi i surowszymi kryteriami zapewniającymi podstawę, na której Komisja może odmówić płatności – oraz przesunięcie płatności na rok obchodów, dzięki czemu Komisja będzie mogła podjąć decyzję na solidniejszej podstawie i z lepszą znajomością stanu rzeczy;

– wprowadzenie zbioru bardziej jednoznacznych i całościowych kryteriów selekcji w celu zwiększenia przejrzystości i rzetelności procedury, w tym w zakresie wkładu ESK w długoterminową strategię miasta, potrzeby szerokiego poparcia politycznego, zarządzania i wykonalności strategii finansowania;

– zachęcenie dwóch ESK wyznaczonych na ten sam rok do podjęcia starań mających na celu nawiązanie współpracy i realizację wspólnych projektów w ramach ich programów kulturalnych, gdyż dodanie nowych kontaktów roboczych do już istniejących może być dla nich bardzo korzystne, nawet jeśli – jak słusznie zauważono w sprawozdaniu – może to niekiedy stanowić wyzwanie, gdy dwa miasta są od siebie geograficznie oddalone i mają ze sobą niewiele związków kulturalnych i historycznych;

– zachęcenie ESK do prowadzenia własnych badań i analiz dotyczących wyników i wpływu roku obchodów, przekładające się na zobowiązanie miast do dokonania oceny mającej na celu skuteczniejszą weryfikację realizacji celów, które przed sobą postawiły.

Ponadto wniosek Komisji ma usprawnić program przez wprowadzenie ogólnego celu związanego z wkładem kultury w długoterminowy rozwój miast, dodanie trzeciego formalnego spotkania monitorującego na trzy lata przed rokiem obchodów oraz podkreślenie potrzeby posiadania przez miasta kandydujące strategii kulturalnej w chwili zgłoszenia kandydatury.

[1]               Dz.U. L 304 z 3.11.2006.

[2]               Ocena ex post „Europejskich Stolic Kultury” w 2012 r., sprawozdanie końcowe dla Komisji Europejskiej, w 2012 r. powierzone przez Komisję przedsiębiorstwu ECORYS UK Ltd na podstawie umowy ramowej nr EAC/50/2009 o usługi oceny, usługi związane z oceną oraz wsparcie dla oceny skutków.

[3]               Rezolucja ministrów odpowiedzialnych za kulturę dotycząca corocznej organizacji obchodów „Europejskiego Miasta Kultury” z 13.6.1985 r.;

http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:1985:153:0002:0003:EN:PDF

[4]               Dz.U. L 166 z 1.7.1999. Decyzja zmieniona decyzją nr 649/2005/WE (Dz.U. L 117 z 4.5.2005).

[5]               Zob. sprawozdania komisji selekcyjnej oraz komisji monitorująco-doradczej na stronie http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/capitals/past-capitals_en.htm

[6]               COM(2012) 407 final