SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO

Zasoby genetyczne w rolnictwie — od ochrony do zrównoważonego wykorzystywania

1.           Zasoby genetyczne — podpora naszego kapitału przyrodniczego oraz podstawa bezpieczeństwa żywnościowego

W obliczu prognozy wzrostu liczby ludności na świecie bezpieczeństwo żywnościowe stało się kwestią o pierwszorzędnym znaczeniu. Szczególną uwagę należy poświęcić sposobowi zapewnienia trwałych dostaw żywności wobec zmian w warunkach środowiskowych i klimatycznych oraz w zapotrzebowaniu. Wydajność, zdolność przystosowania się do nowych warunków i odporność ekosystemów rolniczych zależą m.in. od dostępności bogatego zasobu genetycznego ras zwierząt hodowlanych i gatunków roślin uprawnych. Różnorodność genetyczna w rolnictwie niesie ze sobą szereg korzyści w zakresie środowiska i gospodarki, mających nie tylko istotne znaczenie dla zrównoważonej produkcji rolnej, ale służących również szeroko pojętym interesom społecznym. Do korzyści tych zaliczyć można różnorodność tradycyjnych krajobrazów wiejskich z bogatą fauną i florą, produkcję żywności o doskonałych właściwościach organoleptycznych, czy też produkty odpowiadające szczególnemu zapotrzebowaniu sektora rolno–spożywczego, stanowiące ważny element nowych koncepcji gospodarczego rozwoju rolnictwa, takich jak krótkie łańcuchy dostaw i turystyka alternatywna. Wiąże się z tym również docenianie w coraz większym stopniu lokalnych, tradycyjnych praktyk i ich znaczenia w ramach dziedzictwa kulturowego.

Potrzeba ochrony zasobów genetycznych w rolnictwie ma charakter długofalowy i wykracza poza interesy krajowe. Szefowie państw unijnych uzgodnili w 2010 r., że będą dążyć między innymi do zatrzymania procesu zanikania różnorodności biologicznej na terenie Unii do 2020 r.[1], a w przyjętej w 2011 r. strategii na rzecz różnorodności biologicznej Unia zapowiedziała wszczęcie działań w celu realizacji podjętych przez nią zobowiązań wynikających z Konwencji o różnorodności biologicznej.

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono korzyści płynące z różnorodności biologicznej oraz możliwości wykorzystania tkwiącego w niej potencjału, by sprostać szerokiemu zakresowi wyzwań środowiskowych i gospodarczych wymienionych w strategii „Europa 2020”.

Niniejsze sprawozdanie, oparte na doświadczeniach uzyskanych w przeszłości, stanowi w zamiarze Komisji kolejny krok ku zapewnieniu ochrony różnorodności genetycznej w rolnictwie europejskim. Komisja pragnie przypomnieć o potrzebie ochrony i zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych oraz zapewnić należyte uwzględnienie tych kwestii w trwających pracach nad strategiami i programami w odnośnych obszarach polityki, w szczególności:

· polityki w zakresie rozwoju obszarów wiejskich, poprzez wykorzystanie przewidzianych w niej środków rolnośrodowiskowych dotyczących zakresu praktycznej działalności rolniczej oraz za pośrednictwem europejskiego partnerstwa innowacyjnego, by badania naukowe odpowiadały praktycznym potrzebom a właściwe podmioty ściślej ze sobą współpracowały;

· polityki w zakresie badań naukowych i innowacji i prowadzonego w jej ramach programu „Horyzont 2020”, by stworzyć bazę wiedzy na temat różnorodności genetycznej w rolnictwie.

2.           Wyzwania i potrzeby

Zapewnienie trwałego dostępu do wysokiej jakości bezpiecznej żywności po przystępnej cenie oraz utrzymanie zrównoważonej produkcji rolnej to wyzwania, którym trzeba sprostać w warunkach wzrastającego zapotrzebowania na produkty rolne. Ochrona i zrównoważone wykorzystanie zasobów genetycznych w rolnictwie przyczynia się do zapewniania dóbr publicznych i usług ekosystemowych, odgrywając kluczową rolę w zrównoważonej produkcji rolnej, obejmującej zapylanie, zwalczanie szkodników, zwiększanie odporności systemów rolnośrodowiskowych oraz stabilność gleby. Z tych też względów różnorodność biologiczna w rolnictwie zwiększa stopień bezpieczeństwa żywnościowego, ograniczając ryzyko związane z intensywnymi i wąsko wyspecjalizowanymi systemami produkcji.

We współczesnym rolnictwie konwencjonalnym wykorzystuje się najczęściej najpopularniejsze gatunki roślin i zwierząt, dlatego też w krajobrazie wiejskim przeważają monokultury i uprawy tych samych odmian. Zachowanie i rozwijanie różnorodności zasobów genetycznych w obrębie ras i odmian wykorzystywanych w rolnictwie stanowi zabezpieczenie pozwalające dostosować się do zmian warunków, a także ułatwia wprowadzanie innowacyjnych rozwiązań. Stworzy to również nowe możliwości gospodarcze w sektorze rolnictwa, oparte na systemach jakości oraz różnorodności dostarczanych produktów żywnościowych, na czym skorzystają konsumenci.

Rentowność jest jednym z najważniejszych czynników, którym rolnicy kierują się przy wyborze ras zwierząt hodowlanych i gatunków roślin uprawnych. W celu ochrony zasobów genetycznych konieczne jest zwiększenie korzyści gospodarczych, jakie rolnicy mogą osiągnąć wykorzystując w swej działalności rzadko stosowane gatunki, odmiany i rasy. Obejmuje to promowanie nowych produktów i wspieranie starań o wzrost popytu na nie wśród konsumentów.

