ZAPROSZENIE DO ZGŁASZANIA UWAG

DOTYCZĄCYCH INICJATYWY (bez oceny skutków)

Celem tego dokumentu jest poinformowanie opinii publicznej i zainteresowanych stron o pracach Komisji, aby umożliwić przekazanie informacji zwrotnych i skuteczny udział w konsultacjach.

Zwracamy się do tych grup o przedstawienie opinii na temat przyjętego przez Komisję podejścia do wskazanego problemu i możliwych rozwiązań oraz o przekazanie nam wszelkich istotnych informacji.

Tytuł inicjatywy

Plan inwestycyjny na rzecz zrównoważonego transportu (STIP)

Wiodąca DG i odpowiedzialny dział

DG MOVE – Dział B4

Prawdopodobny rodzaj inicjatywy

Komunikat Komisji

Orientacyjny termin

III kw. 2025 r.

Informacje dodatkowe

-

Dokument przeznaczony wyłącznie do celów informacyjnych. Nie przesądza on o ostatecznej decyzji Komisji co do tego, czy inicjatywa ta zostanie zrealizowana, ani o jej ostatecznej treści. Wszystkie opisane tu elementy inicjatywy, w tym jej harmonogram, mogą ulec zmianie.

A. Kontekst polityczny, określenie problemu i analiza zgodności z zasadą pomocniczości

Kontekst polityczny

W piśmie określającym zadania skierowanym do komisarza Apostolosa Dzidzikostasa przewodnicząca Ursula von der Leyen zapowiedziała, że Komisja zamierza przedstawić Plan inwestycyjny na rzecz zrównoważonego transportu (STIP). Plan ten ma przewidywać strategiczne podejście do zwiększenia skali i priorytetowego traktowania inwestycji w rozwiązania w zakresie dekarbonizacji wszystkich rodzajów transportu.

Plan STIP został uwzględniony w programie prac Komisji na 2025 r. i zapowiedziany w Planie działania dla europejskiego przemysłu motoryzacyjnego. Ma on zostać przyjęty w terminie do trzeciego kwartału bieżącego roku. W inicjatywie Komisji „Kompas konkurencyjności”, mającej na celu przywrócenie dynamizmu w Europie i pobudzenie wzrostu gospodarczego, stwierdzono ponadto, że STIP będzie ukierunkowany na ograniczanie ryzyka inwestycji niezbędnych do szybkiego zwiększenia produkcji i dystrybucji odnawialnych i niskoemisyjnych paliw transportowych.

STIP posłuży ocenie potrzeb inwestycyjnych w zakresie dekarbonizacji wszystkich rodzajów transportu. Przyczyni się również do: (i) wdrożenia prawodawstwa i polityki UE w zakresie dekarbonizacji sektorów transportu, w przypadku których redukcja emisji stanowi szczególne wyzwanie oraz (ii) realizacji priorytetów Komisji Europejskiej na lata 2024–2029, które wymagają m.in. inwestycji w czystą energię i technologie. Dokładniej rzecz ujmując, STIP przyczyni się do realizacji kilku celów politycznych, takich jak: „Trwały dobrobyt w Europie i konkurencyjność Europy” oraz „Globalny wymiar Europy: wykorzystajmy naszą własną siłę i partnerstwa”. W tym kontekście plan będzie miał na celu stworzenie korzystnego otoczenia inwestycyjnego niezbędnego do wsparcia dekarbonizacji transportu, przy jednoczesnym zwiększeniu konkurencyjności przemysłu europejskiego i przyczynieniu się do zwiększenia niezależności energetycznej.

Konkretne środki dotyczące zrównoważonego transportu drogowego i kolei zostaną uwzględnione w ramach wdrażania strategii przemysłowych UE, takich jak plan działania dla przemysłu motoryzacyjnego (obejmujący inicjatywę w zakresie czystych korytarzy transportowych), centralny plan dla kolei dużych prędkości oraz przyszła przemysłowa strategia morska UE. 

Problem, któremu ma zaradzić inicjatywa

Sektor transportu odpowiada za około 29% całkowitych emisji gazów cieplarnianych w UE 1 . Jest to jedyny sektor, w którym emisje gazów cieplarnianych nadal przewyższają poziomy z 1990 r. Ramy regulacyjne dotyczące redukcji emisji wprowadzone w ramach pakietu „Gotowi na 55” wyznaczają ambitną ścieżkę dekarbonizacji transportu. W odniesieniu do każdego rodzaju transportu STIP umożliwi ocenę, jaką trajektorię redukcji emisji należy przyjąć, zgodnie z analizą Komisji dotyczącą osiągnięcia celu klimatycznego na 2040 r. zaproponowanego w Europejskim prawie o klimacie. Szczególna uwaga zostanie zwrócona na: (i) transformację energetyczną niezbędną do osiągnięcia celów prawnych UE; oraz (ii) podjęte już środki i dostępne wsparcie. Transport kolejowy osiąga w tym zakresie stosunkowo dobre wyniki, przy czym zelektryfikowano już ponad 80 % ruchu 2 . Poczyniono również znaczne postępy w dziedzinie transportu drogowego: rośnie sprzedaż samochodów elektrycznych i lekkich pojazdów użytkowych oraz rozwijana jest infrastruktura, a w sieci TEN-T znajduje się ponad 1 mln punktów ładowania. Infrastruktura nie jest jednak równomiernie rozłożona, co wymaga dalszych wysiłków, w szczególności w odniesieniu do pojazdów ciężkich. Istotna pomoc jest również dostępna w ramach krajowych systemów wsparcia i unijnych programów finansowania, w szczególności za pośrednictwem obecnego instrumentu „Łącząc Europę”, funduszy polityki spójności oraz funduszy na rzecz modernizacji, odbudowy i zwiększania odporności.

Natomiast ograniczenie emisji gazów cieplarnianych pochodzących z lotnictwa i transportu wodnego nadal stanowi szczególne wyzwanie 3 . W rozporządzeniu ReFuelEU Aviation oraz w rozporządzeniu FuelEU Maritime określono ambitne i wiążące cele w zakresie dekarbonizacji tych sektorów. Konieczne będzie połączenie różnych środków, z uwzględnieniem postępu technologicznego, usprawnień operacyjnych, efektywności energetycznej i zrównoważonych paliw alternatywnych. W okresie do 2050 r. paliwa odnawialne i niskoemisyjne odegrają kluczową rolę w działaniach na rzecz dekarbonizacji w tych dwóch sektorach, ponieważ są dojrzałe technologicznie, dostępne w odpowiedniej skali i kompatybilne z istniejącymi flotami, które zmieniają się powoli ze względu na długi okres eksploatacji. Zdolność UE do produkcji i dostaw tych paliw na potrzeby osiągnięcia wiążących celów UE pozostaje jednak dość ograniczona, podczas gdy wzrasta konkurencja międzynarodowa, a niezbędny rozwój przemysłu na dużą skalę, mający zapewnić wystarczającą produkcję w państwach członkowskich, nie został jeszcze osiągnięty.

Kilka zaawansowanych projektów dotyczących paliw odnawialnych pochodzenia niebiologicznego (zwanych również paliwami syntetycznymi lub e-paliwami) w transporcie lotniczym i morskim jest obecnie zlokalizowanych poza UE. Reaguje również rynek w UE, realizując około 40 projektów w całej Europie, ale ze względu na szereg czynników ryzyka i niepewności czekają one nadal na ostateczne decyzje inwestycyjne. Realizacja tych projektów mogłaby uczynić europejski przemysł liderem światowej produkcji, a także stworzyć konkurencyjny, zrównoważony przemysł paliwowy w Europie, zapewniając również tym samym bezpieczeństwo energetyczne UE w tym sektorze.

