KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 7.5.2025

COM(2025) 191 final

KOMUNIKAT KOMISJI DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY, EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO I KOMITETU REGIONÓW

w sprawie zmienionego planu działania w ramach strategii makroregionalnej UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego

{SWD(2025) 114 final}

Spis treści

1.    WPROWADZENIE    

2.    OSIĄGNIĘCIA STRATEGII    

3.    ZMIENIONY PLAN DZIAŁANIA    

4.    FILARY    

5.    ZAGADNIENIA HORYZONTALNE    

6.    ZAGADNIENIA PRZEKROJOWE    

7.    REALIZACJA STRATEGII    

8.    WNIOSEK    

1.WPROWADZENIE 

W latach 2009–2015 Rada Europejska zatwierdziła utworzenie czterech strategii makroregionalnych Unii Europejskiej. Strategie, które zobowiązują poszczególne kraje do łączenia zasobów oraz przyjęcia międzysektorowego podejścia do współpracy opartego na wielopoziomowym sprawowaniu rządów, stanowią odpowiedź na problemy, których żaden kraj nie jest w stanie skutecznie rozwiązać samodzielnie. Wszystkie strategie makroregionalne przynoszą rezultaty, które przyczyniają się do ekologicznej, cyfrowej i sprawiedliwej transformacji, rozwoju regionalnego oraz wzrostu gospodarczego. Strategie te z powodzeniem funkcjonują od ponad dziesięciu lat. Koncepcja makroregionalna jest atrakcyjna i jest przedmiotem dużej uwagi ze strony podmiotów publicznych, prywatnych, akademickich oraz społeczeństw obywatelskich w całej Europie.

W 2014 r. Rada Europejska zatwierdziła opracowanie strategii makroregionalnej Unii Europejskiej na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego (zwanej dalej „strategią”). Była to trzecia z czterech strategii, które zamierzano opracować. Region, o którym mowa, liczy ponad 70 mln mieszkańców i obejmuje 10 krajów: cztery państwa członkowskie UE (Chorwacja, Grecja, Słowenia, Włochy), pięć krajów kandydujących (Albania, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Macedonia Północna, Serbia) i jedno państwo trzecie (San Marino). Uczestnictwo tych 10 krajów odbywa się na równych zasadach i współpracują one ze sobą w odniesieniu do szeregu kwestii, którymi można zająć się jedynie w drodze wspólnych działań, z korzyścią dla poszczególnych krajów oraz całego regionu.

Strategia ta ma wyjątkowy charakter, ponieważ stanowi jedyną strategię makroregionalną, w której liczba uczestniczących krajów kandydujących do UE przewyższa liczbę uczestniczących państw członkowskich. Jest również jedną z najbardziej wymagających strategii ze względu na istnienie istotnych różnic społeczno-gospodarczych w regionie. Wszystkie kraje uczestniczące muszą stawić czoła wyzwaniom wywierającym wpływ na region w wymiarze transgranicznym i ponadnarodowym, takim jak skutki zmiany klimatu, zaśmiecenie środowiska morskiego i zanieczyszczenie odpadami, które nie znają granic. Ponadto skoordynowana i pogłębiona współpraca między poszczególnymi krajami, na przykład w dziedzinie transportu, energetyki oraz zrównoważonej turystyki, może przyczynić się do rozkwitu regionu. Stosowanie spójnego podejścia regionalnego pozwala również skuteczniej rozwiązywać problem nierówności społecznych. Wykorzystując wsparcie udzielane w ramach tej strategii, kraje Bałkanów Zachodnich czerpią korzyści dzięki zacieśnieniu współpracy w pięciu kluczowych obszarach, która pomaga im podążać ścieżką w kierunku integracji z UE, na przykład jeśli chodzi o osiągnięcie celu neutralności klimatycznej do 2050 r. określonego w Europejskim Zielonym Ładzie.

Region adriatycko-joński charakteryzuje się bogatym dziedzictwem historycznym i kulturowym, obfitością zasobów naturalnych oraz wysokim poziomem różnorodności biologicznej. Oferuje on duże możliwości pod względem rozwoju odnawialnych źródeł energii i produkcji żywności wysokiej jakości. Region boryka się jednak również z licznymi wyzwaniami. Jego obszar boryka się z poważnymi konsekwencjami zmiany klimatu. Z analizy przeprowadzonej na potrzeby Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich wynika, że do końca bieżącego stulecia w regionie tym temperatura wzrośnie nawet o 4 stopnie Celsjusza 1 . Już teraz pożary roślinności i susze co roku powodują poważne trudności. Systemy transportowe i energetyczne są rozdrobnione i często przestarzałe, a na wielu obszarach nadal brakuje dobrych połączeń. Należy przyspieszyć proces transformacji ekologicznej. Należy rozwijać zrównoważone rybołówstwo i sektor akwakultury nad Morzem Adriatyckim i Morzem Jońskim oraz zapobiegać przełowieniu. Masowy ruch turystyczny w niektórych częściach regionu wywiera na nie negatywny wpływ, co świadczy o potrzebie wspólnego, skoordynowanego i zintensyfikowanego zarządzania turystyką.

Integracja krajów kandydujących z Bałkanów Zachodnich z Unią Europejską jest jednym z głównych priorytetów UE. Również dla krajów kandydujących uczestniczących w strategii przystąpienie do UE stanowi ważny priorytet 2 . Niemniej jednak proces akcesyjny przebiega stosunkowo powoli. Region Bałkanów Zachodnich boryka się z poważnym problemem niskiego poziomu konwergencji; jego produkt krajowy brutto na mieszkańca wynosi obecnie około 35 % średniej w UE. Oznacza to, że na proces akcesyjny i przeprowadzenie związanych z nim reform brakuje środków finansowych, co prowadzi do znacznej migracji wewnętrznej i wywołuje problem depopulacji 3 .

W ciągu ostatniego dziesięciolecia nastąpiło wiele kryzysów, a rosyjska wojna napastnicza przeciwko Ukrainie doprowadziła do powstania nowej sytuacji geopolitycznej charakteryzującej się zwiększoną niestabilnością. Ogólnym celem strategii w tym dziesięcioleciu było wspieranie dobrobytu oraz wzrostu gospodarczego i społecznego w regionie przez zwiększenie jego atrakcyjności i konkurencyjności oraz poprawę sieci połączeń. Cel ten pozostaje aktualny. Należy jednak zaktualizować strategię, aby odzwierciedlić ostatnie wydarzenia i zapewnić lepsze rozwiązania dla wymagających i wieloaspektowych wyzwań doświadczanych w regionie.

Niniejszy komunikat dotyczy zmienionego planu działania opracowanego w ramach strategii. Wyjaśniono w nim kontekst i przedstawiono uzasadnienie, wprowadzone zmiany oraz przewidziane sposoby reagowania na nowe i przyszłe zmiany.

2.OSIĄGNIĘCIA STRATEGII

Realizacja kluczowych priorytetów UE

Choć działania w ramach strategii należało zacząć od podstaw, przyniosła ona szereg pozytywnych i udanych rezultatów w wielu dziedzinach. Przyczyniła się do zacieśnienia współpracy regionalnej i tworzenia sieci kontaktów w ramach czterech pierwotnych filarów tematycznych. Dzięki wdrożeniu strategii w regionie udało się osiągnąć pewne rezultaty pod względem realizacji priorytetów UE na lata 2019–2024. W szczególności osiągnięto pewne rezultaty w zakresie Europejskiego Zielonego Ładu, europejskiego Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich i europejskiej strategii cyfrowej dzięki zapewnieniu międzysektorowego podejścia opartego na wielopoziomowym sprawowaniu rządów i szerokim udziale zainteresowanych stron. Strategia przyczyniła się również do poprawy zintegrowanego i zrównoważonego zarządzania przestrzenią morską i obszarami przybrzeżnymi Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego. Ponadto w strategii dostosowano kluczowe inicjatywy UE do szczególnych potrzeb regionu i panującej w nim sytuacji.

Strategia odegrała również zasadniczą rolę we wspieraniu krajów Bałkanów Zachodnich, które skorzystały dzięki objęciu roli równorzędnych partnerów w jej realizacji. Strategia przyczyniła się do wprowadzenia kompleksowego wielostronnego systemu zarządzania i zwiększyła stabilność w regionie, wspierając pokojowy dialog polityczny i administracyjny dotyczący kwestii będących przedmiotem wspólnego zainteresowania krajów uczestniczących.

Wymierne rezultaty dla obywateli

Wpływ strategii na obywateli można najskuteczniej wykazać na przykładach konkretnych projektów określonych, zrealizowanych i wdrożonych w ramach strategii.

Strategia przyczyniła się do poprawy zarządzania basenami morskimi w regionie, ponieważ umożliwiła budowanie zdolności administracyjnych i instytucjonalnych w zakresie zarządzania obszarami morskimi. W ramach projektu „PoWER” (Porty jako siła napędowa przedsiębiorczości) wspierano rozwój portów jako centrów innowacji, aby wykorzystać ich możliwości związane z prowadzeniem działalności gospodarczej i zacieśnić współpracę między kluczowymi podmiotami łańcucha dostaw innowacji.

Strategia zaowocowała również dywersyfikacją produktów i usług turystycznych w regionie, zapewniając przy tym odpowiedź na sezonowy charakter popytu na turystykę lądową, przybrzeżną i morską. W tym kontekście projekt „ADRIONCYCLETOUR” (Adriatycko-joński szlak rowerowy na rzecz zrównoważonej turystyki) ma na celu stworzenie przybrzeżnej trasy rowerowej rozciągającej się wzdłuż całego wybrzeża wszystkich krajów partnerskich, od Włoch po Grecję. Projekt promuje dziedzictwo historyczne, artystyczne, kulturowe i przyrodnicze regionu z naciskiem na ekoturystykę. Stanowi on udany przykład „procesu włączenia”, który polega na włączeniu koncepcji i priorytetów strategii do kilku programów finansowania realizowanych w regionie, przy czym różne programy zapewniają finansowanie różnych elementów projektu 4 .

Proces włączenia

Proces włączenia ma zasadnicze znaczenie dla skuteczności strategii, ponieważ – podobnie jak w przypadku wszystkich strategii makroregionalnych – nie przewidziano dla niej osobnego budżetu. Jej realizacja zależy od zdolności do uruchamiania środków finansowych z innych powiązanych źródeł (unijnych, krajowych, regionalnych oraz pochodzących z sektora prywatnego) oraz od właściwie skoordynowanego wykorzystania środków dostępnych na różnych szczeblach.

Do głównych źródeł finansowania realizacji strategii należą fundusze polityki spójności UE, Instrument Pomocy Przedakcesyjnej, inwestycje i reformy przewidziane w nowym planie wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich oraz w europejskim planie inwestycyjnym dla krajów Bałkanów Zachodnich.

Wszystkie źródła finansowania można jednak zbadać i rozwinąć. Na przykład projekt NAMIRS (Północnoadriatycki system reagowania na incydenty na morzu), który obejmuje mechanizmy współpracy i środki mające na celu osiągnięcie wysokiego poziomu gotowości i reagowania na sytuacje nadzwyczajne związane z zanieczyszczeniem mórz w Słowenii, Chorwacji i we Włoszech, przekształcono w wykonalny projekt w ramach strategii i od tego czasu jest on finansowany ze środków Unijnego Mechanizmu Ochrony Ludności.

Budowanie większego poczucia odpowiedzialności

Proces przeglądu planu działania uwypuklił potrzebę przyjęcia bardziej strategicznej wizji realizacji strategii oraz bardziej systematycznego podejścia do zwiększenia odpowiedzialności za strategię oraz szerzenia wiedzy na jej temat wśród wszystkich krajów uczestniczących. Kwestię tę podkreślono również w sprawozdaniu Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju w sprawie współpracy w regionie adriatycko-jońskim opracowanym w 2019 r. 5

3.ZMIENIONY PLAN DZIAŁANIA

W ciągu ostatniego dziesięciolecia powstało kilka nowych wyzwań lub nabrały one znaczenia w programie politycznym, w tym w związku z rozszerzeniem UE, zmianą klimatu i cyfryzacją.

Od 2022 r. kraje uczestniczące, w ścisłej współpracy z Komisją, prowadziły wspólne działania w wielopoziomowy, zintegrowany i skoordynowany sposób, aby opracować zmieniony plan działania uwzględniający zmiany geopolityczne i polityczne od 2014 r. Zmieniony plan działania odzwierciedla również wnioski wyciągnięte z wdrażania strategii w ciągu minionych lat oraz uwzględnia zmiany w kierowaniu i zarządzaniu strategią wprowadzone w ostatnim dziesięcioleciu.

Prace te doprowadziły do opracowania zmienionego planu działania, który lepiej odzwierciedla potrzeby i możliwości regionu oraz przewiduje solidniejsze ramy, które umożliwią krajom uczestniczącym skuteczniejszą współpracę na rzecz osiągnięcia celów strategii.

Co jest nowe?

a) Pierwszą, wyraźnie widoczną zmianą w zmienionym planie działania jest uzupełnienie pierwotnych czterech filarów o nowy, piąty filar. Ten filar społeczny będzie ukierunkowany na działania służące zwiększeniu zaangażowania młodzieży, podniesieniu poziomu umiejętności i zwiększeniu zatrudnienia, poprawie współpracy i koordynacji w zakresie równych warunków pracy sprzyjających włączeniu społecznemu oraz promowaniu innowacji społecznych. W jego ramach przewidziano również dążenie do ściślejszego dostosowania do polityki społecznej UE.

b) Poprzedni plan działania obejmował dwa zagadnienia przekrojowe. W zmienionym planie działania przewidziano nową strukturę obejmującą trzy zagadnienia horyzontalne i trzy zagadnienia przekrojowe. Znaczenie zagadnień horyzontalnych jest tak istotne, że należy je włączyć do wszystkich filarów. Zagadnienia przekrojowe należy uwzględnić w poszczególnych filarach w stosownych przypadkach i o ile będzie to możliwe.

Zagadnienia horyzontalne dotyczą następujących trzech kwestii: rozszerzenie, budowanie zdolności oraz badania naukowe, innowacje i rozwój (więcej informacji szczegółowych zawarto w sekcji 5 poniżej).

Zagadnienia przekrojowe koncentrują się na następujących trzech elementach: gospodarka o obiegu zamkniętym, ekologiczny rozwój obszarów wiejskich i cyfryzacja (więcej informacji szczegółowych zawarto w sekcji 6 poniżej).

c) Z myślą o wsparciu skutecznego wdrażania stworzono nową strukturę zarządzania. Nowa struktura przyczyni się do poprawy skutecznego wielopoziomowego zarządzania instytucjonalnego w regionie. Będzie miała zasadnicze znaczenie dla zagwarantowania aktywnego udziału regionów, władz lokalnych, środowisk akademickich, młodzieży, przedsiębiorstw i organizacji społeczeństwa obywatelskiego w realizacji strategii.

W systemie zarządzania uwzględniono pionierski projekt „Facility Point”, który został już utworzony i służy udzielaniu pomocy technicznej i merytorycznej na potrzeby wdrożenia planu działania. Projekt „Facility Point” zapewni stałe monitorowanie ogólnych wyników strategii i przekazywanie informacji na ten temat w odniesieniu do celów i poziomów docelowych jej produktów i rezultatów.

4.FILARY 

U podstaw zmienionego planu działania leży pięć filarów, które przedstawiono poniżej. Odzwierciedlają one najpilniejsze wyzwania i zagadnienia, w zakresie których międzysektorowa i międzyregionalna współpraca poszczególnych krajów w całym regionie ma przynieść największe korzyści. W związku z tym w zmienionym planie działania zachęca się kraje partnerskie do podejmowania działań ukierunkowanych na zwiększenie spójności polityki na wszystkich poziomach geograficznych.

Zrównoważona niebieska gospodarka

W ramach filaru 1 strategia ma na celu rozwój niebieskich i zielonych technologii na rzecz zrównoważonej produkcji i konsumpcji żywności pochodzenia morskiego, a także zarządzania morskiego i usług morskich, aby zapewnić dobrobyt społecznościom nadbrzeżnym oraz chronić środowisko wód śródlądowych i środowisko morskie.

Działania w ramach filaru 1 służą również propagowaniu Europejskiego paktu na rzecz umiejętności oraz partnerstw instytucjonalnych, wzmocnieniu rynku regionalnego przez zacieśnienie współpracy w regionie oraz zwiększeniu zaangażowania zainteresowanych stron i powiązań gospodarczych. Budowanie ekosystemów innowacji wspierających badania naukowe i innowacje w dziedzinie zielonych i niebieskich technologii w regionie zwiększy konkurencyjność społeczno-gospodarczą w powiązanych sektorach, zarówno na obszarach przybrzeżnych, jak i śródlądowych.

Działania w ramach tego filaru będą również stanowić odpowiedź na potrzebę zapobiegania przełowieniu. Skuteczne i lepsze zarządzanie rybołówstwem na morzu i na odpowiednich wodach śródlądowych wymaga ścisłej koordynacji między uczestniczącymi krajami. W celu odbudowy i ochrony zasobów słodkowodnych należy prowadzić skoordynowane działania, aby zapewnić trwały dostęp do zdrowej wody słodkiej. Obecnie duże e zanieczyszczenie Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego w postaci odpadów, mikrodrobin plastiku, pestycydów i antybiotyków stanowi zagrożenie dla środowiska morskiego.

Transport i energia

Połączenia transportowe mają kluczowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego. System transportowy w regionie charakteryzuje się rozbiciem, a infrastruktura często jest przestarzała, co stanowi przeszkodę na drodze rozwoju gospodarczego i utrudnia publiczne użytkowanie. Transport kolejowy w regionie pozostaje w tyle za średnią UE zarówno pod względem infrastruktury, jak i wielkości przewozów towarowych i natężenia ruchu pasażerskiego. W wielu krajach uczestniczących, zwłaszcza na Bałkanach Zachodnich, jakość systemów kolejowych jest niska, a drogi są niebezpieczne.

W związku z tym zmieniony plan działania ma na celu zwiększenie przepustowości i jakości transportu kolejowego i drogowego dzięki utworzeniu połączeń, przezwyciężeniu wąskich gardeł i wsparciu kompleksowych reform kolei. Strategia będzie wspierać wdrażanie inicjatyw w ramach planu zrównoważonej mobilności miejskiej, zwłaszcza w węzłach miejskich, w których zdecydowanie postępuje zjawisko urbanizacji. Przyczyni się to do poprawy bezpieczeństwa i ochrony działalności portowej oraz do rozwoju konkurencyjnego, wzajemnie połączonego systemu portowego na szczeblu makroregionalnym.

Zmieniony plan działania ma również przyczynić się do bezpieczeństwa i zwiększenia konkurencyjności dostaw energii. Ostatecznym celem działań jest wypracowanie dobrze funkcjonujących rynków energii elektrycznej dzięki wyeliminowaniu regulowanych detalicznych cen energii elektrycznej, zmniejszeniu przeciążenia sieci, włączeniu odnawialnych źródeł energii do sieci energetycznych oraz umożliwieniu swobodnej wymiany energii elektrycznej na szczeblu transgranicznym. Obecnie jednym z czynników ograniczających możliwość przejścia na energię odnawialną jest niedostępna przepustowość sieci na potrzeby przesyłu zmiennych ilości energii ze źródeł odnawialnych. Należy ocenić i wyeliminować wąskie gardła utrudniające wykorzystywanie i dystrybucję energii słonecznej i wiatrowej. Dekarbonizacja systemów energetycznych i przejście na gospodarkę neutralną emisyjnie będą wiązały się z wdrożeniem odnawialnych źródeł energii i innych niskoemisyjnych rozwiązań energetycznych na dużą skalę, zwiększeniem efektywności energetycznej oraz zwiększeniem stopnia elektryfikacji.

Środowisko

Region adriatycko-joński w coraz większym stopniu doświadcza skutków zmiany klimatu, w tym związanych ze wzrostem poziomu mórz, erozją, intruzją wód morskich, przenikaniem wód morskich, niedoborami wody, suszami oraz utratą różnorodności biologicznej.

Transport morski wywiera znaczny wpływ na środowisko morskie, a szlaki morskie o dużym natężeniu ruchu stanowią miejsca, w których najczęściej dochodzi do wypadków związanych ze zrzutami olejów. Kolejnym poważnym problemem jest przełowienie, a zanieczyszczenia pochodzące ze źródeł lądowych stwarzają istotne wyzwania na obszarach morskich w związku ze zrzutami zanieczyszczeń do morza. Skuteczne gospodarowanie odpadami, zwłaszcza wzdłuż linii brzegowych, stanowi kwestię o kluczowym znaczeniu, dlatego przyjęcie całościowego podejścia nabiera istotnej wagi dla rozwiązania tego problemu.

Różnorodność biologiczna mórz i wybrzeży w regionie wymaga ochrony. Działania w ramach tego filaru skupią się na poprawie zarządzania różnorodnością biologiczną oraz lepszej koordynacji planowania przestrzennego obszarów morskich i zintegrowanym zarządzaniu strefą przybrzeżną. Należy rozwiązać problemy środowiskowe wynikające z obecności wód balastowych i innych substancji uwalnianych do morza z wód śródlądowych i przejściowych. Zarządzanie zasobami naturalnymi na obszarach chronionych ulegnie poprawie dzięki zacieśnieniu współpracy transgranicznej.

Zrównoważona turystyka

Region jest w dużym stopniu uzależniony od turystyki. Istnieje wyraźna potrzeba poprawy zarządzania przepływem turystów, aby zmniejszyć sezonowy charakter popytu i zapobiec bezrobociu poza sezonem oraz uniknąć negatywnego wpływu nadmiernego natężenia ruchu turystycznego na przyrodę i lokalne środowisko w sezonie.

Należy podjąć działania w celu podniesienia poziomu wiedzy na temat zrównoważonego i inteligentnego zarządzania kierunkami turystycznymi wśród małych przedsiębiorstw turystycznych i zainteresowanych stron z sektora turystyki. Na potrzeby opracowania krajowych wytycznych dotyczących szkoleń i kształcenia w sektorach turystyki oraz skutecznego wdrożenia Europejskiego paktu na rzecz umiejętności w ekosystemie turystycznym przewidziano udzielenie wsparcia.

Wsparcie obejmie również działania zmierzające do pobudzenia turystyki wiejskiej, zwiększenia zainteresowania produktami ekologicznymi i propagowania idei diety śródziemnomorskiej. Istnieje wiele możliwości pod względem zacieśnienia powiązań między zrównoważoną turystyką a sektorem spożywczym, które umożliwią zyskanie przewagi konkurencyjnej prowadzącej do zwiększenia stabilności gospodarczej, zrównoważenia środowiskowego i zrównoważonego rozwoju społecznego w regionie. W szerszym ujęciu plan działania wzmocni konkurencyjność, odporność i zrównoważony charakter sektora spożywczego i rolnego.

Większa spójność społeczna

Region adriatycko-joński stoi w obliczu poważnych wyzwań społecznych i gospodarczych, między innymi związanych ze starzeniem się społeczeństwa, zaburzeniami równowagi na rynku pracy, wykluczeniem społecznym, napływem uchodźców, istnieniem enklaw ubóstwa i depopulacją.

Działania w ramach nowego piątego filaru mają na celu dostosowanie regionu do strategii i polityk UE służących poprawie spójności społecznej i przyczynienie się do zwiększenia zaangażowania młodzieży, jej poziomu umiejętności, równych szans i dostępu do rynku pracy. W strategii przewidziano przyjęcie podejścia intersekcjonalnego w tych dziedzinach i opracowanie środków, które wzmocnią pozycję młodych ludzi oraz zwiększą ich zdolności do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym i gospodarczym. Będzie ona promować równość i włączenie społeczne w środowisku pracy oraz rozwijać i harmonizować strategie polityczne w zakresie umiejętności w celu zwiększenia perspektyw zatrudnienia. Strategia będzie opierać się na koncepcji innowacji społecznych i gospodarki społecznej w drodze intensyfikacji współpracy i transferu wiedzy w tej dziedzinie, wspierając ekosystem adriatycko-joński sprzyjający innowacjom społecznym.

5.ZAGADNIENIA HORYZONTALNE

Aby odzwierciedlić zintegrowany i skoordynowany charakter kwestii poruszonych w strategii, we wszystkich pięciu filarach należy uwzględnić następujące trzy zagadnienia horyzontalne.

Rozszerzenie

Szybko postępujące zmiany sytuacji geopolitycznej w ostatnich latach w następstwie rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie na nowo ukształtowały ramy polityczne i gospodarcze dla regionu. Rozszerzenie Unii Europejskiej stało się jednym z najważniejszych priorytetów UE. Przedmiotowa strategia będzie wspierać kraje kandydujące w przyspieszeniu procesu akcesyjnego i ściślejszej harmonizacji z UE.

Wymiar rozszerzenia będzie uwzględniony we wszystkich filarach strategii, które wniosą wkład w proces akcesyjny dzięki realizacji powiązanych działań. Będą do nich należeć wspieranie reform, przygotowywanie planów i wspólne opracowywanie projektów w różnych obszarach, a wszystkie te działania zaowocują lepszym dostosowaniem do polityki UE i szybszej integracji krajów kandydujących z UE.

Budowanie zdolności

Solidne i skuteczne zdolności administracyjne są warunkiem wstępnym zarówno skutecznego procesu zarządzania, jak i wdrożenia środków zaplanowanych w strategii makroregionalnej. Wielokrajowy i wielostronny charakter takich działań wymaga istnienia solidnych mechanizmów koordynacji między krajami uczestniczącymi. Jednocześnie budowanie zdolności stanowi integralną część procesu rozszerzenia: kraje kandydujące muszą rozwijać własne zdolności administracyjne, które zapewnią im przygotowanie i umożliwią sprostanie wymogom członkostwa w UE.

W związku z tym wszystkie filary strategii, w stosownych przypadkach, przyczynią się do realizacji działań na rzecz budowania zdolności i poprawy jakości zarządzania w regionie.

Badania naukowe, innowacje i rozwój

Badania naukowe i innowacje stanowią nieodzowne priorytety umożliwiające rozwój i rozkwit danego kraju oraz jego szerzej pojętego regionu. Niezbędna jest do tego również zdolność do przekształcania innowacyjnych rozwiązań w towary i usługi, które można sprzedawać na rynku. Zmieniony plan działania pomoże dostosować działalność naukową i badania naukowe w krajach kandydujących do europejskiej przestrzeni badawczej, a tym samym wspierać innowacyjne MŚP i przedsiębiorstwa typu start-up w całym regionie.

Wszystkie filary, w stosownych przypadkach, przyczynią się do wzmocnienia badań naukowych i innowacji w regionie. Prowadzone działania będą powiązane ze strategiami inteligentnej specjalizacji wdrażanymi przez poszczególne kraje i regiony.

6.ZAGADNIENIA PRZEKROJOWE 

W trakcie przeglądu planu działania zidentyfikowano szereg zagadnień, które same w sobie mogłyby stanowić filary tematyczne. Po przeprowadzeniu analizy stwierdzono jednak, że zagadnienia te pokrywają się z kilkoma innymi filarami. Aby uniknąć tworzenia zbyt wielu filarów, te trzy dodatkowe zagadnienia opracowano jako zagadnienia przekrojowe w odniesieniu do działań prowadzonych w ramach kilku filarów.

Gospodarka o obiegu zamkniętym

Neutralności klimatycznej nie można osiągnąć bez przejścia na gospodarkę o obiegu w pełni zamkniętym. Model gospodarki o obiegu zamkniętym, który zakłada jak najdłuższe utrzymanie wartości i zasobów w obrębie gospodarki oraz minimalizację wytwarzania odpadów, zmniejsza presję na zasoby naturalne i przyczynia się do zrównoważonego wzrostu gospodarczego.

W zmienionym planie działania przewidziano wdrożenie podejścia opartego na gospodarce o obiegu zamkniętym w wielu sektorach. Działania w tym zakresie będą prowadzone w szczególności w ramach filaru 1, który kładzie nacisk na zieloną i niebieską technologię w celu zmniejszenia wpływu człowieka na środowisko i wody, filaru 2, który koncentruje się na energii ze źródeł odnawialnych, oraz filaru 4, skupionego na zrównoważonej ekoturystyce.

Ekologiczny rozwój obszarów wiejskich

Znaczną część regionu adriatycko-jońskiego stanowią obszary wiejskie. Uznanie ekologicznego rozwoju obszarów wiejskich za kwestię o charakterze przekrojowym uwypukla znaczenie zrównoważenia „niebieskiego” i „zielonego” rozwoju całego regionu oraz związane z tym trudności.

Działania będą spójne z długoterminową wizją dla obszarów wiejskich UE 6 i unijnym paktem na rzecz obszarów wiejskich, których celem jest dążenie do stworzenia silniejszych, lepiej skomunikowanych, odpornych i zamożnych obszarów wiejskich do 2040 r. Działania te będą uwzględniać w szczególności wyzwania demograficzne i przyczynią się do skutecznego egzekwowania prawa obywateli do pozostania w miejscu, które jest dla nich domem. Zmieniony plan działania w różnym stopniu obejmuje powiązania z ekologicznym rozwojem obszarów wiejskich w ramach wszystkich pięciu filarów, kładąc nacisk na wspieranie lokalnych społeczności rybackich, zrównoważoną produkcję energii, mobilność, ochronę środowiska i praktyki rolnicze oraz zapobieganie drenażowi mózgów. Kwestia ta znajduje również odzwierciedlenie w zagadnieniach horyzontalnych związanych z lepszymi warunkami życia i poprawą sieci połączeń.

Cyfryzacja

Transformacja cyfrowa ma zasadnicze znaczenie dla konkurencyjności przedsiębiorstw w regionie. Strategia będzie wspierać działania na rzecz cyfryzacji we wszystkich sektorach gospodarki, zapewniając wszystkim obywatelom i zainteresowanym stronom dostęp do płynących z tego korzyści. W ramach strategii priorytetowe znaczenie nadano stworzeniu sieci centrów innowacji cyfrowych w regionie. Następnie będzie ona koncentrować się na wspieraniu tworzenia silniejszych połączeń w ramach sieci. Cyfryzacja dotyczy wszystkich sektorów; działania w tym zakresie będą zatem włączone do wszystkich filarów strategii.

7.REALIZACJA STRATEGII

Zarządzanie strategią odbywa się na trzech poziomach: na szczeblu politycznym, na szczeblu koordynacji i na szczeblu wdrażania. Na wszystkich tych poziomach istnieje szereg wyzwań związanych z procesem zarządzania, co sugeruje dalszą możliwość poprawy. Do czynników, które w przeszłości niekorzystnie wpływały na skuteczność strategii, należą ograniczone zaangażowanie na szczeblu instytucjonalnym, wysoki poziom rotacji personelu i ograniczone rezultaty procesu włączenia.

W tym kontekście kraje uczestniczące i najważniejsze zainteresowane strony podjęły znaczne starania w celu wypracowania i zagwarantowania skuteczniejszego i sprawniejszego zarządzania strategią na wszystkich poziomach.

W tym celu zasadnicze znaczenie ma wzmocnienie zaangażowania politycznego: krajowe, regionalne i lokalne władze uczestniczących krajów powinny zapewnić bardziej strategiczne przywództwo, aby wypełnić lukę między ambitnymi zobowiązaniami politycznymi a zdolnością administracji do ich realizacji.

Zarządzanie zmienioną strategią wzmocni również zdolności w zakresie zarządzania na szczeblu strategicznym, zwiększając skuteczność procesu decyzyjnego i utrwalając stosowanie podejścia opartego na wynikach. Wzmocni również pozycję zainteresowanych stron, zwiększy poczucie odpowiedzialności oraz zachęci je do tworzenia sieci kontaktów, współpracy i uczestnictwa we wdrażaniu i rozwijaniu strategii. Wyraźne powiązania z kształtowaniem polityki na szczeblu krajowym i regionalnym przyczynią się do zwiększenia zaangażowania właściwych ministerstw, innych organów publicznych i społeczeństwa obywatelskiego oraz do wzmocnienia wsparcia politycznego i wdrażania w krajach uczestniczących w strategii.

Poziom polityczny, poziom koordynacji i poziom wdrażania zarządzania

Za polityczny poziom zarządzania odpowiadają ministrowie spraw zagranicznych, ministrowie integracji europejskiej, w stosownych przypadkach, oraz ministrowie lub organy odpowiedzialne za politykę spójności. Zapewniają oni polityczny i strategiczny kierunek realizacji strategii. Oczekuje się, że w przyszłości również władze regionalne odegrają ważną rolę w dyskusjach na ten temat.

Coroczna rotacyjna prezydencja ma ugruntowaną pozycję, gdyż kraje uczestniczące uznają jej znaczenie w kształtowaniu strategicznego kierunku strategii. Wprowadzono również system trzech prezydencji (poprzednia, obecna i następna prezydencja), aby zwiększyć koordynację między prezydencjami oraz ciągłość prowadzonych działań.

Koordynatorzy krajowi odpowiadają za koordynację strategii w obrębie krajów uczestniczących i między nimi. Wspólnie zapewniają oni płaszczyznę łączności między poziomem politycznym, do którego składają sprawozdania z realizacji i wnioski, a poziomem wdrażania, któremu zapewniają wytyczne strategiczne. Wiele krajów uczestniczących wprowadziło na szczeblu krajowym mechanizmy koordynacji wielopoziomowej, które przynoszą zachęcające rezultaty. Należy jednak zadbać o większą ciągłość zatrudnienia personelu i zapewnienie wystarczającego wsparcia administracyjnego.

Rola kluczowych podmiotów wdrażających (koordynatorów filarów i członków tematycznych grup sterujących) znacznie wzrosła, ponieważ funkcje te wpływają na bieżącą realizację planu działania.

Wielopoziomowy i wielopodmiotowy system zarządzania w ramach strategii obejmuje udział wielu różnych podmiotów ponadnarodowych, międzysektorowych i międzyregionalnych w różnego rodzaju działaniach. Zmieniony plan działania przewiduje zaangażowanie nowych zainteresowanych stron oraz wypracowanie nowej dynamiki i nowych sposobów współpracy.

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego odgrywają kluczową rolę w przyczynianiu się do lepszego podejmowania decyzji, ponieważ przybliżają społeczności lokalne i regionalne do realizacji strategii. W tym kontekście forum izb handlowych regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego, forum miast regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego oraz stowarzyszenie uniwersytetów regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego już reprezentują sieci ponad 120 organów i instytucji. Organizacje te powinny być ściślej zaangażowane w realizację strategii. W szerszym ujęciu potrzebne są dalsze działania, aby zmobilizować społeczeństwo obywatelskie i społeczności lokalne do osiągania wspólnych celów.

W następstwie ustanowienia rady młodzieżowej w zmienionym planie działania uznano znaczenie włączenia również młodych ludzi w proces zarządzania. Ważne jest, aby dotrzeć do młodych ludzi w celu wzmocnienia ich pozycji oraz umożliwienia im prowadzenia działań stosownie do ich zainteresowań i trosk.

8.WNIOSEK 

Po 10 latach pozytywnych postępów nadszedł czas na zmianę kierunku strategii UE na rzecz regionu Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego oraz dostosowanie jej do nowych wyzwań geopolitycznych i politycznych doświadczanych obecnie w tym regionie. Dzięki nowej dynamice struktury zarządzania, zmienionemu i rozszerzonemu wykazowi zagadnień priorytetowych oraz solidniejszemu i skuteczniejszemu systemowi monitorowania i oceny zarówno strategia, jak i jej 10 krajów uczestniczących są gotowe, by otworzyć nowy rozdział współpracy makroregionalnej.

Komisja będzie nadal udzielać wszelkiego niezbędnego wsparcia i doradztwa partnerom strategii. Poświęci w tym celu czas i zainwestuje zasoby, aby pomóc regionowi w skutecznym osiągnięciu ogólnych celów. Jednocześnie Komisja podkreśla, że ostateczna odpowiedzialność za realizację strategii spoczywa na krajach uczestniczących, i zwraca uwagę na znaczenie długoterminowego zaangażowania politycznego na wysokim szczeblu ze strony wszystkich zaangażowanych krajów, aby zapewnić osiągnięcie ogólnych celów strategii.

Zmieniony plan działania prezentuje rozwiązania i nowe pomysły na to, jak sprostać doświadczanym wyzwaniom i wykorzystać możliwości w regionie Morza Adriatyckiego i Morza Jońskiego. Komisja zdecydowanie popiera te starania i z całą mocą popiera zmieniony plan działania.

(1)

   Wytyczne w sprawie realizacji Zielonego programu działań dla Bałkanów Zachodnich SWD(2020)223 z dnia 6 października 2020 r.  eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52020SC0223 . 

(2)

   Standardowe badanie Eurobarometr 99 – wiosna 2023 r.

(3)

   Nowy plan wzrostu gospodarczego dla Bałkanów Zachodnich, listopad 2023 r., Komisja Europejska.

(4)

   Wykonanie kilku odcinków w ramach tego projektu sfinansowano z trzech oddzielnych programów polityki spójności: Interreg Włochy–Słowenia, Interreg Włochy–Chorwacja oraz programu regionalnego Friuli-Wenecja Julijska.

(5)

   „Territorial wide area cooperation in the Adriatic-Ionian region: Outlook on future Transnational Cooperation in the Region” [„Rozległa współpraca terytorialna w regionie adriatycko-jońskim: perspektywy przyszłej współpracy transnarodowej w regionie”], OECD, 2019 r.

(6)

   COM(2021) 345 final.