Odwrócenie procesu rezygnowania z tradycyjnych, przystosowanych do lokalnych warunków ras zwierząt i gatunków roślin wymaga, by rolnicy odzyskali wiedzę fachową związaną z wyborem odpowiednich ras i odmian, ich hodowlą czy uprawą oraz innymi tradycyjnymi praktykami rolniczymi. Celem zachęcenia rolników do podjęcia stosownych działań i wymiany wiedzy konieczne jest zapewnienie im możliwości uzyskania godziwych zysków, a także doradztwa i wsparcia, skierowanego na nowoczesne, innowacyjne rozwiązania gospodarcze oparte na znajomości tradycji i przekazywanych przez nią praktyk.

Ochrona i zrównoważone wykorzystanie zasobów genetycznych wymagają podbudowy w postaci systematycznych badań naukowych służących genotypowaniu i fenotypowaniu zasobów genetycznych, również w celu zidentyfikowania specyficznych cech związanych z określonymi warunkami (naturalnymi) lub określonym zastosowaniem. Oprócz kwestii ochrony i zrównoważonego wykorzystania gatunków roślin i zwierząt, eksperci podkreślają potrzebę poświęcenia większej uwagi mikroorganizmom, nadal w dużym stopniu niezbadanym, powiązanym z zagadnieniami żyzności i odporności gleby oraz zrównoważonej ochrony przed szkodnikami. Współpraca i wymiana między przedstawicielami środowisk naukowych i wszystkimi zainteresowanymi stronami sprawi, że znaczenie zasobów genetycznych w rolnictwie zostanie bardziej docenione.

3.           Perspektywa globalna

W deklaracji i dokumencie końcowym „Takiej przyszłości chcemy” (ang. „The future we want”), przyjętych na konferencji Rio +20, po raz kolejny podkreślono konieczność poprawy bezpieczeństwa żywnościowego, z wykorzystaniem zrównoważonych praktyk rolniczych pozwalających na zachowanie zasobów naturalnych, w tym różnorodności genetycznej, a także poprzez doskonalenie badań naukowych w dziedzinie rolnictwa i wzmocnioną współpracę międzynarodową.

Jako strona Konwencji o różnorodności biologicznej Unia zobowiązała się utrzymać do 2020 r. odpowiedni poziom różnorodności genetycznej roślin uprawnych oraz zwierząt hodowlanych i domowych, jak również spokrewnionych z nimi gatunków dzikich, łącznie z innymi gatunkami wartościowymi pod względem społeczno–gospodarczym lub kulturowym, w następstwie czego opracowano i wdrożono strategie mające na celu zminimalizowanie erozji genetycznej oraz zagwarantowanie różnorodności genetycznej odnośnych roślin i zwierząt.

Jedynym istniejącym obecnie instrumentem międzynarodowym w tym zakresie jest Międzynarodowy traktat o zasobach genetycznych roślin dla żywności i rolnictwa[2] („Traktat”), wynegocjowany przez Komisję FAO ds. Zasobów Genetycznych dla Wyżywienia i Rolnictwa, w pracach której przedstawiciele Unii biorą czynny udział. Traktat ten, stanowiący porozumienie w szczególnej kwestii dostępu i podziału korzyści w kontekście protokołu z Nagoi, zobowiązuje strony do ochrony różnorodności biologicznej roślin w rolnictwie, zarówno na obszarze (w tym w gospodarstwie rolnym) ekosystemów i siedlisk przyrodniczych, jak i poza nimi, a także do zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych. Strony uzgodniły, że podejmą działania obejmujące rolnictwo, badania naukowe oraz hodowlę i uprawę, a także, że ułatwią dostęp do zasobów genowych roślin. Traktat podkreśla rolę i prawa rolników w zakresie ochrony, wykorzystania i zwiększenia zasobów genetycznych w rolnictwie oraz podziału powiązanych z nimi korzyści.

4.           Perspektywa polityki unijnej

Zmierzając do osiągnięcia przewodniego celu strategii „Europa 2020”, to jest powstrzymania zaniku różnorodności biologicznej, przyjęto w Unii strategię ochrony różnorodności biologicznej[3]. W strategii tej wezwano do uwzględnienia zagadnień związanych z różnorodnością biologiczną we wszystkich dziedzinach polityki sektorowej. Cel nr 3 odnosi się w szczególności do rolnictwa i leśnictwa, podkreślając konieczność ochrony różnorodności genetycznej w rolnictwie unijnym, zwłaszcza w ramach polityki w zakresie rozwoju obszarów wiejskich, i proponując w tym celu takie działania, jak zachęcanie do wprowadzania środków rolnośrodowiskowych służących ochronie różnorodności genetycznej oraz badanie możliwości opracowania strategii dotyczącej ochrony różnorodności genetycznej.

Środki rolnośrodowiskowe, będące częścią strategii na rzecz rozwoju obszarów wiejskich, dają państwom członkowskim możliwość podjęcia kroków skierowanych na zakres praktycznej działalności rolniczej, pozwalających zapewnić ochronę zasobów genetycznych w obrębie samych gospodarstw rolnych. Działania te mogą polegać na przyznawaniu rekompensat rolnikom ponoszącym dodatkowe koszty i tracącym część dochodów w wyniku działań ochronnych służących zachowaniu zagrożonych ras zwierząt i narażonych na erozję genetyczną roślin uprawnych. Wspieranie ochrony i zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych wchodzi również w skład pakietu reform wspólnej polityki rolnej, dlatego też Komisja pragnie zachęcić państwa członkowskie i regiony do położenia nacisku na te zagadnienia przy opracowywaniu przyszłych programów.

W ramach unijnego prawodawstwa powstały również przepisy dotyczące „odmian chronionych i amatorskich” (dyrektywy 2008/62/WEoraz 2009/145/WE), a także mieszanek traw z dziko rosnącymi roślinami (dyrektywa 2010/60/UE), mające na celu wspieranie działań na rzecz różnorodności biologicznej i ochrony środowiska naturalnego. W 2012 r. wspólne katalogi odmian gatunków roślin zawierały 656 odmian chronionych lub amatorskich, 158 gatunków roślin rolniczych i 498 gatunków warzyw.

