1. 

Rechtbank Amsterdam (sąd w Amsterdamie, Niderlandy) podnosi we wniosku o wydanie orzeczenia prejudycjalnego pytania, jakie przedstawiono Trybunałowi Sprawiedliwości w innej sprawie ( 2 ), odmienne jednak w tym zakresie, że w obecnej sprawie sporny europejski nakaz aresztowania ( 3 ) został wydany przez ministerstwo sprawiedliwości Republiki Litewskiej. O ile w sprawie Poltorak europejski nakaz aresztowania został wydany przez krajowy zarząd szwedzkiej policji, o tyle w niniejszej sprawie należy zbadać, czy litewskie ministerstwo sprawiedliwości może zostać objęte zakresem pojęcia „organu sądowego” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej 2002/584/WSiSW ( 4 ).

2. 

Ponieważ pytania są identyczne, powtórzę tu znaczną część rozważań zawartych w opinii, którą w tym samym dniu przedstawiam w sprawie Poltorak. Ponadto w 2014 r. organy litewskie zmieniły swój system europejskiego nakazu zaaresztowania w celu dostosowania go, w zakresie proponowanym przez Radę, do przepisów decyzji ramowej. Z ogólnego punktu widzenia odesłanie to ma charakter zasadniczo „historyczny”, ograniczony do konkretnego europejskiego nakazu aresztowania, którego wykonanie jest rozpatrywane w niniejszej sprawie.

3.

Zgodnie z artykułem 6:

„1.   Unia uznaje prawa, wolności i zasady określone w Karcie praw podstawowych Unii Europejskiej [zwanej dalej »kartą«], która ma taką samą moc prawną jak traktaty.

Postanowienia karty w żaden sposób nie rozszerzają kompetencji Unii określonych w traktatach.

Prawa, wolności i zasady zawarte w karcie są interpretowane zgodnie z postanowieniami ogólnymi określonymi w tytule VII karty, regulującymi jej interpretację i stosowanie, oraz z należytym uwzględnieniem wyjaśnień, o których mowa w karcie, które określają źródła tych postanowień.

2.   Unia przystępuje do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności [podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (zwanej dalej »EKPC«)]. Przystąpienie do konwencji nie ma wpływu na kompetencje Unii określone w traktatach.

3.   Prawa podstawowe, zagwarantowane w [EKPC] oraz wynikające z tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim, stanowią część prawa Unii jako zasady ogólne prawa”.

4.

Zgodnie z art. 47, zatytułowanym „Prawo do skutecznego środka prawnego i dostępu do bezstronnego sądu”:

„Każdy, kogo [czyje] prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed sądem, zgodnie z warunkami przewidzianymi w niniejszym artykule.

Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy. Każdy ma możliwość uzyskania porady prawnej, skorzystania z pomocy obrońcy i przedstawiciela.

[…]”.

5.

W motywie 5 decyzji ramowej przewidziano:

„Cel Unii, jakim jest ustanowienie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, prowadzi do zniesienia ekstradycji między państwami członkowskimi i zastąpienia jej systemem przekazywania osób między organami sądowymi […]”.

6.

Zgodnie z motywem 6 decyzji ramowej:

„Europejski nakaz aresztowania przewidziany w niniejszej decyzji ramowej stanowi pierwszy konkretny środek w dziedzinie prawa karnego wprowadzający [w życie] zasadę wzajemnego uznawania, którą Rada Europejska określa jako kamień węgielny współpracy sądowej”.

7.

Motyw 8 decyzji ramowej przewiduje, że:

„Decyzje w sprawie wykonywania [wykonania] europejskiego nakazu aresztowania należy poddawać należytym kontrolom, co oznacza, że organ sądowy państwa członkowskiego, na terytorium którego osoba, której wniosek dotyczy, została aresztowana [zatrzymana], zobowiązany jest do podjęcia decyzji w sprawie przekazania tej osoby”.

8.

Ponadto zgodnie z motywem 10 decyzji ramowej:

„Mechanizm europejskiego nakazu aresztowania opiera się na wysokim stopniu zaufania w stosunkach między państwami członkowskimi. Jego wykonanie [stosowanie] można zawiesić jedynie w przypadku poważnego i trwałego naruszenia przez jedno z państw członkowskich zasad określonych w art. 6 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, ustalonych [stwierdzonego] przez Radę na podstawie art. 7 ust. 1 wymienionego traktatu, ze skutkami określonymi w jego art. 7 ust. 2”.

9.

Zgodnie z art. 1 decyzji ramowej, zatytułowanym „Definicja europejskiego nakazu aresztowania i zobowiązania [zobowiązanie] do jego wykonania”:

„1.   Europejski nakaz aresztowania stanowi decyzję sądową wydaną [orzeczenie sądowe wydane] przez państwo członkowskie w celu aresztowania [zatrzymania] i przekazania przez inne państwo członkowskie osoby, której dotyczy wniosek, w celu przeprowadzenia postępowania karnego lub wykonania kary pozbawienia wolności bądź środka zabezpieczającego [polegającego na pozbawieniu wolności].

2.   Państwa członkowskie wykonują każdy europejski nakaz aresztowania w oparciu o zasadę wzajemnego uznawania i zgodnie z przepisami niniejszej decyzji ramowej.

3.   Niniejsza decyzja ramowa nie skutkuje modyfikacją [nie prowadzi do zmiany] obowiązku poszanowania praw podstawowych i podstawowych zasad prawa zawartych w art. 6 Traktatu o Unii Europejskiej”.

10.

Artykuł 6 decyzji ramowej, zatytułowany „Właściwe organy sądowe [określenie właściwych organów sądowych]”, stanowi:

„1.   Wydającym nakaz organem sądowym jest organ sądowy wydającego nakaz państwa członkowskiego, właściwego [właściwy] dla wydania europejskiego nakazu aresztowania na mocy prawa obowiązującego w tym państwie.

2.   Wykonującym nakaz organem sądowym jest organ sądowy wykonującego nakaz państwa członkowskiego, właściwego [właściwy] dla wykonania europejskiego nakazu aresztowania na mocy prawa obowiązującego w tym państwie.

3.   Każde państwo członkowskie powiadamia Sekretariat Generalny Rady o właściwym w świetle jego prawa organie sądowym”.

11.

Zgodnie z art. 7 decyzji ramowej, odnoszącym się do organu centralnego:

„1.   Każde państwo członkowskie może wyznaczyć organ centralny lub, jeśli jego system prawny przewiduje taką możliwość, więcej niż jeden organ centralny wspomagający właściwe organy sądowe [w celu wsparcia właściwych organów sądowych].

2.   Państwo członkowskie może, jeśli [jest] to wskazane [konieczne] z uwagi na uwarunkowania organizacyjne [organizację] jego wewnętrznego systemu sądowego, nałożyć na organ lub organy centralne odpowiedzialność za [powierzyć organowi lub organom centralnym] urzędowe przekazywanie i odbiór europejskich nakazów aresztowania, jak również za wszelką inną odnośną korespondencję urzędową [wszelkiej innej odnośnej korespondencji urzędowej].

[…]”.

12.

Co do stosunku do innych instrumentów prawnych, art. 31 ust. 1 lit. a) decyzji ramowej stanowi:

„1.   Bez uszczerbku dla ich stosowania w relacjach [stosunkach] między państwami członkowskimi i państwami trzecimi niniejsza decyzja ramowa od dnia 1 stycznia 2004 r. zastępuje odnośne przepisy [postanowienia] następujących konwencji, mających zastosowanie w stosunkach między państwami członkowskimi w dziedzinie ekstradycji:

[…]”.

13.

Zgodnie z tytułem II pkt 4 zasad ENA ministerstwo sprawiedliwości wydaje europejski nakaz aresztowania w celu zatrzymania osoby skazanej na karę pozbawienia wolności, która zbiegła celem uniknięcia wykonania kary, o ile pozostały do odbycia okres kary pozbawienia wolności wynosi co najmniej cztery miesiące, a istnieją podstawy, by twierdzić, że dana osoba może przebywać w którymś państwie członkowskim.

14.

Zgodnie z tytułem II pkt 7 zasad ENA w razie skazania in absentia sąd przesyła do ministerstwa sprawiedliwości kopię wyroku skazującego wraz z projektem europejskiego nakazu aresztowania, z uwzględnieniem kryteriów wydawania takiego nakazu określonych w samych zasadach ENA.

15.

Zgodnie z tytułem II pkt 8 wspomnianych zasad w razie ucieczki osoby skazanej wniosek o wydanie europejskiego nakazu aresztowania jest przesyłany do ministerstwa sprawiedliwości przez organ wykonującej karę.

16.

Na mocy tytułem III pkt 12 zasad ENA ministerstwo sprawiedliwości analizuje dokumenty przedstawione przez organ sądowy lub penitencjarny i jeśli warunki określone we wspomnianych zasadach są spełnione, wydaje europejski nakaz aresztowania, biorąc pod uwagę wagę i rodzaj przestępstwa oraz osobowość skazanego. Jeśli nie ma podstaw do wydania europejskiego nakazu aresztowania, ministerstwo sprawiedliwości zwraca wniosek organowi wnioskującemu.

17.

Zgodnie z tytułem III pkt 16 zasad ENA w przypadku wydania europejskiego nakazu aresztowania nakaz ten musi być podpisany przez ministra sprawiedliwości lub osobę przez niego upoważnioną.

18.

W dniu 29 czerwca 2016 r. prokurator przy rechtbank Amsterdam (sąd w Amsterdamie) wniósł do tego sądu o nadanie biegu europejskiemu nakazowi aresztowania wydanemu w sierpniu 2013 r. (bez określenia daty) przez ministerstwo sprawiedliwości Republiki Litewskiej, mającemu na celu zatrzymanie i przekazanie R. Kovalkovasa, obywatela litewskiego, który nie ma ani miejsca zamieszkania, ani miejsca stałego pobytu w Niderlandach, a obecnie przebywa w ośrodku detencyjnym w Zwaag (Niderlandy).

19.

Celem tego europejskiego nakazu aresztowania jest wykonanie wyroku sądu w Jonavie (Litwa) z dnia 13 lutego 2012 r., orzekającego wobec R. Kovalkovasa karę pozbawienia wolności w wymiarze czterech lat i sześciu miesięcy za różne przestępstwa polegające na spowodowaniu uszczerbku na zdrowiu.

20.

Sąd odsyłający pragnie ustalić, czy europejski nakaz aresztowania został wydany przez „organ sądowy” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej, a co za tym idzie, czy stanowi „orzeczenie sądowe” w rozumieniu jej art. 1 ust. 1.

21.

W tych okolicznościach rechtbank Amsterdam (sąd w Amsterdamie) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

22.

Sąd odsyłający uzasadnia te pytania prejudycjalne powodami określonymi w postanowieniu odsyłającym w sprawie Poltorak (C‑452/16 PPU), do których dodaje szereg uwag ( 6 ).

23.

Po pierwsze, zwraca on uwagę, że zgodnie z wnioskiem dotyczącym decyzji ramowej Rady system europejskiego nakazu aresztowania ma zasadniczo charakter sądowy, gdyż charakterystyczny dla procedury ekstradycyjnej etap polityczny został wyeliminowany.

24.

Po drugie, wspomniany sąd podkreśla, że w świetle motywów 5 i 6 decyzji ramowej decyzja ma na celu wyłączenie decydentów politycznych z procesu podejmowania decyzji w sprawie wydawania i wykonywania europejskich nakazów aresztowania.

25.

Po trzecie, fakt, że decyzja ramowa nie zawiera definicji pojęcia „organu sądowego”, nie pozwala na uznanie, że ministerstwo sprawiedliwości może być określone jako taki organ, czy to w przypadku stwierdzenia, że pojęcie stanowi kategorię właściwą dla prawa krajowego, czy to w przypadku uznania, że stanowi ono autonomiczne pojęcie prawa Unii.

26.

Według sądu odsyłającego okoliczność, że podstawą europejskiego nakazu aresztowania jest orzeczenie sądu, może mieć znaczenie, gdyż należy uznać, że wspomniany nakaz jest oparty na „orzeczeniu sądowym” w rozumieniu art. 8 ust. 1 lit. c) decyzji ramowej, i że tym samym ministerstwo sprawiedliwości wydało go na wniosek sądu litewskiego. Rechtbank Amsterdam (sąd w Amsterdamie) powtarza w tym zakresie wyrok Supreme Court (sądu najwyższego, Zjednoczone Królestwo), w którym ustalono okoliczności, w jakich europejski nakaz aresztowania sporządzony przez ministra może zostać uznany za wydany przez organ sądowy ( 7 ). Zważywszy, że wyrok ten został wydany przed wyrokiem Trybunału w sprawie Bob-Dogi ( 8 ), rechtbank Amsterdam (sąd w Amsterdamie) twierdzi, że pytanie prejudycjalne jest istotne, gdyż w wyroku Bob-Dogi Trybunału podkreślił, iż europejski nakaz aresztowania może zostać wydany tylko przez organ, którego status i kompetencje pozwalają na zapewnienie wystarczającej ochrony sądowej.

27.

Postanowienie odsyłające wpłynęło do sekretariatu Trybunału w dniu 2 września 2016 r., z wnioskiem o rozpatrzenie w pilnym trybie prejudycjalnym (art. 267 akapit czwarty TFUE).

28.

Na posiedzeniu administracyjnym w dniu 12 września 2016 r. Trybunał postanowił o rozpoznaniu niniejszej sprawy w pilnym trybie prejudycjalnym i łącznie ze sprawą Poltorak (C‑452/16 PPU). Postanowiono również, zgodnie z art. 111 regulaminu postępowania, o pominięciu pisemnego etapu postępowania oraz, zgodnie z art. 109 wspomnianego regulaminu, o zwróceniu się do Republiki Litewskiej o udzielenie pewnych wyjaśnień dotyczących jej systemu europejskiego nakazu aresztowania.

29.

Informacje, o które zwrócono się do Republiki Litewskiej, zostały przekazane pismem rządu litewskiego zarejestrowanym w sekretariacie Trybunału w dniu 23 września 2016 r.

30.

W dniu 5 października 2016 r. odbyła się wspólna rozprawa, łącznie ze sprawą C‑452/16, w której uczestniczyli adwokat K.M. Poltoraka, rządy niderlandzki, niemiecki, grecki, fiński i szwedzki oraz Komisja.

31.

Jak wskazano na wstępie niniejszej opinii, pytania przedstawione przez rechtbank Amsterdam (sąd w Amsterdamie) są takie same jak pytania przedstawione w sprawie Poltorak. Analogia rzeczywiście jest pełna, chociaż dla tego sądu nowe odesłanie prejudycjalne ma „szczególny wymiar”, gdyż europejski nakaz aresztowania został wydany „przez decydenta politycznego działającego w charakterze przedstawiciela ministerstwa sprawiedliwości” ( 9 ).

32.

Moim zdaniem jednak okoliczność ta nie różni się jakościowo od okoliczności sprawy Poltorak. Żadnemu z organów, które w tych przypadkach wydały europejski nakaz aresztowania, nie można przypisać statusu „organu sądowego” w rozumieniu decyzji ramowej, ponieważ w sprawie Poltorak był to organ „policyjny”, a w niniejszej sprawie organ „polityczny”. Tak czy inaczej wspomniane organy nie są w stanie zagwarantować poszanowania podstawowych praw i wolności, stanowiącego podstawę wzajemnego zaufania, na której opiera się system decyzji ramowej.

33.

Co za tym idzie, z powodów wskazanych w pkt 27–30 mojej opinii w sprawie Poltorak uważam, że na pierwsze pytanie przedstawione przez sąd odsyłający należy odpowiedzieć twierdząco oraz że wyrażenia „organy sądowe” i „orzeczenie sądowe” w rozumieniu odpowiednio art. 6 ust. 1 oraz art. 1 ust. 1 decyzji ramowej stanowią autonomiczne pojęcia prawa Unii i należy je interpretować w sposób jednolity w całej Unii Europejskiej.

34.

Zgodnie z argumentami przytoczonymi w pkt 34–54 mojej opinii w sprawie Poltorak na pytania drugie i trzecie należy odpowiedzieć w ten sposób, że organ taki jak ministerstwo sprawiedliwości Republiki Litewskiej nie spełnia warunków koniecznych, by uznać go za „organ sądowy” w rozumieniu art. 6 ust. 1 decyzji ramowej. Argumenty przytoczone w odniesieniu do krajowego zarządu policji szwedzkiej można podnieść mutatis mutandis w odniesieniu do litewskiego ministerstwa sprawiedliwości, które „definiuje i […] realizuje politykę państwa” w zakresie swojej właściwości ( 10 ).

35.

Zgodnie z informacjami przekazanymi przez sąd odsyłający, pochodzącymi z raportu oceniającego Rady z 2007 r. ( 11 ), wydanie europejskiego nakazu aresztowania przez Republikę Litewską zależy od istnienia krajowego nakazu aresztowania lub skazania prawomocnym wyrokiem. Przy tym założeniu sąd wykonujący lub, w przypadku ucieczki po skazaniu, organ penitencjarny może wnieść do ministerstwa sprawiedliwości o wydanie europejskiego nakazu aresztowania. Ministerstwo wyda wspomniany nakaz po zbadaniu odpowiednich dokumentów oraz upewnieniu się, że istnieją podstawy do wydania takiego nakazu.

36.

System ten nie jest moim zdaniem zgodny z decyzją ramową ( 12 ). Jak to wyjaśniam w pkt 60 mojej opinii w sprawie Poltorak, analizowany model może się w niej mieścić tylko wówczas, jeśli litewskie ministerstwo sprawiedliwości „spełni następujące wymagania, które uważam za niezbędne dla zapewnienia poziomu gwarancji sądowych, na których opiera się system europejskich nakazów aresztowania: a) musiałoby działać z polecenia i pod nadzorem organu sądowego w rozumieniu art. 6 decyzji ramowej; oraz b) nie mogłoby mieć uprawnień dyskrecjonalnych ani swobody oceny w sprawie wydania europejskiego nakazu aresztowania, przy czym musiałoby przestrzegać poleceń otrzymanych od organu sądowego. Ponadto w razie wątpliwości co do nakazu aresztowania to do organu sądowego należałoby zwrócenie się w trybie prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości o wykładnię decyzji ramowej”.

37.

Jeśli inicjatywa wszczęcia procedury wydania europejskiego nakazu aresztowania należy do organu penitencjarnego, bez udziału organu sądowego, to pierwszy ze wskazanych warunków nie jest spełniony.

38.

Natomiast jeśli postępowanie jest wszczynane z inicjatywy organu sądowego, ministerstwo sprawiedliwości dysponuje pewnymi uprawnieniami dyskrecjonalnymi w zakresie decydowania o tym, czy wydać europejski nakaz aresztowania, bez konieczności poddania swej decyzji kontroli sądowej.

39.

W odpowiedzi na wniosek Trybunału Sprawiedliwości o udzielenie informacji rząd litewski stwierdził, że ministerstwo sprawiedliwości może wydać decyzję o wydaniu europejskiego nakazu aresztowania tylko wówczas, gdy sąd potwierdził, że jego wydanie jest zgodne z zasadami proporcjonalności lub ekonomii procesowej ( 13 ). Jeśli ministerstwo sprawiedliwości ma w tym względzie wątpliwości, może zwrócić się do organu sądowego o bardziej szczegółowe uzasadnienie, że wniosek o wydanie europejskiego nakazu aresztowania jest zgodny z tymi zasadami ( 14 ). Następnie rząd litewski w sposób nieco dwuznaczny wyjaśnia, że w przypadku „negatywnej odpowiedzi sądu w sprawie zgodności wydania europejskiego nakazu aresztowania z zasadami proporcjonalności i ekonomii procesowej […]” odmawia się jego wydania. Natomiast w przypadku otrzymania „odpowiedzi, według której wydanie europejskiego nakazu aresztowania” jest zgodne z tymi zasadami, nakaz jest wydawany ( 15 ).

40.

W mojej ocenie twierdzenie rządu litewskiego jest niejednoznaczne, ponieważ z jego argumentacji mogłoby wynikać, że ocena proporcjonalności należy wyłącznie do organu sądowego. Jednak decydująca jest nie tyle „odpowiedź” sądu, co ocena dokonana przez samo ministerstwo sprawiedliwości. W przeciwnym razie nie można zrozumieć, w jaki sposób organ sądowy może udzielić „negatywnej odpowiedzi […] w sprawie zgodności wydania europejskiego nakazu aresztowania z zasadą proporcjonalności i ekonomii procesowej […]”. Ten negatywny charakter jest raczej wynikiem oceny tej odpowiedzi przez ministerstwo sprawiedliwości, które, jak wynika z pkt 12 zasad ENA, ostatecznie decyduje o możliwości wydania takiego nakazu.

41.

W takiej sytuacji nie jest spełniony warunek, do którego odwołuję się w pkt 66 mojej opinii w sprawie Poltorak, a mianowicie by organy wydające europejskie nakazy aresztowania działały „z polecenia i pod nadzorem prawdziwego organu sądowego ( 16 )”.

42.

Wobec powyższego należy wspomnieć o okoliczności, która odróżnia niniejszą sprawę od sprawy Poltorak. Nie dotyczy ona „szczególnego wymiaru”, o charakterze politycznym, organu wydającego europejski nakaz aresztowania, ale faktu, iż, jak to sąd odsyłający sam wskazał ( 17 ), a rząd litewski potwierdził, Republika Litewska w dniu 6 lutego 2014 r. poinformowała Radę, że odtąd europejski nakaz aresztowania może być wydawany jedynie przez określone sądy, z wyłączeniem zatem ministerstwa sprawiedliwości.

43.

Chociaż nie oznacza to samo z siebie, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym stał się bezprzedmiotowy (bowiem europejski nakaz aresztowania rozpatrywany w postępowaniu głównym został wydany zgodnie z poprzednim systemem i nie wydaje się, by organy litewskie wydały w jego miejsce inny nakaz), to z pewnością informacja ta ma znaczenie ze względu na to, że zmiana legislacyjna: a) powoduje, że jakakolwiek ingerencja w autonomię proceduralną państwa członkowskiego staje się zbędna, w przeciwieństwie do ingerencji, jaka moim zdaniem była nieunikniona w sprawie Poltorak; oraz b) sama Republika Litewska postanowiła dostosować swój model do wymagań wynikających z decyzji ramowej.

44.

Wreszcie jeśli chodzi o wniosek złożony przez rząd Litwy ( 18 ) i popierany podczas rozprawy przez rząd Niderlandów oraz przez Komisję, dotyczący ograniczenia w czasie skutków wyroku Trybunału, gdyby stwierdzano w nim, że europejski nakaz aresztowania wydany przez ministerstwo sprawiedliwości nie stanowi orzeczenia sądowego, odwołuję się do pkt 68–70 mojej opinii w sprawie Poltorak, gdzie wyjaśniłem powody, dla których uważam, że takie ograniczenie nie jest właściwe.

45.

Wobec powyższych rozważań proponuję, aby Trybunał odpowiedział na pytania przedstawione przez rechtbank Amsterdam (sąd w Amsterdamie) w następujący sposób: