1.

W dniu 16 listopada 2011 r. Sąd wydał trzy odrębne wyroki ( 2 ), w których oddalił odrębne skargi o stwierdzenie nieważności decyzji Komisji w sprawie COMP/38354 – Worki przemysłowe ( 3 ). W decyzji tej Komisja stwierdziła, że doszło do poważnego i długotrwałego naruszenia ówczesnego art. 81 WE (obecnie art. 101 TFUE), i nałożyła wysokie grzywny na pewną liczbę spółek zależnych i ich spółki dominujące. To jest jedno z odwołań od tych wyroków Sądu ( 4 ).

2.

Obok podnoszenia nowych kwestii z zakresu prawa konkurencji, odwołania te zawierają zarzuty, że Sąd naruszył art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „kartą”) ( 5 ) w ten sposób, że nie rozpatrzył sprawy w rozsądnym terminie. Z tego powodu Trybunał powinien podjąć próbę szybkiego rozpatrzenia przedmiotowych odwołań. W celu zaspokojenia tego wymogu przy równoczesnym uwzględnieniu potrzeby zapewnienia odpowiedniego czasu na tłumaczenie dokonałam podziału omawianych przeze mnie zagadnień na trzy opinie w następujący sposób.

3.

Podstawowe przepisy wraz z opisem kartelu, postępowania prowadzącego do decyzji Komisji i nałożonych grzywien zostały wskazane w pkt 6–34 mojej opinii w sprawie Gascogne Sack Deutschland ( 6 ). Ponieważ w każdym z odwołań podnosi się nieco odmienne argumenty odnośnie do sytuacji, w których znajdują się bądź nie spółki dominujące odpowiedzialne za działania swoich spółek zależnych, których kapitał należy w całości do nich, przedmiotowe zagadnienie omawiane jest we wszystkich trzech opiniach. Moja analiza zagadnień wypływających z zarzutu, że Sąd nie wydał orzeczenia w rozsądnym terminie (w szczególności kryteriów służących ustaleniu, czy doszło do nadmiernego opóźnienia oraz środków naprawczych, które są dostępne w sytuacji, gdy do takiego opóźnienia doszło) została zawarta w niniejszej opinii w pkt 70–150. Badanie szczegółowych argumentów wysuniętych przez każdego z wnoszących odwołanie w odniesieniu do (na przykład) prawidłowości rozumowania w wyrokach Sądu znajduje się oczywiście w odnośnych zajmujących się każdym z odwołań opiniach ( 7 ).

4.

W swoim odwołaniu Groupe Gascogne kwestionuje użytą przez Sąd wykładnię dwóch pojęć z obszaru prawa konkurencji: pojęcia przedsiębiorstwa i zasady, że odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez spółkę zależną, której kapitał należy w całości do spółki dominującej, powinna być przypisana spółce dominującej. Groupe Gascogne podnosi, że w przypadku, gdy nakłada się grzywnę dotyczącą takiego naruszenia na zasadzie odpowiedzialności solidarnej, górna granica (zwana dalej „10‑procentowym pułapem”) takiej grzywny powinna być wyliczona na podstawie art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 ( 8 ) poprzez uwzględnienie połączonego obrotu spółki zależnej i jej spółki dominującej, a nie światowego obrotu spółek składających się na całą grupę kapitałową ( 9 ).

5.

Celem dyrektywy w sprawie skonsolidowanych sprawozdań finansowych ( 10 ) jest koordynacja ustawodawstwa krajowego regulującego roczne sprawozdania finansowe niektórych rodzajów spółek, w szczególności grup spółek składających się na przedsiębiorstwo ( 11 ). Kolejnym celem tego instrumentu jest zapewnienie, aby informacje finansowe dotyczące takich przedsiębiorstw były dostępne dla udziałowców i osób trzecich ( 12 ). Przedsiębiorstwa podlegające obowiązkowi sporządzania skonsolidowanych sprawozdań finansowych zostały wskazane w art. 1 ust. 1 i 2. Obejmują one każdą jednostkę dominującą, która:

6.

Artykuł 16 dyrektywy w sprawie skonsolidowanych sprawozdań finansowych stanowi między innymi:

„1.   Skonsolidowane sprawozdania finansowe obejmują skonsolidowany bilans, skonsolidowany rachunek zysków i strat oraz informację dodatkową.

[…]

3.   Skonsolidowane sprawozdania finansowe winny rzetelnie i jasno przedstawiać stan aktywów i pasywów, sytuację finansową oraz wynik finansowy jednostek objętych konsolidacją, traktowanych jako całość”.

7.

W pierwszej instancji Groupe Gascogne ( 13 ) zwróciła się do Sądu o:

8.

Na poparcie swojego wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji Groupe Gascogne przedstawiła trzy zarzuty. Po pierwsze, Groupe Gascogne podnosi, że Komisja naruszyła art. 101 TFUE poprzez niezasadne przypisanie jej solidarnej odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez GSD. Po drugie, Groupe Gascogne twierdzi, że Komisja naruszyła w decyzji prawo z tego względu, że dokonała błędnej wykładni terminu „przedsiębiorstwo” zawartego w art. 81 WE, wskutek czego naruszyła art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 poprzez nałożenie na Groupe Gascogne grzywny wyliczonej na podstawie światowego obrotu Groupe Gascogne, zamiast w oparciu o łączny obrót Groupe Gascogne (przypuszczalnie przy uwzględnieniu obrotu spółki holdingowej, Groupe Gascogne, jednak nie obrotu jej spółek zależnych) i GSD. Po trzecie, Groupe Gascogne podnosi, że grzywna nałożona solidarnie na nią i na GSD narusza zasadę proporcjonalności w zakresie, w jakim Komisja nie zapewniła, aby istniał rozsądny związek między nałożoną karą a rzeczywistym obrotem uzyskiwanym w sektorze worków z tworzywa sztucznego.

9.

Na rozprawie w postępowaniu w pierwszej instancji Groupe Gascogne podniosła trzy zarzuty naruszenia jej praw podstawowych zagwarantowanych w karcie. W pierwszej kolejności zarzuciła naruszenie prawa do obrony i domniemania niewinności gwarantowanych w art. 48 karty. W drugiej kolejności podniosła, że uzasadnienie decyzji było niewystarczające, przez co utrudniło jakąkolwiek kontrolę jej zgodności z prawem. W trzeciej kolejności w oparciu o art. 47 i 49 karty twierdziła, że Sąd powinien skorzystać z przysługującego mu nieograniczonego prawa orzekania i nałożyć proporcjonalną sankcję.

10.

W pkt 31 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że pierwszy zarzut dotyczący naruszenia prawa do obrony i domniemania niewinności Groupe Gascogne zawierał nowe elementy i z tego powodu był niedopuszczalny.

11.

Sąd oddalił wszystkie trzy zarzuty, wobec czego oddalił skargę w całości.

12.

Groupe Gascogne przedstawiła cztery zarzuty odwoławcze.

13.

Po pierwsze, Groupe Gascogne twierdzi, że Sąd naruszył prawo poprzez odmowę zbadania wpływu zmian w porządku prawnym Unii Europejskiej spowodowanych wejściem w życie w dniu 1 grudnia 2009 r. art. 6 ust. 1 TUE, szczególnie w odniesieniu do art. 48 karty.

14.

Po drugie, Groupe Gascogne zaznacza, że Sąd naruszył art. 101 TFUE i art. 48 karty: i) poprzez nieprawidłowe przypisanie Groupe Gascogne odpowiedzialności solidarnej za naruszenie popełnione przez GSD począwszy od dnia 1 stycznia 1994 r. do dnia 26 czerwca 2002 r. wyłącznie na podstawie tego, że GSD była spółką zależną Groupe Gascogne, której kapitał należał do niej w całości, oraz ii) poprzez utrzymanie w mocy decyzji w zakresie, w jakim uznawała ona Groupe Gascogne za odpowiedzialną solidarnie za zapłatę grzywny nałożonej na GSD co do kwoty 9,9 mln EUR.

15.

Po trzecie, Groupe Gascogne podnosi tytułem zarzutu ewentualnego, że Sąd naruszył prawo poprzez dokonanie niewłaściwej wykładni pojęcia „przedsiębiorstwo” i w konsekwencji ustalenie 10‑procentowego pułapu przypadającej do zapłaty grzywny przy uwzględnieniu światowego obrotu Groupe Gascogne, zamiast oprzeć się na łącznym obrocie GSD i jej spółki dominującej.

16.

Po czwarte, także tytułem zarzutu ewentualnego, Groupe Gascogne utrzymuje, że Sąd naruszył art. 47 karty w ten sposób, że nie rozpatrzył on sprawy w rozsądnym terminie.

17.

W swoim pierwszym zarzucie Groupe Gascogne stwierdza, że Sąd naruszył prawo w zakresie, w jakim uznał za niedopuszczalny podniesiony na rozprawie zarzut dotyczący zmiany statusu karty po wejściu w życie traktatu z Lizbony. W swoim drugim zarzucie Groupe Gascogne podnosi, że domniemanie decydującego wpływu ( 14 ), z powodu którego przypisano jej naruszenie popełnione przez GSD, jest niezgodne z jej prawem podstawowym do sprawiedliwego procesu, ponieważ domniemanie to faktycznie funkcjonuje jako domniemanie winy.

18.

Rozważę zarzut pierwszy razem z drugim zarzutem, ponieważ obydwa dotyczą kwestii praw podstawowych.

19.

Jeśli chodzi o pierwszy zarzut odwoławczy, Groupe Gascogne zarzuca, że Sąd błędnie nie wziął pod uwagę skutków nadania karcie statusu traktatu po wejściu w życie traktatu z Lizbony. Ponadto, nawet jeśli Sąd ma słuszność w stwierdzeniu, że prawo do obrony i domniemanie niewinności były zagwarantowane w prawie Unii Europejskiej przed dniem 1 grudnia 2009 r. z uwagi na ogólne zasady prawa, zasady te nie mają tego samego znaczenia prawnego co traktaty. Z tego względu zmiana statusu karty oznacza, że gwarantowane prawa aktualnie powinny być przez sądy Unii Europejskiej stosowane bardziej rygorystycznie.

20.

Odnośnie do swojego drugiego zarzutu odwoławczego Groupe Gascogne podnosi, że art. 48 karty powinien być interpretowany w świetle art. 6 europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (zwanej dalej „EKPC”). Przy interpretowaniu art. 48 karty Trybunał powinien również uwzględnić konstytucje i tradycje prawne państw członkowskich. Zastosowanie domniemania decydującego wpływu funkcjonuje w rzeczywistości jako domniemanie winy i jest z tego względu zabronione.

21.

Ponadto wyrok Sądu nie zawiera uzasadnienia wykazującego, że Groupe Gascogne istotnie wywierała decydujący wpływ na swoją spółkę zależną GSD. Groupe Gascogne nie miała kontroli nad działalnością GSD w sektorze worków z tworzywa sztucznego. Z tego względu Sąd błędnie przypisał Groupe Gascogne praktyki GSD.

22.

Komisja uznaje pierwszy zarzut odwoławczy za oczywiście bezzasadny.

23.

W trakcie pisemnego etapu postępowania nie podniesiono żadnych wyraźnych zarzutów co do naruszenia zasady domniemania niewinności lub prawa do obrony. Ponadto Sąd nie odmówił zbadania konsekwencji zmiany statusu karty. Sąd najzwyczajniej doszedł do wniosku, że zmiana ta nie wpłynęła na stan prawny, ponieważ domniemanie niewinności i prawo do obrony były już częścią porządku prawnego Unii Europejskiej. Argument, że ogólne zasady prawa nie mają takiej samej mocy prawnej jak traktat, jest bezprzedmiotowy.