Paliwa odnawialne i niskoemisyjne są ponadto znacznie droższe – od dwóch do dziesięciu razy 4 – niż paliwa kopalne. Te rozbieżności cenowe zniechęcają biznesowych użytkowników końcowych do zakupu tych paliw, zwłaszcza paliw pochodzenia niebiologicznego, i utrudniają inwestycje w nowe zakłady produkcji paliw w UE. Ma to wpływ na szerszy przemysłowy łańcuch wartości, w tym na produkcję statków i samolotów.

Pomimo obowiązujących ram prawnych i politycznych promotorzy projektów dotyczących produkcji paliw alternatywnych w UE napotykają przeszkody w finansowaniu, które uniemożliwiają im podejmowanie ostatecznych decyzji inwestycyjnych. Chodzi m.in. o: (i) obawy dotyczące dostępności i kosztów energii i materiałów; (ii) luki w kosztach kluczowych nakładów produkcyjnych (praca, zielona energia elektryczna); (iii) ryzyka związane ze stabilnością cen i dochodów; oraz (iv) trudności w podpisywaniu długoterminowych umów odbioru z liniami lotniczymi i operatorami żeglugowymi. Przy pomocy obecnych mechanizmów wsparcia zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym nie udało się na razie odblokować wystarczających inwestycji w UE.

Zasadnicze znaczenie ma stymulowanie produkcji paliw odnawialnych i niskoemisyjnych przy jednoczesnym ulepszaniu bazy technologicznej i przemysłowej UE dla transportu. Tylko w ten sposób możemy osiągnąć wiążące cele w zakresie dekarbonizacji określone w inicjatywach RefuelEU Aviation i FuelEU Maritime, zwiększyć odporność i strategiczną autonomię Europy, zmniejszyć naszą zależność energetyczną oraz rozwinąć konkurencyjność i innowacje w UE. W związku z tym musimy pilnie wyeliminować bariery utrudniające inwestycje w tych kluczowych obszarach dekarbonizacji transportu i pobudzić produkcję krajową w UE.

Podstawa działania UE (podstawa prawna i analiza zgodności z zasadą pomocniczości)

Podstawa prawna

Działania uwzględnione w planie inwestycyjnym na rzecz zrównoważonego transportu mają pomóc we wdrożeniu rozporządzeń FuelEU Maritime i ReFuelEU Aviation. Rozporządzenia te przyjęto w oparciu o tytuł VI Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), w szczególności art. 100 ust. 2 i art. 91, które przyznają instytucjom Unii kompetencje do ustanawiania odpowiednich przepisów w sektorze transportu.

Praktyczna potrzeba działania na poziomie UE

Wyzwanie, jakim jest znaczne zwiększenie produkcji paliw alternatywnych, jest zbyt duże, aby można było nim skutecznie zarządzać na szczeblu krajowym. Do tej pory podjęto jedynie kilka ostatecznych decyzji inwestycyjnych dotyczących utworzenia zakładów produkcji e-paliw w UE. Podejście ogólnounijne ma zasadnicze znaczenie dla uruchomienia wsparcia na wymaganą skalę, zapewnienia równego dostępu dla wszystkich uczestników rynku i zapobiegnięcia fragmentacji rynku. Jest to również ważne w kontekście konkurencyjności Europy, ponieważ zmniejszy uzależnienie od ropy naftowej i stworzy możliwości rynkowe dla inwestycji w czyste technologie w UE. Ponadto ogólnounijne podejście zapewniłoby również zgodność planów transformacji energetycznej dla sektora transportu z uzgodnionymi celami i odpowiednimi wymogami regulacyjnymi określonymi na szczeblu unijnym i międzynarodowym.

B. Co ma osiągnąć inicjatywa i w jaki sposób?

Plan inwestycyjny na rzecz zrównoważonego transportu ma wprowadzić strategiczne podejście do zwiększenia skali inwestycji w rozwiązania w zakresie dekarbonizacji i ich priorytetowego traktowania w odniesieniu do wszystkich rodzajów transportu. Plan ten będzie miał w szczególności na celu ograniczenie ryzyka inwestycji prywatnych w paliwa odnawialne i niskoemisyjne, aby zwiększyć skalę i pobudzić ich produkcję w UE. Będzie to zgodne z celami w zakresie dekarbonizacji określonymi w ramach regulacyjnych UE. Jednocześnie wzmocni strategiczną autonomię UE, zmniejszy jej zależność od ropy naftowej i zwiększy jej wiodącą pozycję technologiczną.

W planie zostaną ogłoszone rozwiązania, które pomogą wyeliminować obecną niepewność i przeszkody rynkowe napotykane przez producentów paliw na tym powstającym rynku. Problemy te utrudniają inwestorom i pionierom 5 podejmowanie decyzji inwestycyjnych.

Aby złagodzić tę niepewność na rynku, inicjatywa posłuży wprowadzeniu ramowych wytycznych dla inwestorów, promotorów projektów i organów publicznych. Pozwoli to zapewnić jasność dzięki określeniu luk inwestycyjnych i potrzeb przemysłu oraz zaoferować plany działania dla każdego rodzaju transportu, ze szczególnym uwzględnieniem technologii niezbędnych do rozwoju.

Aby pokonać bariery finansowe i pomóc promotorom projektów w podjęciu ostatecznych decyzji inwestycyjnych i rozszerzeniu produkcji paliw, STIP określi ukierunkowane działania krótkoterminowe w ramach obecnych unijnych instrumentów finansowania oraz sposoby mobilizacji wkładów państw członkowskich UE. W ramach planu ocenione zostaną również ewentualne nowe mechanizmy ograniczania ryzyka inwestycji prywatnych w perspektywie średnioterminowej, takie jak „umowy różnicowe” i „aukcje dwustronne”. Ponadto zachęci on poszczególne państwa członkowskie do wnoszenia wkładów inwestycyjnych oraz do łączenia funduszy krajowych w tym strategicznym obszarze.

Oczekuje się również, że STIP przedstawi środki mające na celu zacieśnienie współpracy z państwami spoza UE i z organizacjami międzynarodowymi. Taka współpraca koncentrowałaby się na promowaniu przyjmowania norm dotyczących paliw odnawialnych i niskoemisyjnych w skali globalnej w celu zachęcenia do produkcji i stosowania takich paliw.

Prawdopodobne skutki

Plan inwestycyjny na rzecz zrównoważonego transportu przybierze formę komunikatu nieustawodawczego dotyczącego polityki. W związku z tym określi on jedynie cele polityki i kluczowe kwestie, w odniesieniu do których potrzebne mogą być dalsze inicjatywy/działania.

Inicjatywa zapewni większą pewność produkcji paliw odnawialnych i niskoemisyjnych oraz usunie bariery finansowe i rynkowe, z którymi boryka się obecnie przemysł. Ułatwi to podejmowanie decyzji inwestycyjnych i doprowadzi do zwiększenia roli produkcji UE w realizacji wiążących celów UE w zakresie intensywności emisji z paliw wykorzystywanych w tych rodzajach transportu, w których redukcja emisji stanowi szczególne wyzwanie. Wspieranie pionierskich podmiotów prawdopodobnie przyspieszy proces uczenia się zarówno podmiotów przemysłowych, jak i sektora finansowego, a także uruchomi dodatkowy kapitał prywatny przy jednoczesnym zwiększeniu konkurencyjności UE.

Inicjatywa ta może również zainicjować znaczący rozwój przemysłowy w UE. Zwiększy to strategiczną autonomię UE, umocni jej wiodącą pozycję w przemyśle i poprawi niezależność od importu energii naftowej.

Plan ma również na celu:

·pomoc w tworzeniu światowego rynku produkcji paliw, co może (i) przyczynić się do zmniejszenia intensywności emisji gazów cieplarnianych pochodzących z paliw na całym świecie, (ii) zapewnić wystarczającą produkcję konsumentom końcowym w UE oraz (iii) zapewnić UE dostęp do surowców krytycznych;

·poprawę pozycji UE w zakresie wpływania na globalne regulacje i ich kształtowania.

Monitorowanie w przyszłości

Oczekuje się, że Plan inwestycyjny na rzecz zrównoważonego transportu doprowadzi do zwiększenia produkcji paliw odnawialnych i niskoemisyjnych. Postępy zostaną ocenione pod kątem celów określonych w rozporządzeniach ReFuelEU Aviation i FuelEU Maritime.

Ponieważ opracowywanie nowych projektów produkcji paliw zajmuje dużo czasu, Komisja będzie monitorować ostateczne decyzje inwestycyjne za pośrednictwem sojuszu na rzecz paliw odnawialnych i niskoemisyjnych. Wspomniany sojusz, który skupia cały łańcuch dostaw, sektor finansowy i użytkowników, regularnie monitoruje szereg nowych projektów w tym sektorze. Jednocześnie Komisja będzie monitorować informacje upubliczniane przez branżę, państwa członkowskie, instytucje finansowe, a także roczne sprawozdanie Agencji Unii Europejskiej ds. Bezpieczeństwa Lotniczego dotyczące perspektyw rynkowych zrównoważonych paliw lotniczych („SAF”) oraz inne odpowiednie źródła statystyczne.

C. Lepsze stanowienie prawa

Ocena skutków

Chodzi o inicjatywę nieustawodawczą, która zapewni jasność oraz przegląd istniejących i przyszłych działań mających na celu zwiększenie zrównoważonego charakteru sektora transportu. W ramach inicjatywy przeanalizowane zostaną sposoby lepszego wykorzystania przez UE i państwa członkowskie istniejących instrumentów wsparcia w celu zmniejszenia ryzyka inwestycyjnego oraz zbadana zostanie potrzeba wprowadzenia ewentualnych przyszłych zmian i nowych instrumentów w perspektywie średnio- i długoterminowej. Nie spowoduje to powstania żadnego nowego obowiązku prawnego, w związku z czym nie ma potrzeby dokonywania oceny skutków. Indywidualne oceny skutków zostaną jednak przeprowadzone w odniesieniu do konkretnych inicjatyw, które mogą zostać ogłoszone w komunikacie, oraz tam, gdzie jest to uzasadnione w kontekście wariantów lub skutków polityki.

Strategia konsultacji

Komisja przeprowadzi jak najszersze konsultacje, aby zebrać kluczowe informacje i zapewnić jak najlepsze odzwierciedlenie interesu publicznego Unii Europejskiej przy opracowywaniu inicjatywy. Przedmiotowe zaproszenie do zgłaszania uwag, które pozostanie otwarte przez cztery tygodnie, oferuje – zarówno ogółowi społeczeństwa, jak i zainteresowanym stronom – możliwość wyrażenia opinii oraz przedstawienia danych i dowodów.

Komisja przeprowadzi również ukierunkowane konsultacje z odpowiednimi zainteresowanymi stronami. W dniu 17 lipca br. zorganizowano dialog na temat wdrażania pt. „Zwiększenie produkcji odnawialnych i niskoemisyjnych paliw morskich i lotniczych w UE”. Podsumowano w nim stan wdrożenia obecnych ram regulacyjnych, zidentyfikowano przeszkody w realizacji i omówiono potencjalne sposoby przezwyciężenia luki inwestycyjnej w zakresie paliw odnawialnych i niskoemisyjnych.

W kontekście sojuszu na rzecz paliw odnawialnych i niskoemisyjnych zorganizowano seminarium/warsztat w celu zebrania dalszych informacji od strategicznych zainteresowanych stron. Wydarzenie to zgromadziło 300 członków łańcucha dostaw paliw i sektora finansowego. Trwają również usystematyzowane dialogi z publicznymi instytucjami finansowymi istotnymi dla tej inicjatywy, takimi jak Europejski Bank Inwestycyjny, Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju oraz krajowe banki prorozwojowe.

Ponadto w dniu 10 czerwca br. Dyrekcja Generalna ds. Energii Komisji zorganizowała publiczne wydarzenie w kontekście Europejskiego Tygodnia Zrównoważonej Energii Odnawialnej w celu zebrania opinii odpowiednich zainteresowanych stron, organizacji pozarządowych i ogółu społeczeństwa.