Spis treści

1........... Wprowadzenie. 3

2........... Działalność Unii Europejskiej w zakresie udzielania pożyczek. 3

2.1........ Instrument wsparcia bilansu płatniczego. 3

2.2........ Europejski mechanizm stabilizacji finansowej 5

2.3........ Instrument pomocy makrofinansowej 7

2.4........ Instrument pożyczkowy Euratomu. 9

3........... Działalność Unii Europejskiej w zakresie zaciągania pożyczek. 9

3.1........ Instrument wsparcia bilansu płatniczego. 10

3.2........ Europejski mechanizm stabilizacji finansowej 10

3.3........ Pomoc makrofinansowa. 11

3.4........ Euratom.. 11

4........... Europejski Bank Inwestycyjny. 11

4.1........ Działalność EBI w zakresie udzielania pożyczek. 11

4.2........ Działalność EBI w zakresie zaciągania pożyczek. 12

5........... Zapewnienie stabilności finansowej w strefie euro. 12

5.1........ Instrument pożyczkowy na rzecz Grecji 12

5.2........ Europejski Instrument Stabilności Finansowej 13

5.3........ Europejski mechanizm stabilności (ESM) 13

1.           Wprowadzenie

Komisja jest zobowiązana do corocznego informowania Parlamentu Europejskiego i Rady o wykorzystaniu różnych instrumentów pożyczkowych Unii Europejskiej.

Aby spełnić powyższe wymogi informacyjne, w niniejszym sprawozdaniu przedstawiono operacje udzielania pożyczek realizowane w ramach poszczególnych instrumentów oraz odpowiadającą im działalność w zakresie zaciągania pożyczek.

2.           Działalność Unii Europejskiej w zakresie udzielania pożyczek

Wsparcie finansowe dla państw trzecich i państw członkowskich w formie pożyczek dwustronnych finansowanych za pośrednictwem rynków finansowych i objętych gwarancją budżetową UE udzielane jest przez Komisję na podstawie różnych aktów prawnych Rady lub Rady i Parlamentu Europejskiego, w zależności od celu takiego wsparcia[1]. Spójność wsparcia finansowego dla państw trzecich z ogólnymi celami działań zewnętrznych UE zapewniają Komisja i Wysoki Przedstawiciel wspierani przez ESDZ.

2.1.        Instrument wsparcia bilansu płatniczego

Wsparcie bilansu płatniczego na podstawie art. 143 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE) i rozporządzenia Rady (WE) nr 332/2002 z dnia 18 lutego 2002 r. ustanawiającego instrument średnioterminowej pomocy finansowej dla bilansów płatniczych państw członkowskich[2] przybiera formę udzielanych przez Unię pożyczek średnioterminowych i jest zazwyczaj przyznawane w powiązaniu ze wsparciem finansowym ze strony Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW) i innych pożyczkodawców instytucjonalnych, takich jak EBI, EBOR lub Bank Światowy, lub w powiązaniu z dwustronnym wsparciem ze strony państw członkowskich.

Wsparcie bilansu płatniczego ma wyjątkowy charakter i jest udzielane decyzją Rady stanowiącej większością kwalifikowaną na zasadach określanych w poszczególnych przypadkach. Potencjalnymi beneficjentami są państwa członkowskie spoza strefy euro borykające się z poważnymi trudnościami w zakresie bilansu płatniczego. Instrument ten ma na celu złagodzenie obciążeń w zakresie finansowania zewnętrznego państw członkowskich będących beneficjentami oraz ustabilizowanie ich bilansu płatniczego. Udzielenie wsparcia jest uzależnione od spełnienia warunków dotyczących polityki gospodarczej, o których decyduje Rada po konsultacjach z Komitetem Ekonomiczno-Finansowym w sprawie projektu programu dostosowawczego, i uzgodnionych przez Komisję i państwo członkowskie korzystające z pomocy w protokole ustaleń podpisanym przed zawarciem umowy pożyczki. Stałe wdrażanie środków określonych w programie dostosowawczym jest regularnie kontrolowane i stanowi warunek wypłaty kolejnych transz pożyczki. Komisja, w imieniu Unii Europejskiej, pozyskuje wymagane środki finansowe na rynkach kapitałowych.

Komisja regularnie przedstawia Komitetowi Ekonomiczno-Finansowemu i Radzie sprawozdania dotyczące wykonywania rozporządzenia w sprawie bilansu płatniczego.

W 2008 r. w odpowiedzi na światowy kryzys gospodarczo-finansowy konieczne stało się ponowne aktywowanie instrumentu wsparcia bilansu płatniczego, przy czym w grudniu 2008 r.[3] podwyższono jego pułap z 12 mld EUR do 25 mld EUR, a w maju 2009 r.[4] podjęto decyzję o kolejnym jego podwyższeniu do 50 mld EUR, tak by umożliwić UE szybką reakcję na ewentualne przyszłe wnioski o wsparcie bilansu płatniczego. Do dnia 31 grudnia 2012 r. Węgrom[5], Łotwie[6] i Rumunii[7] przyznano wsparcie na łączną kwotę 14,6 mld EUR, z czego do końca 2012 r. wypłacono 13,4 mld EUR.

W uzupełnieniu kwoty 5 mld EUR przyznanej już Rumunii w ramach wsparcia bilansu płatniczego, którego okres dostępności upłynął w dniu 6 maja 2012 r., w 2011 r. Rada podjęła decyzję o udzieleniu temu państwu zapobiegawczej pomocy finansowej w wysokości maksymalnie 1,4 mld EUR[8]. Nie dokonano jednak żadnych wypłat i okres dostępności instrumentu upłynął dnia 31 marca 2013 r.

Okresy dostępności pomocy finansowej przyznanej Węgrom i Łotwie upłynęły, odpowiednio, w listopadzie 2010 r. i w styczniu 2012 r.

W 2012 r. nie podjęto żadnych decyzji dotyczących instrumentu wsparcia bilansu płatniczego i nie dokonano żadnych wypłat w ramach tego instrumentu.

Tabela 1: Wsparcie bilansu płatniczego – stan na dzień 31 grudnia 2012 r. (w mld EUR)

Państwo || Przyznana kwota || Kwota wypłacona || Kwota spłacona || Kwota pozostająca do spłaty || Średni termin wymagalności pożyczki (w latach)

Węgry || 6,5 || 5,5 || 2,0 || 3,5 || 6,1

Łotwa || 3,1 || 2,9 || 0 || 2,9 || 6,6

Rumunia (wsparcie bilansu płatniczego) || 5,0 || 5,0 || 0 || 5,0 || 7,0

Rumunia (zapobiegawcza pomoc finansowa) || 1,4 || 0 || 0 || 0,0 || 0

Suma || 16,0 || 13,4 || 2,0 || 11,4 ||

2.2.        Europejski mechanizm stabilizacji finansowej

Europejski mechanizm stabilizacji finansowej został ustanowiony rozporządzeniem Rady (UE) nr 407/2010 z dnia 11 maja 2010 r., a jego podstawę stanowi art. 122 ust. 2 TFUE[9]. Europejski mechanizm stabilizacji finansowej jest w pełni objęty gwarancją budżetową UE i ma zdolność udzielania pożyczek na łączną kwotę maksymalnie 60 mld EUR.

Potencjalnymi beneficjentami pomocy w ramach europejskiego mechanizm stabilizacji finansowej są państwa członkowskie należące do strefy euro napotykające trudności spowodowane przez poważne pogorszenie międzynarodowego otoczenia gospodarczo-finansowego. Korzystanie z tego mechanizmu jest uzależnione od spełniania warunków dotyczących polityki – w kontekście gospodarczego i finansowego programu dostosowawczego uzgodnionego na podstawie protokołu ustaleń zawartego między Komisją a państwem członkowskim korzystającym z pomocy – i podlega podobnemu procesowi decyzyjnemu jak w przypadku wsparcia bilansu płatniczego. Ocena potrzeb finansowych i regularny nadzór realizacji programu przeprowadzane są w porozumieniu z EBC co najmniej raz na sześć miesięcy w odniesieniu do ogólnych warunków dotyczących polityki gospodarczej zawartych w programie dostosowawczym i co trzy miesiące w odniesieniu do weryfikacji spełniania przez państwo członkowskie warunków dotyczących polityki gospodarczej wiążących się z udzieleniem pomocy. Wszelkie konieczne zmiany w programie dostosowawczym omawiane są z państwem członkowskim korzystającym z pomocy. Rada, stanowiąc większością kwalifikowaną, na wniosek Komisji podejmuje decyzję o wszelkich zmianach, jakie mają zostać wprowadzone w pierwotnych ogólnych warunkach dotyczących polityki gospodarczej, i zatwierdza zmieniony program dostosowawczy sporządzony przez państwo członkowskie korzystające z pomocy.

Komisja regularnie przedstawia sprawozdania Komitetowi Ekonomiczno-Finansowemu i Radzie dotyczące wykonania rozporządzenia w sprawie europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej oraz tego, czy nadal mają miejsce nadzwyczajne okoliczności, które uzasadniały przyjęcie tego rozporządzenia.

Europejski mechanizm stabilizacji finansowej został uruchomiony w 2011 r. dla Irlandii i Portugalii, przyznając pożyczki w maksymalnej kwocie odpowiednio 22,5 mld EUR i 26 mld EUR dla tych dwóch państw korzystających z pomocy. Łącznie przyznana pomoc, z uwzględnieniem wkładów Europejskiego Instrumentu Stabilności Finansowej, MFW i pozostałych państw członkowskich, sumuje się do kwoty, odpowiednio, 85 mld EUR i 78 mld EUR.

Tabela 2: Podział przyznanej pomocy (w mld EUR)

Państwo || Europejski mechanizm stabilizacji finansowej || Europejski Instrument Stabilności Finansowej || MFW || Pozostałe || Suma

Irlandia || 22,5 || 17,7 || 22,5 || 22,3* || 85

Portugalia || 26,0 || 26,0 || 26,0 || || 78

Suma || 48,5 || 43,7 || 48,5 || 22,3 || 163

* 4,8 mld EUR z innych państw członkowskich (Zjednoczone Królestwo, Szwecja, Dania) oraz 17,5 mld EUR od Irlandii.

Ponadto – zgodnie z oświadczeniem przyjętym w dniu 21 lipca 2011 r. przez szefów państw i rządów państw należących do strefy euro oraz przez instytucje UE – podjęto decyzję o przedłużeniu terminów wymagalności pożyczek[10] oraz o obniżeniu marży naliczanej od stopy procentowej[11], a także o wprowadzeniu w życie tej decyzji z mocą wsteczną w odniesieniu do wszystkich wypłaconych już uprzednio transz pożyczek.

W 2012 r. zgodnie z decyzją wykonawczą Rady 2011/77/UE[12] i decyzją wykonawczą Rady 2011/344/UE[13] wypłacono kwotę 7 800 mln EUR na rzecz Irlandii oraz 8 000 mln EUR na rzecz Portugalii. Łączna kwota pozostająca do spłaty w ramach tego mechanizmu pod koniec 2012 r. wyniosła 43 800 mln EUR.

Tabela 3: Wykaz operacji wypłaty pożyczki w ramach europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej w 2012 r. (w mln EUR)

Państwo || Decyzja || Przyznana kwota || Data wypłaty transzy || Kwota wypłacona || Kupon || Termin wymagalności || Średni termin wymagalności pożyczki (w latach)

Irlandia || 2011/77/UE || 22 500 || 16.1.2012 r. 5.3.2012 r. 3.7.2012 r. 30.10.2012 r. || 1 500 3 000 2 300 1 000 || 3,75 % 3,375 % 2,875 % 2,50 % || 4.4.2042 r. 4.4.2032 r. 4.4.2028 r. 4.11.2027 r. || 10,2 11,8 12,3 12,4

Razem || || || || 7 800 || || || 12,4

Portugalia || 2011/344/UE || 26 000 || 16.1.2012 r. 24.4.2012 r. 4.5.2012 r. 30.10.2012 r. || 1 500 1 800 2 700 2 000 || 3,75 % 3,375 % 2,75 % 2,50 % || 4.4.2042 r. 5.4.2038 r. 4.4.2022 r. 4.11.2027 r. || 10,9 12,5 12,2 12,4

Razem || || || || 8 000 || || || 12,4

Suma || || 48 500 || || 15 800 || || ||

2.3.        Instrument pomocy makrofinansowej

Pomoc makrofinansowa jest udzielana państwom kandydującym do UE, potencjalnym państwom kandydującym i państwom sąsiadującym jako wsparcie w rozwiązaniu krótkoterminowych problemów w zakresie bilansu płatniczego i w stabilizacji finansów publicznych oraz jako zachęta do przeprowadzenia reform strukturalnych. Pomoc makrofinansowa ma charakter nadzwyczajny i przejściowy, a jej przyznanie jest obwarowane surowymi warunkami dotyczącymi polityki gospodarczej. Operacje pomocy makrofinansowej stanowią zazwyczaj uzupełnienie programów dostosowawczych MFW. Pomoc makrofinansowa może przybierać formę pożyczek lub bezzwrotnych dotacji.

W przypadku gdy państwo korzystające z pomocy nie wywiązuje się z obowiązku spłaty zadłużenia, Komisja może uruchomić Fundusz Gwarancyjny dla działań zewnętrznych[14], tak by spłata zaciągniętej przez Komisję pożyczki została dokonana z tego funduszu[15].

Szczegółowe informacje na temat operacji pomocy makrofinansowej dostępne są w dorocznym sprawozdaniu Komisji dla Rady i Parlamentu Europejskiego w sprawie realizacji pomocy makrofinansowej dla państw trzecich[16].

W 2012 r. zakończono jedną operację pomocy makrofinansowej dla Armenii, którą przyjęto w 2009 r.[17]. W lutym 2012 r. władzom Armenii wypłacono część pomocy w formie pożyczki drugiej i ostatniej transzy w wysokości 39 mln EUR. Pierwsza transza i część pomocy w formie dotacji drugiej transzy zostały wypłacone w 2011 r. Tym samym zakończono operację pomocy makrofinansowej w wysokości 100 mln EUR, w tym 65 mln EUR w formie pożyczek i 35 mln EUR w formie dotacji.

Jeżeli chodzi o pomoc makrofinansową na rzecz Mołdawii[18] złożoną z dotacji w wysokości 90 mln EUR, w kwietniu 2012 r. Komisja wypłaciła trzecią i ostatnią transzę (30 mln EUR).

Realizacja pomocy makrofinansowej dla Ukrainy zatwierdzonej w 2010 r.[19], która łącznie ze środkami finansowymi udostępnionymi w ramach poprzedniej operacji zatwierdzonej w 2002 r. wynosiła 610 mln EUR w formie pożyczek, uległa dalszemu opóźnieniu w 2012 r. z powodu konieczności uzyskania porozumienia z władzami Ukrainy w sprawie niektórych warunków protokołu ustaleń, jak również faktu, że program MFW nie przebiegał zgodnie z planem i wygasł w grudniu 2012 r. Porozumienie w sprawie protokołu ustaleń osiągnięto w połowie 2012 r., a protokół ustaleń podpisano w ramach szczytu Ukraina‑UE w lutym 2013 r. Jednak pierwsza wypłata w ramach tej operacji pomocy makrofinansowej zależy od osiągnięcia porozumienia między władzami Ukrainy i MFW w sprawie nowego programu pomocy finansowej.

Jeżeli chodzi o pomoc makrofinansową dla Bośni i Hercegowiny[20], która została zatwierdzona w 2009 r. (w łącznej kwocie 100 mln EUR w formie pożyczek), obowiązywanie protokołu ustaleń i umowy pożyczki przedłużono o jeden rok, do listopada 2013 r. Pierwsza transza tej operacji w wysokości 50 mln EUR została wypłacona w lutym 2013 r.

W 2012 r. Parlament Europejski i Rada omawiały dwa wnioski ustawodawcze dotyczące nowych operacji pomocy makrofinansowej, które zostały przyjęte przez Komisję w 2011 r.: wniosek w sprawie zwiększenia pomocy makrofinansowej dla Gruzji o 23 mln EUR w formie pożyczek i o 23 mln EUR w formie dotacji oraz wniosek w sprawie zwiększenia nadzwyczajnej[21] pomocy makrofinansowej dla Republiki Kirgiskiej o 15 mln EUR w formie pożyczek i o 15 mln EUR w formie dotacji. Decyzja w sprawie Gruzji została przyjęta w sierpniu 2013 r.

2.4.        Instrument pożyczkowy Euratomu

Instrument pożyczkowy Euratomu może być wykorzystywany do finansowania projektów w państwach członkowskich (decyzja Rady 77/270/Euratom) lub w niektórych państwach trzecich (na Ukrainie, w Rosji lub w Armenii) (decyzja Rady 94/179/Euratom).

W 1990 r. Rada ustanowiła pułap zaciąganych pożyczek na 4 mld EUR, przy czym odpowiednie decyzje w sprawie udzielenia pożyczek podjęto w odniesieniu do około 3,4 mld EUR, którą to kwotę wypłacono. W 2002 r. Komisja zaproponowała zwiększenie pułapu zaciąganych pożyczek do 6 mld EUR, ale Rada odroczyła podjęcie decyzji do momentu, kiedy wypłaty wyniosą 3,8 mld EUR.

Prowadzone są rozmowy w sprawie udzielenia Ukrainie pożyczki w wysokości 300 mln EUR, która zostanie przeznaczona na modernizację istniejących obiektów jądrowych.

W 2012 r. nie podjęto żadnych decyzji o udzieleniu pożyczek ani nie wypłacono żadnych środków w ramach instrumentu pożyczkowego Euratomu.

3.           Działalność Unii Europejskiej w zakresie zaciągania pożyczek

W celu sfinansowania działalności w zakresie udzielania pożyczek określonej w decyzjach Rady Komisja jest upoważniona do pożyczania środków na rynkach kapitałowych w imieniu zarówno Unii Europejskiej, jak i Euratomu. Operacja zaciągnięcia pożyczki i odpowiadająca jej operacja udzielenia pożyczki są realizowane jako operacje równoległe, dzięki czemu dla budżetu UE nie wiążą się one z jakimkolwiek ryzykiem stopy procentowej ani ryzykiem walutowym[22]. Pożyczkom pozostającym do spłaty przez Komisję odpowiadają pozostające do spłaty pożyczki beneficjentów.

Tabela 4: Zmiany łącznej wysokość pożyczek zaciągniętych przez Unię Europejską (pozostające do spłaty kwoty główne(1) w mln EUR)

|| EWWiS w likwidacji(1) (2) || Euratom(1) || Instrument wsparcia bilansu płatniczego || Pomoc makrofinansowa || Europejski mechanizm stabilizacji finansowej || Suma

2008 r. || 266 || 484 || 2 000 || 654 || || 3 404

2009 r. || 214 || 481 || 9 200 || 584 || || 10 479

2010 r. || 219 || 466 || 12 050 || 500 || || 13 235

2011 r. 2012 r. || 225 183 || 447 423 || 11 400 11 400 || 590 545 || 28 000 43 800 || 40 662 56 351

(1) Zastosowano kursy wymiany z dnia 31 grudnia każdego roku. (2) Europejska Wspólnota Węgla i Stali znajduje się od roku 2002 w stanie likwidacji. Termin wymagalności ostatnich obligacji wyemitowanych przez EWWiS upływa w roku 2019. ||

3.1.        Instrument wsparcia bilansu płatniczego

W 2012 r. w ramach instrumentu wsparcia bilansu płatniczego na rynkach finansowych nie zaciągnięto żadnej pożyczki.

3.2.        Europejski mechanizm stabilizacji finansowej

W 2012 r. pożyczono kwotę 15,8 mld EUR finansowaną przez sześć referencyjnych obligacji UE (obligacje „referencyjne” oznaczają obligacje, w przypadku których pozostająca do spłaty kwota nominalna wynosiła co najmniej 1 mld EUR dla każdej serii obligacji).

Te obligacje UE cieszyły się na rynku znacznym zainteresowaniem, w wyniku czego w księgach zamówień odnotowano znaczną nadsubskrypcję. Obligacje te kupowali inwestorzy należący do wszystkich istotnych grup inwestorów, a w szczególności inwestorzy długoterminowi (fundusze inwestycyjne, podmioty zarządzające aktywami, fundusze ubezpieczeniowe i emerytalne), a także inwestorzy instytucjonalni.

Również na rynku wtórnym notowania tych obligacji UE kształtowały się zadowalająco i potwierdziły status UE jako pierwszoplanowego emitenta obligacji referencyjnych. Zgodnie z naszymi obliczeniami z wykorzystaniem danych pochodzących z 22 banków obrót obligacjami referencyjnymi UE na rynku wtórnym w 2012 r. miał wartość 50 mld EUR (w porównaniu z 40 mld EUR w 2011 r.).

Tabela 5: Przegląd operacji finansowania i wypłat pożyczek zrealizowanych przez europejski mechanizm stabilizacji finansowej (w mld EUR)

Państwo || Data emisji || Termin wymagalności || Wielkość

Irlandia (1,5), Portugalia (1,5) || 16.1.2012 r. || 4.4.2042 r. || 3,00

Irlandia || 5.3.2012 r. || 4.4.2032 r. || 3,00

Portugalia || 24.4.2012 r. || 5.4.2038 r. || 1,80

Portugalia || 4.5.2012 r. || 4.4.2022 r. || 2,70

Irlandia || 3.7.2012 r. || 4.4.2028 r. || 2,30

Irlandia (1), Portugalia (2) || 30.10.2012 r. || 4.11.2027 r. || 3,00

Suma || || || 15,80

Łączna kwota pozyskana dla europejskiego mechanizmu stabilizacji finansowej wyniosła 43,8 mld EUR pod koniec 2012 r.

3.3.        Pomoc makrofinansowa

W 2012 r. dokonano z sukcesem jednej operacji zaciągnięcia pożyczki (39 mln EUR na rzecz Armenii).

Tabela 6: Obligacje UE oferowane na rynku niepublicznym w 2012 r. (w mln EUR)

Państwo || Opis || Data emisji || Termin wymagalności || Wielkość

Armenia || SSD EU 3.137/2026 || 9.2.2012 r. || 4.12.2026 r. || 39

Suma || || || || 39

3.4.        Euratom

W 2012 r. w ramach Euratomu nie miała miejsca żadna operacja zaciągnięcia pożyczki.

4.           Europejski Bank Inwestycyjny

4.1.        Działalność EBI w zakresie udzielania pożyczek

EBI finansuje albo bezpośrednio poszczególne projekty inwestycyjne, albo przez pośredników finansowych projekty o mniejszej skali realizowane przez MŚP bądź władze lokalne lub gminy. EBI udziela również gwarancji kredytowych i pomocy technicznej oraz udostępnia kapitał wysokiego ryzyka.

W 2012 r. łączna wartość zatwierdzonych przez EBI operacji finansowania osiągnęła kwotę 52,2 mld EUR (w porównaniu z 61 mld EUR w 2011 r.).

Z kwoty tej 44,8 mld EUR przypadło na finansowanie w państwach członkowskich UE. Kwota ta nie jest objęta gwarancją UE. Kwotę 7,4 mld EUR zatwierdzono na operacje poza UE, z czego 4 mld EUR w ramach mandatu zewnętrznego objętego gwarancją UE.

Po wejściu w życie pod koniec 2012 r. decyzji państw członkowskich w sprawie podwyższenia o 10 mld EUR wpłat na poczet kapitału EBI przewiduje się, że w latach 2013-2015 EBI zwiększy wartość udzielanych pożyczek o 60 mld EUR.

Operacje finansowania prowadzone przez EBI mają wpływ na budżet UE wówczas, gdy są powiązane z gwarancjami UE. Dotyczy to:

- kredytów EBI udzielanych w ramach mandatu zewnętrznego (obejmującego państwa ubiegające się o członkostwo, państwa sąsiadujące i partnerskie, państwa w Azji, Ameryce Łacińskiej i Republikę Południowej Afryki oraz upoważnienie związane z działaniami w zakresie zmian klimatu), które korzystają z gwarancji budżetowej UE obejmującej ryzyko dłużnika typu państwo lub ryzyko polityczne. Odrębne sprawozdanie na temat działalności zewnętrznej EBI w zakresie udzielania pożyczek w 2012 r. zostanie sporządzone przez Komisję w drugiej połowie 2013 r.

- instrumentów finansowania opartych na podziale ryzyka, wykorzystujących budżet UE dla wsparcia określonych obszarów polityki unijnej (np. mechanizm finansowania oparty na podziale ryzyka na potrzeby projektów w zakresie badań i rozwoju oraz inicjatywa w zakresie obligacji projektowych).

4.2.        Działalność EBI w zakresie zaciągania pożyczek

Wobec niepewnej sytuacji na rynku ryzyko niewykonania założeń pozostawało wysokie w ciągu całego roku, zwłaszcza dla dużych transakcji referencyjnych. Znaczny popyt na obligacje EBI początkowo przyczynił się do zmniejszenia krótkoterminowych spreadów, zwłaszcza w euro. Agencje ratingowe utrzymały rating EBI na poziomie AAA, zwłaszcza wobec planów podwyższenia kapitału, jednakże niektóre europejskie ponadnarodowe analogiczne podmioty nie uzyskały takiej oceny.

Dzięki elastycznemu podejściu do takich warunków rynkowych EBI był w stanie zrealizować pierwotnie przewidziany program finansowania w wysokości 60 mld EUR już we wrześniu, a następnie nadal wykorzystywał możliwości emisji na atrakcyjnych poziomach do momentu, kiedy rynki stały się mniej płynne pod koniec roku. W 2012 r. działalność EBI w zakresie zaciągania pożyczek osiągnęła wartość 71,3 mld EUR, a ich średni termin wymagalności wynosił 8,4 lat.

5.           Zapewnienie stabilności finansowej w strefie euro

W odpowiedzi na światowy kryzys gospodarczo-finansowy Rada oraz państwa członkowskie należące do strefy euro podjęły decyzje o zastosowaniu środków służących utrzymaniu stabilności finansowej w strefie euro i w całej Europie. Środki te przedstawiono poniżej i nie są one objęte gwarancją budżetu UE.

5.1.        Instrument pożyczkowy na rzecz Grecji

Po tym jak w dniu 2 maja 2010 r.[23] ministrowie finansów państw strefy euro jednogłośnie uzgodnili udzielenie wsparcia Grecji, wraz z MFW ustanowiono wspólny trzyletni program zakładający pomoc finansową w wysokości maksymalnie 110 mld EUR, z którym wiążą się surowe warunki dotyczące polityki[24] wynegocjowane z władzami Grecji przez Komisję i MFW w porozumieniu z EBC. Początkowy pakiet finansowy państw członkowskich należących do strefy euro (80 mld EUR) – MFW przyznał 30 mld EUR – został ostatecznie obniżony o 2,7 mld EUR, ponieważ Słowacja podjęła decyzję, że nie będzie w nim brać udziału, a Irlandia i Portugalia wycofały się z uczestniczenia w instrumencie pożyczkowym na rzecz Grecji, kiedy same zwróciły się o pomoc finansową. Kwota pożyczek udzielonych przez państwa członkowskie należące do strefy euro w ramach tego pierwszego programu wynosi 52,9 mld EUR, zaś MFW przyznał 20,1 mld EUR.

Finansowe warunki instrumentu zostały dostosowane w grudniu 2012 r. Ostateczny termin wymagalności pożyczek został przedłużony do 30 lat przy jednoczesnym zachowaniu 10-letniego okresu karencji. Ponadto obniżono do 0,5 % marżę naliczaną od stopy procentowej. Nadal jednak będzie obowiązywała marża w wysokości 1,5 % w odniesieniu do kwot należnych państwom członkowskim należącym do strefy euro objętych pełnym programem pomocy finansowej udzielanej przez Europejski Instrument Stabilności Finansowej lub europejski mechanizm stabilizacji finansowej.

W dniu 14 marca 2012 r. ministrowie finansów państw członkowskich należących do strefy euro i MFW zatwierdzili drugi program dostosowania gospodarczego. W ramach tego programu do niewypłaconych kwot z pierwszego programu dodano 130 mld EUR. W drugim programie przewidziano zatem pomoc finansową w łącznej wysokości 164,5 mld EUR, z czego wkład MFW wynosi 19,8 mld EUR. Podczas gdy pierwszy program został ustanowiony jako umowa między wierzycielami dotycząca łączonych pożyczek dwustronnych udzielanych przez wspierające państwa członkowskie należące do strefy euro, a Komisja zapewniała koordynację i zarządzanie, drugi program jest finansowany za pośrednictwem Europejskiego Instrumentu Stabilności Finansowej.

Na dzień 31 grudnia 2012 r. łączne wypłaty na rzecz Grecji wyniosły 182,9 mld EUR.[25]

5.2.        Europejski Instrument Stabilności Finansowej

Europejski Instrument Stabilności Finansowej został utworzony przez państwa członkowskie strefy euro jako spółka będąca ich własnością z siedzibą w Luksemburgu, zgodnie z decyzjami podjętymi dnia 9 maja 2010 r. w ramach Rady ECOFIN.

Został on zaplanowany jako tymczasowy mechanizm pomocy na operacje udzielania pożyczek dla państw członkowskich należących do strefy euro znajdujących się w trudnej sytuacji, przy czym środki na udzielanie pożyczek uzyskiwane są poprzez emisję obligacji gwarantowanych przez państwa członkowskie należące do strefy euro. W październiku 2010 r. podjęto decyzję o utworzeniu stałego mechanizmu pomocy, czyli Europejskiego Mechanizmu Stabilności (ESM).

5.3.        Europejski mechanizm stabilności (ESM)

W dniu 2 lutego 2012 r. osiągnięto porozumienie co do utworzenia nowego, stałego mechanizmu reagowania kryzysowego – Europejskiego Mechanizmu Stabilności (EMS), który został zainaugurowany w dniu 8 października 2012 r. Mechanizm powinien przejąć zadania wykonywane obecnie przez Europejski Instrument Stabilności Finansowej w zakresie udzielania w razie potrzeby pomocy finansowej państwom członkowskim należącym do strefy euro, posiadając maksymalną zdolność udzielania pożyczek na poziomie 500 mld EUR, natomiast łączny pułap kwoty pożyczek udzielanych przez Europejski Instrument Stabilności Finansowej/EMS ustalono na kwotę 700 mld EUR. Kapitał statutowy wynosi 700 mld EUR, z czego 80 mld EUR to kapitał wpłacony przez państwa członkowskie należące do strefy euro. Przewiduje się, że wkłady na poczet kapitału wpłaconego zostaną dokonane w pięciu transzach i zostaną zakończone w pierwszej połowie 2014 r. Możliwe jest wezwanie do wniesienia nieopłaconego kapitału zakładowego w celu przywrócenia poziomu kapitału wpłaconego, jeżeli ulegnie on obniżeniu w wyniku absorpcji strat. W okresie stopniowego wpłacania kapitału stosunek kapitału wpłaconego do kwoty pozostającej do spłaty w ramach emisji EMS utrzymany zostanie na poziomie co najmniej 15 %, przy czym kapitał wpłacony nie może być wykorzystywany do udzielania pożyczek, lecz jest on inwestowany w wysokiej jakości aktywa płynne.

Od października 2012 r. EMS[26] powinien być głównym instrumentem służącym do finansowania nowych programów.

[1]               Działalność Komisji w zakresie zaciągania i udzielania pożyczek została szczegółowo przedstawiona na stronie: http://ec.europa.eu/economy_finance/eu_borrower/index_en.htm.

[2]              Dz.U. L 53 z 23.2.2002, s. 1.

[3]               Rozporządzenie Rady (WE) nr 1360/2008 z dnia 2 grudnia 2008 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 332/2002 ustanawiające instrument średnioterminowej pomocy finansowej dla bilansów płatniczych państw członkowskich (Dz.U. L 352 z 31.12.2008, s. 11).

[4]               Rozporządzenie Rady (WE) nr 431/2009 z dnia 18 maja 2009 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 332/2002 ustanawiające instrument średnioterminowej pomocy finansowej dla bilansów płatniczych państw członkowskich (Dz.U. L 128 z 27.5.2009, s. 1).

[5]               Decyzja Rady 2009/102/WE z dnia 4 listopada 2008 r.

[6]               Decyzja Rady 2009/290/WE z dnia 20 stycznia 2009 r.

[7]               Decyzja Rady 2009/459/WE z dnia 6 maja 2009 r.

[8]               Decyzja Rady 2011/288/UE z dnia 12 maja 2011 r. w sprawie udzielenia Rumunii zapobiegawczo średnioterminowej pomocy finansowej UE (Dz.U. L 132 z 19.5.2011, s. 15).

[9]               Artykuł 122 ust. 2 TFUE przewiduje możliwość przyznania pomocy finansowej państwom członkowskim, które znalazły się w trudnej sytuacji z powodu nadzwyczajnych okoliczności pozostających poza ich kontrolą.

[10]             Decyzja wykonawcza Rady 2013/313/UE z dnia 21 czerwca 2013 r. zmieniająca decyzję wykonawczą 2011/77/UE (w odniesieniu do Irlandii) (Dz.U. L 173 z 26.6.2013, s. 40) oraz decyzja wykonawcza Rady 2013/323/UE z dnia 21 czerwca 2013 r. zmieniająca decyzję wykonawczą 2011/344/UE (w odniesieniu do Portugalii) (Dz.U. L 175 z 27.6.2013, s. 47).

[11]             Decyzja wykonawcza Rady 2011/682/UE z dnia 11 października 2011 r. zmieniająca decyzję wykonawczą 2011/77/UE (w odniesieniu do Irlandii) (Dz.U. L 269 z 14.10.2011, s. 31) oraz decyzja wykonawcza Rady 2011/683/UE z dnia 11 października 2011 r. zmieniająca decyzję wykonawczą 2011/344/UE (w odniesieniu do Portugalii) (Dz.U. L 269 z 14.10.2011, s. 32).

[12]             Decyzja wykonawcza Rady 2011/77/UE z dnia 7 grudnia 2010 r. w sprawie przyznania Irlandii pomocy finansowej Unii (Dz.U. L 30 z 4.2.2011, s. 34).

[13]             Decyzja wykonawcza Rady 2011/344/UE z dnia 30 maja 2011 r. w sprawie przyznania Portugalii pomocy finansowej Unii (Dz.U. L 159 z 30.5.2011, s. 88).

[14]             Zob. rozporządzenie Rady (WE, Euratom) nr 480/2009. Jak dotąd nie odnotowano żadnego przypadku niewykonania zobowiązania w odniesieniu do pożyczek udzielonych w ramach pomocy makrofinansowej.

[15]             Chociaż spłata zaciągniętej pożyczki jest w ostatecznym rozliczeniu pokrywana z budżetu UE, Fundusz Gwarancyjny działa jako bufor płynnościowy chroniący budżet UE przed ryzykiem żądań zapłaty wynikających z niewykonania zobowiązania przez państwo korzystające z pomocy. Obszerne sprawozdanie dotyczące funkcjonowania funduszu zawiera dokument COM(2010) 418 oraz uzupełniający dokument roboczy służb Komisji (SEC(2010) 968).

[16]             COM(2013) 426 i SWD(2013) 211.

[17]             Decyzja Rady 2009/890/WE z dnia 30 listopada 2009 r.

[18]             Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 938/2010/UE z dnia 7 września 2010 r.

[19]             Decyzja Parlamentu Europejskiego i Rady nr 388/2010/UE z dnia 7 lipca 2010 r.

[20]             Decyzja Rady 2009/891/WE z dnia 30 listopada 2009 r.

[21]             Pomoc ta ma charakter „nadzwyczajnej”, ponieważ jest przyznawana państwu, które znajduje się poza normalnym zasięgiem geograficznym pomocy makrofinansowej przyznawanej państwom kandydującym lub potencjalnym państwom kandydującym, bądź też państwom sąsiadującym.

[22]             Rozporządzenie ustanawiające europejski mechanizm stabilizacji finansowej dopuszcza jednakże prefinansowanie, gdyż upoważnia ono Komisję „do zaciągania pożyczek na rynkach kapitałowych lub od instytucji finansowych w najbardziej odpowiednim okresie między planowanymi wypłatami, tak aby zoptymalizować koszt finansowania i zachować swoją reputację jako emitenta Unii na rynkach”. Jakiekolwiek wynikające z tego koszty przeniesienia są jednak ponoszone przez pożyczającego.

[23]             Wsparcie ma formę pożyczek dwustronnych udzielanych przez pozostałe państwa członkowskie należące do strefy euro i łączonych centralnie przez Komisję, na warunkach określonych w ich deklaracji z dnia 11 kwietnia 2010 r.

[24]             Główne elementy warunków dotyczących polityki zawarto w decyzji Rady z dnia 10 maja 2010 r. skierowanej do Grecji celem wzmocnienia i pogłębienia nadzoru budżetowego oraz wezwania Grecji do zastosowania środków służących ograniczeniu deficytu uznanemu za niezbędne w celu likwidacji nadmiernego deficytu (2010/320/UE). Warunki te wyjaśniono szczegółowo w protokole ustaleń zawartym między władzami Grecji a Komisją w imieniu państw członkowskich strefy euro.

[25]             Szczegółowe informacje dotyczące instrumentu pożyczkowego na rzecz Grecji są dostępne pod adresem: http://ec.europa.eu/economy_finance/assistance_eu_ms//greek_loan_facility

[26]             Szczegółowe informacje dotyczące EMS są dostępne pod adresem: http://esm.europa.eu.