1. Wprowadzenie

W strategii „Europa 2020”[1] Komisja podkreśla rolę badań i innowacji jako kluczowych elementów przygotowania Unii Europejskiej na przyszłe wyzwania. W ramach kierunków rozwoju „WPR do 2020 r.”[2] zwraca się uwagę, że innowacje są niezbędne, aby rolnictwo UE przygotować na przyszłość. W „Budżecie z pespektywy ‘Europy 2020’”[3] przewidziano 4,5 mld EUR na badania i innowacje w zakresie bezpieczeństwa żywnościowego, gospodarki ekologicznej i zrównoważonego rolnictwa.

Ta istotna rola badań i innowacji jest sprecyzowana w inicjatywie przewodniej strategii Europa 2020 „Unia innowacji”[4], w której wprowadza się pojęcie europejskich partnerstw innowacyjnych jako nowego sposobu promowania innowacji. Uruchomiono pilotażowe europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz aktywnego starzenia się w dobrym zdrowiu. Ponadto przeprowadzono prace przygotowawcze w celu opracowania europejskich partnerstw innowacyjnych w dziedzinach surowców, efektywnego gospodarowania wodą w Europie oraz rolnictwa. Misją europejskich partnerstw innowacyjnych jest budowa pomostu między nauką a zastosowaniem innowacyjnych rozwiązań w praktyce. Rada podkreśliła konieczność wyraźnego ukierunkowania europejskich partnerstw innowacyjnych oraz znaczenie zaangażowania państw członkowskich i efektywnego wykorzystania istniejących narzędzi.

W niniejszym komunikacie przedstawiono koncepcję europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa, o którym mowa w dokumencie „Unia innowacji”. To europejskie partnerstwo innowacyjne utrzymuje strategiczne kierunki strategii „Europa 2020” oraz „WPR do 2020 r.”. Bazuje ono na konsultacjach z zainteresowanymi stronami i uwzględnia doświadczenia zdobyte w ramach pilotażowego europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz aktywnego starzenia się w dobrym zdrowiu, w tym związane z opracowaniem „strategicznego planu wykonania”, dyskusje w ramach Rady oraz potrzeby i pomysły przedstawione przez zainteresowane strony.

2. Wyzwania o charakterze społecznym

Przewiduje się, że światowe zapotrzebowanie na żywność wzrośnie do 2050 r. o 70 % (FAO). Tak drastycznemu wzrostowi globalnego popytu na żywność towarzyszyć będzie gwałtowny wzrost popytu na paszę, włókno, biomasę i biomateriał. To nieuchronnie uruchomi reakcję podażową ze strony rolnictwa UE, które jest jednym z największych dostawców zaopatrujących globalne rynki rolne. Rolnictwo unijne odpowiada za 18 % światowego wywozu żywności, jego wartość wynosi 76 miliardów EUR. W ujęciu wartości produkcji rolnictwo UE zapewnia ponad 40 % całkowitej produkcji żywności w państwach OECD. Oczywiście ze względu na znaczące różnice w rozwoju gospodarczym i technologicznym sektorów rolnictwa różne państwa członkowskie i regiony mają różny wkład w unijną produkcję żywności.

Przez ostatnie dziesięciolecia w rolnictwie odnotowano znaczny wzrost wydajności; w ostatnich latach w krajach rozwiniętych trend ten jednak zwolnił. Ponadto wzrost osiągano po części poprzez wywieranie poważnej presji na zasoby naturalne i na środowisko. Problemy związane z jakością gleby, przejawiające się niskimi poziomami materii organicznej, dotyczą 45 % europejskich gleb, a prawie jedna czwarta gleb jest narażona na erozję w stopniu ograniczonym do dużego. Uszkodzeniu lub nawet zniszczeniu uległy cenne ekosystemy, a wraz z nimi cenne usługi ekosystemowe. W ciągu ostatnich 20 latach liczba ptaków krajobrazu rolniczego zmniejszyła się o 20-25 %, a populacja motyli łąkowych o 70 %, przy jednoczesnym wystąpieniu poważnych zagrożeń dla zapylaczy, na przykład pszczół. Około 40 % gruntów rolnych jest narażone na zanieczyszczenia azotanami, co zagraża zasobom wody. Ponadto rolnictwo odpowiada za 9 % emisji gazów cieplarnianych w UE.

W rolnictwie i leśnictwie dokonano znacznych postępów w zakresie godzenia produkcji z koniecznością gospodarowania zasobami naturalnymi w sposób zrównoważony i chronienia środowiska naturalnego. Te pozytywne zmiany mogą być jednak osłabione oczekiwanym wzrostem produkcji rolnej w wyniku wzrastającego popytu globalnego. Jeżeli wzrost ten zostanie zrealizowany przy użyciu obecnych rozwiązań, spowoduje to dalszą degradację zasobów naturalnych i środowiska naturalnego.

Powyższe zjawiska nie ograniczają się do najbardziej zaawansowanych technicznie części rolnictwa unijnego. Europa ma również ogromny potencjał w regionach, w których dominują małe i tradycyjne gospodarstwa. Jeżeli jednak gospodarstwa te będą stosować powszechnie przyjęty model rozwoju, wyrządzone zostaną znaczne szkody środowiskowe w odniesieniu do istniejących, często bogatych siedlisk, różnorodności biologicznej, funkcjonalności gleb oraz zasobów wody.

Potrzebne jest przejście na inną ścieżkę wzrostu w celu ustanowienia konkurencyjnej i zrównoważonej produkcji żywności, paszy, włókna, biomasy i biomateriału. Aby osiągnąć ten cel, efektywności podaży musi towarzyszyć zmniejszenie ogromnych strat po okresie zbiorów. Należy również uwzględnić dostosowanie do zmiany klimatu, mądre wykorzystywanie różnorodności biologicznej oraz odtwarzanie ekosystemów i usług ekosystemowych; należy wykorzystywać specyfikę każdego terytorium oraz potencjał wynikający z różnorodności genetycznej, tak aby powiązać naszą bogatą bazę genetyczną z różnorodnymi, nowymi i starszymi, praktykami rolniczymi oraz zapewnić lepszą alokację i lepsze wykorzystanie naszych ograniczonych zasobów. Łańcuchy dostaw żywności są zróżnicowane i należy zintegrować ich cechy charakterystyczne: „długie” łańcuchy dostaw wiążą się z takim zagadnieniami jak konserwacja i przechowywanie, natomiast „krótkie” łańcuchy dostaw skupiają się na lokalnych dostawach żywności, a w szczególności na cechach jakościowych. W tym kontekście konsumenci muszą być najważniejsi; produkcję należy ukierunkować na żywność bezpieczną, wysokiej jakości i wytwarzaną w sposób zrównoważony.

Wzrost produkcji musi iść również w parze z większą efektywnością ekonomiczną producentów produktów pierwotnych, którzy w ciągu ostatniej dekady odnotowali zmniejszenie udziału w wartości dodanej w łańcuchu dostaw żywności. Bez zwiększenia rentowności gospodarstw gospodarowanie w sposób ekologicznie zrównoważony stanie się jeszcze większym wyzwaniem.

Zwiększoną i zrównoważoną produkcję rolną będzie można osiągnąć jedynie przy podjęciu znacznych wysiłków w zakresie badań i innowacji na wszystkich poziomach. Badacze i zainteresowane strony wielokrotnie podkreślali rozdźwięk między wynikami badań a zastosowaniem innowacyjnych rozwiązań w praktyce gospodarki rolnej. Wdrażanie nowych rozwiązań jest zbyt powolne, a społeczność naukowa nie jest w wystarczającym zakresie informowana o faktycznych potrzebach rolników. W konsekwencji ważne innowacje nie są wdrażane w koniecznym wymiarze, a istotne dziedziny badań naukowych nie zawsze przyciągają uwagę, na jaką zasługują.

Zwiększona wydajność i konkurencyjność rolnictwa wymagają przede wszystkim większej efektywności gospodarowania zasobami, tak aby realizować produkcję przy użyciu mniejszej ilości wody, energii, nawozów (w szczególności fosforu i azotu) i pestycydów. Wymaga ona również zwiększenia wykorzystania energii ze źródeł odnawialnych oraz ograniczeniu ilości odpadów, zgodnie z kierunkami wytyczonymi w „Planie działania na rzecz zasobooszczędnej Europy”[5]. Zrównoważone gospodarowanie wymaga ograniczenia zanieczyszczeń, ochrony jakości wody oraz funkcjonalności gleb, zachowania różnorodności biologicznej i usług ekosystemowych jak również zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych. Rozwiązania muszą wykraczać poza zakres gospodarstw indywidualnych oraz łączyć się w ramach szerszego kontekstu geograficznego, w tym leśnictwa i zasobów przyrody. Istotny potencjał rozwojowy wiąże się z odpowiednimi technologiami, ICT i nawigacją satelitarną oraz z nowymi narzędziami zarządzania. Kształcenie i szkolenie mają zasadnicze znaczenie dla rozwoju potrzebnych umiejętności. Aby wzmocnić pozycję rolników w łańcuchu dostaw żywności, konieczne są innowacyjne rozwiązania, które sprzyjają przejrzystości, przepływowi informacji i zdolnościom w zakresie zarządzania oraz służą wytwarzaniu nowych produktów wysokiej jakości.

Zrównoważona produkcja musi uwzględniać substytucję nakładów i plonów poprzez inteligentne wykorzystanie i recykling biomasy oraz zastosowanie biorafinerii; wymaga ona również ograniczenia strat po okresie zbiorów. Istniejące wyzwanie dotyczy całego łańcucha dostaw, od produkcji podstawowej po konsumentów. Konsumenci mogą złagodzić presję na zwiększanie produkcji podstawowej poprzez zmianę modeli konsumpcji. Kształcenie i szkolenie oferują ogromne możliwości w zakresie wspierania dietetyki, zdrowego stylu życia i ograniczania marnotrawstwa żywności. Kryteria zrównoważonego rozwoju ustanowione w odniesieniu do najważniejszych elementów łańcucha dostaw przyczynią się do zwiększenia przejrzystości, zaufania i wiedzy.

3. Promowanie konkurencyjnego i zrównoważonego rolnictwa UE

Celem europejskiego partnerstwa innowacyjnego jest promowanie konkurencyjnego i zrównoważonego rolnictwa, które osiąga więcej przy mniejszych nakładach i funkcjonuje w harmonii ze środowiskiem naturalnym. Partnerstwo przyczyni się do budowania konkurencyjnego sektora produkcji podstawowej, zapewniającego dostępność żywności w skali globalnej, zróżnicowane wyroby i produkcję, długoterminowe dostawy różnych surowców do wytwarzania żywności i innych produktów oraz lepszy rozkład wartości dodanej w ramach łańcucha dostaw żywności.

Aby wzrost wydajności rolnictwa i zwiekszenie produkcji miały charakter zrównoważony, należy dobrze gospodarować zasobami naturalnymi, zgodnie z wymogami środowiskowymi. Szczególnie istotne znaczenie będą miały grunty, jako że to w ich kontekście będą widoczne sukces bądź niepowodzenie przechodzenia w kierunku bardziej zrównoważonych modeli produkcji. Grunty są podstawowym zasobem w produkcji rolnej. Wykorzystanie gruntów jest wielorako powiązane z jakością i ilością wody, różnorodnością biologiczną i dostępnością usług ekosystemowych.

W kontekście zmiany klimatu szczególną uwagę zwraca się na glebę jako na szczególnie narażony zasób. Funkcjonalność gleb, w tym stabilność gleb, obieg wody w glebie, zdolności ochrony składników odżywczych oraz integralność biotyczna gleb, są zasadniczymi parametrami wydajności gruntów. Gleba, będąc pochłaniaczem dwutlenku węgla, odgrywa kluczową rolę w łagodzeniu zmiany klimatu. Odpowiednie systemy gospodarowania gruntami muszą przeciwdziałać degradacji i erozji gleb, stabilizować funkcjonalność gleb i łagodzić skutki zmiany klimatu i pomagać w przystosowywaniu się do niej.

Mając na uwadze powyższe założenia, wyznaczono dwa główne cele europejskiego partnerstwa innowacyjnego:

· Jako wskaźnik dotyczący promowania wydajności i efektywności sektora rolnego europejskie partnerstwo innowacyjne ma na celu odwrócenie, do 2020 r., niedawnego trendu zmniejszania się wzrostu wydajności[6].

· Jako wskaźnik rolnictwa zrównoważonego europejskie partnerstwo innowacyjne ma na celu utrzymanie funkcjonalności gleb[7] w Europie na zadowalającym poziomie do 2020 r. Funkcjonalność gleb obejmuje zdolności produkcyjne gruntów, kluczowe funkcje gleb w kontekście łagodzenia zmiany klimatu i przystosowania się do niej oraz w odniesieniu do stabilności ekosystemowej.

Choć powyższe cele główne odnoszą się do produkcji podstawowej, przedmiotowe partnerstwo będzie również odnosiło się do wielu interakcji w ramach całego łańcucha dostaw, aż do poziomu konsumentów. Cele szczegółowe partnerstwa będą dopracowywane przy konkretnych realizacjach i będą odzwierciedlać strategiczne kierunki polityki, na której się ono opiera.

Cele operacyjne europejskiego partnerstwa innowacyjnego obejmują skuteczne budowanie pomostów między nowatorskimi badaniami i technologiami a zainteresowanymi stronami, w tym rolnikami, przedsiębiorstwami, podmiotami branżowymi, podmiotami świadczącymi usługi doradcze i organizacjami pozarządowymi. Powinno to pomóc w znajdowaniu przełożenia wyników badań na rzeczywiste innowacje, szybszym wdrażaniu innowacji w praktyce, systematycznym przekazywaniu informacji zwrotnych dotyczących potrzeb badawczych z poziomu praktycznego do poziomu nauki, ożywianiu wymiany wiedzy i podnoszeniu świadomości w zakresie konieczności wspólnych wysiłków na rzecz inwestowania w innowacje służące zrównoważonemu rozwojowi.

W ramach przedmiotowego partnerstwa dąży się do osiągania efektów synergii poprzez promowanie wymiany między partnerami z różnych dziedzin polityki, sektorów, inicjatyw i projektów, tym samym przyczyniając się do wyższej skuteczności istniejących narzędzi polityki oraz uzupełniając je w razie konieczności nowymi działaniami.

4. Korzyści i szanse

Sektory rolnictwa i produkcji żywności łącznie zapewniają obecnie 17 mln miejsc pracy (co stanowi 7,6 % całkowitego zatrudnienia) oraz odpowiadają za 3,5 % całkowitej wartości dodanej brutto w UE-27. Dzięki europejskiemu partnerstwu innowacyjnemu wzmocniona zostanie pozycja rolnictwa unijnego jako sektora konkurencyjnego i energooszczędnego oraz przyczyni się ono do bardziej zrównoważonych praktyk w zakresie leśnictwa i wykorzystania gruntów. Do partnerstwa należy włączyć sektory wyższego i niższego szczebla, które tworzą technologie ekologiczne przeznaczone dla producentów produktów pierwotnych, i również one będą czerpać korzyści.

Aby w pełni rozwinąć potencjał rolników, należy wzmocnić ich rolę w łańcuchu dostaw. Zmiany zapotrzebowania konsumentów w kierunku żywności bezpiecznej, zdrowej i wysokiej jakości wskazują na coraz większe znaczenie rynków lokalnych. Stale rosnący rynek żywności, paszy, włókna, materiału biologicznego i bioenergii zapewnia rozwój gospodarczy, zatrudnienie oraz możliwości w zakresie innowacji społecznych. Wykorzystywanie europejskiej różnorodności genetycznej uwalnia ogromny potencjał rozwoju. Dlatego też przed producentami produktów pierwotnych otwierają się nowe możliwości produktowe i rynkowe, a europejskie partnerstwo innowacyjne ułatwi ich wykorzystanie.

Bez elementu napędzającego innowacje, jakim jest europejskie partnerstwo innowacyjne, unijne rolnictwo stanie wobec trudności związanych ze zwiększaniem produkcji przy jednoczesnym zapobieganiu dalszej degradacji zdolności produkcyjnych i zasobów naturalnych, w szczególności gleby, wody i usług ekosystemowych. W przygotowanym przez TEEB opracowaniu „Ekonomika ekosystemów i różnorodności biologicznej” sugeruje się, że wartość ochrony różnorodności biologicznej przed systemami ziemskimi wyniesie około 7 % szacowanego PKB w 2050 r. W opracowaniu jako przykład wskazuje się zapylanie przez owady, którego wartość wynosi 15 miliardów EUR rocznie. Ponadto europejskie partnerstwo innowacyjne będzie sprzyjało zapewnieniu pochłaniania dwutlenku węgla i łagodzenia emisji gazów cieplarnianych oraz ograniczaniu zapotrzebowania na energię. Większa wiedza na temat zagadnień związanych z dietetyką spowoduje zmianę zachowań konsumentów oraz przyniesie korzyści w postaci zwiększenia różnorodności i poprawy jakości produktów.

5. Mobilizowanie potencjału

Państwa członkowskie i zainteresowane strony wielokrotnie wyrażały poważne zainteresowanie promowaniem innowacji w rolnictwie w ramach podejścia ogólnounijnego. Rada Europejska na posiedzeniu w dniu 20 czerwca 2008 r. wskazała na „konieczność prowadzenia innowacji, badań i rozwoju w zakresie produkcji rolnej, w szczególności promowania efektywności energetycznej, wzrostu wydajności i zdolności przystosowywania się do zmiany klimatu”. Podobne wnioski sformułowały organizacje rolnicze, izby rolnicze, a w deklaracji G20 z Cannes podkreślono pierwotną potrzebę inwestowania w badania i innowacje w dziedzinie rolnictwa.

Koncepcję i zawartość europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz wydajnego i zrównoważonego rolnictwa omówiono z szerokim gronem zainteresowanych stron. Zainteresowane strony podkreśliły potrzebę istnienia europejskiego partnerstwa innowacyjnego w dziedzinie rolnictwa oraz konieczność zniwelowania, poprzez inteligentną sieć kontaktów, rozbieżności między praktykami gospodarki rolnej a nauką.

Europejskie partnerstwo innowacyjne zachęci partnerów z różnych poziomów instytucjonalnych i geograficznych oraz z różnych sektorów do współpracy i wykorzystywania ogromnych możliwości synergii. Szczególny nacisk zostanie położony na wykorzystanie możliwości stworzonych w różnych dziedzinach polityki, w szczególności w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR), unijnej polityki badań i innowacyjności, polityki spójności, polityki ochrony środowiska i przeciwdziałania zmianie klimatu, polityki zdrowia i ochrony konsumentów, polityki kształcenia i szkolenia, polityki przemysłowej i polityki informacyjnej. Zapewniona zostanie ścisła współpraca i wymiana zdobytych doświadczeń z innymi europejskimi partnerstwami innowacyjnymi, w tym partnerstwem na rzecz surowców oraz partnerstwem na rzecz efektywnego gospodarowania wodą w Europie. Europejskie partnerstwo innowacyjne na rzecz efektywnego gospodarowania wodą w Europie jest powiązane z europejskim partnerstwem innowacyjnym w dziedzinie rolnictwa, jako że dotyczy ono infrastruktury wodnej i rozprowadzania wody na obszarach wiejskich, podczas gdy partnerstwo w dziedzinie rolnictwa będzie odnosić się do gospodarowania zasobami wody i zmniejszenia zanieczyszczeń wody na poziomie gospodarstw.

6. Zastosowanie innowacji w praktyce rolniczej

Europejskie partnerstwo innowacyjne będzie obejmowało wiele etapów: od podstawowego procesu badawczego i upowszechniania wyników badań po opracowywanie produktów i technik oraz ich wprowadzenie do procesu produkcyjnego. Ważną rolę odegrają też procesy certyfikacji potwierdzające zwiększoną wartość dodaną produktów będących przedmiotem badań.

W celu przenoszenia innowacji do praktyki rolniczej przedmiotowe partnerstwo wykorzysta szereg istniejących obszarów polityki, w szczególności politykę rozwoju obszarów wiejskich w ramach WPR i politykę Unii w zakresie badań naukowych i innowacji, do finansowania konkretnych działań innowacyjnych. Podczas gdy programy rozwoju obszarów wiejskich zazwyczaj funkcjonują w granicach regionów objętych programem, najczęściej na poziomie lokalnym, regionalnym lub krajowym, innowacyjne działania na poziomie międzyregionalnym, transgranicznym bądź unijnym muszą być współfinansowane w ramach unijnej polityki badań i innowacyjności. Należy poszukiwać efektów synergii z możliwościami w ramach polityki spójności, w szczególności poprzez regionalne strategie na rzecz innowacyjności oraz transnarodowe i międzyregionalne programy współpracy.

Wartość dodana europejskiego partnerstwa innowacyjnego wiąże się, po pierwsze, z jego potencjałem w zakresie ukierunkowania istniejących obszarów polityki w stronę innowacji oraz, po drugie, z jego charakterem jako dynamicznej platformy kontaktowania się rolników, zainteresowanych stron i badaczy. Realizacja będzie prowadzona poprzez grupy operacyjne, będące kluczowymi podmiotami wykonawczymi, składającymi się na przykład z rolników, naukowców, doradców, organizacji pozarządowych lub przedsiębiorstw. Grupy operacyjne będą powstawały wokół konkretnych tematów i będą realizowały projekty mające na celu testowanie i stosowanie innowacyjnych praktyk, procesów, produktów, usług i technologii. Na poziomie transgranicznym i unijnym grupy operacyjne będą działały w szczególności poprzez inicjatywy klastrowe oraz projekty pilotażowe i demonstracyjne. Konkretne działania będą prowadzone z wykorzystaniem bazy wiedzy stworzonej poprzez program ramowy UE w zakresie badań i innowacji.

Pod egidą sieci na rzecz rozwoju obszarów wiejskich ustanowiony zostanie instrument tworzenia sieci europejskiego partnerstwa innowacyjnego. W ramach sieci uruchamiane będą działania na poziomie unijnym, krajowym, regionalnym i lokalnym. Będzie ona zachęcała do tworzenia grup operacyjnych i zapewniała informacje o możliwościach istniejących w ramach polityki UE. Natomiast grupy operacyjne muszą w zamian przekazywać do sieci informacje o swoich projektach. Tym sposobem sieć będzie działać jak pośrednik wspierający komunikację i współpracę między nauką a praktyką. W ramach sieci łatwiej będzie wymieniać doświadczenia, w tym dotyczące niepowodzeń, zdobytej wiedzy i dobrych praktyk. Ponadto w ramach sieci przewidziany będzie mechanizm systematycznego przekazywania informacji zwrotnych, tak aby w programach badawczych uwzględnić potrzeby wynikające z praktyki.

Skuteczne wdrożenie europejskiego partnerstwa innowacyjnego będzie zależało od zapewnienia i przekazania istotnej wiedzy z szerokiego zakresu dziedzin tworzących europejskie środowisko badawcze. Oczekuje się, że znaczny wkład w dyskusję i opracowanie spójnych i odpowiednich kierunków tematycznych wniosą inicjatywy w sprawie wspólnego planowania (JPI), Stały Komitet ds. Badań Naukowych w Dziedzinie Rolnictwa (SCAR), programy ERA-NET[8] oraz europejskie platformy technologiczne. Inicjatywy te będą przyczyniać się do debaty na temat potencjalnych działań innowacyjnych oraz sprzyjać analizowaniu zdobytych doświadczeń. Mogą one zachęcać do tworzenia grup operacyjnych w celu upowszechniania innowacyjnych działań. Sieć europejskiego partnerstwa innowacyjnego przyczyni się do lepszego powiązania tych inicjatyw. Związane z nimi monitorowanie i ocena zapewnią należytą realizację.

7. Struktura zarządzania

Rada sterująca wysokiego szczebla, składająca się z ograniczonej liczby członków, złożona z przedstawicieli państw członkowskich i zainteresowanych stron reprezentujących aspekty podaży i popytu, powołanych ad personam, będzie zapewniała doradztwo strategiczne i nadawała kierunek działań poprzez strategiczny plan wykonania, w którym określi priorytetowe obszary działania oraz zalecenia, jak osiągnąć cele europejskich partnerstw innowacyjnych.

Mając na uwadze doświadczenia pilotażowego europejskiego partnerstwa innowacyjnego na rzecz aktywnego starzenia się w dobrym zdrowiu, prace rady sterującej będą szły w parze z pełnym zaangażowaniem państw członkowskich i zainteresowanych stron w konkretne działania oraz środki wynikające z partnerstwa w dziedzinie rolnictwa. Będzie to realizowane również poprzez grupy dyskusyjne i seminaria tematyczne, które będą organizowane w ramach sieci.

Przedmiotowe partnerstwo będzie bazowało na istniejących obszarach polityki UE. Finansowanie, wdrażanie i ustalanie priorytetów działań będzie się opierało na odpowiednich mechanizmach wbudowanych w tych obszarach polityki. W ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich wymaga się od państw członkowskich określenia celów ilościowych (również w odniesieniu do innowacji) odpowiadających celom strategii „Europa 2020”. Polityka UE na rzecz badań i innowacyjności będzie wspierać projekty zgodne ze strategicznymi kierunkami i mechanizmami decyzyjnymi programu ramowego „Horyzont 2020”. Sieć europejskiego partnerstwa innowacyjnego będzie wykorzystywać istniejące mechanizmy informowania i interakcji w odniesieniu do państw członkowskich i instytucji zarządzających rozwojem obszarów wiejskich, w tym Komitetu ds. Rozwoju Obszarów Wiejskich i komitetów monitorujących.

8. Obszary działań innowacyjnych

Bazując na doświadczeniach zdobytych w ramach pilotażowego europejskiego partnerstwa innowacyjnego, treść i priorytety opisywanego partnerstwa powinny zostać ustalone w trybie otwartym i powinny odzwierciedlać potrzebę różnorodnych rozwiązań. Wykorzystywanie nowoczesnych technologii, metod i procesów w praktykach gospodarki rolnej oraz tworzenie przestrzeni dla praktycznych kwestii i wytycznych wymaga podejścia oddolnego, powiązanego ze skutecznym tworzeniem sieci kontaktów. Zgodnie z konkluzjami przedstawionymi przez OECD[9] europejskie partnerstwo innowacyjne nie będzie się opierało na jednym modelu innowacyjności. Ponadto zwraca się uwagę na fakt, że innowacje mogą mieć charakter techniczny, nietechniczny lub społeczny oraz mogą opierać się na nowych bądź tradycyjnych praktykach.

Na podstawie wkładu zainteresowanych stron i badaczy i przekazanych przez nich informacji wybrano kilka orientacyjnych priorytetowych obszarów badań i innowacji. Poniższy wykaz nie wyczerpuje praktycznego zakresu działań innowacyjnych. Realizacja partnerstwa może stanowić jej uzupełnienie.

· Większa wydajność, produkcja i bardziej efektywne gospodarowanie zasobami w rolnictwie

Działania innowacyjne w tym obszarze mają na celu na zwiększeniu produkcji rolnej, przy jednoczesnym zapewnieniu efektywnego i zrównoważonego wykorzystania zasobów. Systemy produkcji niskonakładowej odnoszą się do zrównoważonego wykorzystania składników odżywczych (w tym fosforu i azotu) oraz pestycydów, optymalnego wykorzystania energii, wody i zasobów genetycznych oraz mniejszej zależności od nakładów zewnętrznych. Konieczny jest postęp w dziedzinie zintegrowanej ochrony przed szkodnikami, biologicznej kontroli chorób i szkodników roślin, znaczniejszego wykorzystania środków ochrony roślin oraz zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych pochodzących z produkcji zwierzęcej i z gleb. Rozwiązania w zakresie recyklingu i ograniczania strat po okresie zbiorów mogą złagodzić presję na wykorzystanie zasobów naturalnych. Należy badać możliwości technologii ekologicznych, na przykład ICT, rolnictwa precyzyjnego, systemów ostrzegania o szkodnikach.

· Innowacje wspierające gospodarkę ekologiczną

Innowacyjne rozwiązania powinny być dostosowane do całego łańcucha dostaw oraz do rozrastającej się gospodarki ekologicznej. Należy szukać rozwiązań w zakresie biorafinerii i recyklingu oraz inteligentnego wykorzystania biomasy pochodzącej ze zbiorów, lasów i odpadów żywnościowych, podnosząc wartość jej potencjału kaskadowego, bez zmniejszania materii organicznej w glebie. Należy również zwrócić uwagę na zastępowanie podstawowej produkcji białek glonami bądź biofermentacją. Można przeanalizować żywienie zwierząt i roślin pod kątem osiągania większej produkcji, mniejszych emisji lub większej odporności na choroby, jak również wyższej jakości produktów końcowych (na przykład o lepszych właściwościach odżywczych).

· Różnorodność biologiczna, usługi ekosystemowe oraz funkcjonalność gleb

Innowacje, które sprzyjają zrównoważonej gospodarce rolnej oraz zrównoważonym praktykom leśnym, mają również korzystny wpływ na usługi ekosystemowe i funkcjonalność gleb. Szczególny nacisk należy położyć na zintegrowane systemy rolno-ekologiczne, w tym sprzyjanie różnorodności biologicznej gleb, pochłanianie dwutlenku węgla, zatrzymywanie wody, stabilność i odporność ekosystemów oraz funkcje zapylania. Rozwiązania mogą się skupiać na lepszym gospodarowaniu gruntami (w tym płytka orka i utrzymanie infrastruktury ekologicznej), zintegrowanym planowaniu przestrzennym, nowych systemach rolniczych i leśnych oraz naturalnych metodach ochrony ekosystemów. Kolejne obszary mogą obejmować optymalizację wykorzystania zasobów genetycznych, systemy niskonakładowe / ekologiczne, wzrost wykorzystania różnorodności genetycznej w rolnictwie, rozwój bioremediacji zanieczyszczonych gleb oraz innowacyjne strategie przystosowania się do zmiany klimatu.

· Innowacyjne produkty i usługi w odniesieniu do zintegrowanego łańcucha dostaw

Cel ten polega na opracowaniu i wykorzystaniu innowacyjnych produktów, urządzeń i usług oraz stworzeniu przejrzystego i zrównoważonego łańcucha dostaw. Nacisk należy położyć na lepsze systemy informacyjne i narzędzia zarządzania ryzykiem, odpowiadające właściwościom produktów i procesów produkcyjnych, takie jak analiza porównawcza, normy zrównoważonego gospodarowania, określanie śladu ekologicznego, ocena cyklu życia (ze szczególnym uwzględnieniem gospodarowania odpadami) i systemy certyfikacji. Rozwiązania mogą obejmować innowacje w zakresie zarządzania dla rolników wzmacniające ich rolę w łańcuchach dostaw, na przykład w ramach grup producentów lub krótkich łańcuchów dostaw żywności. Nowe narzędzia diagnostyczne pomogłyby w monitorowaniu wyników ekologicznych i społecznych gospodarstw. Rozwiązania obejmowałyby również wykorzystanie pełnej różnorodności naszej bazy genetycznej, tworząc nowe i bardziej zrównoważone możliwości oraz wprowadzanie innowacji instytucjonalnych (na przykład rynku uprawnień do emisji dwutlenku węgla). Skuteczne systemy monitorowania mogą być ukierunkowane pod kątem pozostałości w żywności (na przykład pestycydów).

· Jakość żywności, bezpieczeństwo żywności i zdrowy styl życia

Wybory dokonywane przez świadomych konsumentów mają zasadnicze znaczenie dla przekazywania impulsów do całego łańcucha dostaw. Obszary działania mogą obejmować jakość i bezpieczeństwo żywności, na przykład przez tworzenie nowych systemów zapewniania jakości żywności oraz systemów ochrony zdrowia zwierząt gospodarskich. Przedmiotem badań mogą być poszukiwania biologiczne do zastosowań przemysłowych oraz potencjał roślinności leczniczej jako zasobu surowcowego. Inne obszary mogą obejmować naturalne sposoby uprawy roślin i chowu zwierząt oraz nowe metody analizowania biologicznych właściwości żywności. Narzędzia służące zmianie wzorców konsumpcji oraz odpowiadające im narzędzia edukacyjne, informacyjne i szkoleniowe mogą przysłużyć się poprawie zdrowia publicznego oraz wytwarzaniu produktów ze zdrowymi składnikami (na przykład mleka lub oleju z kwasami tłuszczowymi omega-3) osiągane przez dalsze dopracowywanie składników odżywczych i poprzez hodowlę zwierząt. Rola konsumentów w ograniczaniu strat po okresie zbiorów może być ujęta w inteligentnych rozwiązaniach związanych z pakowaniem oraz poprzez edukację i informacje.

9. Kolejne kroki

Mając na uwadze konieczność przekierowania modeli rozwoju ku zrównoważonemu wzrostowi w rolnictwie, powyższe działania należy rozpocząć jak najszybciej. Niniejszy komunikat ma na celu zachęcenie do dyskusji z państwami członkowskimi, Parlamentem Europejskim i zainteresowanymi stronami na temat celów strategicznych i formy europejskiego partnerstwa innowacyjnego w dziedzinie rolnictwa.

Uwzględniając opinie Parlamentu Europejskiego i Rady na temat niniejszego komunikatu sporządzony zostanie strategiczny plan wykonania. Na etapie przygotowawczym wykorzystana zostanie pomoc techniczna w ramach polityki rozwoju obszarów wiejskich do ustanowienia instrumentów tworzenia sieci. Terminowe utworzenie sieci europejskiego partnerstwa innowacyjnego jest konieczne, aby zapewnić wczesne informowanie zaangażowanych i zainteresowanych podmiotów o możliwościach w zakresie działalności innowacyjnej. To ułatwi proces przekładania priorytetów na konkretne działania innowacyjne w terenie.

[1]               COM(2010) 2020.

[2]               COM(2010) 672.

[3]               COM(2011) 500.

[4]               COM(2010) 546.

[5]               COM(2011) 571 wersja ostateczna.

[6]               Mierzonej jako „łączna produktywność czynników produkcji”.

[7]               W tym: odwrócenie trendu utraty materii organicznej w glebie; odpowiednie praktyki gospodarki rolnej na gruntach rolnych podatnych na erozję.

[8]               Programy ERA-NET wspierają współpracę i koordynację działań badawczych na poziomie krajowym lub regionalnym.

[9]               OECD i Eurostat (2005), podręcznik Oslo „Wytyczne dotyczące gromadzenia i interpretacji danych dotyczących innowacji”, Paryż.