W ramach wspólnotowego programu[4] w sprawie ochrony, opisu, zbierania i wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie podjęto działania w zakresie ochrony in situ i ex situ. Przyczyniły się one do pogłębienia wiedzy na temat zasobów genowych roślin i zwiększyły dostępność wyników badań. Częścią tego programu były również działania zmierzające do opracowania strategii i wytycznych oraz stworzenia europejskiej bazy danych dotyczącej gatunków i ras zwierząt hodowlanych. Program ten zakończył się w 2012 r., lecz konieczne jest kontynuowanie odnośnych prac w ramach unijnego programu w zakresie badań naukowych i innowacji, który umożliwi podjęcie w przyszłości działań bardziej ukierunkowanych na potrzeby praktyczne i angażujących wiele podmiotów.

W ramach trwającego obecnie siódmego programu ramowego, będącego częścią strategii unijnej na rzecz badań naukowych i innowacji, udzielono wsparcia wielopodmiotowym projektom badawczym dotyczącym charakterystyki i wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie, leśnictwie i rybołówstwie, od projektów średniej wielkości po te zakrojone na dużą skalę.

Wniosek dotyczący unijnego programu w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020”, przewidzianego na okres budżetowy od 2014 do 2020 r., podkreśla znaczenie trwałego bezpieczeństwa żywnościowego i zwraca ponownie uwagę na potrzebę działań ukierunkowanych na kwestie praktyczne, włączając w to prowadzenie badań naukowych związanych z zasobami genetycznymi w rolnictwie oraz inwestowanie w takie badania. Wniosek obejmuje również wspieranie działań zmierzających do zwiększenia różnorodności zasobów genetycznych poprzez promowanie korzyści, jakie mogą one przynieść, w postaci zróżnicowanych produktów wysokiej jakości. Do wspomnianych działań należą badania naukowe służące zapewnieniu zdrowej i bezpiecznej żywności, rozwijanie zrównoważonego i konkurencyjnego sektora rolno–spożywczego i propagowanie dokonywania przez konsumentów świadomych wyborów.

5.           Obecna sytuacja

Trwający zanik różnorodności biologicznej w rolnictwie na poziomie gospodarstw stanowi nadal poważny problem, jednak środki podjęte w zakresie ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych rokują duże szanse na rozszerzenie zakresu podejścia na rzecz ochrony i działania w oparciu o nie. Jednakże wspieraniu zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych nie poświęcono dotychczas należytej uwagi.

Programy rozwoju obszarów wiejskich przyczyniły się do ochrony zasobów genetycznych w obrębie gospodarstw rolnych i zachęciły rolników do zachowania lokalnych ras i roślin uprawnych, wynagradzając zarówno ich, jak i inne zaangażowane podmioty (organizacje pozarządowe i inne zainteresowane strony), za prowadzenie działalności na rzecz ochrony zasobów genetycznych w rolnictwie lub za upowszechnianie wiedzy oraz działania doradcze. W programach tych przewidziano podjęcie działań związanych z kwestią zasobów genetycznych w 21 państwach członkowskich, w wyniku czego w latach 2007–2011 zawarto 59 000 umów i wypłacono kwotę około 143 mln EUR.

W ramach wspólnotowego programu4 w sprawie ochrony zasobów genetycznych w rolnictwie udostępniono środki finansowe w celu współfinansowania 17 działań na rzecz ochrony, zarówno in situ, jak i ex situ, zasobów genowych różnych gatunków zwierząt gospodarskich, roślin i drzew leśnych. Działania te zostały wdrożone przez około 180 partnerów w 25 państwach członkowskich i 12 krajach spoza Unii, a przeznaczony na nie budżet wyniósł 8,9 mln EUR[5]. W wyniku programu zebrano kilka tysięcy próbek nowego materiału genetycznego i opracowano jego charakterystykę oraz stworzono infrastrukturę służącą ochronie, bazy danych, zbiory nasion, banki genów i katalogi nowego materiału genetycznego. Ponadto przedmiotowe działania objęły opracowanie wytycznych, a także wymianę próbek materiału genetycznego między uczestnikami programu i użytkownikami końcowymi (rolnikami, hodowcami, ogrodnikami). Jak podkreślono w sprawozdaniu z oceny, program przyczynił się do pogłębienia wiedzy naukowej na temat charakterystyki, zarządzania i potencjału różnorakich zasobów genetycznych w rolnictwie, oraz do lepszego zrozumienia lokalnych praktyk i potrzeb. Działania w ramach programu wspomogły również rozwój skutecznej współpracy transgranicznej, pozwoliły na zacieśnienie kontaktów i zwiększenie ich sieci, oraz zwiększenie wśród zainteresowanych stron świadomości znaczenia ochrony zasobów genetycznych. Nadal jednak nie zdołano rozwiązać problemu ograniczonego zaangażowania użytkowników końcowych, przekładającego się bezpośrednio na sposób wykorzystywania zasobów genetycznych, i niewystarczającego stopnia współpracy i wymiany informacji i wiedzy między odnośnymi podmiotami.

Strategia w zakresie badań naukowych obejmuje szeroki wachlarz działań związanych z zasobami genetycznymi: opracowywanie charakterystyki (genomika, fenotypowanie, biologia molekularna), udoskonalenie metod hodowli oraz ochronę ex situ. W ramach siódmego programu ramowego na projekty naukowe dotyczące zasobów genowych roślin i zwierząt przeznaczono w latach 2009–2012 fundusze w wysokości 44 mln EUR. Program prac na rok 2013 przewiduje przeznaczenie specjalnych środków w wysokości 19 mln EUR na rzecz zasobów genowych roślin, 15 mln EUR na rzecz zasobów genowych zwierząt oraz 6 mln EUR na rzecz zasobów genowych ryb. Więcej uwagi należy jednak poświęcić intensyfikacji kontaktów między naukowcami i użytkownikami końcowymi, w szczególności rolnikami i hodowcami, co pozwoli lepiej ocenić wyniki badań naukowych pod kątem stopnia ich innowacyjności i praktycznego zastosowania.

