[pic] | KOMISJA EUROPEJSKA |

Bruksela, dnia 14.12.2010

KOM(2010) 734 wersja ostateczna

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY

Przegląd środków przejściowych dotyczących nabywania nieruchomości rolnych przewidzianych w traktacie o przystąpieniu z 2005 r.

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY

Przegląd środków przejściowych dotyczących nabywania nieruchomości rolnych przewidzianych w traktacie o przystąpieniu z 2005 r.

STRESZCZENIE

W traktacie o przystąpieniu podpisanym w 2005 r. z Bułgarią i Rumunią[1] ustanowiono siedmioletni okres przejściowy (od 2007 do 2014 r.), zezwalając tym państwom członkowskim na utrzymanie istniejących ograniczeń dotyczących nabywania gruntów rolnych i leśnych przez osoby fizyczne i prawne z innych krajów UE/EOG. Przewidziano w nim również, że w trzecim roku od daty przystąpienia Komisja powinna poddać te środki przejściowe przeglądowi.[2]

Celem niniejszego sprawozdania jest dokonanie przeglądu tych tymczasowo obowiązujących ograniczeń oraz ich skutków, aby poinformować o możliwości skrócenia lub zakończenia okresu przejściowego przed datą przewidzianą w traktacie o przystąpieniu. Z uwagi na ten cel w 2009 r. zostało zamówione badanie. Na podstawie badania i niniejszego sprawozdania wyciągnięto następujące wnioski:

- Nie istnieje całkowity zakaz nabywania gruntów rolnych w Bułgarii i Rumunii. Dlatego też pomimo tymczasowo obowiązujących ograniczeń znacząca obecność cudzoziemców (zakładających nowe przedsiębiorstwa lub obejmujących udziały w przedsiębiorstwach już istniejących, a także tych obywateli UE, którzy prowadzą jako rolnicy działalność na własny rachunek i dzierżawią grunty rolne) nie spowodowała widocznego szoku w systemie. W świetle ograniczonego dostępu do kapitału i rozdrobnienia gruntów w obu państwach członkowskich te inwestycje zagraniczne można nawet postrzegać jako pomoc w rozwiązaniu pewnych problemów instytucjonalnych. Działania inwestorów zagranicznych mogą mieć pozytywny wpływ na reformę rolną w Bułgarii i Rumunii poprzez wprowadzanie nowych technologii, dostarczanie bardzo potrzebnego kapitału na cele produkcyjne, racjonalizację użytkowania gruntów i zwiększanie wartości gruntów.

- Różnice w dochodach i cenach sprzedaży gruntów w Bułgarii i Rumunii w porównaniu z innymi państwami członkowskimi z czasem zmniejszają się, ale są nadal znaczne i dalekie od pełnej konwergencji. Jednakże zmniejszanie się tej różnicy nie było ani oczekiwane, ani traktowane jako konieczny warunek wycofania odstępstw.

- Społeczno-ekonomiczne wskaźniki produkcji rolnej ulegają poprawie i powinny się nadal polepszać. Jednakże nadal występuje istotna różnica pomiędzy dwoma nowymi państwami członkowskimi a pozostałymi krajami UE pod względem wydajności i udziału zatrudnienia w sektorze rolnym w stosunku do całkowitego zatrudnienia.

Chociaż okres uwzględniony w przygotowaniu niniejszego sprawozdania jest z konieczności krótki, na podstawie sytuacji panującej w Bułgarii i Rumunii, określonej w przeglądzie śródokresowym, Komisja stwierdza, że termin stosowania przejściowych środków ograniczających dotyczących nabywania gruntów rolnych nie powinien być skrócony.

