NAT/944

Zalecenia społeczeństwa obywatelskiego dotyczące europejskiego paktu na rzecz oceanów

OPINIA

Sekcja Rolnictwa, Rozwoju Wsi i Środowiska Naturalnego

Zalecenia społeczeństwa obywatelskiego dotyczące europejskiego paktu na rzecz oceanów

(opinia rozpoznawcza na wniosek Komisji Europejskiej)

Sprawozdawca: Javier GARAT PÉREZ

1.Wnioski i zalecenia

1.1Europejski Komitet Ekonomiczno-Społeczny (EKES) wyraża zadowolenie, że przewodnicząca Ursula von der Leyen wśród priorytetów Komisji na nową kadencję ujęła europejski pakt na rzecz oceanów. Pakt powinien zdaniem EKES-u koncentrować się na uwolnieniu potencjału niebieskiej gospodarki, gwarantując konkurencyjne, wydajne i innowacyjne otoczenie biznesowe wraz z uproszczonymi ramami regulacyjnymi oraz sprzyjając współpracy z globalnymi partnerami z uwzględnieniem ograniczeń planety. EKES opowiada się za tym, by przyjąć kompleksowe podejście łączące dobrobyt gospodarczy i konkurencyjność z regeneracją środowiska i propagowaniem sprawiedliwości społecznej.

1.2Komitet zaleca, aby europejski pakt był ściśle powiązany ze strategią UE na rzecz niebieskiej gospodarki, celami zrównoważonego rozwoju i Europejskim Zielonym Ładem; Powinien on także być dopasowany do innych polityk UE, w szczególności Paktu dla czystego przemysłu i strategii na rzecz przemysłu morskiego, aby zapewnić spójność i znaczący wpływ. Komitet uważa również za bardzo ważne rozwinięcie strategii UE w zakresie bezpieczeństwa morskiego i ocenę istniejących polityk, takich jak wspólna polityka rybołówstwa. Pakt powinien przyczynić się do jak najszybszego osiągnięcia konkurencyjności, strategicznej autonomii i celów zrównoważonego rozwoju.

1.3Pakt powinien wzmocnić i ulepszyć ramy europejskiego zarządzania morskiego dzięki skuteczniejszej koordynacji istniejących polityk i organów, a zarazem uniknięciu rozdrobnienia i powielania wysiłków. EKES uważa też, że kluczowe znaczenie ma wzmocnienie umów międzynarodowych, zwiększenie wysiłków dyplomatycznych i wspieranie sieci współpracy między społecznościami nadbrzeżnymi, sektorami produkcyjnymi i naukowcami. Dlatego zaleca, by we wszystkich instytucjach europejskich utworzyć specjalne grupy robocze, których głównym przedmiotem będą morza i oceany.

1.4EKES wnosi, aby Komisja Europejska stworzyła mechanizm współpracy między agencjami europejskimi posiadającymi kompetencje w dziedzinie oceanów, aby optymalnie gromadzić dane i wiedzę, wspierać wymianę najlepszych praktyk i propagować całościowe podejście. Przykładem dobrych praktyk w tym względzie jest wzmocniona współpraca między Frontexem, Europejską Agencją Bezpieczeństwa Morskiego (EMSA) i Europejską Agencją Kontroli Rybołówstwa (EFCA) w zakresie funkcji straży przybrzeżnej.

1.5Komitet zaleca, by dokonać przeglądu planowania przestrzennego obszarów morskich w celu ułatwienia synergii i zrównoważenia sprzecznych interesów wynikających z rozwoju nowych gałęzi przemysłu morskiego, takich jak energia morska, a także, by domagać się od tego sektora reinwestowania części dochodów w społeczności lokalne. Trzeba propagować koncepcję polegającą na pozytywnym współistnieniu, sprzyjając tam, gdzie to możliwe, wielorakiemu zastosowaniu obszarów morskich. Należy też stosować podejście ekosystemowe w celu ochrony różnorodności biologicznej i siedlisk morskich. Jest bardzo ważne, aby zagwarantować czynny udział sektorów najbardziej narażonych, takich jak rybołówstwo, w podejmowaniu decyzji w celu ochrony tradycyjnych łowisk i zapewnienia zrównoważonego wykorzystania przestrzeni morskiej.

1.6EKES apeluje o zawiązanie sojuszu przemysłowego na rzecz łańcuchów wartości niebieskiej gospodarki, który skupiałby wszystkich odpowiednich interesariuszy (przedsiębiorstwa, partnerów społecznych, organizacje badawcze, decydentów i inwestorów itd.). Takie forum będzie służyło pobudzaniu współpracy i tworzeniu sieci w celu rozwoju zrównoważonych statków i cyfrowych technologii morskich, zapewnienia odporności łańcucha dostaw oraz wspierania innowacji, zrównoważoności i konkurencyjności. Ponadto EKES wzywa Komisję do opracowania do 2026 r. planu działania UE na rzecz niebieskiej żywności.

1.7EKES wzywa do mobilizacji środków finansowych na działania oceaniczne z myślą o osiągnięciu 14. celu zrównoważonego rozwoju. W związku z tym zasadnicze znaczenie ma uruchomienie środków publicznych i prywatnych na projekty z zakresu ochrony i odbudowy zasobów morskich, innowacji i rozwoju oraz dekarbonizacji niebieskiej gospodarki. EKES zaleca, aby stworzyć specjalne linie budżetowe dla oceanów w ramach funduszy horyzontalnych, takich jak „Horyzont” czy Europejski Fundusz Społeczny, oraz wzmocnić fundusze sektorowe takie jak Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury (EFMRA).

1.8Kluczem do skutecznego zarządzania oceanami jest nauka. EKES zaleca wzmocnienie międzynarodowej współpracy naukowej, pobudzanie innowacji technologicznych w dziedzinie morskiej i przeznaczenie większych zasobów na instytuty badawcze. Ponadto należy przełożyć wiedzę naukową na skuteczną politykę ochrony i zrównoważonego użytkowania.

1.9EKES wnosi, aby Komisja uwzględniła w pakcie wymiar społeczny, który zapewni sprawiedliwą transformację cyfrową w sektorze morskim wraz z całościowym wsparciem dla pracowników. W tym celu trzeba zająć się kwestią niedoboru siły roboczej, sprzyjać wymianie pokoleniowej za pomocą inicjatyw przyciągających ludzi młodych, wzmocnić ochronę pracy oraz ułatwić przekwalifikowanie i doskonalenie zawodowe. Należy zapewnić pełne uczestnictwo zainteresowanych stron i partnerów społecznych w tym procesie. Trzeba również zachować morskie dziedzictwo kulturowe i udzielić specjalnego wsparcia pracownikom, którzy nie mogą się przekwalifikować.

1.10Aby przemysł morski mógł rozkwitać i pozostać w Europie, należy zapewnić równe warunki działania i stworzyć silny klaster morski o jasnych celach w zakresie dekarbonizacji. Potrzebne są pilne inwestycje w e-paliwa, innowacje technologiczne, energię z morskich źródeł odnawialnych, zwłaszcza energię pływów, i lokalną produkcję tych rozwiązań.

1.11EKES – jako przedstawiciel społeczeństwa obywatelskiego – zaleca stworzenie kompleksowego mechanizmu okresowej oceny i monitorowania postępów w urzeczywistnianiu paktu. Ten mechanizm powinien opierać się na modelach stworzonych na potrzeby celów zrównoważonego rozwoju i obejmować wyznaczenie grupy stałych członkiń i członków EKES-u, co zagwarantuje ciągłość, przejrzystość i reprezentatywność procesu monitorowania.

2.Uwagi ogólne

2.1Europejski pakt na rzecz oceanów ma na celu propagowanie kompleksowego i spójnego podejścia do wszystkich polityk związanych z oceanami. Wymaga to rozwijania badań morskich, ochrony ekosystemów morskich, wprowadzania innowacji, poszerzania wiedzy oraz ożywienia niebieskiej gospodarki. W samym centrum paktu znajdują się społeczności nadbrzeżne i zrozumienie ich potrzeb i obaw jest niezbędne do opracowania skutecznej polityki.

2.2Komitet dostrzega, że społeczności nadbrzeżne stoją przed wieloma wyzwaniami gospodarczymi, społecznymi i środowiskowymi. Pakt może być fundamentalnym narzędziem, które pomoże sprostać tym wyzwaniom. Toteż musi on położyć mocne podwaliny pod tworzenie wysokiej jakości miejsc pracy, zrównoważony wzrost gospodarczy i spójność społeczną z poszanowaniem ograniczeń planety. Ma to na celu wspieranie zdrowych i produktywnych oceanów oraz dążenie do sprawiedliwej transformacji cyfrowej. Mając na uwadze rozwój nowych gałęzi przemysłu morskiego, w ramach paktu należy ponadto rozważyć modele zarządzania oceanami, które UE mogłaby propagować zarówno na własnych wodach, jak i w innych częściach świata. Pakt powinien również skupiać się na zwiększeniu odporności społeczności nadbrzeżnych na klęski żywiołowe i sprzyjać rozwiązaniom opartym na przyrodzie.

3.Szczegółowe zalecenia z myślą o wspieraniu zdrowych i produktywnych oceanów

3.1Komitet zaleca, aby pakt obejmował następujące elementy, które przyczynią się do zachowania odpornych i produktywnych oceanów:

3.1.1Wspieranie konkurencyjności i zrównoważonego wzrostu niebieskiej gospodarki: poprzez inwestycje i innowacje w zakresie technologii ukierunkowanych na neutralność klimatyczną, zdrowie ekosystemów i sprawiedliwą transformację. EKES uważa za pilnie potrzebne uproszczenie prawodawstwa i ograniczenie biurokracji o co najmniej 25 % w przypadku przedsiębiorstw i o 35 % w przypadku MŚP. UE musi postawić na odporne, lokalne i krótkie łańcuchy wartości, w ramach których priorytetowo traktuje się kompleksowy rozwój naszych sektorów morskich, dobrostan, regenerację ekosystemów i społeczności nadbrzeżnych.

3.1.2Inwestycje i innowacje w przemyśle morskim: UE powinna zaproponować środki, aby przyciągnąć inwestycje prywatne oraz sprzyjać konkurencyjności i rozwojowi przedsiębiorstw. Powinna też zachęcać do tworzenia centrów innowacji w zakresie niebieskiej gospodarki, wspierając współpracę między instytucjami badawczymi, przedsiębiorstwami i decydentami. Organy publiczne powinny promować wsparcie dla przedsiębiorstw typu start-up w sektorze morskim poprzez lepszy dostęp do finansowania i wprowadzanie na rynek zaawansowanych technologii. Komitet zaleca zwiększenie w budżetach państw inwestycji w badania naukowe i apeluje do UE o przeznaczenie większych środków na badania nad oceanami.

3.1.3Europejska autonomia strategiczna w kluczowych obszarach takich jak żywność, energia i transport: UE musi wzmocnić swoją zdolność do produkcji własnych zasobów i zmniejszyć zależność od dostawców zewnętrznych. Wspieranie lokalnych innowacji w tych sferach jest niezbędne dla zapewnienia ich niezależności i odporności w obliczu globalnych wyzwań. Ponadto należy ulepszyć i chronić infrastrukturę wewnętrzną i przyjąć strategie polityczne, które uwzględniają suwerenność żywnościową, a także czynniki społeczne i gospodarcze przedsiębiorstw.

3.1.4EKES wzywa Komisję do opracowania do 2026 r. planu działania UE na rzecz niebieskiej żywności w celu uwzględnienia tego rodzaju żywności w politykach i strategiach dotyczących żywienia i konsumpcji. Ten plan należy uznać za zasadniczy element wizji przyszłości rolnictwa i żywności. To z kolei zachęciłoby Europejki i Europejczyków do zdrowego odżywiania się o niskim śladzie węglowym. UE powinna prowadzić politykę i oferować zachęty na rzecz stosowania selektywnych narzędzi połowowych o małym wpływie na środowisko i ograniczania przyłowów i odrzutów oraz dawać pierwszeństwo połowom przeznaczonym do spożycia przez ludzi oraz akwakulturze o niskim poziomie troficznym. Szczególną uwagę należy również zwrócić na przeciwdziałanie przełowieniu tam, gdzie ono istnieje, a zwłaszcza nielegalnym, nieraportowanym i nieuregulowanym połowom. Podobnie należy zaostrzyć politykę dotyczącą przywozu niezrównoważonej żywności pochodzenia morskiego oraz kontrole nad nim, ponieważ ma on negatywny wpływ na stada ryb i równe warunki działania europejskich rybaków. Komitet opowiada się za rozpowszechnieniem zrównoważonej akwakultury, zwłaszcza o niskim poziomie troficznym. Ten model akwakultury obejmuje mięczaki, algi i niektóre skorupiaki, nie wymaga sztucznego dokarmiania, poprawia jakość wody i przyczynia się do sekwestracji dwutlenku węgla. Ponadto Komitet apeluje o opracowanie strategii „Od akwakultury morskiej do stołu” (ang. „Sea-farmed to fork”).

3.1.5Utworzenie Sojuszu Przemysłowego na rzecz Łańcuchów Wartości Niebieskiej Gospodarki: EKES zaleca Komisji Europejskiej, by ustanowiła sojusz przemysłowy, który obejmie cały łańcuch wartości niebieskiej gospodarki z myślą o poprawie konkurencyjności sektora i przyjęciu całościowej wizji. W tym celu proponuje się wyposażyć sojusz w finanse operacyjne i przyznać mu sekretariat odpowiedzialny za koordynację inicjatyw, badań, postępu naukowego i rozwoju technologicznego. Ponieważ poszczególne ogniwa morskiego łańcucha wartości są współzależne pod względem rozwoju i wdrażania nowych technologii, ten sojusz przyczyni się do skuteczniejszej współpracy 1 .

3.1.6Dekarbonizacja niebieskiej gospodarki: Komitet przypomina, że wszystkie sektory gospodarki morskiej i niebieskiej są uzależnione od statków, zaawansowanych technologii morskich oraz odpornych, lokalnych i krótkich przemysłowych łańcuchów dostaw. To samo dotyczy infrastruktury podwodnej (takiej jak kable). Zdaniem Komitetu Unia Europejska powinna wzmocnić potencjał europejskiego przemysłu morskiego, jego sieci łączności i łańcuchy dostaw. Należy postrzegać sektor morski jako zasadniczy element każdej polityki unijnej mającej na celu wspieranie zrównoważonego zarządzania oceanami i uwolnienie pełnego potencjału niebieskiej gospodarki. UE powinna również ułatwiać sprawiedliwą transformację ugruntowanych sektorów niebieskiej gospodarki w kierunku praktyk o niższym śladzie poprzez rozwijanie skierowanych do przedsiębiorstw polityk i programów gospodarki o obiegu zamkniętym. EKES wzywa również do dalszego wspierania zrównoważonej i przyjaznej dla środowiska wodnej turystyki przybrzeżnej. Te postępy stworzą nowe możliwości biznesowe i przyczynią się do zielonej transformacji UE 2 .

3.1.7EKES przyjmuje z zadowoleniem partnerstwo na rzecz transformacji energetycznej dla rybołówstwa i akwakultury, zainicjowane przez Komisję Europejską w 2024 r. Stanowi to doskonałą okazję dla łańcucha do wspólnej pracy nad planem odnowienia europejskiej floty rybackiej i jej modernizacji w oparciu o zrównoważony i skuteczny model biznesowy.

3.1.8Komitet opowiada się stanowczo za rozwijaniem przełomowych technologii takich jak energia pływów i fal i za inwestowaniem w nie: te instalacje są mniejsze niż turbiny wiatrowe, co zmniejsza zarówno potrzebny obszar morski, jak i ślad ekologiczny instalacji. Potencjalnie można by w ten sposób wytwarzać nawet 10 % energii elektrycznej w UE. Ponieważ takie instalacje zajmują niewielkie obszary na morzu, na których zwykle nie prowadzi się innej działalności ludzkiej z powodu znacznych ruchów wód, łatwiej dają się pogodzić z rybołówstwem. Dlatego też niezbędne jest zwiększenie poparcia politycznego dla tych technologii oraz zagwarantowanie ich uwzględnienia jako priorytetu przez grupę zadaniową ds. energii mórz i oceanów, co musi iść w parze ze specjalnym finansowaniem i środkami regulacyjnymi ułatwiającymi ich rozwój.

3.1.9EKES podkreśla rolę, jaką w monitorowaniu oceanów i zarządzaniu nimi odgrywają powstające technologie takie jak sztuczna inteligencja czy internet rzeczy. Proponuje, by otworzyć obszary badawcze, w których inwestycje w te systemy mogłyby przynieść znaczne korzyści środowiskowe i gospodarcze.

3.1.10Dostęp do finansowania: Komitet apeluje, by zwiększyć dotacje i inwestycje w infrastrukturę i technologie, które propagują innowacje i przedsiębiorczość oraz umożliwiają społecznościom nadbrzeżnym pomyślny rozwój. Po przyjęciu europejskiego paktu na rzecz oceanów Unia Europejska powinna w obrębie kolejnych wieloletnich ram finansowych zbadać sposoby wprowadzenia linii budżetowych ukierunkowanych na oceany, aby zagwarantować odpowiednie finansowanie wszystkich zagadnień objętych paktem, a także wzmocnić fundusze sektorowe takie jak Europejski Fundusz Morski, Rybacki i Akwakultury (EFMRA). Komitet ubolewa z powodu cięć o 105 mln EUR w EFMRA na lata 2025–2027 i wzywa do zwiększenia środków w kolejnych ramach budżetowych. Zaleca również ocenę wykorzystania funduszy na rzecz niebieskiej gospodarki w ramach programu „Horyzont Europa”. W związku z tym wnosi o utworzenie specjalnej linii budżetowej przeznaczonej na niebieską gospodarkę w programie, który będzie kontynuacją programu „Horyzont Europa”. Ponadto zachęca, by wykorzystywać finansowanie publiczne jako narzędzie do zwiększania finansowania prywatnego za pośrednictwem takich inicjatyw jak „Horyzont Europa”, Fundusz Innowacyjny, finansowanie z EBI i fundusz gwarancyjny. Wreszcie, nalega, aby przeznaczyć dochody z EU ETS na transformację energetyczną, pobudzając rozwój innowacyjnych paliw i projektów w Europie.

3.1.11EKES zaleca, by określić pewną warunkowość społeczną w finansowaniu publicznym w celu zapewnienia poszanowania praw pracowniczych i zrównoważenia środowiskowego. W związku z tym konieczne jest skuteczne wdrożenie istniejących standardów społecznych i przepisów w sektorze morskim i sektorze rybołówstwa oraz, w razie potrzeby, podjęcie wiążących inicjatyw ustawodawczych.

3.1.12Komitet zaznacza, jak ważne jest przyspieszenie i uelastycznienie dostępu do finansowania, zwłaszcza w celu ułatwienia dostępu MŚP i rybołówstwa przybrzeżnego oraz wspierania zrównoważonego wzrostu w sektorze niebieskiej gospodarki.

3.1.13Ocena i ewentualna reforma wspólnej polityki rybołówstwa (WPRyb): przyznaje, że obecna WPRyb przyczyniła się do lepszego zarządzania stadami ryb. Niemniej 70 % ryb, skorupiaków, mięczaków i innych bezkręgowców wodnych pochodzi z państw trzecich, co stanowi wyzwanie z perspektywy autonomii żywnościowej oraz zdolności zapewnienia zrównoważonych i odpowiedzialnych dostaw. Jest bardzo istotne, by zniwelować tę lukę, ułatwiając, a nie utrudniając zrównoważoną produkcję żywności i stosując te same standardy społeczne i środowiskowe do przywozu żywności. W tym celu decydujące znaczenie ma ocena obecnej polityki rybołówstwa, aby przyspieszyć transformację w kierunku większej wydajności rybołówstwa poprzez odpowiednie wyważenie regulacji i stosowanie zachęt gospodarczych. Należy propagować bardziej energooszczędne rybołówstwo i akwakulturę, zachęcając do korzystania z energii ze źródeł odnawialnych. Rozwój precyzyjniejszych technologii połowowych pozwoli stosować bardziej zrównoważone, selektywne i skuteczne praktyki wywierające mniejszy wpływ na środowisko. Pierwszoplanowe znaczenie ma również dostosowanie polityki rybołówstwa do nowych wyzwań, takich jak wyjście Wielkiej Brytanii z UE, wymiar międzynarodowy czy konkurencyjność. Ponadto UE powinna wspierać dostęp do kwot połowowych na podstawie kryteriów społeczno-gospodarczych i środowiskowych, zgodnie z art. 17 WPRyb, oraz zapewnić identyfikowalność produktów rybołówstwa od morza do stołu poprzez solidny system kontroli i etykietowania, przy czym należy skupić się na przywozie.

3.1.14Kształcenie i podnoszenie kwalifikacji: UE powinna inwestować w rozwój konkretnych umiejętności i kompetencji na potrzeby niebieskiej gospodarki oraz podtrzymywać zaangażowanie młodych ludzi w życie ich społeczności. Miejsca pracy wysokiej jakości i szkolenie pracowników przyczyniają się do pomyślnego rozwoju, konkurencyjności, atrakcyjności i wydajności sektorów niebieskiej gospodarki. Oprócz przekwalifikowania i doskonalenia zawodowego zasadnicze znaczenie dla teraźniejszości i przyszłości omawianych branż będą miały utrzymanie i rekrutacja pracowników sektora morskiego i rybołówstwa. Komitet wzywa Komisję Europejską, by wprowadziła niebieskie linie budżetowe w ramach przyszłego Europejskiego Funduszu Społecznego. Należy również zatroszczyć się o harmonizację szkoleń i certyfikacji w sektorze morskim oraz w sektorze rekreacji i rybołówstwa, zapewniając wzajemne uznawanie świadectw w całej UE, aby ułatwić mobilność pracowników i poprawić konkurencyjność sektora. Ponadto wzywa do rozwijania podstawowej wiedzy o morzach i oceanach, by podnieść świadomość społeczeństwa, zwłaszcza dzieci i młodzieży, na temat znaczenia oceanów i niebieskiej gospodarki.

3.1.15Brak siły roboczej: aby sprostać wyzwaniom demograficznym, UE musi przyznać pierwszeństwo funduszom na poprawę umiejętności i rozwój siły roboczej w niebieskiej gospodarce, zapewniając długoterminową odporność i innowacje. Organy i sektory prywatne powinny zająć się problemem niedoboru siły roboczej za pomocą specjalnych programów szkoleń w zakresie umiejętności związanych z niebieską gospodarką. Ważne jest opracowanie zharmonizowanych programów szkoleniowych obejmujących umiejętności przekrojowe, aby ułatwić mobilność pracowników między państwami członkowskimi i między sektorami niebieskiej gospodarki. Ponadto UE powinna sprzyjać partnerstwom publiczno-prywatnym, aby wdrażać dostosowane do potrzeb programy budowania zdolności.

3.2EKES zaleca, by w europejskim pakcie na rzecz oceanów uwzględniono następujące elementy w celu poprawy stanu naszych oceanów:

3.2.1Centra niebieskiej gospodarki i obserwatorium oceanów: EKES zaleca, by utworzyć centra specjalizujące się w technologii morskiej i zrównoważonych innowacjach w regionach przybrzeżnych, które to centra będą promować badania, rozwój i transfer wiedzy w celu pobudzenia niebieskiej gospodarki. Proponuje, by Komisja zbadała możliwość utworzenia europejskiego obserwatorium zajmującego się gromadzeniem, analizą i rozpowszechnianiem danych dotyczących oceanów. Podmiot ten mógłby również koordynować dane generowane przez różne agencje i jednostki naukowe, ułatwiając kompatybilność i podejmowanie decyzji opartych na danych naukowych.

3.2.2Badania i monitorowanie: EKES wzywa do rozszerzenia i wzmocnienia morskich inicjatyw naukowych – takich jak europejska sieć informacji i obserwacji środowiska morskiego (EMODNET) – w celu monitorowania stanu ekosystemów i kształtowania zrównoważonej polityki. Lepsze monitorowanie oceanów przyczyni się do osiągnięcia celów środowiskowych, takich jak te określone w dyrektywie ramowej w sprawie strategii morskiej. EKES ubolewa, że 70 % danych pochodzi z projektów finansowanych tymczasowo. Dane te są w dużej mierze finansowane ze środków publicznych. EKES uważa, że konieczne jest zwiększenie wkładu danych z sektora prywatnego, a także przeznaczenie większej ilości środków na nowoczesne technologie i infrastrukturę naukową.

3.2.3Projekty odbudowy: Komitet zaleca stworzenie zachęt i projektów pilotażowych w celu sprawiedliwego i skutecznego wdrażania przepisów dotyczących ochrony środowiska. Jest to konieczne, aby zagwarantować w Europie przestrzeganie międzynarodowych zobowiązań w zakresie różnorodności biologicznej, takich jak te określone w porozumieniu z Kunmingu/Montrealu. W szczególności kompromis 30x30 powinien zostać uwzględniony w prawodawstwie Unii i sprawnie wprowadzony w życie zarówno poprzez tworzenie chronionych obszarów morskich i zarządzanie nimi, jak i poprzez stosowanie innych skutecznych obszarowych środków ochrony (OECM) na obszarach połowowych. EKES apeluje o wprowadzenie obszarów ścisłej ochrony (stref zakazu połowów) zgodnie z unijną strategią na rzecz bioróżnorodności 2030 tam, gdzie jest to zgodne z zaleceniami naukowymi. Podkreśla, że obszary należy zamykać indywidualnie z uwzględnieniem specyfiki każdego regionu i z zapewnieniem równowagi między ochroną a działalnością gospodarczą. W tym względzie przypomina, że porozumienie paryskie (art. 2) stanowi, że cele te muszą być realizowane w sposób, który nie zagraża produkcji żywności 3 .

3.2.4Zielona infrastruktura i strategia dotycząca styku lądu i morza: Komitet sugeruje, aby rozwinąć zrównoważoną infrastrukturę, wykorzystując podejście ekosystemowe w celu zminimalizowania wpływu na środowisko na granicy lądu i morza. Obejmuje to wspieranie portów neutralnych pod względem emisji dwutlenku węgla oraz promowanie czystej energii morskiej. Komitet zaleca również wdrożenie strategii mających na celu znalezienie synergii i zacieśnienie współpracy między sektorami morskimi i lądowymi, takimi jak stocznie i dostawcy technologii. Ponadto rekomenduje wzmocnienie europejskich regulacji dotyczących lądowych źródeł zanieczyszczeń morskich, takich jak zrzuty przemysłowe i ścieki, które wprowadzają zanieczyszczenia organiczne, chemiczne, farmaceutyczne, a także mikrodrobiny plastiku i granulat do ekosystemów wodnych.

3.2.5Europejski plan przystosowania się do zmiany klimatu: EKES apeluje o dalsze prace nad tym planem, aby wzmocnić odporność społeczności przybrzeżnych, wspierając je w planowaniu i przygotowaniach na skutki zmiany klimatu.

3.2.6Zwalczanie zanieczyszczenia i odpadów morskich: EKES wzywa Komisję do odgrywania wiodącej roli oraz wzmocnienia działań dyplomatycznych Europy, aby zapewnić przyjęcie traktatu w sprawie tworzyw sztucznych w 2025 r., jak też ustanowić solidny mechanizm finansowania, który wesprze jego wdrażanie.

3.2.7Wzmocnienie pozycji Europy w międzynarodowych negocjacjach dotyczących oceanów: zgodnie z celem zrównoważonego rozwoju nr 14 EKES nalega, by Komisja zintensyfikowała działania dyplomatyczne w celu zawarcia porozumienia w sprawie subsydiów dla rybołówstwa w ramach WTO, przyspieszyła ratyfikację i wdrażanie porozumienia BBNJ dotyczącego wód międzynarodowych oraz promowała wdrażanie Konwencji o różnorodności biologicznej (CBD) 4 . Tym samym wzywa do ustanowienia moratorium dla górnictwa głębokomorskiego do czasu zapewnienia zrównoważonej eksploatacji.

4.Wyzwania gospodarcze, społeczne i środowiskowe, przed którymi stoją społeczności nadbrzeżne

4.1Społeczności nadbrzeżne w Europie stoją w obliczu szeregu powiązanych ze sobą wyzwań gospodarczych, społecznych i środowiskowych. W ostatnich latach nasz przemysł i nasze rynki doświadczyły silnych wstrząsów, spowodowanych takimi wydarzeniami jak pandemia COVID-19, brexit, napaść Rosji na Ukrainę i ekstremalne zdarzenia pogodowe będące wynikiem zmiany klimatu. W rezultacie nie tylko wzrosły ceny energii i surowców, ale również wystąpiła powszechna inflacja. Ponadto zmieniły się szlaki morskie ze względu na ograniczenia w handlu i powstały wąskie gardła w łańcuchu dostaw. Te wyzwania zagroziły niebieskiej gospodarce. Pomimo ich istnienia prognozy wskazują na potencjał stabilizacji i ożywienia gospodarczego w związku z niższymi cenami energii i spadkiem inflacji.

4.2W tym kontekście przemysł europejski zmagał się nie tylko z pandemiami i globalnymi kryzysami geopolitycznymi, ale również z rosnącym wewnętrznym obciążeniem regulacyjnym. Narastające ograniczenia i biurokracja poważnie wpłynęły na konkurencyjność i stabilność gospodarczą przedsiębiorstw.

4.3Jeżeli chodzi o wyzwania społeczne, wiele obszarów przybrzeżnych boryka się z problemami demograficznymi, takimi jak starzenie się społeczeństwa i migracja młodych ludzi, często wskutek braku możliwości na szczeblu lokalnym. EKES wyraża zaniepokojenie z powodu ofiar w ludziach na morzu związanych ze zjawiskiem migracji. Ponadto społeczności nadbrzeżne muszą radzić sobie z niedoborem wykwalifikowanej siły roboczej, brakiem wymiany pokoleniowej, konfliktami wokół wykorzystania zasobów lub podatnością na klęski klimatyczne. By sprostać tym wyzwaniom, trzeba zwiększyć włączenie społeczne i zapewnić równy dostęp do zasobów i usług. Komitet opowiada się za poprawą warunków pracy w niebieskiej gospodarce w celu zwiększenia atrakcyjności tych sektorów. By podołać niektórym z tych wyzwań, pakt mógłby opierać się na długoterminowej wizji dla obszarów wiejskich UE 5 .

4.4Co się tyczy wyzwań środowiskowych, jest niezwykle ważne, aby zachować produktywne morza oraz zasoby naturalne takie jak łowiska i czyste wybrzeża z myślą o dobrobycie gospodarczym i zdrowiu zarówno współczesnych, jak i przyszłych pokoleń. Ponadto europejskie oceany są naszymi najlepszymi sojusznikami w przeciwdziałaniu zmianie klimatu. W europejskim pakcie na rzecz oceanów na pierwszym miejscu należy postawić wdrażanie i egzekwowanie obowiązującego prawodawstwa. Niezwykle ważne jest jednak, aby UE oceniła również skuteczność tych polityk oraz rozważyła ich przegląd i aktualizację w razie potrzeby, co pozwoli dostosować je do nowych realiów i wyzwań.

4.5Zgodnie z pracami EKES-u dotyczącymi Niebieskiego Ładu UE 6 należy uwzględnić wzajemne powiązania między wodą morską i słodką oraz ich wpływ na społeczności nadbrzeżne. Polityki muszą sprzyjać koordynacji w celu sprostania wyzwaniom i wykorzystania możliwości.

5.Model zarządzania oceanami dla wód unijnych i międzynarodowych

5.1EKES zaleca promowanie inkluzywnego i innowacyjnego modelu zarządzania oceanami poprzez:

5.1.1Współpracę regionalną: EKES zaleca zacieśnienie koordynacji i współpracy morskiej między państwami członkowskimi dzielącymi baseny morskie, takie jak Morze Bałtyckie, Morze Śródziemne i Morze Północne, w kluczowych obszarach, takich jak energia, środowisko czy rybołówstwo. Proponuje również konsolidację długoterminowych programów politycznych, które wykraczają poza okresy wyborcze i ramy UE, oraz poprawę koordynacji między służbami na szczeblu europejskim i krajowym. Wzywa do zmniejszenia obciążeń regulacyjnych, pobudzenia inwestycji w niebieską gospodarkę i dążenia do pełnego rozwinięcia jednolitego rynku. Ponadto zaleca, aby każda prezydencja Rady UE organizowała wspólne posiedzenia na temat oceanów z udziałem kluczowych ministerstw (środowiska, klimatu, energii, rybołówstwa i transportu) i zainteresowanych stron. Wszystkie instytucje europejskie, w tym EKES, mogą wdrożyć to podejście.

5.1.2Zalecenia dostosowane do specyfiki regionalnej: niezależnie od opisanych powyżej działań EKES proponuje opracowanie zróżnicowanych zaleceń dla różnych regionów przybrzeżnych UE, z uwzględnieniem ich specyfiki ekologicznej, gospodarczej i społecznej. EKES podkreśla również znaczenie dostosowania polityki do lokalnych czynników kulturowych i społeczno-gospodarczych w celu zapewnienia jej efektywności i skuteczności. Z tych powodów indywidualne działania państw członkowskich i ich regionów mają zasadnicze znaczenie dla dostosowania i wdrożenia tej polityki w kontekście lokalnym.

5.1.3Wiedzę i innowacje w sektorze morskim: EKES uważa, że konieczne jest promowanie innowacji i rozwijanie umiejętności w celu wprowadzenia zaawansowanych technologii, zwłaszcza europejskich, na rynek wspólnotowy.

5.1.4Uznanie strategicznego znaczenia oceanu dla bezpieczeństwa i konkurencyjności Europy: Komitet proponuje wzmocnienie szlaków handlowych umożliwiających dostęp do światowych rynków i zasobów energetycznych. Podkreśla potrzebę zadbania o to, by cała działalność morska była prowadzona z uwzględnieniem ekologicznych ograniczeń planety, a także konieczność ochrony praw socjalnych i praw człowieka na morzu.

5.1.5Zagwarantowanie bezpieczeństwa europejskiego obszaru morskiego: EKES wnosi, aby organy wzmocniły programy ochrony szlaków morskich, portów i krytycznej infrastruktury w obliczu zagrożeń takich jak piractwo, terroryzm, handel ludźmi i przestępczość na morzach. Wymaga to skutecznej realizacji strategii UE w zakresie bezpieczeństwa morskiego. Należy skupić się na współpracy w dziedzinie obronności, w tym na corocznych ćwiczeniach morskich i rozwijaniu zdolności poprzez wspólne normy dla technologii obrony morskiej. Tę strategię należy włączyć do paktu, aby wzmocnić odporność handlu, stabilność gospodarczą i bezpieczeństwo morskich łańcuchów dostaw. Oznacza to również obronę naszych standardów społecznych i środowiskowych w obliczu na przykład nielegalnych połowów i pracy przymusowej, a nawet praktyk stosowanych przez ważne podmioty takie jak Chiny.

5.1.6Komitet wzywa Komisję, aby w ramach paktu wzmocniła wymiar dotyczący przemysłu stoczniowego, technologii dla przemysłu morskiego i logistyki morskiej. Od tego sektora zależy wiele społeczności nadbrzeżnych i podsektorów, takich jak rybołówstwo, rekreacja wodna, energia morska oraz transport morski. W związku z tym Komitet apeluje do Komisji, by uwzględniła zapowiedzianą strategię na rzecz przemysłu morskiego jako jeden z filarów paktu.

5.1.7Wobec rosnących zagrożeń dla bezpieczeństwa morskiego w interesie UE leży także zapewnienie bezpieczeństwa i ochrony pracowników sektora morskiego i rybołówstwa, zgodnie z wymogami odpowiednich konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy (MOP), takich jak Konwencja o pracy na morzu.

5.1.8Sprawiedliwą transformację: EKES podkreśla, że zrównoważenie środowiskowe musi iść w parze ze zrównoważonym rozwojem społecznym, tak aby transformacja w kierunku paliw alternatywnych i nowych technologii mogła przebiegać uczciwie, sprawiedliwie i całościowo. W centrum transformacji ekologicznej i cyfrowej należy umieścić człowieka: trzeba zagwarantować lepsze warunki pracy, stworzyć miejsca pracy wysokiej jakości i zadbać o to, by zawody w sektorze morskim i rybołówstwie były bardziej atrakcyjne i inkluzywne 7 .

5.1.9Udział zainteresowanych stron: EKES wnosi, aby bardziej zaangażować społeczności lokalne, partnerów społecznych i przemysł w rozwój polityki związanej z morzem, wspierając i promując klastry morskie. W pakcie należy dostrzec klastry morskie jako kluczowe podmioty i platformy dla zarządzania oceanami, ponieważ łączą w sobie głos i interesy różnych sektorów. Ważne jest nie tylko uczestnictwo wszystkich podmiotów niebieskiej gospodarki w konsultacjach publicznych, ale także ich aktywne zaangażowanie w rozwój polityki morskiej. Istotne jest również, aby korzyści społeczne wynikające ze zrównoważonego rozwoju były sprawiedliwie rozłożone, a projekty miały długoterminowy wpływ i przyczyniały się do odporności niebieskiej gospodarki. Ponadto istotne jest uznanie udziału społeczeństwa obywatelskiego, co wymaga uwzględnienia w procesie decyzyjnym jego punktu widzenia oraz potrzeb.

5.1.10Planowanie przestrzenne obszarów morskich (PPOM): w związku z niepokojącym kurczeniem się przestrzeni morskiej i rywalizacją o nią, spowodowanymi przez rozwój nowych sektorów przemysłu, Komitet zaleca zmianę dyrektywy ustanawiającej ramy planowania przestrzennego obszarów morskich. Ma to na celu zrównoważenie sprzecznych interesów (np. akwakultura, rybołówstwo i produkcja energii). EKES proponuje, by przyjąć nową koncepcję polegającą na pozytywnym współistnieniu, która będzie sprzyjać tam, gdzie to możliwe, wielorakiemu zastosowaniu obszarów i będzie się opierać na podejściu ekosystemowym. W związku z tym docenia wysiłki na rzecz stworzenia morskich obszarów chronionych i inne skuteczne obszarowe środki ochrony mające na celu ochronę ekosystemów. Uznaje Europejskie niebieskie forum za skuteczne narzędzie, dzięki któremu zainteresowane strony mogą dyskutować, podejmować wspólne wyzwania i reagować na wspólne priorytety w perspektywie średnioterminowej. Głównym celem jest osiągnięcie konsensu, stworzenie synergii i znalezienie rozwiązań prowadzących do przyjęcia wspólnej wizji. Ponadto jest niezwykle ważne, aby zagwarantować udział sektorów najbardziej narażonych, takich jak rybołówstwo, w podejmowaniu decyzji, zapewniając ochronę i wykorzystanie tradycyjnych łowisk oraz dostęp do nich.

5.1.11Spójność społeczną: Komitet wnosi, aby wzmocnić powiązania między zainteresowanymi stronami (rządami, społecznościami nadbrzeżnymi i lokalnymi przedsiębiorstwami) i zmniejszyć nierówności społeczne za pomocą inkluzywnych polityk, sprawiedliwych strategii inwestycyjnych i gospodarki społecznej. Kwestią priorytetową powinien być czynny udział społeczeństwa obywatelskiego w podejmowaniu decyzji, aby polityka odzwierciedlała jego potrzeby i aspiracje. UE powinna również zwrócić szczególną uwagę na wzmocnienie pozycji kobiet i młodzieży w niebieskiej gospodarce.

5.1.12Zarządzanie oceanami oparte na danych: obserwacja i monitorowanie oceanów, wraz ze skutecznym zarządzaniem danymi, mają zasadnicze znaczenie dla pobudzenia niebieskiej gospodarki, dla ochrony środowiska, wspierania innowacji, zapewnienia bezpieczeństwa morskiego oraz wzmocnienia odporności wybrzeży i konkurencyjności. EKES apeluje, by wykorzystywać systemy monitorowania w czasie rzeczywistym i sztuczną inteligencję do zarządzania oceanami opartego na danych. W tym celu proponuje spójne europejskie ramy, które obejmą krajowe i regionalne systemy obserwacji, będą wspierały współpracę między naukowcami, organami, sektorem prywatnym, sektorem obronności i lokalnymi społecznościami oraz pobudzą inwestycje w nowoczesną infrastrukturę i zaawansowane technologie, takie jak duże zbiory danych, środowiskowy DNA (eDNA) i sztuczna inteligencja.

5.1.13Okresowe monitorowanie: Komitet zaleca, by Komisja Europejska wprowadziła mechanizmy do okresowej oceny postępów w realizacji paktu i informowania o nich, podobne do mechanizmów ustanowionych w ramach celów zrównoważonego rozwoju.

5.1.14Przywództwo na świecie i globalna dyplomacja: nie może być paktu na rzecz oceanów bez umów lub partnerstw międzynarodowych. Dlatego EKES wnosi, by UE stała się światowym liderem w dziedzinie zrównoważonego zarządzania oceanami i propagowała najlepsze praktyki w obrębie Unii i poza nią. Jedną z metod eksportu tych norm jest wzmocnienie dyplomacji UE w celu uwzględnienia żywotnych interesów rolnictwa, leśnictwa i rybołówstwa podczas negocjowania umów handlowych. EKES zaleca, by w ramach paktu ustanowić międzynarodowy filar w oparciu o istniejącą współpracę transgraniczną, w tym o ramy dotyczące „Dekady nauk o oceanach”. Ponadto zaleca wykorzystanie rynku UE jako mechanizmu wywierania presji na partnerów międzynarodowych oraz doskonalenia standardów środowiskowych i społecznych na całym świecie.

5.1.15Odporność na zmianę klimatu: EKES wnosi o opracowanie środków na rzecz gotowości na wypadek klęsk żywiołowych i na rzecz odporności na zmianę klimatu.

5.1.16Dostosowanie zasobów negocjacyjnych UE na międzynarodowych forach związanych z oceanami do deklarowanego celu, jakim jest światowe przywództwo: w szczególności niezbędne jest dysponowanie wystarczającymi zasobami ludzkimi i finansowymi do prowadzenia negocjacji na tych forach międzynarodowych, w tym w sprawie umów dwustronnych i regionalnych. EKES wzywa Komisję do zwiększenia w tym celu pozycji budżetu. Ponadto w regionalnych organizacjach ds. zarządzania rybołówstwem (RFMO) Komisja powinna dążyć do przyjmowania unijnych standardów środowiskowych i społecznych w innych regionach, tym samym zapewniając równe warunki działania.

5.2Podsumowując, ten model zarządzania powinien uwzględniać zrównoważony rozwój ekologiczny, odporność gospodarczą i włączenie społeczne, służąc jako przykład zarządzania oceanami na całym świecie.

Bruksela, dnia 12 marca 2025 r.

Przewodniczący Sekcji Rolnictwa, Rozwoju Wsi i Środowiska Naturalnego

Peter SCHMIDT

_____________

(1)     Dz.U. C 100 z 16.3.2023, s. 31 .

(2)     Dz.U. C 349 z 29.9.2023, s. 41 .

(3)     Dz.U. C 24 z 28.1.2012, s. 111 .

(4)    Dz.U. C, C/2023/862, 8.12.2023, ELI: http://data.europa.eu/eli/C/2023/862/oj ; REX/558 – „Wyznaczenie kierunku działań na rzecz zrównoważonej niebieskiej planety – aktualizacja programu międzynarodowego zarządzania oceanami” .

(5)    Dz.U. C, C/2024/1570, 5.3.2024, ELI: https://eur-lex.europa.eu/eli/C/2024/1570/oj ; Dz.U. C 486 z 21.12.2022, s. 59 ; Dz.U. C 290 z 29.7.2022, s. 137 .

(6)     Niebieski Ład UE

(7)     Dz.U. C 349 z 29.9.2023, s. 127 .