Skuteczna ochrona i zwiększenie różnorodności biologicznej i zróżnicowania genetycznego w rolnictwie wymaga unijnych ram prawnych, w których uwzględnione zostaną kwestie dotyczące zasobów genetycznych w celu wsparcia działań w zakresie ochrony i zrównoważonego wykorzystywania tych zasobów. Z tego względu Komisja zaproponowała niedawno wprowadzenie daleko idących zmian w przepisach dotyczących roślinnego materiału reprodukcyjnego, które przyniosłyby znaczącą poprawę w zakresie ochrony zasobów genetycznych, dzięki znacznemu ułatwieniu wprowadzania na rynki tradycyjnych odmian i korzystniejszym warunkom zbytu mniej jednorodnych odmian.

Działania w zakresie rozwoju obszarów wiejskich zapewniły czynny udział rolników, natomiast adresatem pozostałych wyżej wymienionych środków jest społeczność naukowa. Jak stwierdzono w sprawozdaniu z oceny dotyczącym programu wspólnotowego, konieczne jest zwiększenie wysiłków zmierzających do zaangażowania użytkowników końcowych w celu pobudzenia i rozszerzenia zakresu zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie. Należy znaleźć sposób praktycznego zastosowania zgromadzonej do tej pory znacznej wiedzy naukowej w hodowli i gospodarce rolnej, przy czym niezbędne jest ukierunkowanie badań naukowych na potrzeby praktyczne i połączenie ich wyników z wiedzą opartą na tradycjach przekazywanych w obrębie gospodarstw rolnych. W celu zachęcenia wszystkich zainteresowanych podmiotów do wspólnego wzbogacania wiedzy i dzielenia się nią, poprzez aktywne rozwijanie sieci kontaktów i ułatwianie komunikacji należy zlikwidować przepaść dzielącą działalność naukową i praktyczną, w tym w zakresie opracowywania charakterystyki i oceny zasobów genetycznych oraz zwiększania stopnia zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych poprzez rozwój bardziej zróżnicowanych odmian.

6.           Priorytetowe obszary działania

Ochrona różnorodności biologicznej w rolnictwie i zrównoważone wykorzystanie w nim zasobów genetycznych wymagają działań wychodzących poza istniejące ramy. Szczególny nacisk należy położyć na zintegrowane i kompleksowe podejście, zapewniające lepszą koordynację wysiłków na rzecz ochrony zasobów genetycznych poprzez zrównoważone wykorzystywanie tych zasobów i skuteczne współdziałanie odpowiednich podmiotów.

Działaniom na rzecz zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych musi towarzyszyć zwiększanie rentowności gospodarstw rolnych zaangażowanych w ochronę zasobów genetycznych. W obrębie gospodarstw konieczne jest również ukierunkowanie hodowli i upraw na stosowane w niedostatecznym stopniu gatunki oraz lokalne i tradycyjne rasy i rośliny uprawne. Wymaga to utworzenia sieci obejmujących cały obszar UNII w celu podkreślenia wartości takiego materiału genetycznego, zwiększania świadomości roli, jaką rolnictwo odgrywa w dążeniach do rozwoju obszarów wiejskich, utrzymania tradycji i tradycyjnych praktyk gospodarki rolnej, oraz dostarczania środowiskowych dóbr publicznych. Należy również podjąć działania w celu umożliwienia rolnikom odzyskania tradycyjnej wiedzy i nabycia niezbędnych umiejętności i wiedzy fachowej koniecznych w hodowli i uprawie lokalnych gatunków, uwzględniając przy tym zmieniające się warunki klimatyczne. W zapewnieniu efektywnej ekonomicznie podstawy działań w zakresie ochrony i właściwego wykorzystania zasobów genetycznych istotną rolę odegrać mogą wyspecjalizowane, niewielkie przedsiębiorstwa przetwórstwa żywności, restauracje stawiające na produkty lokalne i alternatywne formy turystyki, przyczyniając się do waloryzacji zasobów genetycznych w rolnictwie i do ożywienia gospodarek lokalnych.

W badaniach naukowych należy nadal dążyć do wykorzystania postępu naukowego i technologicznego w celu doskonalenia opisu cech genomów i cech fenotypowych, szczególną uwagę poświęcając wykrywaniu i ocenie cech mających wpływ między innymi na wydajność, odporność, stan zdrowia, dobrostan, odpowiednie wykorzystanie zasobów i jakość produktów. Właściwe organy lub podmioty oferujące usługi doradcze z ramienia tych organów powinny udostępniać rolnikom wyniki ocen dotyczących zasobów genetycznych, odmian i ras. Prace naukowo–badawcze należy ukierunkować na praktyczne potrzeby i dostarczanie rozwiązań służących użytkownikom końcowym, a przy koordynacji tych prac i ustalaniu priorytetów w ich zakresie należy uwzględnić istniejące braki lub pokrywanie się tematów. Dogłębna analiza naukowa musi objąć również odmiany spokrewnione z roślinami uprawnymi, ponieważ mogą one dostarczyć użytecznych informacji o stopniu odporności poszczególnych gatunków. Badania dotyczące genetyki krajobrazu mogą przyczynić się do uzyskania danych na temat przepływu genów, a także doboru i dynamiki przystosowywania się ras zwierząt hodowlanych i odmian roślin uprawnych do potencjalnie zmiennych lokalnych warunków klimatycznych. Różnorodność biologiczna gleby oraz zasoby genowe mikrobów i bezkręgowców wymagają dalszej analizy (na przykład na użytek ochrony przed szkodnikami, przemysłu rolno–spożywczego, zapylania itp.), podobnie jak wzajemne oddziaływania między mikroorganizmami i innymi gatunkami (na przykład u przeżuwaczy).

Naukowcy i właściwe organy krajowe opracowały szereg różnorakich zbiorów i odnośnych baz danych dotyczących zasobów genetycznych, ras i odmian. Zgromadzone w ten sposób informacje są powszechnie dostępne, konieczne są jednak dalsze wysiłki zmierzające do poprawy koordynacji i ujednolicenia standardów w celu zapewnienia interoperacyjności tych zbiorów, baz danych i systemów informatycznych.

Aktywne rozwijanie sieci kontaktów i ciągła wymiana informacji i wiedzy między naukowcami, hodowcami i rolnikami ma kluczowe znaczenie w tworzeniu synergii oraz dążeniach do osiągnięcia korzyści skali, pozwalając na unikanie powielania działań i zapewnienie użytkownikom końcowym łatwego dostępu do ich rezultatów. Takie kontakty prowadzą do lepszej koordynacji i otwierają możliwości wprowadzania innowacji przy jednoczesnym uwzględnianiu wspólnych potrzeb.

7.           Kluczowe podmioty

Aktywne zaangażowanie wszystkich zainteresowanych stron i właściwych organów krajowych odgrywa kluczową rolę w działaniach na rzecz skutecznej ochrony i zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych w rolnictwie. Bez wątpienia działania te leżą w interesie rolników, naukowców, hodowców, przedstawicieli sektora rolno–spożywczego i innych sektorów przetwórstwa oraz konsumentów, ponieważ wszyscy oni mogą potencjalnie skorzystać na możliwościach, jakie dają zasoby genetyczne. Odgrywają oni również decydującą rolę w łańcuchu wartości.

Jako wkład w ochronę ex situ oraz towarzyszącą jej ochronę in situ i właściwe wykorzystanie zasobów, naukowcy i właściwe organy podejmują działania zmierzające do opracowania charakterystyki i oceny materiału genetycznego zwierząt, roślin, mikroorganizmów i bezkręgowców, i do selekcji jego korzystnych cech. Podmioty te dążą również do poprawy metod i narzędzi pozwalających osiągnąć lepsze wyniki w zakresie opisu i odnośnych badań zasobów genetycznych i umożliwiających optymalizację technik hodowlanych. Ponadto odgrywają one zasadniczą rolę w zestawianiu i rozpowszechnianiu wyników badań, zapewniając dostępność materiału genetycznego i związanych z nim informacji podmiotom prowadzącym działalność praktyczną, w tym przedsiębiorstwom, hodowcom i rolnikom.

Rolnicy podejmują działania na rzecz ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych w obrębie gospodarstw. W niektórych przypadkach motywacja rolników do prowadzenia tego typu działań może wykraczać poza zasady i logikę osiągania bezpośrednich korzyści gospodarczych z produkcji żywności lub wyższych i bardziej zrównoważonych plonów. Jednakże upowszechnienie zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych wymaga zagwarantowania rentowności takiego podejścia. Rentowność tę można zapewnić poprzez poprawę zdolności radzenia sobie ze skutkami stresu biotycznego i abiotycznego, chorób i działania szkodników lub poprzez zwiększenie wydajności produkcji i sprawniejsze zarządzanie nią; przyczyniać się do jej osiągnięcia będą również takie czynniki jak jakość i wyjątkowość produktów, uzyskane dzięki ochronie i zróżnicowaniu przedmiotowych zasobów, w szczególności w zakresie rynków lokalnych i związanych z nimi wartości kulturowych i tradycji.

Hodowcom, w tym rolnikom-hodowcom, zasoby genetyczne są konieczne do uzyskania odznaczających się dobrym zdrowiem ras/fenotypów zwierząt oraz odmian roślin o zwiększonej wartości gospodarczej (na przykład większej wydajności lub odporności na choroby), oferując jednocześnie możliwość wytwarzania bezpiecznych produktów o doskonałych właściwościach organoleptycznych lub innych cechach wysokiej jakości. W celu osiągnięcia konkurencyjności lokalne i niedostatecznie stosowane rasy zwierząt hodowlanych i odmiany roślin uprawnych muszą odpowiadać zapotrzebowaniu na rynku. Wymaga to ukierunkowania działań w zakresie hodowli na poprawę wydajności lub wyłonienie cech zapewniających wyjątkową jakość lub cennych cech agronomicznych. Hodowcy muszą dostosować swoją działalność do potrzeb rolników i oczekiwań konsumentów, dostarczając jednocześnie przedsiębiorstwom rolno–spożywczym produkty odpowiadające wymaganiom łańcucha produkcyjnego.

Wybory dokonywane przez konsumentów mają wpływ na decyzje w całym łańcuchu dostaw, a tym samym na ogólny kształt produkcji rolno–spożywczej, w szczególności w odniesieniu do produkcji pierwotnej. Motorem tego procesu mogą być strategie handlowe (i edukacyjne): w ciągu ostatniego dziesięciolecia liczba konsumentów zmieniających nastawienie i przywiązujących coraz większą wagę do jakości, różnorodności, zrównoważonego rozwoju, sprawiedliwego handlu i dobrostanu zwierząt, a także do przyjemności związanych z żywnością i jej roli we wzmacnianiu poczucia wspólnoty stale rośnie. Wspieranie i propagowanie produktów uzyskanych z tradycyjnych i zróżnicowanych ras i odmian przyniesie rozwój przedmiotowych rynków i zachęci rolników, dzięki opłacalności takiego działania, do stosowania gatunków do tej pory zaniedbywanych lub zagrożonych erozją genetyczną. Odnośnych działań nie należy planować odgórnie, wymagają one bowiem ścisłych kontaktów i współpracy między wszystkimi podmiotami, włączając w to rolników, przetwórców, sprzedawców detalicznych i konsumentów.

W celu zapewnienia korzystnych warunków na decydentach i organach administracji spoczywa obowiązek podjęcia odpowiednich kroków i zapewnienia koordynacji na wszystkich szczeblach, w tym na szczeblu przedmiotowych międzynarodowych organizacji normalizacyjnych oraz międzynarodowych sieci współpracy, a także wydajnego wykorzystywania istniejących struktur. Niezbędne jest ponadto ich zaangażowanie w opracowanie ram instytucjonalnych i prawnych, w których uwzględnione zostaną kwestie ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie, zapewniając również zwiększenie ich rentowności.

Polityka rozwoju obszarów wiejskich określona w ramach wspólnej polityki rolnej przewiduje ochronę odpowiednich zasobów genetycznych ras i odmian roślin, działania ukierunkowane na opracowanie charakterystyki i ocenę tych zasobów, a także systemy jakości w odniesieniu do produktów rolnych i środków spożywczych. Konieczne jest propagowanie działań mających na celu wspieranie przekazywania wyników badań naukowych w dziedzinie ochrony, opisu i oceny zasobów genetycznych rolnikom i hodowcom. Wspierać należy także wymianę wiedzy między wszystkimi stosownymi podmiotami, łącznie z użytkownikami końcowymi.

8.           Od badań naukowych do aktywnej ochrony i zrównoważonego wykorzystania

Najlepsze szanse na odzyskanie, utrzymanie i uwolnienie potencjału różnorodności biologicznej w rolnictwie zapewni zintegrowana i całościowa strategia.

Do czasu jej opracowania niezwykle ważne jest, by w dalszych pracach nad programami rozwoju obszarów wiejskich, a także w ramach europejskiego partnerstwa innowacyjnego i programu „Horyzont 2020”, połączyć działania w zakresie ochrony z podejściem uwzględniającym potrzeby użytkownika końcowego, w oparciu o uwolnienie potencjału gospodarczego zasobów genetycznych w łańcuchu wartości. Działania te muszą zostać wsparte ścisłymi kontaktami i współpracą między wszystkimi podmiotami zaangażowanymi w ochronę zasobów genetycznych, a także działalnością naukową i udostępnianiem wyników badań naukowych rolnikom i użytkownikom końcowym. Podejście to powinno przynieść następujące rezultaty:

Zrównoważone wykorzystywanie zasobów genetycznych

· Wykorzystując możliwości oferowane przez politykę rozwoju obszarów wiejskich, państwa członkowskie powinny przekonać rolników i potencjalnie zainteresowane podmioty o konieczności większego zaangażowania z ich strony w działania w zakresie ochrony in situ/w obrębie gospodarstw rolnych.

· Wszystkie podmioty uczestniczące w produkcji żywności powinny inwestować w środki umożliwiające uwolnienie potencjału bogactwa genetycznego w rolnictwie w obrębie całego łańcucha produkcji i wykorzystać jak najlepiej możliwości, jakie dają istniejące instrumenty i procedury unijne, by działalność z uwzględnieniem ochrony i zrównoważonego korzystania z zasobów genetycznych stała się opłacalna i przynosiła większe zyski, w szczególności poprzez działania zmierzające do zwiększenia popytu wśród konsumentów na produkty pochodzące z tradycyjnych i miejscowych odmian.

· W ramach europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa niezbędna jest współpraca naukowców i grup operacyjnych w celu zwiększenia znaczenia gospodarczego zasobów genetycznych i zwrócenia uwagi na związane z nimi możliwości gospodarcze. Cel ten można osiągnąć między innymi poprzez promowanie wartości samych produktów uzyskanych dzięki właściwemu wykorzystaniu zasobów genetycznych, opracowywanie systemów jakości w odniesieniu do takich produktów lub odpowiednio ukierunkowaną działalność hodowlaną.

Postęp naukowy i technologiczny

· Naukowcy powinni wykorzystać postęp naukowy i technologiczny w celu opracowania pełniejszego opisu, przeprowadzenia bardziej szczegółowej oceny i lepszego udokumentowania cech odgrywających ważną rolę w rolnictwie i przemyśle rolno–spożywczym. Zdobycze naukowe i technologiczne powinny umożliwić wszystkim rodzajom podmiotów czynny udział w działaniach w zakresie zasobów genetycznych na wszystkich istotnych szczeblach, zapewniając im niezbędne w tym celu umiejętności i wiedzę fachową;

· Zadaniem naukowców i innych uczestników tego procesu jest również stworzenie ram umożliwiających podejście wielopodmiotowe i aktywną wymianę wiedzy w kwestiach związanych z zasobami genetycznymi między wszystkimi zainteresowanymi stronami;

· Naukowcy i inne zaangażowane podmioty mogą przyczynić się do zrównoważonego wykorzystywania zasobów genetycznych poprzez wspieranie dostosowywania istniejących praktyk do wymagań wynikających z wejścia w życie protokołu z Nagoi oraz odnośnych przepisów ustawowych i wykonawczych.

Koordynacja, ujednolicenie norm i rozwinięcie sieci kontaktów

· Zaangażowanie ze strony wszystkich podmiotów konieczne jest do poprawy koordynacji w zakresie ochrony zasobów genetycznych w celu osiągnięcia korzyści skali i synergii, zapobieżenia powielaniu działań i efektywnego wykorzystania istniejących struktur tak, by uzyskane wyniki odpowiadały potrzebom użytkowników końcowych i były dla nich dostępne. Sieć europejskiego partnerstwa innowacyjnego stanowi odpowiednie narzędzie do celów takiej koordynacji;

· w jej ramach zapewnić należy dynamiczny i nieprzerwany przepływ informacji między różnymi podmiotami, w szczególności naukowcami i użytkownikami końcowymi zasobów genetycznych, w celu skutecznego powiązania nowatorskich badań naukowych i projektów w dziedzinie nauk stosowanych z potrzebami praktycznymi użytkowników końcowych i udostępnienia wyników odnośnych badań rolnikom.

Ramy instytucjonalne i prawne

· Komisja opowiada się za strategią o szerokim zakresie, obejmującą ochronę lokalnych i zaniedbywanych zasobów genetycznych, której towarzyszyć powinno wydajne wykorzystanie środków dostępnych w ramach wspólnej polityki rolnej oraz unijnego programu w zakresie badań naukowych i innowacji;

· Komisja zapewni stworzenie spójnych ram prawnych wspierających działalność w zakresie ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie;

· Komisja dopilnuje, by na szczeblu międzynarodowym podjęto odpowiednie zobowiązania na rzecz ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie.

Połączone i skoordynowane działania na szczeblu unijnym są niezbędne do wywiązania się przez Unię ze zobowiązań międzynarodowych, w szczególności mając na uwadze postanowienia Traktatu, jak również obowiązki określone w protokole z Nagoi w zakresie dostępu do zasobów genetycznych oraz sprawiedliwego i równego podziału korzyści wynikających z wykorzystania tych zasobów, ze szczególnym naciskiem na uznawanie praw ludności lokalnej i tubylczej. W celu wdrożenia protokołu z Nagoi Unia i jej państwa członkowskie muszą dopilnować, by wszyscy użytkownicy w Unii spełniali wymagania prawne i regulacyjne w zakresie dostępu do zasobów genetycznych i związanej z nimi wiedzy tradycyjnej oraz ich wykorzystania, a także zapewnić pewność prawa, gwarantującą użytkownikom, iż korzyści wynikające z wykorzystania tych zasobów są dzielone w sposób sprawiedliwy i równy na wspólnie ustalonych warunkach. Nowelizacja przepisów dotyczących materiału przeznaczonego do reprodukcji roślin odegra istotną rolę w zapewnieniu warunków umożliwiających produkcję i wprowadzanie do obrotu odnośnego materiału, w tym odmian miejscowych i tradycyjnych.

Jako ważna część składowa polityki unijnej na rzecz ochrony in situ i w obrębie gospodarstw, środki rolnośrodowiskowe przewidziane we wspólnej polityce rolnej będą nadal stosowane w celu zapewnienia wsparcia rolnikom, którzy prowadzą chów i wykorzystują w swej działalności tradycyjne, zagrożone rasy miejscowe lub przyczyniają się do zachowania lokalnych zasobów genowych roślin zagrożonych erozją genetyczną. W ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich wsparcie otrzymać mogą również podmioty, których działalność ukierunkowana jest na opracowywanie charakterystyki i zbieranie zasobów genetycznych. Środki na rzecz rozwoju obszarów wiejskich wspomagające przejście od ochrony zasobów genetycznych do ich wydajnego i zrównoważonego wykorzystywania i dalszego rozwoju obejmują przekazywanie wiedzy, współpracę oraz usługi doradcze. W kolejnym okresie programowania, tj. okresie budżetowym 2014–2020, państwa członkowskie powinny położyć większy nacisk na środki, które mogą przyczynić się do wspierania ochrony i zrównoważonego korzystania z tradycyjnych ras i odmian, zwłaszcza w połączeniu ze strategiami marketingowymi promującymi rentowność zarówno wytwarzania produktów lokalnych, zróżnicowanych i o wysokiej jakości, jak i krótkich łańcuchów dostaw. Działania te powinny zostać uzupełnione wprowadzeniem do warunków uzyskania płatności bezpośrednich w ramach pierwszego filaru wymogów zwiększających stopień ekologizacji, w szczególności wymogu zapewnienia określonego stopnia zróżnicowania upraw oraz zachowania trwałych użytków zielonych, w tym wysoce zróżnicowanych biologicznie pastwisk wykorzystywanych w systemach ekstensywnej produkcji zwierzęcej.

Podbudową ochrony i zrównoważonego wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie oraz włączania ich do łańcucha wartości powinno stać się poszerzanie wiedzy w przedmiotowym zakresie, uzupełniającej wspólne gromadzenie zasobów wiedzy przez hodowców i rolników w ramach kompleksowego programu prac ustanowionego w ramach unijnego instrumentu w zakresie badań naukowych i innowacji „Horyzont 2020”. We wspomnianym programie prac należy zawrzeć szeroką gamę działań związanych z zasobami genetycznymi, w tym nowatorskie projekty naukowe, jak również rodzaje działań, które przewidziano już wcześniej w programie wspólnotowym ustanowionym rozporządzeniem (WE) nr 870/2004. Konieczne jest uwzględnienie w nim innowacyjnych sposobów wykorzystania zasobów genetycznych w rolnictwie, zwiększania możliwości w tym zakresie (na przykład poprzez tworzenie repozytoriów materiału biologicznego do celów ochrony ex situ, jak również zasobów wiedzy oraz wytycznych), opracowywania ukierunkowanych na potrzeby praktyczne metod opisu, oceny i selekcji cech w celu poprawy sposobów hodowli i uprawy oraz projektów w formie prezentacji, propagujących zrównoważone wykorzystywanie zasobów genetycznych. Ujęcie tych działań w ramach programu „Horyzont 2020”, a nie w osobnym instrumencie, pozwoli na uproszczenie procedur administracyjnych. Przedmiotowe działania wymagać będą międzynarodowego zaangażowania, a w połączeniu z rolą, jaką pełni europejskie partnerstwo innowacyjne w zakresie wspierania wymiany między wszystkimi odnośnymi podmiotami w całej Unii, zapewnią UE uzyskanie wartości dodanej, w tym skutecznej koordynacji poszczególnych działań i ich komplementarności.

We wchodzącym w skład instrumentu „Horyzont 2020” programie pracy dotyczącym wyzwania społecznego nr 2 szczególną uwagę należy poświęcić podejściu wielopodmiotowemu, które pozwoli naukowcom i użytkownikom końcowym z różnych sektorów nawiązać kontakty z dostawcami usług doradczych w zakresie rolnictwa i propagatorami rozwiązań innowacyjnych, a tym samym wesprze wymianę wiedzy i upowszechnianie nowych zdobyczy naukowych, umożliwiając również przeprowadzanie badań doświadczalnych w obrębie gospodarstw rolnych oraz weryfikację wyników badań laboratoryjnych.

Potrzeba intensywniejszej wymiany między wszystkimi stosownymi podmiotami jest jednym z kluczowych wniosków wyciągniętych z wcześniejszych doświadczeń. Europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa, jako skuteczny instrument rozwijania kontaktów między naukowcami i praktykami, oferuje istotne możliwości zintegrowania działań związanych z zasobami genetycznymi. Celem tego partnerstwa jest mobilizacja podmiotów, zwiększanie poziomu wiedzy, zapewnienie lepszego przepływu informacji oraz wspieranie wymiany wiedzy i współpracy.

Mechanizmy przewidziane w ramach europejskiego partnerstwa innowacyjnego szczególnie dobrze odpowiadają potrzebom skorelowania działań w zakresie odnowy i utrzymania, a także zrównoważonego wykorzystania i dalszego rozwoju różnorodności genetycznej w rolnictwie. W praktyce partnerstwo to pozwoli na udostępnienie zainteresowanym stronom stosownych informacji dotyczących możliwości, jakie stwarza prawodawstwo i strategie Unii, a także potencjalnych partnerów, z którymi można nawiązać współpracę. Poprzez tworzenie baz danych projektu, organizowanie seminariów i powołanie specjalnej grupy dyskusyjnej zajmującej się tematem zasobów genetycznych europejskie partnerstwo innowacyjne będzie wspierać wymianę wiedzy i kontakty między zainteresowanymi stronami. Tym samym przyczyni się ono do zwiększenia stopnia komplementarności między badaniami naukowymi ukierunkowanymi na ochronę zasobów genetycznych i działaniami odpowiadającymi potrzebom praktycznym gospodarki rolnej. Wzajemne przekazywanie sobie wiedzy przez wszystkie odnośne podmioty oraz oddolne inicjatywy, w szczególności w celu dostosowania działań w zakresie zasobów genetycznych do uwarunkowań i potrzeb lokalnych, mogą przyczynić się do zwiększenia stopnia integracji działań w zakresie ochrony i uprawy bądź hodowli zagrożonych gatunków w łańcuchu produkcyjnym.

W celu lepszego wykorzystania specjalistycznej wiedzy i poprawy koordynacji na szczeblu Unii istotnego wsparcia w działaniach przewidzianych w ramach europejskiego partnerstwa innowacyjnego udzieli Komitet ds. Ochrony, Opisu, Zbierania i Wykorzystania Zasobów Genetycznych w Rolnictwie, który został powołany rozporządzeniem (WE) nr 870/2004 i będzie kontynuował swe prace.

9.           Wnioski

Zgodnie ze zobowiązaniem podjętym w ramach unijnej strategii na rzecz różnorodności biologicznej, poprzez wspieranie i integrację starań o przejście od badań naukowych i ochrony do zrównoważonego wykorzystania zasobów w gospodarstwie rolnym, Unia bierze czynny udział w strategicznych działaniach zmierzających do odwrócenia procesu zaniku różnorodności biologicznej w rolnictwie.

Ustanawiając solidne ramy w oparciu o przedstawione powyżej kluczowe wytyczne, Unia wspiera będącą ich następstwem zmianę kierunku polityki w tym zakresie, zachęcając zainteresowane strony do zaangażowania się w działania na rzecz ochrony zasobów genetycznych, a następnie do przejścia od ochrony do aktywnego i zrównoważonego wykorzystywania tych zasobów. Zmiana ta znajduje odzwierciedlenie w spójnych i uzupełniających się nawzajem strategiach opracowanych w ramach różnych (nowych) instrumentów i narzędzi służących wzmocnieniu i zwiększeniu skuteczności ochrony różnorodności biologicznej w rolnictwie.

W okresie do 2020 r. podmioty prowadzące działania na rzecz zasobów genetycznych będą mogły liczyć na większe wsparcie finansowe oraz szerszy zakres możliwości uzyskania dofinansowania w ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich i programu „Horyzont 2020”, jak również w ramach innych obszarów polityki unijnej. Zwiększenie wysiłków w celu ochrony przedmiotowych zasobów i działania wykraczające poza samą tylko ochronę przyniosą korzyści między innymi w zakresie produkcji rolnej, wyników badań naukowych i projektów innowacyjnych, zmian klimatu, środowiska naturalnego oraz zatrudnienia. Wyniki tej działalności służyć będą całemu społeczeństwu, a najbardziej zyskają na nich obszary wiejskie, których mieszkańcy kultywują tradycyjne praktyki i przywiązują dużą wagę do wartości specyficznych dla danej kultury i obszaru.

Ochrona i zrównoważone wykorzystywanie zasobów genetycznych w rolnictwie jest częścią szeroko zakrojonych działań, których celem jest propagowanie innowacyjnych rozwiązań oraz wniesienie wkładu w inteligentny, zrównoważony rozwój postulowany w strategii „Europa 2020”. Powodzenie działań w zakresie ochrony zasobów genetycznych w ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich i programu w zakresie badań naukowych i innowacji wymaga podjęcia odpowiednich kroków na wszystkich szczeblach — unijnym, państw członkowskich i regionów — jak również zdecydowanego zobowiązania się zainteresowanych stron do aktywnego udziału w tym procesie. Opracowanie szerszego i kompleksowego podejścia do kwestii zasobów genetycznych w rolnictwie może przyczynić się w znacznym stopniu do zrównoważonego rozwoju i zwiększenia rentowności różnorodnych systemów rolniczych, jak również całego łańcucha produkcji żywności.

[1]               Konkluzje Rady Europejskiej

[2]               http://www.planttreaty.org/

[3]               COM(2011) 244.

[4]               Rozporządzenie Rady (WE) nr 870/2004.

[5]               Szczegółowy opis programu i jego ocenę znaleźć można w dokumencie roboczym służb Komisji załączonym do niniejszego sprawozdania.