Jednocześnie Komisja podkreśla wagę dobrego wykorzystania pozostałej części okresu przejściowego przez te dwa państwa członkowskie do wspierania rozwoju sektora rolnego. Zdaniem Komisji rozważenie umiarkowanych środków mających na celu dalsze otwarcie rynków rolnych na inwestycje zagraniczne – nawet przed zakończeniem okresu przejściowego – mogłoby okazać się korzystne dla wspierania konkurencyjności bułgarskiego i rumuńskiego sektora rolnego. Z tego względu można zalecić dobrowolne wprowadzenie określonych środków:

- zezwolenie cudzoziemcom z krajów UE, którzy nie prowadzą działalności w UE-2, na swobodne nabywanie pewnej ilości krajowych gruntów rolnych;

- zezwolenie cudzoziemcom z krajów UE, którzy nie prowadzą działalności w UE-2, na swobodne nabywanie pewnej ilości gruntów rolnych do określonej maksymalnej ilości na jedną transakcję, być może, w ramach każdej transakcji, w połączeniu z wymogiem określonych inwestycji w innowacje technologiczne;

- umożliwienie cudzoziemcom z krajów UE, którzy nie prowadzą działalności w UE-2, ale dzierżawią tam nieruchomości rolne, swobodnego nabywania budynków gospodarskich i gruntów, na których te budynki się znajdują.

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA RADY

Przegląd środków przejściowych dotyczących nabywania nieruchomości rolnych przewidzianych w traktacie o przystąpieniu z 2005 r.

Komisja przedstawia Radzie niniejsze sprawozdanie zgodnie z Protokołem dotyczącym warunków i uzgodnień w sprawie przyjęcia Republiki Bułgarii i Rumunii do Unii Europejskiej. Protokół oraz jego załączniki VI i VII zawierają warunki stosowania środków przejściowych, w tym okresy przejściowe, w czasie których mogą być utrzymane istniejące ograniczenia w zakresie nabywania gruntów rolnych, lasów i gruntów leśnych przez obywateli oraz osoby prawne z innych krajów UE/EOG. W obu tych załącznikach przewiduje się, że ogólny przegląd tych środków przejściowych, w formie sprawozdania Komisji dla Rady, należy przeprowadzić w trzecim roku od daty przystąpienia.

W świetle tego obowiązku konsultant[3] przeprowadził badanie[4], analizując wpływ środków przejściowych na sektor rolny w Bułgarii i Rumunii (zwanych dalej „UE-2”).

1. Podstawa prawna sprawozdania Komisji

W art. 63 TFUE zapisana jest podstawowa swoboda przepływu kapitału[5], która obejmuje m.in. swobodne warunki dla inwestorów w zakresie nabywania nieruchomości[6].

W traktacie o przystąpieniu, podpisanym z Bułgarią i Rumunią w 2005 r., przewidziano, że w ramach odstępstwa od traktatowej swobody przepływu kapitału oba nowe państwa członkowskie mają przyznany siedmioletni okres przejściowy od 2007 r. (daty przystąpienia) do 2014 r., w trakcie którego mogą utrzymać ograniczenia w odniesieniu do nabywania gruntów rolnych, lasów i gruntów leśnych istniejące w ich prawodawstwie w chwili podpisania traktatu o przystąpieniu.

Artykuł 20 Protokołu dotyczącego warunków i uzgodnień w sprawie przyjęcia Republik Bułgarii i Rumunii do Unii Europejskiej stanowi, że wyżej wymienione środki przejściowe mają być stosowane na warunkach określonych w załączniku VI (Bułgaria) i załączniku VII (Rumunia) do tego protokołu.

Załączniki stanowią, że „ ogólny przegląd niniejszych środków przejściowych zostanie przeprowadzony w trzecim roku następującym po dniu przystąpienia. W tym celu Komisja przedstawia Radzie sprawozdanie . Rada, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji, może zdecydować o skróceniu lub zakończeniu okresu przejściowego…”.

2. Uzgodnienia przejściowe

W trakcie negocjacji akcesyjnych obawy podobne do tych zgłaszanych przez siedem spośród 10 państw, które przystąpiły do UE w 2004 r., doprowadziły Bułgarię i Rumunię do złożenia wniosku w sprawie okresu przejściowego w odniesieniu do nabywania gruntów rolnych przez obywateli innych państw członkowskich UE i osoby prawne utworzone zgodnie z prawem innego państwa członkowskiego, które nie prowadzą działalności ani nie posiadają siedziby w Rumunii lub Bułgarii[7] (zwane dalej „obcokrajowcami z UE”). Główną przyczyną tego wniosku wydaje się być potrzeba ochrony warunków społeczno-ekonomicznych działalności rolnej w związku z wprowadzeniem jednolitego rynku i objęciem Wspólną Polityką Rolną . Środki przejściowe mają na celu łagodzenie wpływu otwartego rynku nieruchomości rolnych w UE-2 wynikającego ze stosunkowo niskiego poziomu cen nabycia gruntów i dochodów rolników w tych krajach w porównaniu z resztą państw UE (zwanych dalej „UE-25”). Ponieważ jednak ograniczenia dotyczące inwestycji zagranicznych mogą mieć negatywny wpływ na rozwój sektora rolnego, a w szczególności na jego wydajność, innowacyjność technologiczną i konkurencyjność, Bułgaria i Rumunia mogą stosować swoje przepisy ograniczające wyłącznie w okresie przejściowym ograniczonym do siedmiu lat (lata 2007-2014).

3. Cele sprawozdania

Celem Komisji jest dokonanie przeglądu wpływu przystąpienia i tymczasowo obowiązujących ograniczeń na sektor rolny w UE-2. Rozpatrzy ona również obecne znaczenie kwestii, które doprowadziły do wniosku Bułgarii i Rumunii w sprawie okresów przejściowych dotyczących swobodnego nabywania gruntów rolnych. Umożliwi to Komisji ocenienie potrzeby utrzymania środków przejściowych w przewidzianym okresie przejściowym i poinformowanie o możliwości skrócenia lub zakończenia okresu przejściowego przed 2014 r., tj. przed datą określoną w traktacie o przystąpieniu . Ocenę Komisji poprzedziło badanie przeprowadzone w 2010 r. przez CEPS, obejmujące badanie ankietowe i analizę zmian, które miały miejsce w UE-2 od czasu ich negocjacji akcesyjnych, oraz porównanie ich z sytuacją w UE-25.

4. Podejście metodologiczne

Aby zrozumieć obecny i przyszły wpływ ograniczeń w dziedzinie własności gruntów, badanie skupione było na dwóch zagadnieniach: (i) w jakim stopniu ograniczenia własności zagranicznej wpływają na efektywność wymiany gruntów, rozdział gruntów i wzrost wydajności oraz (ii) w jakim stopniu czynniki leżące u podstawy bułgarskich i rumuńskich obaw (że doszłoby do masowego przejęcia gruntów przez cudzoziemców, gdyby ograniczeń nie było) są nadal uzasadnione.

W centrum uwagi znalazły się następujące kluczowe kwestie: analiza porównawcza przejściowych ograniczeń w UE-2; inne czynniki oddziaływujące na rynki obrotu gruntami rolnymi; kierunki rozwoju rynków obrotu gruntami rolnymi w ostatnich latach, zwłaszcza w odniesieniu do cen sprzedaży i dzierżawy gruntów, dochodów z działalności rolniczej oraz stopnia ich konwergencji z UE-25; oraz analiza kluczowych wskaźników wydajności rolnictwa w UE-2 w porównaniu do odpowiednich wskaźników w UE-25.

5. Przegląd sytuacji po trzech latach członkowstwa w UE

Ograniczenia własności zagranicznej a funkcjonowanie rynków obrotu gruntami

Ograniczenia wprowadzone przez Bułgarię i Rumunię dotyczą własności (ale nie dzierżawy) zagranicznej (tj. wyłącznie rolników niezamieszkałych w tych krajach i zagranicznych podmiotów prawnych) gruntów rolnych. Ponieważ ograniczenia nałożone na nabywanie przez cudzoziemców gruntów rolnych w UE-2 mają niewielki zakres, należy podkreślić, że efektywny obrót gruntami rolnymi wydaje się być utrudniony także przez różne inne czynniki, na przykład: (i) ograniczenia i niedoskonałości rynków kapitałowych powodujące nieuniknioną konieczność finansowania zakupu gruntów przez rolników z własnych oszczędności; (ii) rozdrobnienie gruntów ograniczające sprzedaż gruntów rolnych, ponieważ kupujący są bardziej zainteresowani obszarami połączonymi; (iii) wysokie koszty administracyjne związane z transakcjami dotyczącymi gruntów rolnych i z ochroną praw własności.

Ograniczenia prawne w nabywaniu gruntów rolnych przez cudzoziemców mające zastosowanie w UE-2

Traktat o przystąpieniu Bułgarii i Rumunii przewiduje możliwość utrzymania przez okres przejściowy siedmiu lat od daty przystąpienia przepisów krajowych, zgodnie z którymi cudzoziemcy z UE zasadniczo nie mogą nabywać gruntów rolnych. Jednakże w określonych warunkach cudzoziemcy z UE mogli nabywać grunty rolne w UE-2 już w trakcie okresu przejściowego. Ponadto w obu tych krajach UE cudzoziemcy mogą swobodnie dzierżawić grunty rolne.

W Bułgarii i Rumunii ograniczenia prawne w nabywaniu gruntów rolnych przez cudzoziemców z UE regulowane były w podobny sposób:

(i) Obywatele UE , którzy pragną prowadzić działalność w charakterze rolników indywidualnych i nabyć grunty rolne w Bułgarii i Rumunii, nie podlegają żadnym ograniczeniom ani procedurom odmiennym od tych, które stosuje się do obywateli tych krajów; (ii) podmioty prawne prowadzące działalność w Bułgarii lub Rumunii również mogą swobodnie nabywać grunty rolne w tych państwach niezależnie od poziomu udziału kapitału zagranicznego.

Te możliwości inwestycyjne dla cudzoziemców z UE dowodzą, że ograniczenia stosowane w UE-2 są mniej restrykcyjne niż istniejące w niektórych państwach, które przystąpiły do UE w 2004 r. i wnioskowały o okres przejściowy w odniesieniu do nabywania gruntów rolnych (zwanych dalej „krajami UE-7”[8]). Podstawową różnicą jest brak ograniczeń w Bułgarii i Rumunii w zakresie nabywania gruntów przez podmioty prawne prowadzące działalność na ich terytorium, niezależnie od poziomu udziału kapitału zagranicznego w kapitale tych podmiotów. Należy również podkreślić, że Bułgaria i Rumunia ustanowiły mniej restrykcyjne warunki, do spełnienia przez obywateli UE przed rozpoczęciem prowadzenia przez nich działalności w charakterze rolników indywidualnych i skorzystaniem z prawa do nabywania gruntów rolnych w tych krajach. Nie istnieją jednak oficjalne dane o zagranicznej własności gruntów rolnych w Bułgarii i Rumunii, więc wpływ ograniczeń trudno oszacować. Niemniej jednak informacje zebrane z różnych źródeł przez uczestniczących w badaniu krajowych ekspertów ds. gruntów[9] sugerują, że w obu tych krajach istnieje znaczący udział zagranicznej własności gruntów rolnych. Nabywanie gruntów przez inwestorów zagranicznych wyraźnie wzrosło w wyniku zwrócenia gruntów prywatnym właścicielom.

Ograniczenia prawne dotyczące nabywania gruntów rolnych w Bułgarii i Rumunii przez cudzoziemców z UE pokazują, że nie obowiązuje ścisły i całkowity zakaz nabywania gruntów przez cudzoziemców i dlatego nie może on być postrzegany jako niezbędny do osiągnięcia celów, do których dążono poprzez wprowadzenie okresu przejściowego.

Bezpośrednie inwestycje zagraniczne

Wzrost bezpośrednich inwestycji zagranicznych (BIZ) w rolnictwo miałby ważny wpływ na bardzo potrzebny dostęp do kapitału, technologii i wiedzy eksperckiej w tym sektorze. Z całkowitej kwoty BIZ, która w Bułgarii w 2008 r. wynosiła około 32 mld EUR, a w Rumunii w 2007 r. – około 43 mld EUR, BIZ w sektorze rolnym w Bułgarii i w Rumunii wyniosły odpowiednio 166 mln i 280 mln EUR. Pomimo stosunkowo niskich kwot inwestycje te, wraz ze stymulującymi (pionowymi) efektami zewnętrznymi BIZ w powiązanych sektorach (np. w sektorze spożywczym) mają pozytywny wpływ na zwiększenie wydajności rolnictwa i wartości gruntów.

Wpływ przystąpienia do UE na rynki obrotu gruntami w UE-2

Pomimo (częściowych) ograniczeń w odniesieniu do inwestycji zagranicznych w sektorze rolnym przystąpienie do UE już wywarło pozytywny wpływ na rozwój tego sektora. Poprzez stymulowanie inwestycji zagranicznych w całej gospodarce UE-2 i ułatwienie wzrostu sektora finansowego przystąpienie do UE poprawiło dostęp rolników do kredytów i ubezpieczeń, co spowodowało zwiększenie wydajności produkcji rolnej, wzrost popytu na grunty i wzrost wartości gruntów.

Ponadto dotacje dla gospodarstw rolnych w UE-2 w ramach wspólnej polityki rolnej (WPR), chociaż nadal pozostają na poziomie niższym niż w przypadku dotacji dostępnych dla gospodarstw rolnych w innych państwach członkowskich UE, stanowią ważną część dochodów rolników w UE-2. Ponieważ większość dotacji związanych jest albo z gruntami, albo z produkcją, zwiększają one zapotrzebowanie na grunty i stymulują wzrost wydajności.

Zmiany na rynkach obrotu gruntami w EU-2

Ogólny rozmiar rynku obrotu gruntami w Bułgarii i Rumunii jest niewielki. Do 2008 r. w Bułgarii przedmiotem transakcji sprzedaży było ok. 140 tys. ha gruntów rolnych. W Rumunii wymiana gruntów rolnych poprzez sprzedaż wyniosła ok. 220 tys. ha do 2009 r. Jednak w obu tych krajach obszar objęty transakcjami sprzedaży w latach 1999-2008 wzrósł siedmiokrotnie. W okresie przystąpienia sprzedaż gruntów wzrosła w Bułgarii o 45 % (w latach 2006-2008) i ponad trzykrotnie w Rumunii (w latach 2005-2009).

Chociaż rynki obrotu gruntami wydają się rozwijać w UE-2 w podobny sposób, to rynki dzierżawy gruntów znacznie się różnią. Dzierżawa jest znacznie mniej istotna w Rumunii niż w Bułgarii. W obrębie UE-27 Rumunia posiada najmniejszy udział dzierżawy[10], chociaż wzrósł on w ostatnich latach. W Rumunii, podobnie jak w innych krajach, dzierżawa gruntów jest ważniejsza dla większych podmiotów prawnych, które dzierżawią ponad jedną trzecią gruntów, które użytkują (36 % w 2007 r.). Jednak w 2007 r. zaledwie około 35 % całkowitej powierzchni gruntów rolnych w Rumunii było wykorzystywane przez przedsiębiorstwa rolne, podczas gdy w Bułgarii podmioty prawne posiadały około 53 % wszystkich gruntów rolnych.

Do celów badania wykorzystano krajowe statystyki cen sprzedaży i dzierżawy gruntów . Po przystąpieniu ogólne ceny dzierżawy wzrosły tylko umiarkowanie[11], natomiast w latach tuż przed przystąpieniem i po nim wzrost cen sprzedaży gruntów był znaczny.

W okresie przedakcesyjnym (2004-2006 r.) ceny sprzedaży gruntów w Bułgarii wzrosły o 24 % (do poziomu 895 EUR/ha). Po przystąpieniu ceny sprzedaży gruntów w Bułgarii wzrosły o 34 % w porównaniu do okresu przedakcesyjnego i osiągnęły w latach 2007-2008 1202 EUR/ha. W Rumunii w okresie przedakcesyjnym (2004-2005 r.) ceny sprzedaży gruntów wzrosły o ponad 200 % – do około 900 EUR/ha, przy czym szczególnie gwałtowny wzrost nastąpił w 2005 r., tj. w roku podpisania traktatu o przystąpieniu. Po przystąpieniu ceny sprzedaży gruntów rolnych jeszcze bardziej wzrosły – o ponad 50 % w porównaniu do okresu przedakcesyjnego, do 1400 EUR/ha w 2008 r.

W wyniku przedstawionego wyżej wzrostu cen sprzedaży gruntów w Bułgarii i Rumunii zmniejsza się różnica cen gruntów pomiędzy tymi dwoma krajami i UE-25. Niemniej jednak nadal istnieje zauważalna różnica pomiędzy cenami gruntów w UE-2 i UE-15 (państwa członkowskie UE przed dniem 1 maja 2004 r.), natomiast ceny sprzedaży gruntów w UE-2 są obecnie porównywalne z tymi w krajach UE-7[12].

Mając jednak na uwadze, że rynki dzierżawy są otwarte dla cudzoziemców w obu krajach UE-2, należy zauważyć, że po przystąpieniu ceny dzierżawy nie osiągnęły większego stopnia konwergencji niż ceny sprzedaży gruntów. To zjawisko można uznać za oznakę, że dzierżawa gruntów rolnych bez możliwości połączenia jej z nabyciem gruntów potrzebnych do prowadzenia działalności rolniczej jest jedynie w ograniczonym zakresie atrakcyjna dla inwestorów zagranicznych.

Społeczno-ekonomiczna struktura sektora rolnego

Przekształcenia zachodzące w sektorze rolnym w UE-2 już przynoszą pozytywne rezultaty. Dostępne dane wykazują, że w 2008 r. plony pszenicy w Bułgarii wynosiły 70% poziomu w UE-25, a plony w Rumunii – około 60 % poziomu w UE-25. Różnica w wydajności pracy między UE-2 a UE-25 również zmniejsza się, chociaż nadal pozostają duże różnice. W 2008 r. udział wartości dodanej na nakłady pracy w rolnictwie w Rumunii wynosił około 45 % poziomu w UE-25, a w Bułgarii 60 % poziomu w UE-25. Jednakże należy zauważyć, że w Bułgarii i Rumunii nakłady pracy w rolnictwie znacznie zmalały (o ponad 40 % w okresie od 2000 do 2009 r.)[13].

Ponadto podczas gdy w 2007 r. udział zatrudnienia w sektorze rolnym wynosił w Rumunii 18 %, w Bułgarii 28 % — w UE-25 zaledwie 5 %. Rzeczywiste dochody z działalności rolniczej w odniesieniu do nakładów pracy wzrosły w okresie od 2000 do 2008 r. o około 51 % w Bułgarii, a w Rumunii o 68 %.[14] Chociaż różnice w poziomie dochodów z działalności rolniczej w UE-2 i UE-25 z czasem zmniejszają się, nadal pozostają istotne. W 2008 r. dochody z działalności rolniczej w Bułgarii równe były połowie poziomu w UE-15[15], ale bliższe średnim dochodom z tej działalności w UE-7. Natomiast w Rumunii w 2008 r. dochody z działalności rolniczej równe były jednej czwartej dochodów w UE-15 i, chociaż porównywalne z dochodami na Łotwie, Litwie i w Polsce, nadal były niższe niż średnie dochody z działalności rolniczej w UE-7.[16]

6. Wnioski

Rozwój sektora rolnego w Bułgarii i Rumunii, w tym w szczególności większa produkcja rolna, wyższa wydajność, wyższe dochody z działalności rolniczej i ceny sprzedaży gruntów, pokazuje, że różnice między UE-2 i UE-25, chociaż nadal są obecne, wyraźnie zmniejszają się z czasem. Z tego względu obawy wyrażane w trakcie negocjacji akcesyjnych, zwłaszcza dotyczące tego, że stosunkowo niższe dochody i ceny gruntów w UE-2 w porównaniu z resztą UE doprowadziłyby do powszechnego nabywania gruntów przez cudzoziemców, gdyby nie istniały tymczasowo obowiązujące ograniczenia dotyczące inwestycji zagranicznych w sektorze rolnym, obecnie, trzy lata po przystąpieniu, nadal wydają się być uzasadnione, ale tylko do pewnego stopnia.

Analiza obecnej sytuacji w sektorze rolnym w Bułgarii i Rumunii pokazuje, że ograniczenia nie są równoznaczne z całkowitym i ścisłym zakazem dokonywania inwestycji zagranicznych w grunty rolne. Jednocześnie istnieją czynniki instytucjonalne, które w pewnym stopniu spowalniają tempo strukturalnych reform sektora rolnego w UE-2. Do tych czynników należą niedoskonałości rynków kapitałowych, rozdrobnienie gruntów i wysokie koszty transakcji. Wydaje się zatem, że cele, którym służą tymczasowo obowiązujące ograniczenia, tj. łagodzenie wpływu otwartego rynku na rynek nieruchomości rolnych w UE-2, można byłoby w lepszy sposób osiągnąć, gdyby w trakcie okresu przejściowego lokalni rolnicy mieli także swobodny dostęp do kapitału. Umożliwiłoby im to połączenie gruntów, inwestowanie w technologie, zwiększenie wydajności oraz, w rezultacie, doprowadziłoby do wzrostu dochodów z działalności rolniczej i cen gruntów. Jednakże ze względu na niedoskonałości rynków kapitałowych, spowodowane częściowo kryzysem finansowym, ogromnie potrzebny jest dopływ nowego kapitału, aby w dalszym stopniu ułatwiać i stymulować rozwój sektora rolnego w UE-2. Z tego względu na poważne rozważenie zasługuje otwarcie tych rynków na inwestycje zagraniczne poprzez wprowadzenie umiarkowanych środków nawet przed zakończeniem okresów przejściowych w celu zapewnienia konkurencyjności sektora rolnego w UE-2.

W kontekście powyższej propozycji można by na przykład rozważyć wprowadzenie poniższych niewielkich zmian:

- zezwolenie cudzoziemcom z krajów UE, którzy nie prowadzą działalności w UE-2, na swobodne nabywanie określonej ilości krajowych gruntów rolnych;

- zezwolenie cudzoziemcom z krajów UE, którzy nie prowadzą działalności w UE-2, na swobodne nabywanie określonej ilości gruntów rolnych do określonego pułapu na jedną transakcję, być może w połączeniu dla każdej transakcji z wymogiem określonych inwestycji w innowacje technologiczne;

- umożliwienie cudzoziemcom z krajów UE, którzy nie prowadzą działalności w UE-2, ale dzierżawią tam nieruchomości rolne, swobodnego nabywania budynków gospodarskich i gruntów, na których te budynki się znajdują.

Należy pamiętać, że na rynku rolnym w Bułgarii i Rumunii występuje już znacząca obecność cudzoziemców, która obejmuje podmioty prawne prowadzące działalność w UE-2 i funkcjonujące w oparciu o kapitał zagraniczny, cudzoziemców dzierżawiących grunty rolne bez ograniczeń i indywidualnych rolników z UE zamieszkałych w UE-2. Nabywanie gruntów przez tych inwestorów z UE nie spowodowało widocznego szoku w systemie. Można nawet uważać, że ich działalność gospodarcza pomaga w rozwiązaniu problemu systemowych niedoskonałości związanych z długotrwałymi problemami instytucjonalnymi, które utrudniają bardziej efektywne użytkowanie gruntów rolnych, a więc i zwiększenie wydajności produkcji rolnej. Ponadto wielki szok spowodowany masowym przejmowaniem gruntów po zakończeniu okresu przejściowego również wydawałby się mało prawdopodobny, ponieważ przyszłymi inwestorami zapewne będą ci, którzy są z zasady zainteresowani rynkiem rolnym w UE-2, ale nie w takim stopniu, aby rejestrować w tych krajach działalność już w okresie przejściowym i już wówczas nabywać grunty rolne po jeszcze niższej, wcześniejszej cenie. Również rozwój cen na już nieograniczonym rynku dzierżawy wydaje się sugerować, że nawet po upływie okresu przejściowego ceny sprzedaży gruntów dalej mogą się stopniowo zbliżać do poziomu konwergencji takiego, jak w krajach UE-25. Oczekuje się, że zagraniczni inwestorzy połączą swoje działania w zakresie nabywania i dzierżawy gruntów rolnych.

Zważywszy na termin dany na przygotowanie niniejszego sprawozdania w traktacie o przystąpieniu z 2005 r., przeanalizowany okres[17] był zbyt krótki, aby możliwe było uzyskanie pełniejszych dowodów empirycznych potwierdzających wpływ przystąpienia i tymczasowo obowiązujących ograniczeń na rozwój rynków rolnych w UE-2. Niemniej jednak badanie Komisji wykazało, że różnica dochodów i cen gruntów między UE-2 a UE-25, która w chwili przystąpienia stanowiła w obu omawianych krajach jedną z kwestii budzących największe obawy, w ostatnich latach zmalała, chociaż nadal daleko jej do pełnej konwergencji. Z tego względu pełna konwergencja nie stanowiłaby ani oczekiwanego, ani koniecznego warunku wycofania odstępstw. Badanie CEPS z 2010 r. wykazało ponadto, że UE-2 powinny dobrze wykorzystać resztę okresu przejściowego na wspieranie rozwoju sektora rolnego i przygotowanie się do nieuniknionego końca obowiązywania tymczasowych ograniczeń. Ponieważ inwestycje zagraniczne wydają się sprzyjać procesowi racjonalizacji użytkowania gruntów rolnych, zwiększaniu wydajności, podnoszeniu poziomu innowacyjności technologicznej i poprawianiu konkurencyjności rynków rolnych, zasadne wydaje się, by zalecić UE-2 rozważenie środków mających na celu dalsze, dobrowolne otwarcie ich sektorów rolnych.

Z uwagi na sytuację w UE-2 w czasie przeprowadzania śródokresowego przeglądu środków przejściowych dotyczących nabywania gruntów rolnych Komisja nie uważa, że należy skrócić terminy stosowania tymczasowo obowiązujących środków ograniczających w Bułgarii i Rumunii.

[1] Dz.U. L 157 z 21.6.2005, s. 11.

[2] Artykuł 3 ust. 2 załączników VI i VII do protokołu w sprawie przystąpienia stanowi, że: „W tym celu Komisja przedstawia Radzie sprawozdanie. Rada, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji, może zdecydować o skróceniu lub zakończeniu okresu przejściowego…”.

[3] Centrum Studiów nad Polityką Europejską (Centre for European Policy Studies, CEPS).

[4] „Przegląd przejściowych ograniczeń w nabywaniu nieruchomości rolnych nakładanych przez Bułgarię i Rumunię”, zwane dalej „badaniem CEPS z 2010 r.”, http://ec.europa.eu/internal_market/capital/reports.

[5] Zob. klasyfikacja przepływów kapitałowych przedstawiona w załączniku I do dyrektywy Rady 88/361/EWG z dnia 24 czerwca 1988 r. w sprawie wykonania art. 67 Traktatu (Dz.U. L 178 z 1988, s. 5). Mimo że dyrektywa ta została uchylona przez Traktat z Maastricht, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej traktuje tę klasyfikację jako punkt odniesienia.

[6] Niniejsze sprawozdanie nie obejmuje pięcioletnich okresów przejściowych przyznanych Bułgarii i Rumunii dotyczących nabycia nieruchomości na potrzeby drugiego miejsca zamieszkania.

[7] Zgodnie z jednoznacznym brzmieniem traktatu o przystąpieniu natychmiast po przystąpieniu wszystkie wyżej wymienione zasady mają także bezpośrednie zastosowanie do obywateli i podmiotów prawnych z państw EOG.

[8] Są to: Republika Czeska, Estonia, Łotwa, Litwa, Węgry, Polska i Słowacja.

[9] Zob. wyjaśnienia i przykłady podane w sekcjach 4 i 6 badania CEPS z 2010 r.

[10] Zob. tabela 4 na s. 20 badania CEPS z 2010 r.

[11] W Bułgarii, gdzie dzierżawa gruntów ma znacznie większe znaczenie niż w Rumunii, po przystąpieniu ceny dzierżawy były w 2008 r. tylko o 17 % wyższe niż przed przystąpieniem, w 2006 r.

[12] Zob. rysunek 11 i tabela 17 na s. 43-44 badania CEPS z 2010 r.

[13] Źródło: Eurostat (Rachunki gospodarcze dla rolnictwa, Dane statystyczne dotyczące nakładów pracy w rolnictwie).

[14] Według wskaźnika A dotyczącego dochodów z działalności rolniczej (źródło: Eurostat, Rachunki gospodarcze dla rolnictwa).

[15] Wyrażonym standardem siły nabywczej (Purchase Power Standard).

[16] Zob. rysunek 18 na s. 54 badania CEPS z 2010 r.

[17] Większość danych statystycznych dostępnych w momencie przyjęcia niniejszego sprawozdania dotyczyła wartości ograniczonych do 2008 r.