24.

Komisja uważa, że drugi zarzut Groupe Gascogne jest z zasady niedopuszczalny, co najmniej bezprzedmiotowy i w każdym razie bezzasadny.

25.

W zakresie, w jakim drugi zarzut odwoławczy dotyczy kwestii, które nie zostały podniesione przed Sądem, jest on niedopuszczalny. Uwagi pisemne Groupe Gascogne przedstawione w pierwszej instancji nie zawierały odniesień do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (zwanego dalej „trybunałem strasburskim”) dotyczącego art. 6 EKPC lub orzecznictwa Conseil Constitutionnel (francuskiego trybunału konstytucyjnego). Stanowisko Groupe Gascogne opiera się na niezrozumieniu orzecznictwa dotyczącego przypisania spółce dominującej odpowiedzialności za naruszenie popełnione przez spółkę zależną. Komisja odnosi się do opinii rzecznika generalnego J. Kokott w sprawie Alliance One ( 15 ).

26.

Komisja twierdzi, że drugi zarzut odwoławczy jest bezprzedmiotowy, ponieważ stwierdzając, iż Groupe Gascogne ponosiła odpowiedzialność solidarną wraz z GSD, Komisja nie opierała się wyłącznie na domniemaniu decydującego wpływu. Sąd zbadał dogłębnie dodatkowe czynniki przedstawione przez Komisję wykazujące, że Groupe Gascogne rzeczywiście wywierała decydujący wpływ na zachowanie GSD.

27.

Z wyroku Trybunału w sprawie Elf Aquitaine ( 16 ) wynika, że domniemanie decydującego wpływu jest zgodne z domniemaniem niewinności zagwarantowanym w art. 48 karty. W związku z tym drugi zarzut odwoławczy jest bezzasadny.

28.

Z art. 44 ust. 1 lit. c) w związku z art. 48 ust. 2 regulaminu postępowania przed Sądem wynika, że zarzut Groupe Gascogne dotyczący art. 48 karty interpretowany w świetle art. 6 EKPC mógłby być dopuszczalny tylko wtedy, gdyby został oparty na kwestiach faktycznych lub prawnych, które wyszły na jaw w toku postępowania.

29.

Z wniosku Groupe Gascogne o powtórne otwarcie pisemnego etapu postepowania (złożonego w piśmie z dnia 20 października 2010 r.) umotywowanego nową kwestią prawną powstałą w toku postępowania wynika wyraźnie, że jej doradcy prawni uznali, że zarzut dotyczący praw podstawowych zawierał nowe kwestie, które nie zostały uwzględnione w pierwotnej skardze.

30.

Ustalenie dokonane przez Sąd w pkt 27 zaskarżonego wyroku daje jasno do zrozumienia, że podniesiony przez Groupe Gascogne zarzut dotyczący art. 48 karty nie stanowił części jej pierwotnej skargi o stwierdzenie nieważności. Sąd stwierdza:

„Odnośnie do zarzutów skarżącego dotyczących naruszenia zasady domniemania niewinności i prawa do obrony zagwarantowanych w art. 48 karty, mają one charakter dodatkowy względem argumentów przedstawionych w skardze i nie wykazują dostatecznie silnego związku z przedstawionymi pierwotnie argumentami, aby mogły być uznane za element normalnej ewolucji debaty toczącej się w postępowaniu przed Sądem. Zarzuty te powinny zatem być uznane za nowe zarzuty” ( 17 ).

31.

Ponadto treść tego zarzutu różniła się od zarzutu dotyczącego art. 49 karty w odniesieniu do proporcjonalności nałożonej sankcji. Z tego względu twierdzenia Groupe Gascogne nie były dostatecznie powiązane z tym zarzutem, aby stanowić rozwinięcie już podniesionych argumentów.

32.

Z tego powodu uważam dokonaną przez Sąd ocenę za prawidłową.

33.

Wynika z tego, że Sąd nie naruszył prawa, uznając, że zarzut Groupe Gascogne podniesiony na rozprawie, dotyczący pogwałcenia art. 48 karty jest niedopuszczalny.

34.

Zarzut Groupe Gascogne składa się z trzech części: i) interpretując art. 48 karty, Sąd powinien wziąć pod uwagę art. 6 EKPC i tradycje prawne państw członkowskich; ii) domniemanie decydującego wpływu zostało zastosowane jako domniemanie winy oraz iii) Sąd nie przedstawił dostatecznego uzasadnienia w celu wykazania, że Groupe Gascogne wywierała na GSD tego rodzaju wpływ.

35.

Gdyby Groupe Gascogne pozwolono na przedstawienie po raz pierwszy przed Trybunałem zarzutów naruszenia prawa nieprzedstawionych przez nią we właściwym czasie przed Sądem, miałaby ona możliwość wniesienia odwołania w zakresie szerszym, niż zakres rozpoznania w pierwszej instancji. Jednakże w sprawach odwoławczych właściwość Trybunału jest co do zasady ograniczona do kontroli rozstrzygnięć dokonanych przez Sąd w przedmiocie zarzutów podnoszonych przed tym Sądem ( 18 ).

36.

W odniesieniu do pierwszego zarzutu odwoławczego zaznaczyłam już, że Groupe Gascogne nie podniosła zarzutów dotyczących wykładni art. 48 karty w świetle art. 6 EKPC lub tradycji prawnych państw członkowskich w pierwszej instancji ( 19 ). Wynika z tego, że w zakresie, w jakim zarzut Groupe Gascogne dotyka zagadnień podniesionych po raz pierwszy przed Trybunałem, zarzut ten jest niedopuszczalny ( 20 ).

37.

Kwestie te mogły być podniesione przed Sądem w czasie pisemnego etapu postępowania. Po pierwsze, prawa te stanowiły część zasad ogólnych prawa Unii Europejskiej. Po drugie, jakkolwiek karta nie miała jeszcze mocy obowiązującej, Trybunał częstokroć wydając wyroki, czerpał wskazówki z jej przepisów przed wejściem w życie art. 6 TUE ( 21 ). Ponadto Trybunał stwierdził, że traktat z Lizbony zaledwie kodyfikuje kartę ( 22 ).

38.

Trybunał orzekł, że domniemanie decydującego wpływu nie jest niezgodne z art. 48 karty ( 23 ). Ponadto wbrew twierdzeniom Groupe Gascogne Trybunał uznał, że domniemanie to w rzeczywistości nie funkcjonuje jako domniemanie winy ( 24 ).

39.

Jak orzekł Sąd w pkt 73 zaskarżonego wyroku, zarzut Groupe Gascogne, iż uzasadnienie przedstawione przez Komisję było niewystarczające, zostało przedstawione „[…] w istocie na poparcie stanowiska, iż skarżący nie uczestniczył w działalności [GSD], kiedy nabył tą spółkę w 1994 r. Interes gospodarczy związany z przejęciem polega w gruncie rzeczy na otwarciu punktu sprzedaży dla papieru produkowanego przez grupę skarżącego. Nie było zamiaru ingerowania w prowadzenie przez GSD jej działalności lub w szczególności, w rynek przemysłowych worków z tworzywa sztucznego, na którym skarżący nie był obecny i który w każdym razie miał małe znaczenie gospodarcze” ( 25 ).

40.

Spoczywający na Sądzie (na mocy art. 36 i art. 53 akapit pierwszy statutu Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej) obowiązek uzasadnienia nie nakazuje Sądowi dokonania wyjaśnienia, które podejmuje w sposób wyczerpujący punkt po punkcie argumentację przedstawioną przez strony sporu. Uzasadnienie może być zatem dorozumiane, pod warunkiem że pozwala zainteresowanym na poznanie podstaw, na których oparto zaskarżony wyrok, a Trybunał Sprawiedliwości dysponuje wystarczającymi elementami dla sprawowania kontroli w wyniku odwołania ( 26 ).

41.

Sąd dokonał w zaskarżonym wyroku następujących ustaleń w przedmiocie decydującego wpływu Groupe Gascogne na GSD:

[…]

42.

W powyższych punktach zaskarżonego wyroku Sąd przeanalizował materiał dowodowy i ustalił, że Groupe Gascogne brała aktywny udział w działalności GSD do tego stopnia, że spółka dominująca skutecznie kontrolowała spółkę zależną.

43.

Dlatego uważam, że drugi zarzut apelacyjny Groupe Gascogne jest niezasadny. Przedstawione przez Sąd uzasadnienie jest wystarczające dla zapewnienia osobom zainteresowanym możliwości zapoznania się z podstawami, na których zostało oparte, oraz Trybunałowi dla uzyskania wystarczającego materiału do wykonania jego uprawnień kontrolnych w ramach niniejszego odwołania. Z tego względu wyrok ten nie został, wbrew twierdzeniom Groupe Gascogne, wypaczony przez jakikolwiek brak uzasadnienia.

44.

Z powyższego wynika, że pierwszy i drugi zarzut odwoławczy powinien zostać oddalony.

45.

Groupe Gascogne podnosi, że Sąd popełnił błąd w wykładni terminu „przedsiębiorstwo” w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. Celem tego przepisu jest zapewnienie, aby grzywny nie były nadmierne. Sąd popełnił dwa błędy w jego wykładni. Po pierwsze, pomieszał pojęcia „przedsiębiorstwo” i „odpowiedzialność osobista”. Termin „przedsiębiorstwo” w prawie konkurencji ma bardzo konkretne znaczenie; nie jest ono interpretowane w ten sam sposób co „odpowiedzialność osobista”. Konieczne jest zdefiniowanie przedsiębiorstwa w odniesieniu do podmiotu, któremu mogą być przypisane praktyki antykonkurencyjne.

46.

Po drugie, Groupe Gascogne podnosi, że Sąd popełnił błąd, myląc pojęcie przedsiębiorstwa z pojęciem grupy kapitałowej. Według orzecznictwa Trybunału, przy ustalaniu 10‑procentowego pułapu dla określenia górnej granicy grzywny na potrzeby art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 światowy obrót całej grupy powinien być brany pod uwagę tylko wtedy, gdy cała grupa kapitałowa stanowi jedno przedsiębiorstwo. W zaskarżonym wyroku (lub decyzji) brakuje uzasadnienia wykazującego istnienie takiej grupy.

47.

Grzywna nałożona na GSD w decyzji wynosi 13,2 mln EUR, przy czym Groupe Gascogne jest solidarnie odpowiedzialna za 9,9 mln EUR z tejże kwoty. Groupe Gascogne twierdzi, że górna granica grzywny nie powinna przekraczać 2070400 EUR, 10% obrotów GSD. Liczba ta została przedstawiona w oparciu o założenie, że uwzględniony zostanie drugi zarzut odwoławczy Groupe Gascogne, tj. że nie można jej przypisać naruszenia popełnionego przez GSD.

48.

Komisja twierdzi, że trzeci zarzut odwoławczy jest bezzasadny. Według utrwalonego orzecznictwa obrót przedsiębiorstwa jako całości wskazuje na jego znaczenie gospodarcze i wpływ na rynek. Groupe Gascogne została uznana za odpowiedzialną za naruszenie GSD. Komisja była zatem uprawniona do wzięcia pod uwagę 10% światowego obrotu grupy dla ustalenia górnej granicy grzywny.

49.

W jaki sposób powinien być ustalany 10‑procentowy pułap (górna granica grzywny) w sytuacji, gdy spółka dominująca została uznana za odpowiedzialną za naruszenie popełnione przez spółkę zależną, której kapitał należy w całości do tej spółki dominującej? Groupe Gascogne kwestionuje przyjętą w utrwalonym orzecznictwie koncepcję, że w takich okolicznościach 10‑procentowy pułap wskazany w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 powinien być obliczany w odniesieniu do światowego obrotu spółek tworzących grupę. Twierdzi ona, że w niniejszej sprawie 10‑procentowy pułap należy ustalić poprzez odniesienie do łącznego obrotu GSD oraz jej własnego obrotu. Miałoby z tego wynikać, iż górna granica grzywny jest niższa, ponieważ 10% łącznego obrotu GSD i Groupe Gascogne (tj. spółki holdingowej bez uwzględnienia jej spółek zależnych) daje liczbę niższą niż 10% światowego obrotu całej grupy.

50.

Nie zgadzam się z Groupe Gascogne.

51.

Terminowi „przedsiębiorstwo” w art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 nadaje się szerokie znaczenie. Obejmuje on więcej niż jeden podmiot prowadzący działalność gospodarczą. Co jest jednostką określoną jako przedsiębiorstwo w rozumieniu tego przepisu?

52.

Artykuł 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 odnosi się do „[…] każdego przedsiębiorstwa lub związku przedsiębiorstw biorących udział w naruszeniu […]”.

53.

Pojęcie przedsiębiorstwa obejmuje wszelką jednostkę prowadzącą działalność gospodarczą, bez względu na jej status prawny oraz sposób, w jaki jest ona finansowana. Pojęcie to należy rozumieć jako oznaczające jednostkę gospodarczą, nawet jeśli z prawnego punktu widzenia jednostka ta składa się z kilku osób fizycznych lub prawnych. Jeżeli tego rodzaju podmiot gospodarczy narusza reguły konkurencji, to musi odpowiedzieć za to naruszenie zgodnie z zasadą odpowiedzialności osobistej ( 28 ).

54.

W sytuacji gdy spółce dominującej przypisuje się odpowiedzialność, uważa się, że brała ona udział w naruszeniu. Z tego względu przedsiębiorstwem w rozumieniu art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 jest spółka dominująca oraz spółka zależna.

55.

Celem 10‑procentowego pułapu jest zapobieganie nakładaniu grzywien, których przedsiębiorstwa z uwagi na swój rozmiar określany przez światowy obrót przypuszczalnie nie będą w stanie uiścić ( 29 ). Ponadto Trybunał uznał, rozważając art. 15 ust. 2 rozporządzenia nr 17 ( 30 ), że „odstraszanie” stanowi jeden z czynników, które należy uwzględnić przy obliczaniu kwoty grzywny.

56.

Dlatego wydaje mi się, że w sytuacji, gdy spółka dominująca została uznana za odpowiedzialną solidarnie wraz ze swoją spółką zależną za naruszenie zasad konkurencji, ustalenie 10‑procentowego pułapu grzywny w odniesieniu do światowego obrotu przedsiębiorstwa z uwzględnieniem całości grupy kapitałowej jest zgodne z brzmieniem i celem art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003. W prawie Unii nie istnieje wymóg, aby inne spółki zależne z danej grupy prowadziły działalność na tym samym rynku lub też były powiązane z naruszeniem, żeby ich obrót mógł być uwzględniony przy ustalaniu wymierzanej grzywny.

57.

Komisja proponuje Trybunałowi wzięcie pod uwagę niektórych instrumentów prawa wtórnego regulujących sprawozdawczość spółek, w szczególności dyrektywy w sprawie skonsolidowanych sprawozdań finansowych. Wniosek ten został przedstawiony na poparcie argumentu, że 10‑procentowy pułap powinien być ustalany w odniesieniu do światowego obrotu danego przedsiębiorstwa. Nie uwzględniłam tych środków w mojej ocenie.

58.

Uważam, że dyrektywa w sprawie skonsolidowanych sprawozdań finansowych nie zapewnia jasnej analogii. Definicja przedsiębiorstwa zawarta w art. 1 ust. 1 i 2 tej dyrektywy nie jest tożsama z definicją stosowaną w prawie konkurencji, w którym odpowiedzialność za naruszenie popełnione przez spółkę zależną przypisuje się jej spółce dominującej. Co ważne, termin „skonsolidowane rachunki” nie jest zdefiniowany w ten sam sposób co termin „światowy obrót”, wyjaśniony w orzecznictwie Trybunału dotyczącym art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003.

59.

Na koniec, jeśli chodzi o zarzucany brak wystarczającego uzasadnienia w zaskarżonym wyroku ( 31 ), zwracam uwagę, że Sąd przedstawia argumenty Groupe Gascogne w pkt 96–104 zaskarżonego wyroku. Z ustaleń dokonanych przez Sąd w pkt 107–110 wynika, że odrzucił on tę argumentację. Stało się tak, ponieważ stwierdził, że Groupe Gascogne i GSD stanowiły to samo przedsiębiorstwo oraz że na podstawie przepisów prawa konkurencji 10‑procentowy pułap powinien być obliczany w odniesieniu do światowego obrotu wszystkich spółek wchodzących w skład Groupe Gascogne.

60.

W pkt 108 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził: „[…] pułap 10% powinien być obliczany na podstawie całkowitego obrotu wszystkich spółek stanowiących grupę kapitałową, na czele której stoi nadrzędna spółka holdingowa, ponieważ jedynie łączny obrót spółek składowych grupy może stanowić informację o wielkości i sile gospodarczej rozpatrywanego przedsiębiorstwa (wyrok w sprawie Akzo Nobel i in. przeciwko Komisji, pkt 90[ ( 32 )])” ( 33 ).

61.

W pkt 111 Sąd wyjaśnił: „[…] wzięcie pod uwagę wielkości skonsolidowanego obrotu spółki dominującej na potrzeby zastosowania pułapu 10% obrotu danego przedsiębiorstwa nie wymaga wykazania, że każda spółka zależna wchodząca w skład grupy jest pozbawiona autonomii co do sposobu, w jaki określa swoje zachowanie na rynku” ( 34 ).

62.

Ponadto w pkt 112 zaskarżonego wyroku Sąd stwierdził, że potwierdzając ustalenie 10‑procentowego pułapu w odniesieniu do światowego obrotu, nie przypisywał odpowiedzialności za naruszenie spółkom zależnym tworzącym grupę Groupe Gascogne innym niż GSD.

63.

Sąd wyjaśnił w pkt 113, że przy uwzględnianiu światowego obrotu nadrzędnej spółki holdingowej (Groupe Gascogne) na potrzeby wyliczenia 10‑procentowego pułapu nie było wymagane, aby spółki zależne tworzące grupę prowadziły działalność na tym samym rynku ani aby przedmiotowe spółki zależne i naruszenie pozostawały ze sobą w związku.

64.

W przedmiotowych punktach Sąd wskazuje wyraźnie, że uznał, iż Groupe Gascogne i GSD tworzą to samo przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 23 ust. 2 rozporządzenia nr 1/2003 oraz że przy obliczaniu 10‑procentowego pułapu powinien wziąć pod uwagę światowy obrót części składowych tego przedsiębiorstwa. Nie uznał zachowania innych spółek zależnych należących do grupy za istotne dla kwestii ustalania grzywny. Nie uznaje też tychże spółek zależnych za powiązane z naruszeniem ( 35 ).

65.

Ponieważ owe punkty zaskarżonego wyroku umożliwiły zainteresowanym poznanie podstaw, na których wyrok ten został oparty, a Trybunałowi dostarczyły elementów wystarczających do dokonania kontroli w ramach niniejszego odwołania, należy uznać, że wyrok ów nie jest dotknięty żadnym brakiem w uzasadnieniu.

66.

Dlatego uważam, że trzeci zarzut odwoławczy jest bezzasadny.

67.

Nadmieniam, że gdyby Trybunał doszedł do odmiennego wniosku (mianowicie, iż 10‑procentowy pułap powinien być ustalony w odniesieniu do łącznego obrotu, nie zaś światowego obrotu), lecz uznał Groupe Gascogne za odpowiedzialną solidarnie za kwotę 9,9 mln EUR z grzywny nałożonej na GSD, napotkałby trudność wynikającą z tego, że nie przedłożono mu informacji w zakresie łącznego obrotu tych dwóch spółek w mającym zastosowanie okresie. Z tego powodu nie jest możliwe obliczenie 10‑procentowego pułapu 10% tejże sumy i sprawdzenie, czy skutkowałoby to obniżeniem grzywny przypadającej od Groupe Gascogne, oraz jeżeli tak, to o jaką wielkość. Sprawa musiałaby więc zostać przekazana do Sądu.

68.

Podobnie jak jej spółka zależna GSD, na rozprawie przed Trybunałem Groupe Gascogne przedstawiła twierdzenia dotyczące swojej aktualnej sytuacji finansowej, podnosząc, że nie ma możliwości zapłaty grzywny nałożonej przez decyzję. Stosownych twierdzeń nie przedstawiono w pierwszej instancji i nie powołano na poparcie stanowiska żadnego przepisu traktatu, statutu Trybunału lub jego regulaminu.

69.

Uważam, że twierdzenia Groupe Gascogne dotyczące braku zdolności do zapłaty są niedopuszczalne z tych samych trzech powodów, które przedstawiłam w pkt 121–124 mojej opinii w sprawie Gascogne Sack Deutschland.

70.

Opóźnienia systemu prawnego przez lata zapewniały twórcom fikcji literackich szerokie możliwości uprawiania satyry. Dla przykładu, w odniesieniu do bieżącego postępowania odwoławczego, za najtrafniejsze uważam zacytowanie przedmowy Charlesa Dickensa do pierwszego wydania Samotni:

„Kilka miesięcy temu w czasie wydarzenia publicznego pewien sędzia kanclerski raczył poinformować mnie, jako jednego z grona około stu pięćdziesięciu osób, niepodejrzanych o jakiekolwiek zaburzenia umysłowe, że sąd kanclerski, znakomity obiekt wielu uprzedzeń (w tym miejscu odniosłem wrażenie, iż sędzia rzucił ku mnie spojrzenie), jest nieomal doskonały. Bywały – jak przyznał ów sędzia – pewne drobne niedociągnięcia dotyczące tempa jego pracy, było w tym jednak wiele przesady, jak i wyłącznej konsekwencji »społecznego skąpstwa«. Ponoszące winę społeczeństwo było do niedawna zapamiętałe ponad wszelki wyraz w niepowiększaniu liczby sędziów kanclerskich, ustalonej, jak sądzę, przez Ryszarda II – lecz każdy inny król nada się tu równie dobrze”.

71.

W czwartym zarzucie odwoławczym Groupe Gascogne podnosi, że Sąd naruszył art. 47 karty, ponieważ nie rozpatrzył sprawy w rozsądnym terminie. Nie po raz pierwszy przed Trybunałem podniesiona została kwestia rozstrzygnięcia, co stanowi rozsądny okres czasu dla rozpatrzenia sprawy z zakresu konkurencji przez Sąd ( 36 ). Jednakże niniejsza sprawa umożliwia i wymaga od Trybunału wyjaśnienia pewnej ilości zasadniczych kwestii ( 37 ). Kiedy i przed którym sądem (Sądem czy też przed Trybunałem w ramach odwołania) powinien zostać podniesiony zarzut przewlekłości? Jakie kryteria należy stosować przy ustalaniu, co stanowi „nieuzasadnioną” lub „nadmierną” zwłokę? Równocześnie, jeżeli zakłada się wystąpienie nieuzasadnionej zwłoki, jak powinny wyglądać odpowiednie środki naprawcze?

72.

Zasada skutecznej ochrony sądowej jest ogólną zasadą prawa wspólnotowego wynikającą ze wspólnej tradycji konstytucyjnej państw członkowskich. Została ona zawarta w art. 6 i 13 EKPC i potwierdzona w art. 47 karty ( 38 ). Artykuł 47 stanowi, że każdy ma prawo do skutecznego środka prawnego i sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. Na podstawie art. 52 ust. 3 karty, ponieważ prawa zagwarantowane w art. 47 odpowiadają prawom zagwarantowanym w EKPC, ich znaczenie i zakres powinny być interpretowane w świetle art. 6 ust. 1 EKPC i art. 13 EKPC ( 39 ). Tak więc kryteria rozwinięte przez trybunał strasburski w toku wykładni tych przepisów powinny być stosowane przy ustalaniu, czy sprawa została rozpatrzona w rozsądnym terminie i w jaki sposób naprawić naruszenie tej zasady ( 40 ). Tamten Trybunał uznał w sprawie Sürmeli ( 41 ), że umawiające się państwa mają obowiązek zorganizowania swoich systemów prawnych w taki sposób, aby ich sądy mogły spełnić przedmiotowe wymogi art. 6 ust. 1 EKPC, w tym obowiązek rozpatrywania spraw w rozsądnym terminie.

73.

Unia Europejska nie jest oczywiście jeszcze umawiającą się stroną EKPC. Jednakże w zakresie, w jakim państwa członkowskie nadały karcie status równorzędny względem statusu traktatów, zobowiązały się one do zapewnienia, aby w zakresie funkcjonowania przepisów prawa Unii prawa zagwarantowane w karcie były faktycznie przestrzegane. Unia Europejska jest ponadto aktualnie zaangażowana w niezbędne rokowania w celu przystąpienia do EKPC. Uważam więc, że państwa członkowskie zasadniczo zobowiązały się już do zapewnienia, aby struktury sądownictwa Unii Europejskiej były w stanie sprostać wymogom art. 47 karty i art. 6 ust. 1 EKPC i zapewnić sprawiedliwe rozpatrzenie sprawy w rozsądnym terminie w zakresie spraw podlegających ich właściwości.

74.

Bez wątpienia najlepszym sposobem na uniknięcie naruszenia prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie jest zapewnienie, aby podjęto środki zaradcze przed czasem, gdy opóźnienie w załatwianiu sprawy stanie się nadmierne. Efektywne zarządzanie sprawą przez sam sąd jest naturalnie preferowanym sposobem postępowania. Jednakże wydaje mi się także doskonale właściwe i zgodne z prawem, aby strona postępowania wyraziła zaniepokojenie, jeżeli postępowanie przedłuża się ponad miarę, bez oczekiwania koniecznie na wydanie wyroku. Może to (na przykład) obejmować skontaktowanie się z sekretariatem sądu, po przedłużającym się okresie ewidentnego braku działań, w celu zapytania o postępy w sprawie. Nie uważam, aby strona postępowania miała obowiązek pobudzać sąd w taki sposób; jednak korzyścią wynikającą z proaktywnego zachowania strony jest możliwość zduszenia problemu w zarodku. Sąd może podjąć kroki w celu zapewnienia, aby pozostała część postępowania była przyspieszona, aby co do zasady prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie było przestrzegane.

75.

Kwestia tego, czy strona postępowania podniosła tę sprawę przed Sądem nie ma moim zdaniem wpływu na jej następcze prawo do podniesienia jej w odwołaniu do Trybunału.

76.

Odwołanie od orzeczenia Sądu jest ograniczone do zarzutów naruszenia prawa. Zarzuty odwoławcze mogą obejmować także nieprawidłowości proceduralne wpływające ujemnie na sytuację zainteresowanej strony postępowania ( 42 ). Według utrwalonego orzecznictwa brak rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie jest taką właśnie nieprawidłowością proceduralną, którą Trybunał uznał już za dopuszczoną do rozpoznania ( 43 ).

77.

Trybunał strasburski ocenia rozsądny czas trwania postępowania na podstawie konkretnych okoliczności rozpatrywanej przed nim sprawy i uwzględnia następujące cztery kryteria przedstawione w jego orzecznictwie: znaczenie sprawy dla skarżącego, złożoność sprawy, zachowanie się skarżącego i zachowanie się właściwych organów władzy publicznej ( 44 ).

78.

W wyroku w sprawie Baustahlgewebe tutejszy Trybunał zmierzył czas trwania postępowania przed Sądem (który opisał jako „znaczny”) począwszy od daty wniesienia skargi o stwierdzenie nieważności do daty wydania wyroku (w tamtej sprawie w przybliżeniu pięć lat i sześć miesięcy) ( 45 ). Pomiędzy zakończeniem pisemnego etapu postępowania a decyzją o rozpoczęciu ustnego etapu postępowania upłynęły 32 miesiące. W czasie tego okresu zapadła decyzja procesowa o połączeniu 11 spraw na potrzeby postępowania ustnego. Trybunał orzekł, że kwestia tego, co stanowi rozsądny termin, powinna być oceniana indywidualnie na tle okoliczności danej sprawy, i zastosował cztery kryteria zaczerpnięte z orzecznictwa trybunału strasburskiego, które właśnie przedstawiłam (zwane dalej „kryteriami Baustahlgewebe”). Trybunał zwrócił także uwagę na pewne ograniczenia nieodłącznie związane z postępowaniami przed sądami UE. W szczególności zasugerował, że należy wziąć pod uwagę zasady dotyczące języka postępowania ( 46 ).

79.

W sprawie Der Grüne Punkt ( 47 ) postępowanie trwało 5 lat i 10 miesięcy, z uwzględnieniem okresu 3 lat i 9 miesięcy pomiędzy zakończeniem pisemnego etapu postępowania rozpoczęciem ustnego etapu postępowania. Sąd nie podjął w tymże okresie żadnych działań proceduralnych. W postępowaniu odwoławczym tutejszy Trybunał oceniał okres pomiędzy wniesieniem skargi a wydaniem wyroku w świetle kryteriów Baustahlgewebe.

80.

Zarówno w wyroku w sprawie Baustahlgewebe jak i w sprawie Der Grüne Punkt Trybunał uznał, że Sąd nie rozpatrzył sprawy w rozsądnym terminie. Jednakże dotychczasowe podejście do ustalania, czy postępowanie było przewlekłe, było zapewne bardziej pragmatyczne niż naukowe.

81.

Uważam za ważne oparcie się pokusie generalizowania w przedmiocie tego, co jest „nadmierne” w wyniku skupienia się wyłącznie na ogólnej długości czasu trwania postępowania. Sądzę raczej, że właściwym punktem wyjścia jest krótkie spojrzenie na czynności Sądu i ograniczenia, w ramach których funkcjonuje, w celu dostrzeżenia wpływu tych elementów na czas poświęcony na załatwienie sprawy i na tej podstawie wyraźne zidentyfikowanie występujących w toku załatwiania sprawy okresów, które powinny być poddane szczególnemu nadzorowi.

82.

Sąd doświadczył znacznego rozrostu swojej jurysdykcji począwszy od jego utworzenia w 1989 r. ( 48 ). Pomijając obszary prawa niebędące przedmiotem bieżącego odwołania, nadzór jurysdykcyjny sprawowany nad decyzjami Komisji w sprawach z zakresu konkurencji nie powinien być po prostu przyrównywany do pracy krajowego sądu ochrony konkurencji. Sprawy kartelowe Unii Europejskiej częstokroć dotyczą przedsiębiorstw w kilku różnych państwach członkowskich, wnoszących skargi o stwierdzenie nieważności w języku postępowania wybranym przez nie spośród pozostających do ich dyspozycji 23 (wkrótce 24) języków urzędowych. Kiedy doszło już do zakończenia pisemnego etapu postępowania, złożone pisma procesowe powinny zostać przetłumaczone na wspólny język roboczy w celu umożliwienia sędziom i ich referendarzom rozpoczęcia pracy nad aktami. Sąd korzysta z tej samej wspólnej dyrekcji tłumaczeń co Trybunał. Występują konkurencyjne wnioski dotyczące zasobów tłumaczeniowych. Nierealistyczne byłoby założenie, że wszystkie tłumaczenia dotyczące każdej sprawy z zakresu prawa konkurencji toczącej się przed Sądem mogą (lub powinny) uzyskać ten sam priorytet, co (na przykład) odesłania prejudycjalne rozpoznawane przez Trybunał w trybie pilnym dotyczące skarżącego osadzonego w areszcie. Jeżeli mamy do czynienia z pełnym zestawem drobiazgowych pism procesowych (skarga, odpowiedź na skargę, replika, duplika), z przedłużeniem czasu na każde z tych pism z wyjątkiem pierwotnej skargi, przy czym każdy z tych dokumentów także powinien być przetłumaczony, to jest prawdopodobne, że upłynie około 20–22 miesięcy, zanim akta będą mogły w jakikolwiek znaczący sposób być dostępne do badania ( 49 ). Chodzi mi o to, że ponadgraniczny i wielojęzykowy charakter prawa konkurencji Unii Europejskiej zazwyczaj prowadzi do wydłużania okresu czasu, który minie, zanim sprawa będzie mogła zacząć być badana ( 50 ).

83.

Prawdopodobnie jednak nie ma czegoś takiego jak „przeciętna” sprawa z zakresu konkurencji. Niektóre sprawy mogą być stosunkowo proste, kiedy dojdzie już do wyodrębnienia argumentów, które zostały podniesione. Inne mogą rodzić trudne do pojęcia , złożone i nowe kwestie. W niektórych sprawach sama waga dokumentów i technicznego materiału dowodowego podlegającego badaniu jest sama w sobie zadaniem budzącym respekt. Jeżeli kilka przedsiębiorstw kwestionuje decyzję Komisji wymierzającą im grzywny za uczestnictwo w kartelu, logiczne jest łączne rozpatrywanie ich spraw. Oznacza to jednak, że poszczególne sprawy nie mogą posuwać się szybciej niż tempo najwolniejszego postępowania należącego do tej konkretnej grupy.

84.

Jeżeli i w zakresie, w jakim Sąd za niezbędne dla prawidłowego zbadania sprawy uznaje prowadzenie aktywnego zarządzania postępowaniem (na przykład poprzez zwołanie zebrania w sprawie zarządzania postępowaniem lub poprzez żądanie od stron konkretnych dalszych informacji na piśmie), czas taki powinien bez wątpienia być pominięty przy ocenie, jak długo zajęło rozpatrywanie sprawy. Czas poświęcony na zapewnienie sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy jest czasem wydłużonym zasadnie.

85.

Co więc z twierdzeniem, że według powszechnej wiedzy Sąd jest przeciążony, ma znaczną liczbę zaległych spraw, co w sposób nieunikniony oznacza, że rozpatrywanie spraw zajmuje mu znacząco więcej czasu, niż zajęłoby w innych okolicznościach?

86.

Jakkolwiek mocno solidaryzuję się z trudnym położeniem Sądu, wydaje mi się, że ogólne przeciążenie nie może samo w sobie usprawiedliwiać nadmiernego opóźnienia w rozpatrywaniu spraw prowadzącego do naruszenia prawa do rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.

87.

W zakresie, w jakim zrewidowane procedury wewnętrzne i aktywne zarządzanie postępowaniem mogą prowadzić do poprawionego wykorzystania istniejących środków, jest to bez wątpienia cel, do którego należy czynnie dążyć. Istotnie Sąd aktualnie właśnie w tym celu modernizuje swój regulamin. Jednakże dążenie do sprawniejszego zarządzania sprawą nie może stać się celem zastępującym wszelkie inne. Prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie jest prawem obejmującym dwa elementy, a nie tylko jeden. Bezkompromisowe chodzenie na skróty w dążeniu do sprawniejszego zarządzania sprawą byłoby niespójne z zachowywaniem ogólnej sprawiedliwości w postępowaniu. W większej ogólności nie byłby to także właściwy sposób prowadzenia postępowania sądowego. Tłem dla bieżących powiązanych odwołań jest objęcie zainteresowanych przedsiębiorstw znacznymi grzywnami za stwierdzone przez Komisję bardzo poważne naruszenia przepisów prawa konkurencji. Przedsiębiorstwa te mają prawo do przedstawienia swoich argumentów podważających tę decyzję, do ich uważnego rozpatrzenia i do odczucia, niezależnie od sukcesu lub porażki, że skorzystały one z prawidłowego postępowania prowadzonego przez Sąd w celu rozpatrzenia ich sprawy. Jak podkreślił tutejszy Trybunał, w sytuacji gdy Komisja działa jako organ dochodzeniowy, oskarżycielski i organ wymierzający grzywny, dla zabezpieczenia proceduralnej sprawiedliwości niezbędna jest pełna kontrola dokonywana przez Sąd ( 51 ). Jak już wspomniałam, czas zajęty na tego rodzaju gruntowną kontrolę nie jest „nadmierny” lub „zmarnowany”. Jest to fundament, na którym spoczywa legalność wyroków Sądu.

88.

W zakresie, w jakim dostępne środki Sądu są niewystarczające dla poradzenia sobie z obecnym, jak i rozsądnie zakładanym przyszłym obłożeniem sprawami, odpowiedzialność musi spoczywać na państwach członkowskich.

89.

Napomknęłam już ( 52 ) o spoczywającym na umawiających się państwach EKPC obowiązku zapewnienia, aby ich sądy były zorganizowane w sposób uwzględniający prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. Nie dostrzegam przekonujących powodów dla stosowania odmiennego rozumowania w odniesieniu do instytucji sądowniczych Unii Europejskiej. Właściwość Sądu (a wraz z nią jego przeciążenie) w ciągu lat rozszerzyła się bardzo znacznie. Problem zaległości tego sądu jest powszechnie znany. Złożono wniosek o dodatkowych sędziów ( 53 ) – jak dotąd – bez rezultatu. Nawet w ramach bieżących ram organizacyjnych od czasu do czasu występują trudności. Aktualny prezes Sądu publicznie zwrócił ostatnio uwagę ( 54 ) na upośledzoną wydajność Sądu występującą w przypadku, gdy procedury ponownego mianowania nie przebiegają płynnie (uwzględniając badanie przez komitet powołany na podstawie art. 255 [TFUE]) i istnieje długi okres niepewności w czasie poprzedzającym datę odnowienia. Są to realne problemy ( 55 ). Osoba w ramach jurysdykcji danego państwa członkowskiego ma prawo oczekiwać, że państwo to zorganizuje swój krajowy system sądowniczy stosownie i wydajnie, obsadzając stanowiska wystarczającą liczbą dobrze wykwalifikowanych sędziów, przedłuży okres ich urzędowania (przy założeniu, że są oni kompetentni), aby utrzymać stabilne i wydajne sądownictwo, oraz zapewniając odpowiedni personel pomocniczy. Osoby, których sprawy trafiają przed sądy Unii, są bez wątpienia podobnie uprawnione do uporządkowania chroniącego ich prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie.

90.

Wynika z tego, że trudności spowodowane przez przeciążenie sprawami, jakkolwiek realne, powinny być pominięte w przypadku oceny, czy doszło do nadmiernego opóźnienia w załatwianiu danej sprawy.

91.

Łącząc wątki, które dotychczas poruszyłam, wydaje mi się słuszne, aby po pierwsze, pominąć czas, który upływa pomiędzy złożeniem skargi aż do końca pisemnego etapu postępowania; po drugie, dopuścić pewną dodatkową uzasadnioną ilość czasu (przyjmuję tutaj na podstawie praktyki okres 4 miesięcy, jednak termin ten może ulec przedłużeniu w sytuacji bardzo dużej sprawy lub jeśli w danej części roku służby tłumaczeniowe są znacznie obciążone pracą) na uzyskanie tłumaczenia ostatniego pisma procesowego po zakończeniu pisemnego etapu postępowania; oraz po trzecie, pominąć wszelkie okresy, które da się przypisać aktywnemu zarządzaniu sprawą. Uwaga Trybunału powinna zatem skupiać się na okresach ewidentnej bezczynności, przy równoczesnym ukazaniu rozsądnej tolerancji w stosunku do czasu faktycznie niezbędnego na przejście od chwili, gdy pisma procesowe są dostępne w roboczym języku instytucji do chwili, gdy można sensownie wysyłać stronom wezwanie na rozprawę ( 56 ).

92.

Ponownie podkreślam, że nie istnieje żadna magiczna wielkość, którą można by wziąć z powietrza jako „prawidłową” długość czasu, która powinna upłynąć pomiędzy dostępnością przetłumaczonych akt a wezwaniem na rozprawę w celu uwzględnienia prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie ( 57 ). Dość prosta sprawa może na ten etap postępowania wymagać okresu sześciu miesięcy. Znacznie bardziej złożona sprawa (lub na przykład sprawa kartelowa z licznymi powiązanymi postępowaniami odwoławczymi) – może wymagać dwukrotnej lub nawet większej ilości czasu. Ogólnie rzecz biorąc – tytułem wskazania kryteriów, w ramach których prowadzę rozważania – uważam, że w sprawie, w której nie było żadnego aktywnego zarządzania postępowaniem, jeżeli od zamknięcia pisemnego etapu postępowania upłynęło więcej niż 18 miesięcy (tj. w języku tego postępowania) i strony w dalszym ciągu nie zostały poinformowane o dacie rozprawy, powinien uruchomić się sygnał ostrzegawczy. Tego rodzaju przedział czasowy wydaje mi się wykraczać ponad wymiar dopuszczalny jako norma w załatwianiu sprawy.

93.

Czy prowadzi to do wniosku, że kiedy tylko przekroczony został tenże (przyznaję, arbitralnie wyznaczony) moment, miało miejsce nadmierne opóźnienie?

94.

Sądzę, że nie. Moim zdaniem istnieje etap przejściowy, w ciągu którego bez wątpienia ma miejsce opóźnienie, nie jest ono jednak jeszcze „nadmiernym” opóźnieniem. Ponownie wskazuję, że jest to obszar subiektywnego osądu, nie zaś twardej analizy. Z mojej strony byłabym przygotowana na dopuszczenie, że powinno być może upłynąć dalsze sześć miesięcy, zanim opóźnienie stanie się nadmierne (lub ujmując sprawę bardziej kolokwialnie, zanim „późno” przerodzi się w „nieznośnie późno”). Inne osoby mogłyby powiązać inne wielkości z innymi etapami. Jednak odkąd od zakończenia pisemnego etapu postępowania mijają ponad dwa lata, bez aktywnego zarządzania postępowaniem i bez wezwania stron na rozprawę, byłabym skłonna do uznania opóźnienia za nadmierne i wymagałabym przekonania mnie o tym, że tak nie jest.

95.

Na tym tle zwracam się ku rozważaniom co do tego, czy w bieżącej sprawie doszło do nadmiernego opóźnienia.

96.

Groupe Gascogne podnosi, że kiedy wniosła swoją skargę do Sądu kwestionującą decyzję i wymierzoną grzywnę, zaaranżowała gwarancję bankową na pokrycie grzywny i ewentualnie narosłych od niej odsetek, w oczekiwaniu na wynik postępowania w pierwszej instancji. Groupe Gascogne twierdzi, że długość tego postępowania (blisko sześć lat) była nadmierna ( 58 ). Twierdzi ona, że Sąd naruszył art. 47 karty poprzez nierozpatrzenie sprawy w rozsądnym terminie. Z tego względu Groupe Gascogne wnosi, aby Trybunał uchylił zaskarżony wyrok lub, alternatywnie, ograniczył kwotę nałożonej grzywny przy uwzględnieniu ciężaru finansowego, którego doświadczyła w wyniku naruszenia jej prawa podstawowego.

97.

Komisja podnosi, po pierwsze, że zarzut Groupe Gascogne jest niedopuszczalny, ponieważ nie podniosła ona kwestii nierozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie na rozprawie przed Sądem. Po drugie, zaskarżony wyrok nie powinien zostać uchylony w całości z uwagi na fakt, że Groupe Gascogne nie zarzuciła, że jej prawo do obrony zostało naruszone, ponieważ Sąd nie rozpatrzył sprawy Groupe Gascogne w rozsądnym terminie. Po trzecie, nawet jeśli Trybunał stwierdzi, że postępowanie przed Sądem było nadmiernie wydłużone, Groupe Gascogne nie poniosła żadnej istotnej straty w wyniku nadmiernego czasu trwania tegoż postępowania. Po czwarte, prawidłowym środkiem naprawczym jest w takiej sytuacji dla Groupe Gascogne wniesienie odrębnej skargi o odszkodowanie. Po piąte, alternatywnie, jeżeli Trybunał przyzna odszkodowanie w postępowaniu odwoławczym, odszkodowanie takie powinno być symboliczne.

98.

Uważam, że Groupe Gascogne nie jest pozbawiona możliwości podnoszenia po raz pierwszy w postępowaniu odwoławczym przed Trybunałem kwestii tego, że Sąd nie zdołał rozpatrzyć sprawy w rozsądnym terminie ( 59 ) z tych samych powodów, które ustaliłam w pkt 128–130 mojej opinii w sprawie Gascogne Sack Deutschland.

99.

Groupe Gascogne podnosi, że doszło do opóźnienia pomiędzy zamknięciem pisemnego etapu postępowania a datą, w której otrzymała zawiadomienie o rozprawie ( 60 ). Jednakże Groupe Gascogne potwierdza, że postępowanie szybko posuwało się naprzód po przekazaniu jej sprawy nowemu sędziemu sprawozdawcy we wrześniu 2010 r. ( 61 ).

100.

Groupe Gascogne złożyła skargę o stwierdzenie nieważności w dniu 23 lutego 2006 r. Procedura pisemna zakończyła się dnia 23 lipca 2007 r. W dniu 23 września 2010 r. sekretariat Sądu poinformował Groupe Gascogne, że sprawa została przydzielona do Czwartej Izby (na tamtym etapie miał miejsce okres bezczynności w wymiarze około trzech lat i dwóch miesięcy). W dniu 20 października 2010 r. Groupe Gascogne wniosła o ponowne otwarcie pisemnego etapu postępowania ( 62 ). W dniu 14 grudnia 2010 r. spółka została poinformowana, że sprawa została skierowana na rozprawę. Rozprawa przed Sądem w sprawie odbyła się w dniu 2 lutego 2011 r., a wyrok został wydany w dniu 16 listopada tego roku.

