SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY

specjalne sprawozdanie z monitorowania działań badawczych w zakresie bezpieczeństwa jądrowego oraz ochrony fizycznej materiałów i obiektów jądrowych wspieranych programem ramowym Euratomu na lata 2012–2013

1. Wprowadzenie

Zgodnie z art. 6 ust. 1 programu ramowego Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej w zakresie działań badawczych i szkoleniowych w dziedzinie jądrowej (2012–2013)[1], zwanego dalej 7PR+2, „na początku 2013 r. Radzie przedstawione zostanie specjalne sprawozdanie z monitorowania poświęcone realizacji działań programu ramowego dotyczących bezpieczeństwa jądrowego i ochrony fizycznej materiałów i obiektów jądrowych”.

Komisja wypełniła swój obowiązek sprawozdawczy poprzez przedłożenie niniejszego sprawozdania wraz z załączonym dokumentem roboczym służb Komisji[2]. Niniejsze sprawozdanie obejmuje działania pośrednie realizowane przez Dyrekcję Generalną ds. Badań Naukowych i Innowacji Komisji, a także działania bezpośrednie realizowane przez Wspólne Centrum Badawcze (Joint Research Centre – JRC) i omawia działania badawcze dotyczące bezpieczeństwa jądrowego oraz ochrony fizycznej materiałów i obiektów jądrowych, a także ochrony przed promieniowaniem.

Badania w zakresie bezpieczeństwa jądrowego mają na celu ochronę ludzi i środowiska przed szkodliwymi skutkami promieniowania jonizującego. Ma to zastosowanie do szerokiego zakresu przepisów, od projektowania obiektów jądrowych do ich budowy i eksploatacji oraz ostatecznej likwidacji, w tym unieszkodliwiania odpadów promieniotwórczych.

Bezpieczeństwo radiacyjne ma zastosowanie do ochrony przed promieniowaniem jonizującym i do jego bezpiecznego wykorzystywania, w tym do obrazowania medycznego i terapii, jak również do wykorzystania źródeł promieniowania do radiografii przemysłowej.

Badania w zakresie ochrony fizycznej materiałów i obiektów jądrowych obejmują dziedziny kontroli środków bezpieczeństwa, wykrywania przypadków rozprzestrzeniania broni jądrowej i zapobiegania mu, jak również wykrywania złowrogich aktów, które dotyczą materiałów jądrowych i promieniotwórczych, i reagowania na nie, a podejmowane są wyłącznie w ramach działań bezpośrednich JRC.

Ponadto należy podkreślić, że działania badawcze Euratomu w zakresie bezpieczeństwa jądrowego oraz ochrony fizycznej materiałów i obiektów jądrowych nie dotyczą wyłącznie kwestii związanych z produkcją energii elektrycznej, ale obejmują również wykorzystanie promieniowania jonizującego w szerokiej gamie zastosowań w badaniach naukowych, przemyśle, sektorze zdrowia i medycynie.

2. Najważniejsze ustalenia

Po awarii w Fukushimie w 2011 r. cel ogólny programu ramowego Euratomu w zakresie działań badawczych i szkoleniowych w dziedzinie jądrowej (2012–2013) został skoncentrowany na bezpieczeństwie jądrowym oraz ochronie fizycznej materiałów i obiektów jądrowych.

Załączony dokument roboczy służb Komisji zawiera szczegółowe informacje na temat najważniejszych działań badawczych, które zostały podjęte w ramach działań bezpośrednich i pośrednich, aby osiągnąć ten cel.

2.1. Badania realizowane w ramach współpracy

Działania pośrednie w dziedzinie badań nad rozszczepieniem jądrowym obejmują następujące działania: zarządzanie odpadami promieniotwórczymi, systemy reaktorów, ochronę przed promieniowaniem, infrastrukturę, zasoby ludzkie, mobilność i szkolenie oraz działania przekrojowe.

Związana z bezpieczeństwem część programu Euratomu miała bardzo wysoki priorytet już w ramach poprzedniego, siódmego programu ramowego (2007–2011), zwanego dalej 7PR. Po zmianie kierunku ustalonej przez Radę w 2011 r. programy prac Euratomu na lata 2012 i 2013 położyły cały nacisk na bezpieczeństwo jądrowe. W związku z powyższym nacisk na aspekty bezpieczeństwa wzrósł i objął ponad 90 % środków przeznaczonych na działania badawcze realizowane w ramach współpracy. Konieczność zapewnienia koordynacji z innymi przekrojowymi dziedzinami niezwiązanymi z energią jądrową tłumaczy, dlaczego udział ten nie sięgnął 100 %.

Biorąc pod uwagę podział dziedzin objętych wsparciem, program 7PR+2 zwiększył względne znaczenie infrastruktury, zasobów ludzkich i przekrojowych działań mających na celu wzmocnienie europejskiego potencjału w zakresie rozwoju podstawowej wiedzy na temat bezpieczeństwa.

2.2. Działania bezpośrednie

Główne działania JRC stanowią wsparcie zarówno dla Komisji, jak i dla państw członkowskich w wypełnianiu ich zobowiązań wynikających z traktatu Euratom w następujących dziedzinach: gospodarowanie odpadami jądrowymi i oddziaływanie na środowisko; bezpieczeństwo obiektów jądrowych i cyklu paliwowego; a także bezpieczeństwo jądrowe, środki bezpieczeństwa i nierozprzestrzenianie broni jądrowej. W ramach 7PR i 7PR+2 prowadzono także działania przekrojowe, takie jak współpraca międzynarodowa, normalizacja oraz kształcenie i szkolenie.

W ramach każdego tematu realizowano działania badawcze i rozwojowe. Opracowano dane naukowe i techniczne oraz, w określonych przypadkach, udzielono wsparcia dla polityki Euratomu. Program prac został dostosowany w celu utrzymania właściwej równowagi pomiędzy wynikami naukowymi, rezultatami końcowymi, o które zwracały się zainteresowane strony, a doraźnym wsparciem polityki.

W latach 2012 i 2013, po zmianie kierunku w 2011 r. w ramach bezpośredniej odpowiedzi na wydarzenia w Fukushimie, nastąpiło dalsze skoncentrowanie działań JRC na kwestiach związanych z bezpieczeństwem jądrowym. Na przykład wysoki priorytet przyznano wspieraniu wdrażania wzajemnej weryfikacji „testów wytrzymałościowych” unijnych elektrowni jądrowych. JRC ustanowiło również nowe działanie dotyczące modelowania awarii jądrowych i zarządzania poważnymi awariami, aby wnieść wkład w działania badawcze UE i MAEA w tej dziedzinie po awarii w Fukushimie.

W dziedzinie bezpieczeństwa wysoki priorytet przyznano przyczynieniu się do realizacji planu działania UE w zakresie bezpieczeństwa chemicznego, biologicznego, radiologicznego i jądrowego, a także do wsparcia DG DEVCO przy ustanawianiu centrów doskonałości w tym zakresie poza UE.

Ponadto do działań jądrowych JRC włączono badania dotyczące likwidacji elektrowni jądrowych ze szczególnym naciskiem na kształcenie i szkolenie w tym obszarze. Ta inicjatywa JRC uzyskała silne poparcie Parlamentu Europejskiego.

3. Wnioski

W następstwie wydarzeń w Fukushimie w marcu 2011 r. Rada uznała, że badania Euratomu w dziedzinie rozszczepienia jądrowego powinny w większym stopniu koncentrować się na aspektach związanych z bezpieczeństwem i ochroną. W dokumencie roboczym służb Komisji załączonym do niniejszego sprawozdania ukazano, że ta zmiana kierunku wysiłków badawczych faktycznie miała miejsce w ramach programu Euratomu na lata 2012–2013.

[1]               Decyzja Rady 2012/93/Euratom, Dz.U. L 47 z 18.2.2012, s. 25.

[2]               Dokument roboczy służb Komisji (SWD(2013) 187 final) – specjalne sprawozdanie z monitorowania na temat działań dotyczących bezpieczeństwa jądrowego wspieranych przez               program ramowy Euratomu (2012–2013)