101.

Czy znane jest usprawiedliwienie dla (wydłużonego) okresu pomiędzy zakończeniem pisemnego etapu postępowania a zwołaniem poszczególnych rozpraw?

102.

Jeśli chodzi o sprawy dotyczące tego kartelu, co najmniej 15 adresatów decyzji wniosło do Sądu skargi o stwierdzenie nieważności ( 63 ). Jedna z tych skarg została cofnięta ( 64 ). W dwóch sprawach wyrok został wydany w dniu 13 sierpnia 2010 r. ( 65 ). W dziewięciu sprawach (z uwzględnieniem niniejszej sprawy) wyrok został wydany w dniu 16 listopada 2011 r. Trzy sprawy są w dalszym ciągu zawisłe przed Sądem. Oprócz niniejszego odwołania, odwołań w sprawach Gascogne Sack Deuschland i Kendrion przed Trybunałem toczą się dwa inne postępowania odwoławcze ( 66 ).

103.

Sprawa Groupe Gascogne jest blisko powiązana ze prawą jej spółki zależnej – GSD. Jednakże sprawa ta posuwała się w przybliżeniu w tym samym tempie, co sprawa dotycząca spółki dominującej i z tego względu nie utrudniała niniejszego postępowania.

104.

Przy zastosowaniu czterech kryteriów Baustahlgewebe jest oczywiste, że ponieważ Groupe Gascogne jest odpowiedzialna solidarnie za zapłacenie grzywny w wysokości 9,9 mln EUR, sprawa ta jest istotna dla tego przedsiębiorstwa ( 67 ). Jest też oczywiste, że sprawa ta rodzi złożone kwestie.

105.

Nie uważam, aby czas trwania postępowania mógł być przypisany zachowaniu Groupe Gascogne. Wprawdzie w dniu 20 października 2010 r. Groupe Gascogne poprosiła Sąd o ponowne otwarcie pisemnego etapu postępowania w celu przedstawienia argumentów dotyczących nowego polizbońskiego statusu karty (zob. pkt 19–21powyżej). Jednakże okoliczność, iż Groupe Gascogne została powiadomiona w dniu 14 grudnia 2010 r., że sprawa została skierowana na rozprawę, uwidacznia, że ten incydent proceduralny miał niewielki lub żaden wpływ na ogólny czas trwania postępowania.

106.

Według tego, co mogę powiedzieć, nie miało miejsca aktywne zarządzanie postępowaniem w ciągu widocznego okresu bezczynności (trzy lata i dwa miesiące) pomiędzy zakończeniem pisemnego etapu postępowania a wnioskiem Groupe Gascogne o jego powtórne otwarcie.

107.

Odrzucam jako zwykłą retorykę sugestię – podniesioną przez Groupe Gascogne – że fakt, iż jej sprawa została skierowana na rozprawę około trzech miesięcy po przydzieleniu do nowego sędziego sprawozdawcy, oznacza, że ewidentnie mogła ona być załatwiona w takim czasie ab initio. Z jednej strony bezpodstawne, jak i nieprzekonujące jest wnioskowanie, że nowy sędzia sprawozdawca przejął akta, nad którymi ich poprzednik nie wykonał żadnej pracy. Z drugiej strony jest dość oczywiste, że sędzia van der Woude i jego zespół poczynił nadzwyczajne wysiłki w celu doprowadzenia spraw worków z tworzywa sztucznego do rozprawy. Całkowicie błędne i nierealistyczne byłoby posługiwanie się czasem, którego potrzebowali, jako wyznacznikiem dla oceny, jaki jest rozsądny „normalny” czas rozpatrywania tej sprawy.

108.

Konieczne jest także (jak już wcześniej wspomniałam) uwzględnienie kwestii tłumaczenia i uważnego badania wielu wzajemnie powiązanych akt – pism procesowych oraz szczegółowych (zazwyczaj nieprzetłumaczonych) załączników – odnoszących się do tego samego kartelu i decyzji Komisji, które podniosły złożone zagadnienia faktyczne i prawne. Na tyle, na ile mogę to stwierdzić na podstawie akt, nie było konkretnych powodów, dla których odwołania dotyczące tego konkretnego kartelu miały być od początku traktowane jako szczególnie pilne [i dla których spośród 15 skarg kwestionujących decyzję Komisji, te 3 skargi, które doprowadziły do niniejszych odwołań wniesionych przez Groupe Gascogne, GSD i Kendrion, powinny być od początku wyróżnione celem specjalnego traktowania – nie było (na przykład) dobrze uzasadnionych, choć ostatecznie oddalonych wniosków o zastosowanie środków tymczasowych]. Ujmując to w inny sposób: wnoszący odwołanie byli uprawnieni do tego, aby ich sprawy były załatwiane z rozsądną pilnością, nie większą ani nie mniejszą.

109.

Przy użyciu tego standardu i przy zastosowaniu ogólnych parametrów, które przedstawiłam w pkt 72–95 powyżej, nieuchronna konkluzja jest taka, że sprawa ta zajęła zbyt dużo czasu.

110.

Moim zdaniem Trybunał powinien oprzeć się pokusie, aby wskazać w swym wyroku, pojedynczą, konkretną liczbę miesięcy jako normę czasu, jaki powinien upłynąć pomiędzy momentem, w którym procedura pisemna została zakończona (w języku postępowania), a momentem, w którym typowa sprawa kartelowa jest kierowana na rozprawę. Jakkolwiek wewnętrzne cele mogą i powinny być ustanawiane, liczby takie mają charakter instrukcyjny. Mogą istnieć doskonałe powody dla ich przekraczania w konkretnym postępowaniu odwoławczym lub szeregu takich postępowań. Wynika z tego, jak już zasygnalizowałam ( 68 ), że opóźnienie można oceniać wyłącznie na tle konkretnego przypadku.

111.

Równocześnie przyznaję, że należy powiedzieć więcej niż „w niniejszej sprawie doszło do nadmiernego opóźnienia”. Z jednej strony ważne jest wskazanie, w jakim stopniu doszło do naruszenia prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie. Z drugiej strony, gdyby którykolwiek ze skarżących był skłonny do wniesienia odrębnej skargi o odszkodowanie ( 69 ), niezbędne byłoby dokonanie kwantyfikacji naruszenia w celu umożliwienia oceny takiego roszczenia.

112.

Nie jestem w stanie podkreślić dostatecznie mocno, że ilościowe określenie opóźnienia nie jest nauką ścisłą. Każda ocena jest przybliżona. Patrząc na właściwości przedmiotowej sprawy, na tle wszystkich zarzutów stawianych względem decyzji wymierzającej karę kartelowi przemysłowych worków z tworzyw sztucznych, i skupiając się na okresie, który upłynął między zakończeniem pisemnego etapu postępowania a wezwaniem na rozprawę, uważam za rozsądne stwierdzenie, że ten etap postępowania w tej sprawie mógł zająć do dwóch lat, bez opóźnień, które mogłyby być zasadnie uznane za „nadmierne”. Wynika stąd, że – w zaokrągleniu – postępowanie w tej sprawie zajęło w pierwszej instancji przed Sądem około półtora roku dłużej, niż powinno było zająć.

113.

Co powinien uczynić Trybunał w przypadku, gdy kwestia nierozpatrzenia w rozsądnym terminie została podniesiona w ramach postępowania odwoławczego?

114.

W przypadku nierozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie wszelkie środki naprawcze w stosunku do tego naruszenia powinny być skuteczne ( 70 ). W kontekście EKPC trybunał strasburski wskazał, że w systemie prawnym umawiających się państw powinna istnieć szczególna procedura służąca załatwianiu tego rodzaju spraw ( 71 ).

115.

Tutejszy Trybunał posłużył się dwoma odmiennymi sposobami podejścia w wyroku w sprawie Baustahlgewebe (zmniejszenie grzywny) i wyroku w sprawie Der Grüne Punkt (odrębna skarga o odszkodowanie). Żaden z nich nie jest doskonały.

116.

Groupe Gascogne wnosi, aby Trybunał zastosował podejście z wyroku w sprawie Baustahlgewebe ( 72 ). Podejście to jest korzystne z punktu widzenia ekonomii procesowej, a przez to efektywności. Jednakże, jak wyjaśnię, mam wątpliwości co do prawidłowości podstaw prawnych takiego podejścia i stopnia, w jakim można stwierdzić, że zapewni ono skuteczny i właściwy środek naprawczy ( 73 ).

117.

Podejście z wyroku w sprawie Der Grüne Punkt wymaga wniesienia do Sądu oddzielnej skargi o odszkodowanie. Do tego sądu należało będzie zbadanie, czy skarżący poniósł szkodę lub stratę, czy istnieje związek przyczynowy między szkodą a nierozpatrzeniem sprawy w rozsądnym terminie oraz określenie ilościowe szkody. Zatem przyznanie jakiegokolwiek odszkodowania odzwierciedlałoby rzeczywistą szkodę poniesioną przez skarżącego. Takiego badania nie oferuje podejście przyjęte w wyroku w sprawie Baustahlgewebe. Tutejszy Trybunał nie ocenia szczegółowych żądań odszkodowawczych, jeśli skarżący podnosi nieuzasadnioną zwłokę w kontekście odwołania od wyroku Sądu utrzymującego w mocy decyzję Komisji wymierzającą karę za naruszenie reguł konkurencji. Dokonuje on raczej globalnej oceny, jakie zmniejszenie procentowe pierwotnej grzywny byłoby właściwe. Podejście zastosowane w sprawie Der Grüne Punkt jest jednakże z definicji bardziej uciążliwe proceduralnie, gdyż wymaga wniesienia odrębnej skargi o odszkodowanie. Ponadto roszczenie musiałoby zostać podniesione przed Sądem, którego sposób prowadzenia merytorycznego postępowania odwoławczego jest właśnie kwestią, która leży u podłoża skargi o odszkodowanie. Czy skarga taka byłaby zgodna z wymogami art. 6 ust. 1 EKPC?

118.

Wydaje się, że w Unii Europejskiej nie istnieje wspólny środek naprawczy wobec nierozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie w sprawach z zakresu konkurencji. Niektóre państwa członkowskie nakazują zmniejszenie nałożonej kary lub łagodzą jej wykonanie w przypadku, gdy doszło do nadmiernego opóźnienia ( 74 ). Inne państwa członkowskie zapewniaj jedynie odszkodowanie finansowe zamiast zmniejszenia grzywny ( 75 ). Niektóre z nich wprowadziły szczególne przepisy dotyczące rekompensaty za naruszenie prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie ( 76 ). Jeszcze inne uznają, że wyrok stwierdzający, że rzeczywiście nastąpiło nierozpatrzenie sprawy w rozsądnym terminie, jest wystarczający jako sprawiedliwa rekompensata ( 77 ). Co najmniej w jednym państwie członkowskim ( 78 ) istnieją przepisy szczególne regulujące procentowe ograniczenie grzywny stosowane w odniesieniu do nierozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie w sprawach z zakresu konkurencji.

119.

Trybunał zaprosił 27 państw członkowskich, Parlament Europejski i Radę do wskazania na piśmie ich poglądów na temat podejścia zastosowanego odpowiednio w wyrokach w sprawach Baustahlgewebe i Der Grüne Punkt. Siedem państw członkowskich wskazało, że preferuje pierwsze podejście, trzy preferowały drugie podejście, a sześć państw nie wyraziło żadnych preferencji. Rada poparła podejście z wyroku w sprawie Baustahlgewebe, przyznając, że obydwa środki naprawcze współistnieją i żaden z nich nie jest idealny. Parlament Europejski za lepsze uznał podejście zastosowane w wyroku w sprawie Der Grüne Punkt.

120.

Trybunał strasburski stwierdził, że w stosownym przypadku wyrok może stanowić prawidłową rekompensatę w sprawach, w których ustalono wystąpienie naruszenia przepisów postępowania ( 79 ). Artykuł 41 EKPC dodatkowo stanowi, że Trybunał może, gdy jest to uzasadnione, przyznać słuszne zadośćuczynienie. Nie ma jednak odpowiedniego przepisu w prawie Unii przyznającego Trybunałowi w sposób wyraźny równoważne uprawnienie dotyczące „słusznego zadośćuczynienia”.

121.

Z orzecznictwa Trybunału, EKPC interpretowanej przez trybunał strasburski, oraz tradycji prawnych państw członkowskich wysnułam następujące zasady. Po pierwsze, nie istnieje jednolite podejście. Po drugie, jakiekolwiek podejście jest przypuszczalnie niedoskonałe w tym sensie, że będzie ono posiadać zarówno wady, jak i zalety. Po trzecie, każdy środek naprawczy powinien być skuteczny, jeżeli ma on realizować art. 13 EKPC, jak i w ten sposób art. 47 karty.

122.

Wróćmy na chwilę do podstawowych zasad.

123.

Przedsiębiorstwo wnosi wniosek do Sądu o stwierdzenie nieważności decyzji w sprawie z zakresu konkurencji. Składane są kolejne zwykłe pisma procesowe i zamykany jest pisemny etapu postępowania. Początkowo osoby działające w imieniu przedsiębiorstwa nie są zaniepokojone upływem czasu: nie ma wątpliwości, że Sąd prowadzi prace nad aktami. Po pewnym czasie sekretariatowi Sądu zadawane są pytania, jak sprawa postępuje. W braku jakichkolwiek oznak aktywnego zarządzania postępowaniem być może w Sądzie złożone zostanie następnie uprzejme formalne pismo wyrażające zaniepokojenie z powodu długości czasu, który już upłynął, wskazujące prawdopodobne rodzaje strat (nieprzewidziane dodatkowe koszty gwarancji bankowej, niepewność wpływająca na cenę akcji i utrudniająca planowanie na przyszłość itd.) i zastrzegające prawo interesanta do podnoszenia, że doszło do nieuzasadnionego opóźnienia w prowadzeniu postępowania odwoławczego i ubiegania się o zmniejszenie pierwotnie nałożonej grzywny lub dochodzenia odszkodowania. Jeżeli Sąd zareaguje przyspieszeniem postępowania – to dobrze: problem został zduszony w zarodku i nie ma potrzeby dalszego środka naprawczego. Przy założeniu, że do tego jednak nie doszło, argument dotyczący nieuzasadnionego opóźnienia może zostać podniesiony powtórnie na rozprawie przed Sądem.

124.

Jak potraktowany zostanie taki zarzut przed Sądem? W tym miejscu chciałabym przeprowadzić wyraźny podział na sprawy, w których skarżący w dalszym ciągu ma możliwość wykorzystywania w pełni przysługującego mu prawa do obrony, oraz na sprawy – można mieć nadzieję, rzadkie – w których sam upływ czasu uniemożliwił skarżącemu uzyskanie sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy ( 80 ). W tych okolicznościach jedynym skutecznym środkiem naprawczym wobec naruszenia prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie jest stwierdzenie nieważności decyzji. Jednakże w trzech wniesionych przez Groupe Gascogne, GSD czy Kendrion odwołaniach, żadne z tych przedsiębiorstw nie podniosło, iż skuteczne popieranie tych odwołań zostało im utrudnione.

125.

Grzywna zakwestionowana w postępowaniu przed Sądem została wymierzona za konkretne naruszenie zasad konkurencji. Przy założeniu, że żaden z zarzutów co do istoty sprawy nie zostanie uwzględniony, jakie jest logiczne uzasadnienie dla zmniejszenia grzywny? Nie dostrzegam żadnego. W zakresie, w jakim przedsiębiorstwa są w stanie wskazać konkretne elementy szkody, którą poniosły wskutek tej części czasu poświęconego na rozpatrzenie ich odwołania, która może być uznana za „niezasadną” lub „nadmierną” – prawdopodobnie przysługuje (odrębna) skarga o odszkodowanie na podstawie art. 340 TFUE. Jednakże opóźnienie zaistniałe w Sądzie jest pojęciowo odmienne od antykonkurencyjnego zachowania, które doprowadziło Komisję do wymierzenia grzywny. Z tego powodu zarzut nieuzasadnionego opóźnienia w postępowaniu przed Sądem prawdopodobnie można scharakteryzować jako bezprzedmiotowy. Nawet jeśli znajduje on dobre oparcie w prawie i stanie faktycznym sprawy, może nie mieć żadnego wpływu na wynik postępowania odwoławczego ( 81 ).

126.

Jednakże jeżeli taki zarzut jest bezprzedmiotowy w postępowaniu przed Sądem, bez wątpienia jest on bezprzedmiotowy w tym samym stopniu w postępowaniu odwoławczym przed Trybunałem?

127.

Z tego właśnie powodu nie zgadzam się z podejściem zastosowanym w wyroku w sprawie Baustahlgewebe. Ukaranie przedsiębiorstwa za naruszenie zasad konkurencji nie może być porównywane z postanowieniem o tymczasowym aresztowaniu zapadłym w stosunku do osoby fizycznej, w przypadku gdy opóźnienie w dochodzeniu sądowym może faktycznie być stosownie naprawione (jeżeli dana osoba w dalszym ciągu jest uznawana za winną i zasługującą na pozbawienie wolności) poprzez ograniczenie wymiaru kary. Natomiast jeżeli opóźnienie zaszkodziło przedsiębiorstwu, szkoda ta może być rozpisana na roszczenia finansowe przyczynowo powiązane z nadmiernym czasem poświęconym na rozstrzygnięcie postępowania odwoławczego. Mogą zostać wskazane dowody i w przypadku wykazania szkody może zapaść stosowne orzeczenie odszkodowawcze. W ramach porządku prawnego Unii Europejskiej to do właściwości Sądu, a nie Trybunału, należy szczegółowe ustalanie stanu faktycznego oraz ocena dowodów. Jest to moim zdaniem kolejny element przemawiający za uznaniem, że samodzielna skarga o odszkodowanie wniesiona do Sądu jest lepsza niż próby przyznania skutecznego środka naprawczego poprzez zmniejszenie grzywny w postępowaniu odwoławczym.

128.

Osiemnastowieczny Lord Kanclerz Anglii pewnego razu zadał retoryczne pytanie: „Czy kiedykolwiek oczekiwaliście, że spółka handlowa a ma sumienie, skoro nie ma duszy, którą można potępić, ani ciała, które można kopnąć?” ( 82 ). Częścią braku tych właściwości jest to, że przedsiębiorstwo, odmiennie niż osoba fizyczna, nie może sensownie podnosić psychologicznej traumy wynikającej z zawisłego nad głową postępowania sądowego ( 83 ). Jeżeli poniosło ono uszczerbek na rynku z uwagi na nadmierne opóźnienie, można od niego zasadnie oczekiwać podjęcia próby ilościowego oznaczenia tej straty w pieniądzu i wskazania dowodów na poparcie liczb, które przedstawia ( 84 ).

129.

Pragnę nadmienić, że dyskomfort, który odczuwam względem podejścia zawartego w wyroku w sprawie Baustahlgewebe, zasadza się na uczuciu niepewności co do konkretnej podstawy prawnej dla zmniejszenia grzywny w takich okolicznościach. Powtarzam, w tym miejscu pomocne może być ponowne zwrócenie się ku podstawowym zasadom.

130.

Kiedy Komisja nakłada grzywnę, dysponuje ona uznaniem odnośnie do jej wysokości. W rozporządzeniu nr 1/2003 nie istnieje żaden konkretny przepis zapewniający jej podstawę prawną dla zmniejszenia grzywny, którą w przeciwnym razie wymierzyłaby z uwagi na zbyt długie trwanie postępowania administracyjnego. Właśnie tego jednak dokonała Komisja w sprawie Dutch Beer ( 85 ). W postępowaniu odwoławczym Sąd dokonał dalszego zmniejszenia grzywny o 5%, niezależnie od tego, że nie zostały uwzględnione zawarte w skardze zarzuty co do istoty sprawy.

131.

Jest dla mnie niejasne, w jaki sposób art. 261 TFUE (na którym oparł się Sąd) miałby zapewniać zadowalającą podstawę dla zmniejszenia grzywny w sytuacji, gdy nie istnieją materialne podstawy dla zmiany oceny Komisji odnośnie do grzywny odpowiedniej do naruszenia. Istotnie, art. 31 rozporządzenia nr 1/2003 i art. 261 TFUE przyznają Sądowi (oraz Trybunałowi w postępowaniu odwoławczym) „nieograniczone prawo orzekania”; jednak to nieograniczone prawo orzekania jest blisko związane z odpowiedniością (lub jej brakiem) kary wymierzonej w związku z popełnionym naruszeniem. Opóźnienie postępowania – czy to opóźnienie Komisji w czasie etapu administracyjnego, czy to opóźnienie Sądu w czasie etapu sądowego – nie ma nic wspólnego z zachowaniem przedsiębiorstwa lub wagą naruszenia.

132.

Mam świadomość, że rygoryzm tego podejścia jest niespójny ze stanowiskiem przyjętym przez Sąd przy rozpatrywaniu roszczeń w związku z nieuzasadnionym opóźnieniem ( 86 ). Nie jest to także podejście przyjęte przez Trybunał w wyroku w sprawie Baustahlgewebe. Jednakże wydaje mi się, że Trybunał aktualnie znajduje się w punkcie, w którym może i powinien rozstrzygnąć, który z aktualnie dostępnych scenariuszy naprawczych jest lepszy. Zdaję sobie sprawę, że kuszące jest opowiedzenie się za „ekonomią procesową” związaną ze zmniejszeniem grzywny (o jakąś nieokreśloną wartość procentową, wyliczaną w oparciu o nieznane podstawy) ( 87 ) w kontekście postępowania odwoławczego. Nie jestem usatysfakcjonowana intelektualnymi podstawami takiego podejścia (związek pomiędzy grzywną a zachowaniem; kompetencja; jawność). Ma ono w najgorszym razie potencjał do stania się całkowicie arbitralnym. (Pragnę dodać, że gdyby to ustawodawca zdecydował o wprowadzeniu przepisów szczególnych regulujących, co powinno stać się z wysokościami grzywien w przypadku nieuzasadnionego opóźnienia postępowań z zakresu konkurencji na etapie administracyjnym albo sądowym, byłaby to zupełnie odmienna kwestia; jak dotąd jednak ścieżka ta nie została, jak sądzę, zbadana).

133.

Groupe Gascogne twierdzi, że poniosła szkodę z uwagi na nadmierną długość postępowania przed Sądem. Jednakże nie wskazała jako roszczenia odszkodowawczego wielkości straty, którą przypisuje naruszeniu jej prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy w rozsądnym terminie ( 88 ). W tym miejscu ponownie może się okazać pomocne zwrócenie się ku podstawowym zasadom.

134.

Kiedy Komisja wymierza grzywnę za naruszenie prawa konkurencji i przedsiębiorstwo będące adresatem tej decyzji postanawia zaskarżyć decyzję Komisji do Sądu, przedsiębiorstwo to dysponuje wyborem. Może ono uiścić grzywnę albo uzyskać gwarancję bankową na pokrycie zarówno samej grzywny jak i odpowiedzialności za odsetki narosłe od tej kwoty ( 89 ). W moim rozumieniu standardową praktyką po stronie przedsiębiorstw jest podjęcie decyzji gospodarczej o wyborze drugiej możliwości, ponieważ zazwyczaj uważają, że tak nakazuje ich interes finansowy. W każdym razie tak właśnie uczyniła Groupe Gascogne ( 90 ).

135.

Skarga do Sądu nie ma skutku suspensywnego. Nie udziela się też tymczasowego zwolnienia w celu ochrony skarżącego przed czysto finansowym uszczerbkiem w czasie, gdy sprawa pozostaje w toku ( 91 ). Dlatego nawet w przypadku, gdy przedsiębiorstwo z sukcesem zakwestionowało decyzję Komisji nakładającą grzywnę i uzyskuje rozstrzygnięcie stwierdzające nieważność tej decyzji w całości lub przynajmniej zmniejszające grzywnę, to w dalszym ciągu ponosi koszty finansowania gwarancji bankowej, której udzieliło, i musi także wówczas uiścić zaległą grzywnę i narosłe od niej odsetki. Przedmiotowe koszty finansowe są nie mogą zostać odzyskane.

136.

Jednakże jeżeli przedsiębiorstwo decyduje się zapłacić grzywnę, a następnie z sukcesem zaskarża decyzję wymierzającą tę grzywnę, to wówczas przedsiębiorstwo to jest uprawnione do zwrotu uiszczonych kwot, jak i odsetek od tych kwot. Wypłacone odsetki stanowią rekompensatę za fakt, że skarżący nie mógł posługiwać się tymi pieniędzmi w czasie trwania postępowania.

137.

W przypadku gdy skarga do Sądu zostaje rozpatrzona w rozsądnym terminie, uznaje się więc, że przedsiębiorstwo, które decyduje się na zabezpieczenie zapłaty grzywny przy pomocy gwarancji bankowej, ponosi odpowiedzialność za koszty finansowe wynikające z jego decyzji, aby nie płacić grzywny od razu. W sytuacji gdy postępowanie przed Sądem jest nadmiernie wydłużone, przedsiębiorstwo to jest wystawione na i) niepewność oraz ii) dodatkowe koszty, w zakresie, w jakim musi ponosić wydatek związany z finansowaniem gwarancji bankowej przez okres dłuższy niż zakładany. Jednakże w zakresie, w jakim występuje rzeczywista szkoda dotycząca okresu, który przewyższa czas, który mógłby być uznany za „rozsądny” na rozpatrzenie skargi, pozostaje to kwestią odrębną od naruszenia reguł konkurencji popełnionego przez to przedsiębiorstwo i nałożonej grzywny karzącej to naruszenie. Jak wyjaśnię poniżej, niekoniecznie wynika z tego, że koszty takie zawsze odpowiadają rzeczywistej szkodzie, ponieważ przedsiębiorstwo dokonało wyboru tej konkretnej metody spełnienia zobowiązania do zapłaty grzywny ( 92 ).

138.

Tak więc w sytuacji gdy przedsiębiorstwu wymierza się grzywnę za naruszenie reguł konkurencji, długość okresu czasu poświęconego na rozpatrywanie sprawy nie ma znaczenia dla samej grzywny.

139.

Przed ostatecznym opowiedzeniem się za podejściem polegającym na odrębnej skardze o odszkodowanie, istnieją dwie potencjalne wady, do których powinnam się odnieść. Po pierwsze, w kontekście sytuacji, gdy stracono już zbyt wiele czasu, co z dodatkowym czasem, który potrzebny jest na popieranie samodzielnej skargi o odszkodowanie? Po drugie, czy istnieją trudności wynikające z faktu, że skarga o odszkodowanie powinna być wniesiona do tego samego sądu, któremu przypisuje się wyrządzenie skarżącemu szkody w wyniku nierozpatrzenia skargi co do istoty sprawy przeciwko decyzji Komisji w rozsądnym terminie?

140.

Jeśli chodzi o pierwsze zastrzeżenie, jest oczywiste, że Sąd powinien zapewnić, aby odrębna skarga o odszkodowanie była rozpatrzona sprawnie. Jeżeli tak uczyni, moim zdaniem pierwszy potencjalne zastrzeżenie można pominąć.

141.

Drugie potencjalne zastrzeżenie jest bardziej doniosłe. Skargi o odszkodowanie przeciwko instytucji Unii Europejskiej należą wyłącznie do właściwości Sądu. Sąd ten powinien koniecznie zbadać okoliczności faktyczne, które pojawiłyby się w związku z żądaniem o odszkodowanie, takie jak to, czy wystąpiła szkoda majątkowa i/lub niemajątkowa i czy taka szkoda była spowodowana przez naruszenie art. 47 karty. (Jeżeli nie doszłoby jeszcze do ustalenia przez Trybunał w niniejszym postępowaniu odwoławczym, że w postępowaniu przed Sądem doszło do nieuzasadnionego opóźnienia, jedną z okoliczności faktycznych, które musiałyby być ustalone, byłoby to, czy istotnie doszło do nadmiernego opóźnienia).

142.

Nawet jeśli takie postępowanie byłoby rzecz jasna przedmiotem kontroli Trybunału w postępowaniu odwoławczym, czy okoliczność, że Sąd byłby zarówno stroną, której zarzucono naruszenie praw podstawowych, jak i sądem, do którego wniesiono skargę, oznacza, że nie byłby to „niezawisły i bezstronny sąd” w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC ( 93 )?

143.

Trybunał strasburski stwierdził, że pojęcia niezawisłości i bezstronności są ze sobą blisko powiązane. Przy każdej ocenie niezawisłości istotne są następujące czynniki: sposób powoływania członków danego sądu, ich kadencje, czy istnieją zabezpieczenia przed zewnętrznymi naciskami oraz czy dany organ daje wrażenie niezawisłości. Co do bezstronności – trybunał strasburski uznał, po pierwsze, że sąd powinien być subiektywnie wolny od osobistych uprzedzeń i stronniczości; oraz po drugie, że musi być bezstronny z obiektywnego punktu widzenia, tj. powinien zapewniać wystarczające gwarancje wykluczające wszelkie usprawiedliwione wątpliwości w tym względzie ( 94 ).

144.

Z art. 252 TFUE oraz art. 2 i 3 statutu Trybunał Sprawiedliwości wynika, że członkowie Sądu podlegają obowiązkom skierowanym na zapewnienie, aby byli oni niezawiśli i bezstronni. Ponadto jest jasne, że ich niezawisłość prawdopodobnie nie podlega wątpliwości przy badaniu skarg o odszkodowanie, ponieważ nie podlegają oni nadzorowi ze strony jakiejkolwiek instytucji lub organu mogącej być zainteresowaną wynikiem takiego postępowania.

145.

Wydaje mi się, że prawdziwym zagadnieniem jest to, czy Sąd byłby postrzegany jako bezstronny przy orzekaniu o roszczeniu odszkodowawczym wynikającym z zarzutu, że sam Sąd jest odpowiedzialny za naruszenie praw podstawowych skarżącego.

146.

Moim zdaniem istnieją okoliczności wystarczające do przechylenia szali na korzyść uznania, że Sąd można zasadnie uznać za wystarczająco bezstronny.

147.

Po pierwsze, wszelkie przypadające do zapłaty odszkodowanie nie pochodziłoby od samego Sądu. Pochodziłoby ono z budżetu Unii Europejskiej, przez co Sąd nie miałby bezpośredniego interesu w konsekwencjach finansowych postępowania ( 95 ). Po drugie, w celu spełnienia subiektywnego wymogu bycia wolnym od osobistej stronniczości ( 96 ) Sąd musiałby zapewnić, aby skarga o odszkodowanie była rozpatrywana przez inną izbę sędziowską, niż ta, która rozpatrywała sprawę co do jej istoty. Po trzecie, w zakresie, w jakim argument, że doszło do naruszenia art. 47 karty, może być podniesiony w odwołaniu, zamiast przed Sądem, to do Trybunału należałoby dokonanie ustalenia, że doszło do nadmiernego opóźnienia. Rola Sądu byłaby ograniczona do zbadania dowodów na wystąpienie szkody i oceną jej wysokości. Po czwarte, jakkolwiek sytuacja prowadząca do postępowania w związku z naruszeniem art. 47 karty wchodzi w zakres działalności Sądu, to do Komisji podejmującej działania wspierające ogólny interes Unii zgodnie z art. 17 ust. 1 TUE należałoby wykonywanie funkcji obrończych wobec postępowania przed tym sądem ( 97 ). Po piąte, każde orzeczenie Sadu oczywiście podlegałoby kontroli Trybunału w zakresie kwestii prawnych.

148.

Dlatego dochodzę do wniosku, że w zakresie, w jakim wnoszący odwołanie uważa, że poniósł stratę w wyniku nierozpatrzenia jego sprawy przez Sąd w rozsądnym terminie, skarga o odszkodowanie wniesiona do Sądu stanowi bardziej właściwy i skuteczniejszy środek odwoławczy w rozumieniu art. 47 karty, interpretowanego w świetle art. 6 ust. 1 EKPC i art. 13 EKPC, niż ewentualne zmniejszenie wysokości grzywny ( 98 ). W zakresie, w jakim właściwe jest wyraźne uznanie naruszenia dokonanego przez Sąd, niezależnie od jakiegokolwiek potencjalnego żądania o odszkodowanie, jestem zdania, że tego rodzaju stwierdzenie ze strony Trybunału stanowi słuszne zadośćuczynienie.

149.

Należy odnieść się do pojedynczej końcowej kwestii co stanowi „zdarzenie stanowiące podstawę” pozaumownej odpowiedzialności Unii w rozumieniu art. 46 statutu? Według mnie zdarzenie powinno oznaczać ustalenie przez Trybunał, że w postępowaniu przed Sądem doszło do nieuzasadnionego opóźnienia ( 99 ). Wynika z tego, że pięcioletni termin przedawnienia na wniesienie skargi o odszkodowanie rozpocząłby bieg począwszy od wyroku Trybunału w niniejszym postępowaniu odwoławczym.

150.

Z tego powodu sugeruję, aby Trybunał stwierdził, że doszło do nadmiernego opóźnienia w rozpatrzeniu przez Sąd skargi Groupe Gascogne oraz aby Trybunał wyjaśnił, że Groupe Gascogne ma możliwość wniesienia odrębnej skargi o odszkodowanie, jeżeli poweźmie taki zamiar.

151.

Jeżeli Trybunał zgodzi się z moją oceną odwołania, to zgodnie z łączną lekturą art. 137, 138, 140 i 184 regulaminu postępowania, Groupe Gascogne, jako strona, która przegrała sprawę w odniesieniu do wszystkich zarzutów dotyczących meritum sprawy, powinna zostać obciążona kosztami postępowania.

152.

Uważam zatem, że Trybunał powinien: