KOMISJA EUROPEJSKA

Bruksela, dnia 28.11.2024

COM(2024) 549 final

SPRAWOZDANIE KOMISJI DLA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO, RADY I EUROPEJSKIEGO KOMITETU EKONOMICZNO-SPOŁECZNEGO

Ocena ex post programu badawczo-szkoleniowego Euratomu na lata 2014-2020

{SWD(2024) 271 final} - {SWD(2024) 272 final}

1Wprowadzenie

1.1Cel oceny

W niniejszym sprawozdaniu przedstawiono wyniki oceny ex post programów badawczo-szkoleniowych Euratomu na lata 2014–2018 1 i 2019–2020 2 („program”) 3 . Celem niniejszego sprawozdania jest analiza zasadności, realizacji i osiągnięć programu, a także skutków długoterminowych i trwałości środków wprowadzonych w jego ramach, aby uzyskać informacje na potrzeby przygotowywania i opracowywania przyszłych programów Euratomu.

Ocena opiera się na wymogu prawnym zawartym w rozporządzeniach ustanawiających poszczególne programy 4 . Ocena została przeprowadzona przez Komisję z pomocą niezależnych ekspertów wybranych w przejrzystym procesie. W sprawozdaniu uwzględniono najważniejsze pytania ewaluacyjne, a na końcu przedstawiono wnioski. W załącznikach do niniejszego sprawozdania uwzględniono ustalenia i zalecenia ekspertów oraz uwagi Komisji. Ocena opiera się na obszernych dowodach obejmujących: (i) przygotowane przez ekspertów cztery badania tematyczne dotyczące działań pośrednich podejmowanych w ramach programu (te sprawozdania tematyczne opierają się na sprawozdaniach z projektów, wynikach i rozmowach z koordynatorami); (ii) sprawozdanie grupy ekspertów Komisji na temat działań bezpośrednich; oraz (iii) konsultacje z zainteresowanymi stronami. Sprawozdaniu towarzyszą dwa dokumenty robocze służb Komisji: jeden dotyczący działań bezpośrednich, a drugi – działań pośrednich. Te dwa dokumenty robocze służb Komisji zawierają szczegółową ocenę działań w ramach programu, zastosowanej metodyki oraz wyników konsultacji z zainteresowanymi stronami. Głównym ograniczeniem tej oceny jest fakt, że jakiekolwiek przedstawienie rezultatów i oddziaływania programu może być obecnie jedynie częściowe. Ocena ma miejsce trzy lata po zakończeniu programu, a prawie jedna trzecia projektów (29) zostanie zakończona w 2024 r. lub 2025 r. Głównym wyzwaniem dla podmiotów oceniających jest długi okres potrzebny do tego, aby uwidocznił się wpływ projektów, co komplikuje procesy monitorowania i oceny. Mimo że program przyczynił się do uzyskania ważnych wyników badań, ich istotny wpływ (taki jak wprowadzenie nowych rozwiązań i technik przez operatorów elektrowni jądrowych oraz nowe projekty lub wpływ na ramy regulacyjne) stanie się widoczny po upływie dłuższego czasu. Te skutki długoterminowe są również trudniejsze do uchwycenia za pomocą zwykłych systemów wskaźników i często wymagają skomplikowanych prac badawczych, aby dopasować rezultaty wcześniejszych projektów do ewentualnego oddziaływania wiele lat później, czasami w różnych obszarach technicznych. Ograniczenia w zakresie danych obejmują kwestie związane z ich dostępnością i wymiernością wyników. Aby złagodzić te ograniczenia, dokumenty robocze służb Komisji zawierają przejrzyste informacje o źródłach danych. 

1.2Program badawczo-szkoleniowy Euratomu (2014–2020)

Przedmiotowy program był głównym unijnym programem finansowania badań jądrowych w tym okresie, a jego budżet przedstawiono w poniższej tabeli.

Program koncentruje się na utrzymaniu najwyższych standardów bezpieczeństwa jądrowego i pracowników z odpowiednimi umiejętnościami w UE w dziedzinie jądrowej. Aby osiągnąć te cele, program był ukierunkowany na: (i) wspieranie badań i szkoleń; (ii) poprawę bezpieczeństwa istniejących i przyszłych elektrowni jądrowych; oraz (iii) poprawę ochrony przed promieniowaniem jonizującym, w tym przez bezpieczne gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi i działania likwidacyjne. Ponadto w ramach programu finansowano rozwój energii termojądrowej, która jest długoterminową opcją niskoemisyjnej produkcji energii elektrycznej na dużą skalę, co może pomóc w zaspokojeniu zapotrzebowania na energię w przyszłości. Dokładne informacje na temat celów szczegółowych programu przedstawiono w ramce 1.

Program realizowano za pośrednictwem: (i) działań bezpośrednich w zakresie rozszczepienia jądrowego w formie badań prowadzonych przez Wspólne Centrum Badawcze (JRC) Komisji; (ii) działań pośrednich w zakresie rozszczepienia jądrowego i syntezy jądrowej w ramach badań w drodze konkurencyjnych zaproszeń do składania wniosków (w dziedzinie bezpieczeństwa rozszczepienia jądrowego, gospodarowania odpadami i ochrony radiologicznej) oraz (iii) kompleksowych działań związanych ze współfinansowaniem na rzecz wskazanych beneficjentów w zakresie energii termojądrowej zarządzanych przez Dyrekcję Generalną Komisji ds. Badań Naukowych i Innowacji (RTD). Badania nad rozszczepieniem jądrowym prowadzone w ramach Euratomu obejmują zarówno działania bezpośrednie, jak i działania pośrednie, natomiast wszystkie badania w dziedzinie syntezy jądrowej prowadzone w ramach Euratomu są działaniami pośrednimi, którymi zarządza DG RTD.

Komisja wdraża programy badawczo-szkoleniowe Euratomu od 1959 r. Rozporządzenia Rady ustanawiające te programy określają ogólne kierunki działań i orientacyjne środki finansowe przeznaczone na ich finansowanie. Programy prac Euratomu dotyczące działań bezpośrednich i pośrednich są przyjmowane, zazwyczaj co dwa lata, przez Komisję, która określa szczegółowe priorytety, budżet i instrumenty, które należy stosować.

2Podsumowanie głównych ustaleń

2.1Stosowność programu

Ogólnym celem programu na lata 2014–2020 było prowadzenie działań w zakresie badań jądrowych i szkoleń w tej dziedzinie z naciskiem na ciągłą poprawę bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i ochrony radiologicznej. Po drugie, program miał również zapewnić wkład w długoterminową dekarbonizację systemu energetycznego w sposób bezpieczny, efektywny i pewny. Cele i zakres programu opierały się na kompromisie osiągniętym przez Radę po awarii jądrowej w Fukushimie w marcu 2011 r. Zgodnie z tym kompromisem program służył zapewnieniu bezpiecznego wykorzystania technologii jądrowych, przy zachowaniu właściwej równowagi między potrzebą wspierania bezpieczeństwa istniejących technologii jądrowych w Europie a potrzebą wzmocnienia bezpieczeństwa w przyszłości.

Wyniki oceny pokazują, że program wspierał bardzo istotne działania badawczo-szkoleniowe w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i ochrony radiologicznej, przyczyniając się do spełnienia przez Europę najwyższych standardów w tych dziedzinach. Jednocześnie program przyczynił się do długoterminowej dekarbonizacji systemu energetycznego UE, zapewniając bazę wiedzy i rozwiązania w zakresie: (i) długoterminowej eksploatacji istniejących elektrowni jądrowych; (ii) rozwoju energii termojądrowej; oraz (iii) analizy bezpieczeństwa zaawansowanych systemów jądrowych. Konsultacje wykazały, że program miał również duże znaczenie dla zainteresowanych stron prowadzących badania naukowe i użytkowników końcowych badań jądrowych, tj. przemysłu jądrowego, operatorów elektrowni i organów ds. bezpieczeństwa. O adekwatności działań zaproponowanych w programach prac świadczyło również stałe zainteresowanie konkurencyjnymi zaproszeniami do składania wniosków. Zgodnie z programami prac w ramach programu sfinansowano portfel 96 projektów badawczo-szkoleniowych, 3 wspólne europejskie programy oraz działania JRC wspierające badania istotne dla celów szczegółowych (zob. tabela poniżej).

Działania pośrednie (dotacje na badania naukowe i działania szkoleniowe)

a)Bezpieczeństwo systemów jądrowych

W ramach programu sfinansowano projekty w zakresie badań nad rozszczepieniem jądrowym, koncentrując się na kluczowych kwestiach związanych z bezpieczeństwem (w tym takich kwestiach jak bezpieczeństwo operacyjne elektrowni jądrowych i zabezpieczenia nowych projektów), zgodnie z programami prac i w oparciu o informacje zwrotne z trwających badań. Rosnący średni wiek floty elektrowni jądrowych w Europie wymagał – i nadal wymaga – zwrócenia szczególnej uwagi na ich starzenie się i strategie w zakresie długoterminowej eksploatacji. Konieczne są badania w celu zrozumienia mechanizmów degradacji elementów istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa oraz wpływu tej degradacji na ogólne bezpieczeństwo. Wiedza uzyskana w wyniku tych badań może wspierać opartą na podstawach naukowych ocenę marginesów bezpieczeństwa i umożliwić terminowe wdrożenie ulepszeń w zakresie bezpieczeństwa. Narzędzia predykcyjne i metody oceny opracowane w ramach tego rodzaju badań będą korzystne dla okresowych przeglądów bezpieczeństwa istniejących obiektów jądrowych. Pomogą również organom regulacyjnym w ocenie nowych projektów. Badania finansowane w ramach programu, w szczególności badania nad umożliwieniem długoterminowej eksploatacji elektrowni jądrowych, wykazały również, że badania jądrowe przynoszą znaczące przekrojowe korzyści dla polityki energetycznej i klimatycznej, a także dla bezpieczeństwa dostaw energii.

b)Opracowanie bezpiecznych długoterminowych rozwiązań w zakresie gospodarowania odpadami promieniotwórczymi

Działania badawcze rozpoczęte w ramach kolejnych programów prac Euratomu miały na celu pomoc państwom członkowskim w uwzględnianiu kluczowych kwestii związanych z bezpiecznym i skutecznym gospodarowaniem odpadami promieniotwórczymi w UE, zgodnie z wymogami dyrektywy 2011/70/Euratom ustanawiającej ramy wspólnotowe w zakresie odpowiedzialnego i bezpiecznego gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi. W ramach tych działań badawczych poruszono następujące kwestie: (i) bezpieczeństwo przyszłych obiektów trwałego składowania geologicznego; (ii) kondycjonowanie odpadów promieniotwórczych; (iii) długoterminowe zachowanie wypalonego paliwa jądrowego w repozytorium; oraz (iv) oczyszczenie wycofanych z eksploatacji składowisk. Działania w ramach programu miały również na celu wdrożenie wspólnego programowania w tej dziedzinie, aby pomóc państwom członkowskim w opracowaniu i wdrożeniu krajowych programów dotyczących odpadów.

c)Rozwój i zrównoważony rozwój wiedzy fachowej i doskonałości w dziedzinie jądrowej w UE

W ramach programu sfinansowano konkretne działania służące utrzymaniu kluczowych umiejętności i zdolności w sektorze jądrowym. Zgodnie z programami prac w ramach programu przeznaczono na ten cel część budżetu wszystkich działań w zakresie badań naukowych i innowacji. Wykorzystanie technologii jądrowych we wszystkich obszarach zastosowania, jak również bezpieczeństwo jądrowe i jądrowe bezpieczeństwo fizyczne wymagają wysoko wyspecjalizowanej siły roboczej i zachowania bazy wiedzy. Ogólna sytuacja siły roboczej w UE była – i nadal jest – zagrożona ze względu na przechodzenie pracowników na emeryturę i spadek liczby studentów studiujących odpowiednie przedmioty.

d)Ochrona radiologiczna i rozwój medycznych zastosowań promieniowania

W drodze zaproszeń do składania wniosków w ramach programu sfinansowano działania, które: (i) umożliwiły lepsze zrozumienie szkodliwych skutków promieniowania ze źródeł naturalnych i sztucznych; oraz (ii) pomogły rozszerzyć korzystne zastosowania technologii promieniowania, w szczególności w dziedzinie medycyny (obrazowanie i radioterapie). Działania wybrane do finansowania w latach 2014–2020 obejmowały w szczególności wspólny europejski program CONCERT 5 . W ramach tego wspólnego europejskiego programu przyjęto nowe podejście promowane przez europejskie platformy badań w dziedzinie ochrony radiologicznej w pięciu kluczowych obszarach: ryzyko związane z niskimi dawkami promieniowania; dozymetria; stan zagrożenia i gotowość; radioekologia oraz zastosowania medyczne. Potrzebne są dalsze multidyscyplinarne badania, które integrowałyby różne środowiska naukowe, aby określić mechanizmy związane z tym ryzykiem oraz określić ilościowo ryzyko wystąpienia utajonych nowotworów i chorób naczyniowych przy tych niskich dawkach.

e)Badania nad energią termojądrową (wykazanie wykonalności, przygotowanie elektrowni)

W ocenie podkreślono znaczenie działań finansowanych przez Euratom dla postępów w realizacji dwóch celów szczegółowych programu: wykazania wykonalności stosowania syntezy jądrowej jako źródła energii i przygotowania do przyszłych elektrowni termojądrowych. Aby osiągnąć te postępy (97 % celów pośrednich osiągniętych w 2020 r.), organizacja badań nad syntezą jądrową finansowanych przez Euratom wymagała nowego podejścia, zgodnie z rozporządzeniem Rady. W 2014 r. europejskie laboratoria syntezy jądrowej utworzyły nową organizację badawczą, konsorcjum EUROfusion, które wdrażało wspólny europejski program skupiający się na planie działania w zakresie syntezy jądrowej i oparty na ośmiu „misjach” tematycznych. Plan działania w zakresie syntezy jądrowej stanowił kompleksowe, szczegółowe i ukierunkowane na cele podejście do rozwoju syntezy jądrowej w drodze magnetycznego utrzymania plazmy jako źródła energii. Jego wdrożenie zapewniło znaczne postępy w tworzeniu naukowych podstaw budowy i eksploatacji ITER 6 , międzynarodowego projektu badawczego w dziedzinie syntezy jądrowej, oraz rozwoju podstaw technicznych dla przyszłej elektrowni termojądrowej. Nowa organizacja umożliwiła krajowym laboratoriom dysponującym znacznym współfinansowaniem krajowym (45 % budżetu konsorcjum) połączenie sił w zakresie wykorzystania wspólnych obiektów badawczych przez 5 815 naukowców, inżynierów i pracowników wsparcia (734 aktywnych doktorantów w 2020 r.), co skutkowało wieloma odkryciami i tworzeniem wiedzy (poprzez 5 350 recenzowanych publikacji). Znaczenie działań EUROfusion zostało potwierdzone przez ITER oraz Komitet Naukowo-Techniczny Euratomu.

Działania bezpośrednie prowadzone przez JRC

Ocena ex post wykazała adekwatność działań bezpośrednich w odniesieniu do celów szczegółowych programu, a mianowicie: (i) poprawy bezpieczeństwa jądrowego i jądrowego bezpieczeństwa fizycznego; (ii) zwiększania doskonałości bazy naukowej w dziedzinie jądrowej do celów standaryzacji; (iii) promowania zarządzania wiedzą, edukacji i szkolenia oraz (iv) wspierania polityk związanych z energią jądrową. Dzięki osiągnięciu tych celów badania jądrowe JRC przyczyniły się do zaspokojenia istniejących potrzeb i sprostania wyzwaniom w dziedzinie jądrowej, wykazując tym samym stałą adekwatność. Adekwatność była w sposób ciągły: (i) zapewniana przez niezbędne zmiany w dwuletnim programie prac JRC; (ii) badana pod kątem celów szczegółowych programu; oraz (iii) dostosowywana do zmian w krajobrazie jądrowym.

W okresie objętym oceną adekwatność działań JRC została również zweryfikowana w ramach badań nad materiałami jądrowymi. Te badania: (i) wzmocniły analizę bezpieczeństwa na potrzeby ewentualnej długoterminowej eksploatacji obecnej floty jądrowej UE; oraz (ii) stworzyły podstawy do oceny bezpieczeństwa nowych projektów jądrowych, takich jak małe reaktory modułowe (SMR). Bezpośrednie badania nad materiałami referencyjnymi przyczyniły się do harmonizacji pomiaru radioaktywności w środowisku w UE i poza nią, co pozwoliło osiągnąć ogólny cel, jakim jest zwiększona standaryzacja. Wiedza fachowa JRC wspierała również wdrażanie systemu zabezpieczeń materiałów jądrowych przyjętych przez Euratom. W latach 2014–2020 utworzenie przez JRC ośrodka szkoleniowego EUSECTRA odegrało zasadniczą rolę w osiąganiu celu, jakim jest wzmocnienie zdolności w zakresie jądrowego bezpieczeństwa fizycznego w państwach członkowskich UE poprzez szkolenie ponad 1 600 funkcjonariuszy pierwszej linii kontroli i funkcjonariuszy organów ścigania w zakresie wykrywania materiałów jądrowych i forensyki jądrowej. Ugruntowana wiedza fachowa i przełomowe badania prowadzone przez JRC, możliwe dzięki bezpośrednim działaniom w dziedzinie medycznych zastosowań nauk jądrowych, miały również znaczący wpływ na leczenie nowotworów.

Przez swoje działania JRC wspierało cele: (i) budowania i utrzymywania podstawowych umiejętności oraz (ii) wspierania zarządzania wiedzą w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i zabezpieczeń materiałów jądrowych w UE. Było to również w dużej mierze możliwe dzięki programowi otwartego dostępu do obiektów badawczych, z którego skorzystały 84 instytucje z 23 państw członkowskich i państw stowarzyszonych w okresie objętym oceną oraz w wyniku którego przygotowano 140 prac naukowych i umożliwiono uzyskanie 64 doktoratów jako produktów bezpośrednich.

Niezależna techniczna i naukowa wiedza fachowa, jaką zdobyło JRC w ramach programu, posłużyła jako wsparcie dla innych dyrekcji generalnych Komisji Europejskiej w trzech obszarach wdrażania. Przyczyniło się to do wdrożenia dyrektyw Rady w sprawie bezpieczeństwa jądrowego6, gospodarowania wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi7, przemieszczania odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego 7 oraz podstawowych norm bezpieczeństwa8. Techniczna i naukowa wiedza fachowa JRC przyczyniła się również do wdrożenia Instrumentu Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa Jądrowego 8 oraz dotyczyła jądrowych i radiologicznych aspektów Instrumentu na rzecz przyczyniania się do Stabilności i Pokoju 9 . 

Aby osiągnąć cele określone w programie, JRC uczestniczy w odpowiednich forach, sieciach i platformach technologicznych, takich jak: (i) SNETP (platforma technologiczna na rzecz zrównoważonej energetyki jądrowej); (ii) IGDTP (platforma technologiczna na rzecz wdrożenia składowania geologicznego odpadów promieniotwórczych); (iii) wspólny program EERA (europejskie stowarzyszenie badań nad energią) dotyczący materiałów jądrowych oraz (iv) Stowarzyszenie Europejskiej Sieci Edukacji Jądrowej. JRC ustanowiło również instrumenty współpracy z różnymi partnerami, w tym: (i) kluczowymi zainteresowanymi stronami z instytucji badawczych UE; (ii) partnerami międzynarodowymi (takimi jak Międzynarodowa Agencja Energii Atomowej i Agencja Energii Jądrowej OECD) oraz (iii) instytucjami z państw spoza UE, takimi jak Departament Energii Stanów Zjednoczonych czy japońska Agencja Energii Jądrowej. Celem instrumentów współpracy z tymi partnerami jest określenie krytycznych obszarów badań jądrowych, w których działania JRC w dziedzinie jądrowej są najistotniejsze i mają kluczowe znaczenie dla Euratomu.

2.2Efektywność programu

Dowody pochodzące z zakończonych i trwających działań wskazują, że działania bezpośrednie i pośrednie wniosły konkretny wkład w osiągnięcie wszystkich celów programu we wszystkich dziedzinach 10 .

Działania pośrednie – rozszczepienie jądrowe

Do końca 2020 r. Komisja opublikowała pięć zaproszeń do składania wniosków dotyczących badań nad rozszczepieniem jądrowym. Wybrano 98 projektów, w ramach których szacunkowo zatrudniono około 8 000 osób, w tym 200 kierowników naukowych (2,5 % z 8 000 zaangażowanych pracowników), 5 000 doświadczonych naukowców (62,5 %), 500 naukowców (6,25 %), 800 doktorantów pracujących w pełnym lub niepełnym wymiarze w projekcie (10 %) oraz 1 500 osób w innych sektorach (inżynierowie, technicy, wsparcie administracyjne) (18,75 %).

Projekty dotyczące bezpieczeństwa jądrowego przyniosły wiele istotnych rezultatów. W niektórych przypadkach rezultaty te zapewniły znaczne postępy w zakresie pierwotnego stanu wiedzy w głównych obszarach bezpieczeństwa i długoterminowej eksploatacji istniejących elektrowni jądrowych, przyszłych koncepcji i likwidacji. Główne osiągnięcia obejmują:

·stworzenie zaawansowanych modeli komputerowych i symulacji na potrzeby analizy bezpieczeństwa – w tym w przypadku poważnych awarii – różnych systemów reaktorów (II i III generacja elektrowni jądrowych);

·przygotowanie strategii zarządzania poważnymi awariami w celu zapewnienia zatrzymania stopionego rdzenia reaktora wewnątrz zbiornika;

·wkład w wykazanie bezpieczeństwa i ocenę reaktorów IV generacji o generycznym projekcie, a także w testowanie i kwalifikowanie komponentów istotnych z punktu widzenia bezpieczeństwa;

·tworzenie baz danych na temat scenariuszy awarii dla wszystkich istniejących i nowych rodzajów elektrowni jądrowych w Europie;

·tworzenie baz danych na temat napromieniowanych materiałów i modeli do oceny długoterminowej integralności podstawowych systemów i komponentów;

·przygotowanie protokołów dla prób zmęczeniowych komponentów elektrowni jądrowych;

·projektowanie i testowanie innowacyjnych rezerwowych systemów chłodzenia, które można zmodernizować w istniejących elektrowniach jądrowych i włączyć do przyszłych elektrowni jądrowych;

·opracowanie materiałów zaawansowanych na potrzeby systemów jądrowych, w tym modeli komputerowych do oceny skutków promieniowania, oraz opracowanie nowych materiałów konstrukcyjnych i ich testów wytrzymałościowych;

·narzędzia i metody bezpiecznej likwidacji i demontażu, które powinny ograniczyć ryzyko.

W niektórych przypadkach produkty i wyniki są już wykorzystywane przez zainteresowane strony projektu (przemysł, przedsiębiorstwa użyteczności publicznej, operatorów systemów przesyłowych, organy ds. bezpieczeństwa itp.) i użytkowników końcowych.

Program odniósł sukces w dziedzinie ochrony radiologicznej dzięki: (i) zrzeszeniu kilku platform, organizacji i instytucji badawczych po raz pierwszy w UE; oraz (ii) opracowaniu pierwszego wspólnego planu działania na rzecz ochrony radiologicznej. Wnioski wyciągnięte z opracowania tego pierwszego planu działania znajdują już odzwierciedlenie w rozwoju bardziej szczegółowego strategicznego programu badawczego (SRA) w dziedzinie medycyny w ramach projektu EURAMED rocc-n-roll. Ponadto platforma CONCERT przeprowadziła pierwsze zaproszenia do składania wniosków, korzystając z ustaleń poczynionych na podstawie innych zaproszeń do składania wniosków w ramach wspólnych europejskich programów. Równolegle z przygotowaniem strategicznego programu badawczego z powodzeniem zrealizowano 13 podstawowych projektów badawczych, które przyniosły obiecujące rezultaty. Program zapewnił wyraźny wkład w ocenę ryzyka, optymalizację ochrony radiologicznej oraz zarządzanie zarówno radonem, jak i naturalnie występującymi materiałami promieniotwórczymi.

W latach 2014–2020 odnotowano znaczne osiągnięcia w zakresie składowania geologicznego odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego, takie jak: (i) udzielanie licencji na repozytoria w skale krystalicznej w Finlandii i Szwecji; (ii) wniosek o zezwolenie na budowę i eksploatację repozytorium w glinie we Francji oraz (iii) postępy w wyznaczaniu lokalizacji (np. w Szwajcarii). Wskazuje to, że różne koncepcje repozytoriów w głębokich warstwach geologicznych w różnych skałach macierzystych osiągnęły niezbędną dojrzałość naukową i technologiczną, aby wspomóc ocenę bezpieczeństwa i wdrożenie przemysłowe. W tych zaawansowanych państwach członkowskich silne krajowe programy badawczo-rozwojowe i projekty Euratomu współfinansowane przez dziesięciolecia, w tym projekty objęte przeglądem, miały zasadnicze znaczenie dla osiągnięcia obecnego statusu we wdrażaniu repozytoriów wypalonego paliwa jądrowego i odpadów wysokoaktywnych. W kolejnych programach stopniowo identyfikowano i uwzględniano na odpowiednim poziomie niepewność (np. w odniesieniu do wydajności składowania i marginesów bezpieczeństwa). W związku z tym baza wiedzy umożliwiła zbudowanie solidnych podstaw pod względem bezpieczeństwa. Podjęto już pierwsze kroki w celu określenia obszarów optymalizacji i potencjalnych innowacji technologicznych.

Działania pośrednie – synteza jądrowa

Chociaż energia termojądrowa pozostaje przedsięwzięciem długoterminowym, z oceny wynika, że w latach 2014–2020 konsorcjum EUROfusion poczyniło stopniowe postępy w realizacji planu działania, osiągając 97 % celów pośrednich wyznaczonych na lata 2014–2020.

Konsorcjum EUROfusion znacznie ograniczyło również ryzyko i poprawiło prognozowane wyniki ITER, zwiększając pewność, że po zakończeniu projektu ITER osiągnie swoje podstawowe cele. Rekordowy poziom 59 MJ energii termojądrowej osiągnięty we wspólnym europejskim tokamaku (JET) 21 grudnia 2021 r. jest wyraźnym sukcesem i koronnym osiągnięciem programu. Podczas gdy rezultat JET zapewnia główne cele i zintegrowane scenariusze dla ITER, jest on poparty znacznymi postępami w zrozumieniu fizyki utrzymywanej plazmy. Narzędzia symulacji predykcyjnej zostały zatwierdzone na podstawie wyników eksperymentów w różnych laboratoriach w Europie.

Poczyniono również postępy w zakresie konkretnych technologii na potrzeby przyszłych elektrowni termojądrowych (materiałów, płaszczy powielających itp.) oraz prac projektowych DEMO 11 . W odniesieniu do wszystkich komponentów przyszłych reaktorów termojądrowych wybrano materiały kandydujące, co wymagało instalacji testowej na potrzeby materiałów syntezy jądrowej. Prace inżynieryjne leżące u podstaw wstępnego projektu DEMO zapewniły o wiele większą jasność zarówno w odniesieniu do szeregu krytycznych kwestii projektowych, jak i ogólnego wyzwania związanego z integracją.

Niemniej jednak badania DEMO nie doprowadziły jeszcze do opracowania projektu koncepcyjnego charakteryzującego się wystarczająco niskim ryzykiem, aby móc przystąpić do projektowania technicznego, w szczególności w odniesieniu do scenariuszy dotyczących plazmy i obsługi zasilania.

W dziedzinie edukacji i szkolenia dane z EUROfusion wskazują na pozytywną tendencję w zakresie liczby doktorantów pracujących w istotnych obszarach (wzrost o 9 % w ujęciu rok do roku, do 734 doktorantów w 2020 r.) i naukowców pracujących na poziomie podoktorskim (wzrost o 100 % do 34 rocznie w 2020 r.). Powinno to utrzymać liczbę naukowców zajmujących się syntezą jądrową na poziomie wymaganym do realizacji planu działania.

Ogólnie rzecz biorąc, badania nad syntezą jądrową wspierane w ramach programu stanowią krok w kierunku zapewnienia, aby UE dysponowała wiedzą fachową i umiejętnościami umożliwiającymi eksploatację ITER po jego ukończeniu, jednocześnie czyniąc postępy w tworzeniu podstaw naukowych i technicznych na potrzeby przyszłej elektrowni termojądrowej. Te dwojakie cele miały – i nadal mają – zasadnicze znaczenie dla rozwoju syntezy jądrowej jako źródła energii. Znaczenie tych działań staje się jeszcze bardziej widoczne w bardziej aktualnej sytuacji, która charakteryzuje się: (i) intensyfikacją międzynarodowej konkurencji w dziedzinie badań nad syntezą jądrową, w tym o talenty; (ii) powstaniem sektora prywatnego działającego w tej dziedzinie, w tym przedsiębiorstw typu start-up oraz (iii) dużym zainteresowaniem inwestorów.

Działania bezpośrednie – rozszczepienie jądrowe

Ocena efektywności działań JRC potwierdziła wpływ JRC na naukę i kształtowanie polityki w obszarach określonych w celach szczegółowych programu. Faktycznie wkład JRC odegrał zasadniczą rolę w kształtowaniu i wspieraniu wdrażania polityki UE w tych obszarach, co ilustrują poniższe szczegółowe studia przypadku, które zostały wybrane i ocenione przez niezależnych ekspertów. Działania te przyczyniają się do skutecznego osiągnięcia każdego z celów szczegółowych określonych w odniesieniu do działań bezpośrednich, co wykazano w następujących studiach przypadku:

·unijny system wymiany doświadczeń operacyjnych dla elektrowni jądrowych;

·udział JRC w Europejskim Stowarzyszeniu Badań i Rozwoju w Dziedzinie Zabezpieczeń;

·otwarty dostęp do obiektów badań jądrowych JRC;

·badania nad celowaną terapią emiterami cząstek alfa;

·centra doskonałości ds. zagrożeń chemicznych, biologicznych, radiologicznych i jądrowych (CBRJ);

·badania nad charakterystyką wypalonego paliwa jądrowego w celu poprawy oceny bezpieczeństwa przedłużonego tymczasowego składowania;

·wsparcie wdrażania Instrumentu Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa Jądrowego (INSC);

·wdrażanie Instrumentu na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju.

Uznano, że oceniane działania przynoszą długoterminowe skutki społeczne w ponad 90 % przypadków i dotyczą kwestii środowiskowych, społecznych lub zdrowotnych. W ocenie odnotowano również poprawę interakcji JRC z zainteresowanymi stronami i jego znaczenie polityczne. JRC w znaczący sposób przyczyniło się do rozwoju wiedzy naukowej, opracowując często cytowane i poddane wzajemnej ocenie prace publikowane w najważniejszych czasopismach naukowych. Ogólnie rzecz biorąc, na podstawie oceny działalności badawczej JRC można stwierdzić, że JRC stanowi kompetentną i skuteczną służbę naukowo-informacyjną.

Cel nr 1: Poprawa bezpieczeństwa jądrowego (w tym w obszarach reaktorów jądrowych i paliw jądrowych, gospodarowania odpadami i gotowości na wypadek sytuacji wyjątkowej) 

Badania JRC przyczyniły się do poprawy bezpieczeństwa reaktorów jądrowych i paliw jądrowych oraz wspierały ocenę bezpieczeństwa starzejących się elektrowni jądrowych w celu ich długoterminowej eksploatacji w drodze opracowania oprogramowania do modelowania awarii; narzędzi i danych referencyjnych oraz kodów. Badania te wspierały również analizę bezpieczeństwa i wydajności konwencjonalnych paliw jądrowych. Dzięki prowadzonemu przez JRC unijnemu systemowi wymiany doświadczeń operacyjnych bezpieczeństwo jądrowe poprawiło się poprzez: (i) dzielenie się najlepszymi praktykami; (ii) prowadzenie badań tematycznych oraz (iii) utrzymywanie danych i analiz dotyczących incydentów w obiektach jądrowych. JRC zapewniło również techniczną wiedzę fachową w celu utrzymania i obsługi systemu EURDEP służącego do wymiany danych radiologicznych oraz systemu ECURIE w celu wczesnego ostrzegania o awarii lub pogotowiu radiologicznym, wspierając w ten sposób wykonanie decyzji Rady 87/600 (warunki ECURIE) i zalecenia 2000/473/Euratom.

Jeśli chodzi o innowacyjne technologie i systemy IV generacji, JRC przeprowadziło badania wspierające i stosowane, koncentrując się na gospodarowaniu odpadami promieniotwórczymi, bezpieczeństwie jądrowym i odporności zaawansowanych systemów jądrowych na rozprzestrzenianie. Badania te przyczyniają się do oceny bezpieczeństwa innowacyjnych technologii jądrowych. Rozwój i potencjalny przyszły wkład tych technologii w zrównoważony system energetyczny (w tych państwach członkowskich, które zdecydują się na ich wykorzystanie) wywierają wpływ na politykę UE. W tym kontekście JRC jest również podmiotem wykonawczym Euratomu na Międzynarodowym Forum IV Generacji.

Działania bezpośrednie w dziedzinie gospodarowania odpadami promieniotwórczymi obejmowały aspekty naukowe i techniczne istotne dla solidnej strategii gospodarowania odpadami promieniotwórczymi. Działania bezpośrednie wspierały również opracowanie procedur regulacyjnych i licencyjnych dotyczących składowania geologicznego wypalonego paliwa jądrowego i wysokoaktywnych odpadów promieniotwórczych. Produkty badań naukowych wynikały z analizy właściwości wypalonego paliwa jądrowego, a także właściwości i zachowania prętów wypalonego paliwa jądrowego podczas przechowywania.

Cel nr 2: Poprawa jądrowego bezpieczeństwa fizycznego (z uwzględnieniem zabezpieczeń, nieproliferacji, forensyki i nielegalnego handlu)

Jeśli chodzi o zabezpieczenia materiałów jądrowych i nieproliferację, JRC pomogło opracować i wspierać technologie ochronne przez badania i rozwój, opracowywanie sprzętu i szkolenia dla inspektorów Euratomu, aby zapewnić skuteczne wdrożenie systemu zabezpieczeń przyjętych przez Euratom Takiego wsparcia technicznego udzielono również zarówno Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (MAEA) za pośrednictwem programu wsparcia Komisji Europejskiej, jak i innym zainteresowanym stronom w celu wzmocnienia międzynarodowego systemu zabezpieczeń. Inne działania badawcze (takie jak gromadzenie informacji, analiza i badania dotyczące produktów podwójnego zastosowania) miały na celu wzmocnienie unijnego systemu nierozprzestrzeniania broni jądrowej. Jądrowe bezpieczeństwo fizyczne jest dziedziną charakteryzującą się dużym zapotrzebowaniem wśród państw członkowskich UE, a wiedza fachowa JRC w tym obszarze skupia się na: (i) wykrywaniu nielegalnego handlu materiałami jądrowymi i innymi materiałami promieniotwórczymi i reagowaniu na ten handel; oraz (ii) działaniach w zakresie budowania zdolności.

Cel nr 3: Zwiększanie doskonałości bazy naukowej w dziedzinie jądrowej dla celów standaryzacji

W dziedzinie monitorowania środowiska i ochrony radiologicznej badania miały na celu harmonizację pomiarów promieniotwórczości wykonywanych przez laboratoria krajowe poprzez różne działania, w tym ćwiczenia porównawcze między laboratoriami w celu szkolenia personelu w państwach członkowskich UE. Najnowocześniejsze eksperymentalne obiekty jądrowe JRC umożliwiły opracowanie: (i) danych z dziedziny jądrowej; (ii) pomiarów materiałów odniesienia; oraz (iii) narzędzi zgodności. Pomogły one w aktualizowaniu i zapewnianiu dostępności danych z dziedziny jądrowej, bezpośrednio przyczyniając się do rozwoju międzynarodowych bibliotek danych odniesienia.

Cel nr 4: Promowanie zarządzania wiedzą, edukacji i szkoleń

Infrastruktura badawcza została udostępniona użytkownikom zewnętrznym z państw członkowskich UE za pośrednictwem programu otwartego dostępu jako sposób na uzupełnienie badań krajowych i optymalizację wykorzystania wysoce specjalistycznej infrastruktury w ramach Euratomu. Dzięki temu JRC mogło nadal odgrywać kluczową rolę w zarządzaniu wiedzą, edukacji i szkoleniu. JRC promowało również wiedzę i szkolenie, organizując różne kursy i szkolenia.

Cel nr 5: Wspieranie polityki UE w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i jądrowego bezpieczeństwa fizycznego

Techniczna wiedza fachowa JRC pomogła wspierać różnorodne działania w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i jądrowego bezpieczeństwa fizycznego. JRC wspierało na przykład wdrażanie dyrektywy w sprawie bezpiecznego gospodarowania odpadami promieniotwórczymi i wypalonym paliwem jądrowym, dokonując przeglądu programów krajowych i okresowych sprawozdań krajowych. JRC wspierało również wdrażanie zabezpieczeń w UE w ramach zobowiązania prawnego wynikającego z rozdziału 7 Traktatu Euratom. JRC przeprowadziło specjalne działania mające na celu opracowanie koncepcji, narzędzi i metodyk bezpośrednio wspierających politykę UE w tej dziedzinie. Poprawę bezpieczeństwa jądrowego poza UE osiągnięto również dzięki Instrumentowi Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa Jądrowego, którego skuteczne wdrażanie jest wspierane przez JRC.

W dziedzinie jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i zagrożeń CBRJ JRC wspierało programy Komisji w państwach spoza UE za pośrednictwem Instrumentu na rzecz Przyczyniania się do Stabilności i Pokoju.

2.3Skuteczność programu

Działania pośrednie

Ogólnie rzecz biorąc, ocena ex post wskazuje na wysoki poziom skuteczności zarówno w zarządzaniu własnym Komisji (np. zarządzanie dotacjami i ocena wniosków dotyczących działań pośrednich), jak i we wdrażaniu przez konsorcja badawcze. Komisja utrzymała własne wydatki administracyjne na działania pośrednie znacznie poniżej średniej wynoszącej 6,5 % budżetu operacyjnego na lata 2014–2020. Środki upraszczające wprowadzone od początku programu „Horyzont 2020” i niniejszego programu znacznie poprawiły skuteczność, w szczególności w odniesieniu do wskaźnika czasu oczekiwania na przyznanie dotacji.

Do 2020 r. w ramach programu opublikowano pięć zaproszeń do składania wniosków, a do czasu zamknięcia tych zaproszeń złożono 254 kwalifikujące się wnioski o łączny wkład finansowy w wysokości 726 mln EUR. Spośród tych kwalifikujących się wniosków do finansowania wybrano 98, przy czym wkład Euratomu wyniósł 415 mln EUR.

Średni czas oczekiwania na przyznanie dotacji w ramach programu wynosił 238 dni (z 313 dni w przypadku programu Euratomu na lata 2007–2013).

Analiza skuteczności wspólnych europejskich programów w zakresie badań nad syntezą jądrową, ochrony radiologicznej i odpadów promieniotwórczych, w szczególności w dziedzinie gospodarowania i zarządzania, jest szczególnie ważna, ponieważ instrumenty te odpowiadają za 75 % budżetu przeznaczonego na działania pośrednie.

Wraz z uruchomieniem programu architektura organizacyjna badań nad syntezą jądrową została poddana poważnej restrukturyzacji. Badania nad syntezą jądrową były od dawna oddzielone od innych dziedzin ze względu na: (i) charakter i skalę przedsięwzięcia; (ii) niepowtarzalne połączenie stosowanych instrumentów oraz (iii) wyjątkową rolę koordynacyjną Komisji, która pomimo stopniowego zmniejszania się od lat 90. XX w. nadal różniła się od tego, co działo się w innych dziedzinach. Aby skutecznie zrealizować plan działania w zakresie syntezy jądrowej z 2012 r., organizacja badań nad syntezą jądrową wspieranych w ramach programu wymagała nowego podejścia 12 .

Po przeprowadzeniu niezależnej oceny Komisja przyznała w 2014 r. pięcioletnią dotację konsorcjum EUROfusion zrzeszającemu krajowe laboratoria i instytuty zajmujące się syntezą jądrową w celu wdrożenia wspólnego europejskiego programu opartego na planie działania w zakresie syntezy jądrowej. W 2019 r., po przyjęciu rozporządzenia ustanawiającego program Euratomu na lata 2019–2020 13 , dotacja EUROfusion została przedłużona do końca 2022 r. Całkowity wkład z budżetu Euratomu na rzecz wspólnego europejskiego programu wyniósł 679 mln EUR, co stanowiło 51 % całkowitego budżetu konsorcjum. Przedłużenie na okres po 2020 r. umożliwiło płynne przejście do współfinansowanego partnerstwa europejskiego w dziedzinie badań nad syntezą jądrową – EUROfusion – które jest nadal aktywne.

Skuteczna integracja wszystkich działań krajowych w całej Europie stanowi pierwszy element badań wspieranych przez UE i obejmuje kompleksowe działania badawcze w około 33 oddzielnych pakietach prac (projekty i grupy zadaniowe). Te oddzielne pakiety prac obejmują działania w zakresie edukacji i szkolenia, aspekty współpracy międzynarodowej, zaangażowanie przemysłu, scentralizowane zarządzanie programami oraz efektywne wykorzystanie kluczowych zasobów dzięki prawdziwie ponadnarodowemu podejściu do dostępu do kluczowych obiektów. Zarządzanie programami i projektami oraz związane z nimi struktury zarządzania stały się bardziej przejrzyste, a informacje są obecnie łatwo dostępne dla Komisji, która zachowuje ogólne obowiązki w zakresie monitorowania i oceny. Ocena wykazała również, że struktura organizacyjna EUROfusion na lata 2014–2020 była odpowiednia, aby kontynuować wdrażanie planu działania w zakresie syntezy jądrowej w okresie programowania 2021–2025, przy założeniu, że zakres planu działania pozostaje podobny do zakresu planu działania na lata 2014–2020.

Działania bezpośrednie JRC

Eksperci ds. oceny dostrzegli: (i) wysiłki podjęte w celu wprowadzenia wspólnej metodyki zarządzania projektami w całym JRC oraz (ii) zwiększenie skuteczności spowodowane zebraniem wszystkich działań związanych z energią jądrową w ramach jednej dyrekcji. Całkowity budżet przeznaczony na działania bezpośrednie w okresie objętym oceną 2014–2020 wyniósł 828 369 000 EUR.

W tym samym okresie JRC otrzymało dodatkowe 30 mln EUR rocznie jako specjalne środki na sfinansowanie programu likwidacji niektórych przestarzałych obiektów badań jądrowych. Chociaż ten wkład finansowy był odrębny od budżetu na działania bezpośrednie, wydatki na personel JRC zaangażowany w działania likwidacyjne zostały pokryte z budżetu na badania naukowe.

W ramach wykonania budżetu na działania bezpośrednie JRC całkowite koszty personelu stanowiły 55 % budżetu, obejmując 710 osób na początku okresu sprawozdawczego w 2014 r., która to liczba stopniowo zmniejszyła się do 660 do 2020 r. Personel obejmował pracowników prowadzących zadania w ramach działań bezpośrednich (około 47 %), pracowników przydzielonych do zadań związanych z infrastrukturą, utrzymaniem i ochroną radiologiczną (około 12 %), pracowników zaangażowanych w działania likwidacyjne (11 %) oraz pracowników wykonujących inne funkcje pomocnicze (29 %).

Aby zapewnić skuteczne monitorowanie wyników JRC w ramach programów badawczych, przeprowadza się roczny przegląd obejmujący całą organizację. Działanie to ma na celu z jednej strony pomiar wydajności i oddziaływania, ocenę produktów wspierających politykę i publikacji naukowych w czasopismach recenzowanych, a z drugiej strony wpływu produktów na wspieranie polityki.

W latach 2014–2020 przedstawiono szereg produktów wspierających politykę (1 114 sprawozdań naukowych i technicznych, 147 systemów technicznych, 154 kursy szkoleniowe) dla konkretnych użytkowników i na rzecz wsparcia polityki UE. W ramach działań bezpośrednich JRC wygenerowano również dużą liczbę produktów naukowych, przy czym w recenzowanych czasopismach opublikowano 1 076 artykułów i materiałów z konferencji; 444 artykuły, które stanowiły wkład w monografie lub zostały opublikowane w innych czasopismach, oraz 51 książek lub rozdziałów książek. Studenci, którzy skorzystali z dostępu do obiektów JRC, pomyślnie ukończyli również 28 rozpraw doktorskich. Na podstawie wskaźników bibliometrycznych i wskaźników oddziaływania wyniki JRC w zakresie publikacji badawczych plasowały się znacznie powyżej średniej pod względem istotnej produktywności, a publikacje te znalazły się wśród najczęściej cytowanych lub były ujęte w najczęściej cytowanych czasopismach.

Wszystkie te wyniki doprowadziły do zapewnienia naukowego wsparcia polityce UE, przy czym w okresie oceny zidentyfikowano 373 wymierne skutki. Pandemia COVID-19 wywarła znaczący negatywny wpływ na działalność badawczą w 2020 r. i spowodowała pewne opóźnienia w dostarczaniu produktów. Wprowadzono jednak szereg środków łagodzących, które zapewniły ciągłość prac o najwyższym priorytecie w obszarach takich jak laboratoria zabezpieczeń Euratomu. Częściowo obchodzono również kwestię otwartego dostępu do obiektów jądrowych JRC (utrudnionego z powodu ograniczeń w przemieszczaniu się) przez zdalne monitorowanie eksperymentów, a szereg kursów szkoleniowych udostępniono wirtualnie.

W sprawozdaniu z oceny śródokresowej programu Euratomu na lata 2014–2018 zalecono, aby JRC przedstawiło dowody na efektywność kosztową tego programu. W odpowiedzi na to zalecenie przeprowadzono badanie porównawcze trzech projektów w ramach działań pośrednich, w przypadku których rola JRC była szczególnie istotna. Badanie to wykazało, że efektywność kosztowa udziału JRC odpowiadała efektywności kosztowej innych partnerów. Chociaż eksperci zalecili również w swojej ocenie, aby JRC opracowało kluczowe wskaźniki efektywności służące do pomiaru skuteczności swojego wkładu naukowego we wsparcie polityki, warto wspomnieć, że kompletny zestaw wskaźników został obecnie zaproponowany w odniesieniu do programu Euratomu na lata 2021–2025. Ten kompletny zestaw wskaźników pomoże zmierzyć ścieżkę oddziaływania w perspektywie krótko-, średnio- i długoterminowej.

2.4Spójność programu i europejska wartość dodana

Program był spójny wewnętrznie oraz z innymi programami i politykami UE. W ramach samego programu Komisja zapewniła powiązania między badaniami w dziedzinie rozszczepienia jądrowego i syntezy jądrowej przez wspieranie projektów dotyczących zagadnień istotnych dla obu dziedzin, takich jak badania w zakresie materiałów i zarządzanie trytem. Synergię i komplementarność między działaniami bezpośrednimi i pośrednimi zapewniono również przez udział JRC w 38 z 86 projektów, którym przyznano dotacje w ramach działań pośrednich (jako członek konsorcjów badawczych), oraz przez zapewnienie dostępu do jego infrastruktury badawczej różnym naukowcom.

Zagwarantowało to ogólną wymianę wiedzy fachowej i know-how. JRC zapewniło spójność między pięcioma celami szczegółowymi działań bezpośrednich opisanymi w programie oraz między poszczególnymi obszarami badawczymi (bezpieczeństwo i gospodarowanie odpadami promieniotwórczymi; bezpieczeństwo fizyczne i zabezpieczenia; edukacja i szkolenie oraz zarządzanie wiedzą). Ponadto, aby promować dobrą współpracę między poszczególnymi obszarami działalności, w 2016 r. w ramach JRC przyjęto nową strukturę, aby zebrać całą odpowiedzialność za realizację działań bezpośrednich Euratomu w ramach jednej dyrekcji. Doprowadziło to do poprawy komunikacji i przejrzystości oraz miało pozytywny wpływ na efektywność, skuteczność i spójność prowadzonych działań.

Spójność z innymi programami i politykami UE zapewniono dzięki służbom JRC i wymogom w zakresie dotacji na działania pośrednie w celu wsparcia wdrażania dyrektyw i instrumentów Euratomu 14 . Możliwe obszary wymagające poprawy obejmują potrzebę wykorzystania synergii z innymi obszarami tematycznymi programu „Horyzont Europa” w celu uwzględnienia aspektów przekrojowych, takich jak zdrowie, systemy energetyczne w przestrzeni kosmicznej i badania nad bezpieczeństwem cywilnym.

Zewnętrzną spójność programu z programami badawczymi prowadzonymi zarówno przez państwa członkowskie UE, jak i organizacje międzynarodowe zapewniono dzięki skrupulatnemu dostosowaniu zakresu działalności JRC. Zapewniono ją również przez własny udział JRC w następujących działaniach i wymianach z nimi: (i) platformy lub sieci technologiczne (takie jak SNETP (platforma technologiczna na rzecz zrównoważonej energetyki jądrowej), IGDTP (platforma technologiczna na rzecz wdrożenia składowania geologicznego odpadów promieniotwórczych) lub wspólny program EERA dotyczący materiałów jądrowych) oraz (ii) stowarzyszenia takie jak Europejska Sieć Edukacji Jądrowej. Dwustronne umowy o współpracy z zewnętrznymi zainteresowanymi stronami służyły również wspieraniu spójności prac JRC w ramach programu na szczeblu unijnym i globalnym. Wśród tych zewnętrznych zainteresowanych stron znalazły się również MAEA, Agencja Energii Jądrowej Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD-NEA) oraz państwa spoza UE.

Unijna wartość dodana programu wynikała ze zdolności do mobilizacji szerszej puli doskonałości, wiedzy fachowej i wielodyscyplinarności w badaniach nad rozszczepieniem jądrowym i syntezą jądrową, niż byłoby to możliwe przez poszczególne państwa członkowskie działające samodzielnie.

W dziedzinie rozszczepienia jądrowego jest to odzwierciedlone w zróżnicowanym portfelu projektów zainicjowanych w ramach programu. Innym przykładem jest wspólne wykorzystanie infrastruktury badawczej w zakresie syntezy jądrowej, która opiera się na wspólnych przedsięwzięciach naukowców i inżynierów wspieranych ze środków finansowych Euratomu w całej Europie (około 8 300 osób w okresie objętym programem). Ta szeroko zakrojona koordynacja przynosi szczególne korzyści mniejszym państwom członkowskim, które mogą odnieść korzyści skali wynikające z efektu łączenia. W badaniach nad syntezą jądrową przykładem są mniejsze laboratoria, które mogą specjalizować się w zagadnieniach naukowych lub podsystemach dla obiektów badawczych w zakresie syntezy jądrowej w Europie, aby wnieść znaczący wkład przy jednoczesnym zachowaniu widoczności w konsorcjum europejskim.

Unijna wartość dodana działań bezpośrednich opierała się na wyjątkowej pozycji JRC jako niezależnej i długoletniej służby technicznej i naukowej, która wspiera przygotowywanie, wdrażanie i monitorowanie polityk UE, w szczególności dyrektyw jądrowych 15 (tj. dyrektyw w sprawie bezpieczeństwa jądrowego, podstawowych norm bezpieczeństwa, bezpieczeństwa odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego oraz przemieszczania odpadów promieniotwórczych i wypalonego paliwa jądrowego). Innym przykładem był obszar zabezpieczeń, w którym wiedza fachowa JRC miała zasadnicze znaczenie dla zapewnienia niezbędnego wsparcia systemowi zabezpieczeń przyjętych przez Euratom.

Ogólnie rzecz biorąc, dzięki programowi JRC było w stanie rozwijać dalszą wiedzę oraz zachowywać umiejętności i wiedzę fachową, a tym samym wnieść wartość dodaną do Euratomu. Ilustruje to na przykład:

·gromadzenie doświadczeń operacyjnych w UE za pośrednictwem systemu wymiany, co przyczynia się do poprawy bezpieczeństwa jądrowego;

·dostęp do infrastruktury jądrowej JRC w ramach projektów UE, umożliwiający użytkownikom zewnętrznym przeprowadzanie eksperymentów, które nie są możliwe w ich rodzimej organizacji;

·obsadzenie załogą unijnego ośrodka szkoleń w obszarze bezpieczeństwa fizycznego zapewniającego funkcjonariuszom pierwszej linii szkolenia w zakresie zabezpieczeń materiałów jądrowych i jądrowego bezpieczeństwa fizycznego lub koordynowanie wysiłków badawczych Euratomu w zakresie systemów IV generacji w roli podmiotu wykonawczego Euratomu w ramach Międzynarodowego Forum IV Generacji.

3Wnioski i ustalenia, które zostaną uwzględnione w procesie decyzyjnym

3.1Wnioski

W ocenie stwierdzono, że program w znacznym stopniu wspierał bezpieczeństwo jądrowe, jądrowe bezpieczeństwo fizyczne i ochronę radiologiczną w UE, przyczyniając się do zapewnienia, aby Europa spełniała najwyższe standardy w tych dziedzinach. Jednocześnie program przyczynił się do długoterminowej dekarbonizacji systemu energetycznego UE, zapewniając bazę wiedzy i rozwiązania na potrzeby długoterminowej eksploatacji istniejących elektrowni jądrowych. Program pomógł również w osiągnięciu postępów w zakresie: (i) wiedzy i technologii niezbędnych do rozwoju energii termojądrowej oraz (ii) analizy bezpieczeństwa zaawansowanych systemów jądrowych.

Ocena zawiera szereg istotnych wniosków, z których sześć przedstawiono w poniższych punktach.

1.Dzięki wspólnym badaniom program zapewnił ogólnoeuropejskie podejście do: (i) poprawy bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej we wszystkich obszarach stosowania oraz (ii) wyzwań związanych z rozwojem syntezy jądrowej jako źródła energii. Program znacznie zwiększył zdolność UE do mobilizacji szerszej puli doskonałości, wiedzy fachowej i wielodyscyplinarności w badaniach jądrowych, osiągając skutki znacznie wykraczające poza to, co zostałoby osiągnięte na szczeblu krajowym lub regionalnym. Jest to szczególnie korzystne dla mniejszych państw członkowskich, które mogły odnieść korzyści skali wynikające z ogólnoeuropejskiego efektu łączenia i otwartego dostępu do obiektów JRC.

Ocena wykazała istotne zaangażowanie państw członkowskich, które przystąpiły do UE po 2004 r., ponieważ w 89 % projektów zaangażowany był co najmniej jeden podmiot z tych państw członkowskich. Państwa członkowskie niekorzystające z energii jądrowej uczestniczyły głównie w projektach dotyczących ochrony radiologicznej, zastosowań medycznych i gospodarowania odpadami promieniotwórczymi. Niektóre państwa członkowskie, takie jak Austria, Dania, Grecja, Irlandia i Portugalia, również uczestniczyły w badaniach nad bezpieczeństwem jądrowym i danymi z dziedziny jądrowej w celu utrzymania umiejętności w tych obszarach.

2.Program odegrał istotną rolę w utrzymywaniu kluczowych umiejętności i zdolności w sektorze jądrowym. W projektach Euratomu wzięło udział około 13 815 naukowców, inżynierów i pracowników wsparcia (8 000 w dziedzinie rozszczepienia jądrowego i 5 815 w dziedzinie syntezy jądrowej), zapewniając środowisko wspierające wymianę pomysłów i szkolenie nowego pokolenia naukowców.

Rezultaty programu zostaną ocenione w kontekście dogłębnie zmienionego obecnego kontekstu politycznego. Ten zmieniony kontekst polityczny charakteryzuje się: (i) nową rzeczywistością geopolityczną i gospodarczą (cele UE w zakresie dekarbonizacji, dążenie do bezpieczeństwa energetycznego oraz skupienie się na bezpieczeństwie i ochronie istniejących instalacji) oraz (ii) zwiększonym zainteresowaniem energią jądrową i potrzebami badawczymi (powstające technologie, takie jak małe reaktory modułowe). Ten zmieniony kontekst polityczny zwiększył zainteresowanie dziedziną jądrową i zasygnalizował szereg nowych potrzeb w zakresie badań.

3.W zaproszeniach do składania wniosków Euratomu odnotowano znaczny wskaźnik nadmiernej liczby wniosków o dotacje na badania naukowe (2,6 złożonego wniosku w odniesieniu do każdego wybranego projektu). Oznacza to: (i) duże zainteresowanie zarówno środowiska naukowego, jak i przemysłu oraz (ii) wysoki poziom zdolności zarówno w środowisku naukowym, jak i w przemyśle w zakresie doskonałych projektów badawczych. Konkurencyjny charakter procesu finansowania przez Euratom jeszcze bardziej poprawił jakość wniosków, zapewniając prowadzenie badań w obszarach o istotnym znaczeniu dla bezpieczeństwa jądrowego i ochrony radiologicznej. Z danych wynika również, że zainteresowane strony uczestniczące w projektach badawczych Euratomu i wspólnych europejskich programach w znacznym stopniu zmobilizowały finansowanie publiczne i prywatne.

Świadczy to o tym, że chociaż istnieje wyraźne zapotrzebowanie na większe finansowanie ze środków publicznych, nadal możliwe jest zmobilizowanie środków od prywatnych i publicznych zainteresowanych stron, a w przyszłości będzie to jeszcze bardziej niezbędne do realizacji celów Euratomu. Mobilizacja finansowania publicznego i prywatnego będzie szczególnie konieczna, aby: (i) utrzymać i wspierać przemysłowe łańcuchy wartości i ogólną konkurencyjność w sektorze jądrowym UE oraz (ii) wykorzystać potencjał innowacyjny sektora prywatnego UE do przyspieszenia rozwoju technologii syntezy jądrowej.

4.Badania finansowane w ramach programu wykazały znaczące przekrojowe korzyści płynące z badań jądrowych w zakresie: (i) polityki energetycznej i klimatycznej; (ii) bezpieczeństwa dostaw energii oraz (iii) zastosowań niezwiązanych z wytwarzaniem energii, w szczególności w opiece zdrowotnej.

5.Rezultaty programu wskazują na pewną poprawę pod względem równowagi płci. Chociaż podobne dane są udostępniane przez wiele innych sektorów inżynieryjnych i naukowych, oczywiste jest, że problem nierówności płci w badaniach jądrowych musi zostać rozwiązany w znacznie bardziej zdecydowany sposób w ramach obecnych i przyszłych programów Euratomu.

6.W ocenie programu podkreślono potrzebę lepszej komunikacji i widoczności badań jądrowych, co przyczyni się również do poprawy zarówno jakości oceny naukowej, jak i wykorzystania wyników badań. Komisja będzie zachęcać do dalszych działań informacyjnych z udziałem decydentów politycznych i innych kluczowych zainteresowanych stron. W nowej strategii jądrowej na lata 2021–2025 JRC opracowało już plan systematycznej i ukierunkowanej komunikacji na temat działań jądrowych.

3.2Ustalenia

Ocena ex post przyniosła istotne ustalenia oparte na dowodach, podkreślając kluczowe obszary wymagające poprawy.

Jeśli chodzi o działania pośrednie w zakresie badań nad rozszczepieniem jądrowym (bezpieczeństwo jądrowe), z oceny wynika, że istnieje możliwość poprawy skuteczności przez wspieranie większych, bardziej zintegrowanych projektów obejmujących wszystkie poszczególne kwestie i aspekty danego tematu, na przykład skutki starzenia się w zbiornikach ciśnieniowych reaktora. Aby zagwarantować odpowiednie podejście inżynieryjne i integrację systemu, w ocenie stwierdzono, że europejski przemysł powinien koordynować projekty bezpieczeństwa związane z rozwojem nowych reaktorów energetycznych. Należy również kontynuować prace nad integracją badań prowadzonych przy wsparciu dotacji Euratomu (działania pośrednie) z: (i) odpowiednimi pracami prowadzonymi na szczeblu krajowym oraz (ii) odpowiednimi pracami prowadzonymi w ramach działań bezpośrednich Euratomu (prowadzonymi przez JRC). Ponadto w ocenie zalecono zacieśnienie współpracy międzynarodowej w celu uwzględnienia odpowiednich badań pod auspicjami MAEA i OECD-NEA.

W ocenie stwierdzono potrzebę poprawy sprawozdawczości konsorcjów realizujących projekty w zakresie rozszczepienia jądrowego finansowane przez Euratom. Jasna, zwięzła i oparta na faktach sprawozdawczość ma kluczowe znaczenie dla zapewnienia kompleksowego zrozumienia postępów, osiągnięć i oczekiwanych wyników projektów.

Z oceny wynika, że dalsze postępy w badaniach nad zaawansowanymi systemami jądrowymi będą wymagały skoncentrowania wysiłków i zasobów na nielicznych zaawansowanych systemach i zastosowaniach jądrowych, którymi europejski przemysł jest rzeczywiście zainteresowany.

Eksperci zalecili zaangażowanie i włączanie odpowiednich partnerów z dziedzin niejądrowych i nietradycyjnych w rozwój badań jądrowych. Przykładowe obszary rozwoju badań jądrowych obejmują: sztuczną inteligencję; zaawansowane technologie produkcyjne; drukowanie przestrzenne stosowane w technologiach jądrowych; zintegrowane i hybrydowe systemy energetyczne oraz zastosowania energii jądrowej inne niż wytwarzające energię elektryczną (takie jak jądrowa energia cieplna, produkcja wodoru, dekarbonizacja sektorów energochłonnych i odsalanie z wykorzystaniem energii jądrowej). Należy dalej rozwijać synergie między syntezą jądrową a rozszczepieniem jądrowym, nie tylko w tradycyjnym obszarze materiałów zaawansowanych, ale również w dziedzinie: sztucznej inteligencji; zastosowań niezwiązanych z wytwarzaniem energii; zaawansowanego modelowania i symulacji oraz badań doświadczalnych.

W odniesieniu do badań nad ochroną radiologiczną z oceny wynika, że można jeszcze bardziej zachęcać do stosowania podejścia wielodyscyplinarnego w celu zwiększenia zakresu szerszego spektrum kwestii naukowych, w tym ryzyka związanego z niskimi dawkami promieniowania i kilku innych kwestii związanych z planowanymi, istniejącymi i wyjątkowymi sytuacjami narażenia. Plan działania w zakresie ochrony radiologicznej przygotowany przez wspólny europejski program CONCERT i strategiczny program badawczy w dziedzinie medycznych zastosowań promieniowania jonizującego stanowią solidną podstawę przyszłych najnowocześniejszych zaproszeń do składania wniosków i powinny być systematycznie rozwijane.

Z oceny wynika, że biorąc pod uwagę postępy w gospodarowaniu odpadami promieniotwórczymi, badania powinny stopniowo odbiegać od zdobywania czystej wiedzy naukowej, aby zamiast tego koncentrować się na eksploatacji i zamykaniu obiektów w głębokich warstwach geologicznych oraz nadzorze nad nimi. Zarządzanie wspólnym programem powinno uwzględniać tę zmianę poprzez wzmocnienie roli organizacji zajmujących się gospodarowaniem odpadami i organizacji ds. bezpieczeństwa technicznego. Na większą uwagę zasługuje również etyczna podstawa strategicznych wyborów dotyczących gospodarowania odpadami promieniotwórczymi i ich składowania.

Chociaż w ramach programu poczyniono znaczne postępy w obszarze energii termojądrowej, w ostatnich latach w tej dziedzinie badań nastąpiły gwałtowne zmiany związane ze wzrostem międzynarodowej konkurencji i dynamicznym rozwojem sektora prywatnego prowadzącego prace w zakresie syntezy jądrowej na całym świecie. Z oceny wynika, że aby kontynuować projektowanie techniczne przyszłej elektrowni termojądrowej, program Euratomu powinien koncentrować się obecnie i w nadchodzących latach na zidentyfikowaniu kluczowych kwestii ryzyka oraz określeniu, jaki stopień ryzyka jest możliwy do zaakceptowania. Konieczne będą wówczas innowacje, aby zająć się krytycznymi technologiami prorozwojowymi w zakresie energii termojądrowej i ograniczyć powiązane ryzyko. Chociaż program pomógł poczynić znaczne postępy w zrozumieniu fizyki plazmy na potrzeby ITER i dalszych działań, istnieje również potrzeba opracowania narzędzi obliczeniowych w celu dalszego przewidywania, analizowania i interpretowania wyników eksperymentów. Przyszła elektrownia termojądrowa wymaga również skutecznej inżynierii projektu. Chociaż oczekuje się, że przemysł zapewni skuteczną inżynierię projektu, działania finansowane przez Euratom mogłyby obejmować program inżynierii projektu i szkolenia w obszarze zarządzania połączony ze specjalistyczną wiedzą w zakresie syntezy jądrowej.

Dalsze działania: spostrzeżenia i wnioski wyciągnięte z niniejszej oceny końcowej programu powinny mieć istotne znaczenie nie tylko dla kształtowania bieżącej realizacji programu na lata 2021–2025, ale także dla rozwoju polityki w obszarze przyszłych inicjatyw w zakresie badań jądrowych. Większość uwag zgłoszonych przez niezależnych ekspertów została już uwzględniona w trwającym programie Euratomu na lata 2021–2025 (zob. szczegółowe informacje w załączniku). W ocenie wskazano również szereg wyzwań dla badań finansowanych przez Euratom, takich jak: (i) jakość sprawozdawczości i dostępność danych; (ii) potrzeba rozwoju badań nad syntezą jądrową; oraz (iii) partnerstwa na rzecz rozszczepienia jądrowego z uwzględnieniem zmieniającego się krajobrazu badawczego. Kwestie te zostaną uwzględnione przy okazji zbliżającej się oceny śródokresowej obecnego programu na lata 2021–2025 przy przedstawianiu wniosku Komisji w sprawie przedłużenia programu Euratomu na lata 2026–2027 oraz w odniesieniu do kolejnych wieloletnich ram finansowych.

Załącznik 1 – Zalecenia ekspertów dotyczące działań pośrednich oraz odpowiedź Komisji

Zalecenia dotyczące badań nad syntezą jądrową

1.Aby kontynuować projektowanie techniczne przyszłej elektrowni termojądrowej, programy Euratomu powinny obecnie i w najbliższych latach koncentrować się na: (i) identyfikowaniu krytycznych kwestii i ryzyka; oraz (ii) określeniu, jaki stopień ryzyka jest możliwy do zaakceptowania. Aby ograniczyć to ryzyko, potrzebne będą innowacje. Prawdziwym wyzwaniem będzie wdrożenie procesu identyfikacji i priorytetowego traktowania tych innowacji oraz włączenie ich do programu Euratomu.

2.Chociaż program pomógł poczynić znaczne postępy w zrozumieniu fizyki plazmy na potrzeby ITER i dalszych działań, istnieje potrzeba dalszego rozwijania narzędzi obliczeniowych w ramach programu Euratomu na lata 2021–2025 w celu przewidywania, analizowania i interpretowania wyników eksperymentów. Narzędzia te można następnie wykorzystać do opracowania kompleksowej analizy stanu między wyładowaniami na potrzeby ITER.

3.Przyszła elektrownia termojądrowa wymaga skutecznej inżynierii projektu. Chociaż oczekuje się, że element ten zostanie zapewniony przez przemysł, EUROfusion powinno rozważyć opracowanie programu szkoleniowego w obszarze inżynierii projektów i zarządzania projektami, dostosowanego do specjalistycznej wiedzy w zakresie syntezy jądrowej.

Odpowiedź Komisji

Komisja podziela poglądy ekspertów i dąży do usprawnienia badań nad syntezą jądrową finansowanych w ramach programu Euratomu. Środowisko badań nad syntezą jądrową szybko się zmienia, ponieważ konkurencja międzynarodowa rośnie, a na całym świecie rozwija się dynamiczny sektor prywatny w dziedzinie syntezy jądrowej. Europejska wiedza fachowa i potencjał przemysłowy w dziedzinie syntezy jądrowej mogą zostać utracone, jeżeli sposób organizacji naszych badań nie zostanie dostosowany i jeżeli potencjał innowacyjny sektora prywatnego w UE nie zostanie wykorzystany do przyspieszenia rozwoju technologii. Ważnym krokiem byłoby wspieranie innowacji w UE w zakresie kluczowych technologii prorozwojowych w dziedzinie energii termojądrowej.

Ocena śródokresowa bieżącego programu Euratomu na lata 2021–2025 obejmie szeroki zakres kwestii niezbędnych do przyspieszenia dostarczania energii elektrycznej z syntezy jądrowej. Po zakończeniu oceny śródokresowej Komisja zamierza przedstawić wniosek w sprawie przedłużenia programu Euratomu na lata 2026–2027, w którym zostaną poruszone najpilniejsze kwestie.

Zalecenia dotyczące badań nad rozszczepieniem jądrowym oraz odpowiedź Komisji

1.Aby zwiększyć skuteczność i efektywność działań pośrednich w dziedzinie bezpieczeństwa jądrowego, Komisja powinna sprzyjać przedkładaniu większych, bardziej zintegrowanych projektów obejmujących wszystkie poszczególne kwestie i aspekty danego tematu, na przykład skutki starzenia się w zbiornikach ciśnieniowych reaktora. Należy zwiększyć finansowanie w celu wspierania edukacji i szkolenia, zarządzania wiedzą, rozwoju umiejętności i zdolności kadrowych. Niezwykle ważne jest zintegrowanie prac prowadzonych przy wsparciu dotacji Euratomu (działania pośrednie) i w ramach działań bezpośrednich Euratomu (realizowanych przez JRC) z odpowiednimi pracami prowadzonymi na szczeblu krajowym. Aby zagwarantować odpowiednie podejście inżynieryjne i integrację systemu, wszystkie projekty bezpieczeństwa związane z rozwojem nowych reaktorów energetycznych powinny być koordynowane przez przemysł europejski. Ponadto należy zacieśnić współpracę międzynarodową, aby objąć nią MAEA i OECD-NEA.

Odpowiedź Komisji: w programie na lata 2021–2025 Komisja wprowadziła przepisy, które odnoszą się już do niektórych z tych zaleceń. Mniej nakazowe tematy zaproszeń do składania wniosków niż w poprzednim programie dają konsorcjom większą swobodę w samoorganizacji, co zwiększa skuteczność. Nasz plan dotyczący większych projektów, które systematycznie wspierają dostęp do edukacji, szkoleń i infrastruktury, powinien poprawić sytuację w perspektywie długoterminowej. Należy dalej wzmacniać integrację bezpośrednich i pośrednich działań programu przez wprowadzenie dostępu do obiektów i wiedzy fachowej JRC dla konsorcjów w ramach zaproszeń do składania wniosków Euratomu. Ocena śródokresowa programu obejmie te działania i zapewni dalsze wytyczne dotyczące przyszłego wsparcia Euratomu.

2.Nadszedł czas, aby Euratom usprawnił wsparcie dla działań badawczych oraz skoncentrował swoje wysiłki i zasoby na nielicznych zaawansowanych systemach i zastosowaniach jądrowych, którymi przemysł europejski jest rzeczywiście zainteresowany. Inne systemy, które nie mają znaczenia dla przemysłu UE, nie powinny być finansowane lub, jeżeli są finansowane, powinny mieć na celu jedynie utrzymanie ogólnych umiejętności.

Odpowiedź Komisji: program na lata 2021–2025 koncentruje się na zaawansowanych systemach jądrowych, w przypadku których projekty badawcze mogą zapewnić organom regulacyjnym podstawę naukową do oceny bezpieczeństwa i wykazania zgodności z dyrektywami w sprawie bezpieczeństwa jądrowego. W następstwie oceny zaproszenia do składania wniosków w ramach programu uruchomiono projekty oparte na propozycjach najwyższej jakości i poparte przez solidne konsorcja, w tym ze środowiska naukowego i przemysłu. Ocena śródokresowa programu obejmie te działania i zapewni dalsze wytyczne dotyczące przyszłego wsparcia Euratomu dla zaawansowanych systemów. Komisja weźmie również pod uwagę zmieniający się krajobraz przemysłowy i badawczy, w tym wyniki sojuszu przemysłowego na rzecz małych reaktorów modułowych oraz prace na podstawie aktu w sprawie przemysłu neutralnego emisyjnie.

3.Istnieje możliwość poprawy jakości sprawozdawczości konsorcjów realizujących projekty w zakresie rozszczepienia jądrowego finansowane przez Euratom. Sprawozdania powinny zawierać jasny, zwięzły i oparty na faktach opis: (i) postępów poczynionych w odniesieniu do początkowego stanu wiedzy; (ii) uwzględnionych luk; (iii) głównych osiągnięć oraz (iv) oczekiwanych wyników. Sprawozdania powinny również zawierać odniesienie do interakcji z istniejącymi i potencjalnymi użytkownikami końcowymi wyników badań.

Odpowiedź Komisji: Komisja będzie współpracować z konsorcjami w celu zapewnienia poprawy jakości sprawozdawczości i skupi się na elementach wskazanych w ocenie, aby ułatwić monitorowanie projektów i przyszłą ocenę programu. W tym celu Komisja skorzysta ze swoich uprawnień jako organu udzielającego dotacji do żądania okresowych zmian w sprawozdaniach przed dokonaniem kolejnych płatności z tytułu dotacji.

4.W przypadku najbardziej innowacyjnych tematów i technologii, które mają już szerokie zastosowanie poza społecznością jądrową, zdecydowanie zaleca się zaangażowanie i włączanie odpowiednich partnerów z dziedzin niejądrowych i nietradycyjnych. Przykładowe obszary rozwoju badań jądrowych obejmują: sztuczną inteligencję; zaawansowane technologie produkcyjne; drukowanie przestrzenne stosowane w technologiach jądrowych; zintegrowane i hybrydowe systemy energetyczne; oraz zastosowania energii jądrowej inne niż wytwarzające energię elektryczną (takie jak jądrowa energia cieplna, produkcja wodoru, dekarbonizacja sektorów energochłonnych i odsalanie z wykorzystaniem energii jądrowej).

Odpowiedź Komisji: wsparcie synergii międzysektorowych, które wykorzystują postępy w różnych sektorach w celu zwiększenia bezpieczeństwa jądrowego, ma zasadnicze znaczenie dla Komisji w ramach trwającego programu Euratomu na lata 2021–2025. Komisja kładzie również duży nacisk na zajęcie się aspektami bezpieczeństwa alternatywnych zastosowań energii jądrowej. Ponadto program zapewnia finansowanie rozwoju zastosowań promieniowania jonizującego niezwiązanych z wytwarzaniem energii w dziedzinie medycyny i w innych innowacyjnych obszarach, takich jak: (i) techniki jądrowe na rzecz autonomii strategicznej UE (produkcja i odzyskiwanie surowców); (ii) gospodarka o obiegu zamkniętym (zmniejszenie ilości odpadów niepromieniotwórczych) oraz (iii) monitorowanie zmiany klimatu i zanieczyszczenia. Komisja odniosła się do tych kwestii w zaproszeniach do składania wniosków Euratomu na lata 2021–2025, a kwestie te zostaną szczegółowo omówione w ocenie śródokresowej.

5.Należy dalej rozwijać synergie między badaniami nad syntezą jądrową a rozszczepieniem jądrowym, nie tylko w tradycyjnej dziedzinie materiałów zaawansowanych, ale również w zakresie wykorzystania sztucznej inteligencji, zastosowań niezwiązanych z wytwarzaniem energii, zaawansowanego modelowania i symulacji, oraz badań doświadczalnych.

Odpowiedź Komisji: w ramach trwającego programu na lata 2021–2025 Komisja dąży do rozwoju synergii rozszczepienia jądrowego i syntezy jądrowej w takich dziedzinach jak harmonizacja oceny bezpieczeństwa, zarządzanie trytem i dane z dziedziny jądrowej. Komisja podkreśla również dalsze wykorzystanie technologii syntezy jądrowej w zastosowaniach niezwiązanych z wytwarzaniem energii poprzez program transferu technologii EUROfusion. Komisja odniosła się do tych zagadnień zarówno w zaproszeniach do składania wniosków Euratomu, jak i w ramach partnerstwa EUROfusion, a kwestie te zostaną szczegółowo omówione w ocenie śródokresowej.

6.Należy w dalszym ciągu zachęcać do wielodyscyplinarnego podejścia do ochrony radiologicznej. Euratom powinien zwiększyć zakres szerszego spektrum kwestii naukowych, nie tylko dotyczących ryzyka związanego z niskimi dawkami promieniowania, ale również kilku innych kwestii związanych z planowanymi, istniejącymi i wyjątkowymi sytuacjami narażenia.

Odpowiedź Komisji: Komisja powierzyła PIANOFORTE, nowemu współfinansowanemu partnerstwu europejskiemu w dziedzinie ochrony radiologicznej, przyjęcie kompleksowego, wielodyscyplinarnego podejścia do badań naukowych i innowacji w tej dziedzinie w ramach programu na lata 2021–2025. W zaproszeniach do składania wniosków PIANOFORTE potwierdzono to podejście, uwzględniając zaproszenia do składania wniosków dotyczące takich kwestii jak zagrożenia wynikające z wojny, konfliktów zbrojnych i klęsk żywiołowych oraz gotowość na wypadek sytuacji wyjątkowej i reagowanie na nowatorskie technologie jądrowe. Ocena śródokresowa programu obejmie te działania i zapewni dalsze wytyczne dotyczące przyszłego wsparcia Euratomu na rzecz partnerstwa.

7.Strategiczny program badawczy w dziedzinie medycznych zastosowań promieniowania jonizującego i powiązanej ochrony radiologicznej, przygotowany wraz z odpowiednim planem działania w ramach projektu EURAMED rocc-n-roll, stanowi doskonałą podstawę przyszłych zaproszeń do składania wniosków odzwierciedlających stan wiedzy. Strategiczne programy badawcze powinny być systematycznie opracowywane we wszystkich obszarach planowanych, istniejących i wyjątkowych sytuacji narażenia. Dobrym punktem wyjścia może być wspólny plan działania na rzecz ochrony radiologicznej przygotowany przez wspólny europejski program CONCERT.

Odpowiedź Komisji: dzięki przyznaniu dotacji Euratomu i ustanowieniu partnerstwa PIANOFORTE w 2022 r. istnieje dziś specjalne forum zainteresowanych stron umożliwiające omawianie i dalsze rozwijanie strategicznych programów badawczych i planów działania w zakresie badań naukowych w dziedzinie ochrony radiologicznej i w powiązanych dziedzinach. Dokumenty te będą kształtować działania PIANOFORTE i stanowić podstawę realizacji innych działań w ramach programu Euratomu. Ocena śródokresowa programu obejmie te działania i zapewni dalsze wytyczne dotyczące przyszłego wsparcia Euratomu na rzecz ochrony radiologicznej.

8.Prowadzone przez EURAD badania nad gospodarowaniem odpadami promieniotwórczymi są wynikiem procesu podejmowania wspólnych decyzji przez organizacje gospodarujące odpadami, organizacje ds. bezpieczeństwa technicznego i jednostki badawcze, co umożliwia zrównoważone podejście do potrzeb badawczych. Wybrane kierunki badań są jednak nadal w dużej mierze zgodne z wcześniejszymi działaniami Euratomu. Biorąc pod uwagę, że obiekty trwałego składowania są już licencjonowane (Finlandia, Szwecja) lub podlegają przeglądowi licencji (Francja), badania powinny stopniowo odbiegać od nabywania czystej wiedzy naukowej, a zamiast tego koncentrować się na eksploatacji, zamknięciu i nadzorze. Zarządzanie EURAD powinno uwzględniać tę ewolucję, wzmacniając rolę organizacji gospodarujących odpadami i organizacji ds. bezpieczeństwa technicznego oraz umożliwiając odgrywanie wcześniejszej i skuteczniejszej roli przez Komitet Doradztwa Zewnętrznego w podejmowaniu decyzji w sprawie badań. Badania będą musiały ewoluować do poziomu strategicznego w celu rozwiązania pojawiających się problemów będących przedmiotem wspólnego zainteresowania. Na większą uwagę zasługuje również etyczna podstawa podstawowych strategicznych wyborów dotyczących gospodarowania odpadami promieniotwórczymi i ich składowania.

Odpowiedź Komisji: w 2024 r. Komisja zamierza zainicjować współfinansowane partnerstwo europejskie na rzecz gospodarowania odpadami promieniotwórczymi (EURAD-2). Komisja wprowadziła już szereg wymogów, aby poprawić organizację badań w tej dziedzinie, w szczególności w celu: (i) skonsolidowania wiedzy na temat bezpiecznego uruchamiania i eksploatacji obiektów trwałego składowania geologicznego oraz (ii) wspierania państw członkowskich posiadających mniej zaawansowane programy krajowe. EURAD-2 musi również angażować się w regularne kontakty z organami regulacyjnymi i zainteresowanymi stronami z przemysłu, aby przyszłe partnerstwo stało się kompleksowe. Ponadto EURAD-2 będzie musiał mieć bardziej włączający charakter i dotrzeć do państw członkowskich, które nie uczestniczyły w EURAD, ponieważ zakres partnerstwa obejmuje wszystkie państwa członkowskie posiadające wykazy odpadów promieniotwórczych i nie ogranicza się do państw posiadających energię jądrową. Ocena śródokresowa programu obejmie ocenę postępów i ukierunkowanie przyszłego wsparcia Euratomu.

Załącznik 2 – Zalecenia grupy ekspertów Komisji dotyczące działań bezpośrednich oraz odpowiedź Komisji

Zalecenia dotyczące ustalania priorytetów prac 

1.JRC powinno być zaangażowane na wczesnym etapie w ustalanie priorytetów między dyrekcjami generalnymi odpowiedzialnymi za politykę oraz ustanowić scentralizowany proces w celu zapewnienia, aby program prac odzwierciedlał zarówno te priorytety, jak i zakres wiedzy potrzebnej do wspierania tych priorytetów. Proces ten powinien również zachęcać dyrekcje generalne odpowiedzialne za politykę i JRC do porzucenia schematycznego myślenia i zintegrowania odpowiednich obszarów prac.

2.Panel zachęca JRC do systematycznego opracowywania i stosowania kryteriów w odniesieniu do jego wyjątkowych mocnych stron i znaczenia politycznego przy podejmowaniu decyzji o zaangażowaniu się w określone działanie lub zaprzestaniu uczestnictwa w takim działaniu.

Odpowiedź Komisji

Panel ekspertów podkreślił, że, biorąc pod uwagę szeroki zakres zadań objętych działaniami bezpośrednimi JRC: (i) istnieje możliwość lepszego ukierunkowania zasobów przez JRC na działania o największym oddziaływaniu; oraz (ii) istnieją pewne obszary, w których JRC jest wyjątkowo przygotowane do dostarczania niezbędnych dowodów naukowych. Nowa strategia jądrowa JRC obejmuje cały zestaw działań mających na celu nadanie priorytetu jego pracom oraz jasne określenie priorytetów dla obecnych i przyszłych działań.

Panel zwrócił uwagę na pewien brak integracji poszczególnych działań prowadzonych w JRC, stwierdzając, że czasami prowadzi to do fragmentarycznego podejścia. Aby przeciwdziałać tej tendencji, JRC zreorganizowało swój program prac, wprowadzając portfele. Portfele te mają na celu zapewnienie zintegrowanego obrazu i lepszej koordynacji odpowiednich działań w ramach jasno określonych priorytetów.

Przewidywanie potrzeb w zakresie badań i polityki ze strony innych dyrekcji generalnych w Komisji Europejskiej jest zapewnione przez planowane spotkania klastrowe z kilkoma dyrekcjami generalnymi w celu ustalenia priorytetów w oparciu o skoordynowaną ocenę. Na tych spotkaniach kilka dyrekcji generalnych Komisji Europejskiej zaprasza się do wyrażenia i omówienia swoich priorytetów z JRC. W dziedzinie jądrowej JRC organizuje dodatkowe spotkania koordynacyjne z partnerskimi dyrekcjami generalnymi odpowiedzialnymi za badania naukowe i innowacje, energię, partnerstwa międzynarodowe, sprawy wewnętrzne itp. w celu wymiany informacji na temat przyszłych potrzeb.

Ogólnie rzecz biorąc, eksperci potwierdzili, że JRC ma świadomość swoich niepowtarzalnych mocnych stron, w tym niezależności, solidnych podstaw naukowych, wieloletniej wiedzy fachowej, udostępniania obiektów badawczych innym naukowcom oraz zdolności do zapewnienia ciągłości badań naukowych, w przypadku gdy inne podmioty są związane różnymi imperatywami. Te mocne strony JRC uzupełniają jego nową strategię jądrową, a wzmocnienie tych zidentyfikowanych mocnych stron jest w dużej mierze zgodne z wdrażaniem planu strategicznego JRC, w tym z priorytetowym traktowaniem i optymalizacją infrastruktury badawczej oraz programów otwartego dostępu.

Zalecenia w sprawie całościowego podejścia do działań jądrowych i niejądrowych

1.JRC powinno stosować bardziej całościowe podejście do opracowywania zarówno swojego programu prac, jak i reagowania na potrzeby polityczne. W ramach swojego modelu biznesowego powinno opracować strategiczny plan włączenia nauk społecznych do swoich badań.

2.JRC powinno włączyć badania obejmujące nauki społeczne do działań Euratomu, w szczególności w obszarze oceny ryzyka, gotowości na wypadek sytuacji kryzysowej i reagowania kryzysowego, oraz wykorzystywać podejścia opracowane dla całego JRC.

3.JRC powinno w większym stopniu włączyć koncepcję odporności oraz transformacji ekologicznej i cyfrowej do części swojego programu prac dotyczącej Euratomu.

Odpowiedź Komisji

Potrzebę bardziej całościowej, wielodyscyplinarnej integracji priorytetów politycznych podkreślili eksperci, którzy wskazali na wartość dodaną uwzględniania aspektów nauk społecznych w badaniach jądrowych. W ramach reorganizacji programu prac utworzono portfele z myślą o poprawie współpracy i interakcji między dziedziną jądrową i niejądrową. Integracja różnych dyscyplin będzie się zatem rozwijała z założenia z biegiem czasu. Na przykład podjęto wysiłki na rzecz włączenia badań obejmujących nauki społeczne do portfela zarządzania ryzykiem i zarządzania kryzysowego, w którym ryzyko jądrowe jest obecnie oceniane z zastosowaniem całościowego podejścia wraz z innymi zagrożeniami CBRJ, opracowanego przez inną dyrekcję JRC ds. niejądrowych. Podobna współpraca z przedstawicielami nauk społecznych ma również miejsce w zakresie małych reaktorów modułowych w ramach badań nad zastosowaniami technologii jądrowej niezwiązanymi z energią elektryczną, takimi jak produkcja wodoru, systemy ciepłownicze i medyczne zastosowania nauk jądrowych. Podejście to ma na celu zwiększenie wpływu JRC na politykę i dzielenie się wiedzą fachową/zasobami, przy jednoczesnym uwzględnieniu różnych aspektów tego samego wyzwania.

To zintegrowane podejście między działaniami jądrowymi i niejądrowymi jest również ukierunkowane na wdrażanie strategii jądrowej JRC. Eksperci zauważyli również, że należy ocenić możliwości włączenia kwestii przekrojowych, takich jak cyfryzacja, sztuczna inteligencja lub uczenie maszynowe, do dziedziny jądrowego bezpieczeństwa fizycznego, zabezpieczeń materiałów jądrowych i gospodarowania odpadami promieniotwórczymi. Wysiłki na rzecz włączenia tych przekrojowych kwestii do prac JRC znalazły odzwierciedlenie w zmienionym zarządzaniu i nowej strukturze opartej na portfelach. Zaawansowane wykorzystanie technologii cyfrowych jest obecnie przedmiotem szczególnej uwagi nowej dyrekcji JRC, a w szczególności działu w dyrekcji ds. jądrowych zajmującego się badaniami w dziedzinach zabezpieczeń materiałów jądrowych i nieproliferacji, ale z możliwością rozszerzenia zakresu na inne obszary.

Zalecenie w sprawie komunikacji

1.JRC powinno opracować strategię komunikacyjną w celu poprawy komunikacji na różnych szczeblach, dostosowując ją do różnych grup docelowych i wykorzystując najbardziej odpowiednie kanały (cyfrowe lub tradycyjne), aby dotrzeć do tych grup.

Odpowiedź Komisji

Eksperci podkreślili możliwość poprawy komunikacji na różnych szczeblach: (i) w ramach JRC; (ii) między JRC a Komisją Europejską; oraz (iii) między JRC a jego zewnętrznymi zainteresowanymi stronami. Zapewniłoby to większą jasność co do badań prowadzonych przez JRC i ich wymiernych skutków. Część działań w ramach strategii jądrowej JRC ma na celu rozwiązanie tego problemu przez położenie nacisku na bardziej strategiczną komunikację i identyfikację grup docelowych, a także lepszą współpracę z odpowiednimi zainteresowanymi stronami.

Zalecenie dotyczące zasobów

1.JRC powinno wdrożyć proaktywne podejście do nabywania talentów na wszystkich poziomach starszeństwa służbowego w celu stworzenia bardziej zróżnicowanej siły roboczej, w szczególności pod względem równowagi płci. Odnosi się to do rekrutacji zewnętrznej, ale również odpowiednich wewnętrznych programów rozwoju mających na celu zachęcanie i motywowanie potencjalnych kandydatów.

Odpowiedź Komisji

Ze względu na zmniejszenie budżetu Euratomu w wieloletnich ramach finansowych na lata 2021–2027 JRC stoi w obliczu trudnej sytuacji w zakresie rozwoju i utrzymania wykwalifikowanej siły roboczej, której potrzebuje. Niezależnie od tej kwestii JRC włączyło do swojej strategii jądrowej szereg działań ukierunkowanych na umiejętności i aspekty kadrowe, aby z czasem łagodzić skutki tego zmniejszenia. Działanie to ma na celu zapewnienie skutecznego zarządzania wiedzą z uwzględnieniem niezbędnych umiejętności krytycznych, które należy zachować lub zastąpić. Jego celem jest również rekrutowanie zróżnicowanych nowych talentów (w ramach obecnych rygorystycznych ograniczeń) w celu integracji wysoko wykwalifikowanych przyszłych pracowników, którzy mogą pobudzić innowacje zgodnie ze zmieniającymi się priorytetami JRC.

Aby skuteczniej łączyć kwalifikacje i wiedzę fachową w dziedzinie jądrowej wewnątrz JRC i poza nim, strategia ma na celu optymalizację zarządzania personelem i ograniczenie fragmentacji poprzez integrację podobnych działań badawczych w pojedynczych lokalizacjach w obiektach JRC. Działania eksperymentalne związane z wykorzystaniem materiałów jądrowych i promieniotwórczych zostaną zintegrowane tylko w dwóch obiektach JRC: Geel w Belgii i Karlsruhe w Niemczech.

Zalecenia dotyczące monitorowania oddziaływania i skuteczności

1.JRC powinno dokonać przeglądu wskaźników służących do pomiaru oddziaływania, biorąc pod uwagę obecne inicjatywy Komisji dotyczące reformy metodyk oceny badań.

2.JRC powinno opracować kluczowe wskaźniki efektywności służące do pomiaru skuteczności wkładu naukowego we wsparcie polityki.

Odpowiedź Komisji

Panel ekspertów dostrzegł: (i) trudności w pomiarze skuteczności w kontekście badań oraz (ii) wysiłki podjęte przez JRC w odpowiedzi na zalecenie z oceny śródokresowej w celu przedstawienia dowodów na jego opłacalność. JRC oceniło zaangażowanie zasobów i produkty uzyskane dzięki swojemu uczestnictwu w kilku projektach w ramach działań pośrednich w porównaniu z innymi partnerami konsorcjum. Chociaż interpretacja tych porównań nie zawsze jest jasna, JRC ustaliło, że opłacalność jego udziału była podobna do opłacalności innych partnerów. Eksperci odnotowali również niedawne wprowadzenie wspólnej metodyki zarządzania projektami w całym JRC oraz łączenie działań z zakresu badań jądrowych w ramach jednej dyrekcji z myślą o poprawie skuteczności.

Ponadto w trakcie opracowywania programu Euratomu na lata 2021–2025 dokonano przeglądu pełnego zestawu wskaźników oddziaływania i włączono je do programu jako część decyzji Rady. Obejmują one wskaźniki krótko-, średnio- i długoterminowego oddziaływania, z uwzględnieniem wymiaru naukowego, społecznego, innowacyjnego i politycznego.

Zalecenia dotyczące bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i umiejętności

1.W odniesieniu do małych reaktorów modułowych, oprócz zbadania aspektów regulacyjnych, JRC powinno również skupić się na podejściu do bezpieczeństwa, bezpieczeństwa fizycznego i zabezpieczeń w odniesieniu do tych nowych technologii.

2.JRC powinno wzmocnić swoje umiejętności w zakresie wspierania działań związanych ze składowaniem wypalonego paliwa jądrowego oraz opracować strategie pozyskiwania i wymiany najlepszych praktyk z projektów unijnych i krajowych ze wszystkimi państwami członkowskimi UE.

Odpowiedź Komisji

Panel ekspertów uznał, że dzięki budowaniu i utrzymywaniu umiejętności w zakresie bezpieczeństwa jądrowego, jądrowego bezpieczeństwa fizycznego i zabezpieczeń materiałów jądrowych JRC przysłużyło się kształtowaniu polityki zarówno UE, jak i państw członkowskich. Panel zachęcił również JRC do dalszego reagowania na szereg wyzwań i czynników, w szczególności nowych technologii, takich jak małe reaktory modułowe, a także do koncentrowania się na nich, ale także na: (i) likwidacji elektrowni jądrowych; (ii) kwestiach związanych z długoterminową eksploatacją; (iii) cyberbezpieczeństwie; (iv) zabezpieczeniach; oraz (v) otwartym dostępie do infrastruktury jądrowej.

Uznając, że regulacja bezpieczeństwa jądrowego należy do kompetencji krajowych, JRC – w ramach reorganizacji swojego programu prac – pogrupowało działania w specjalnym portfelu dotyczącym małych reaktorów modułowych. Jego celem jest skupienie się na wtórnych, symulacyjnych i eksperymentalnych badaniach i rozwoju, częściowo w celu wsparcia procesu licencjonowania dzięki pomocy w harmonizacji praktyk i wytycznych na szczeblu UE. Inne portfele, takie jak NUCTEC, odnoszą się do pozostałych istotnych tematów, takich jak długoterminowa eksploatacja elektrowni jądrowych oraz gospodarowanie wypalonym paliwem jądrowym i odpadami promieniotwórczymi. Otwarty dostęp do infrastruktury jądrowej jest w jak największym stopniu uwzględniany w odpowiednich projektach badawczych. Ogólnie rzecz biorąc, wskazane powyżej czynniki napędzające nowe badania należą do priorytetów określonych w strategii jądrowej JRC, z częściowym wyjątkiem likwidacji, która jest obecnie przedmiotem odrębnego instrumentu 16 uwzględniającego: (i) działania JRC związane z likwidacją operacyjną; (ii) jak również zarządzanie wiedzą na temat likwidacji i jej rozpowszechnianie.

Eksperci podkreślili w szczególności możliwość lepszego wyboru celów i działań wspierających politykę bezpieczeństwa jądrowego w celu dostosowania się do wszelkich zmian w zapotrzebowaniu na systemy energetyczne. Eksperci podkreślili również, że zapewnienie ciągłości europejskich zasobów w zakresie bezpieczeństwa jądrowego i jądrowego bezpieczeństwa fizycznego ma zasadnicze znaczenie dla umożliwienia reagowania na nieoczekiwane wydarzenia i kryzysy. Uwaga i reakcja JRC na zmieniające się priorytety/potrzeby związane zarówno z normami bezpieczeństwa jądrowego, jak i z jądrowym bezpieczeństwem fizycznym, znajdują odzwierciedlenie w rozwoju własnego programu prac. Jest to szczególnie widoczne w reakcji na konkretne wydarzenia, takie jak ocena bezpieczeństwa jądrowego sytuacji po rosyjskiej agresji i inwazji na Ukrainę. JRC pomogło również w opracowaniu sankcji wobec Rosji na podstawie strategicznej analizy handlu i wiedzy fachowej w zakresie kontroli wywozu rozwijanej do celów nieproliferacji.

Zalecenia dotyczące przewidywania i prognozowania

1.JRC powinno opracować działania prognostyczne dotyczące energii jądrowej, aby wspierać zieloną transformację i promować odporność systemu energetycznego.

2.JRC powinno: (i) nadać wysoki priorytet zdolnościom przewidywania, jak określono w strategii JRC do 2030 r.; (ii) przydzielać wystarczające zasoby; oraz (iii) ustanowić strukturę zarządzania w celu optymalizacji wysiłków.

3.JRC powinno budować zdolności i narzędzia w celu przygotowania się na przyszłe wstrząsy i reagowania na nie. W tym celu powinno inwestować w gromadzenie i utrzymywanie danych na temat przeszłych i przyszłych wstrząsów.

Odpowiedź Komisji

JRC wdraża działania w zakresie przewidywania jako priorytet w ramach swojej działalności jądrowej przez: (i) utrzymywanie stałych kontaktów z głównymi partnerami i zainteresowanymi stronami oraz (ii) badanie pojawiających się potrzeb i tendencji w dziedzinie jądrowej zarówno na szczeblu unijnym, jak i międzynarodowym. JRC uczestniczy również w europejskich platformach technologicznych i stowarzyszeniach, które gromadzą główne zainteresowane strony i zapewniają wytyczne dotyczące priorytetów badawczych w powiązanych obszarach jądrowych.

Przewidywanie i prognozowanie są częścią podejścia opartego na portfelach i uwzględniają aspekty związane z przewidywaniem sytuacji kryzysowych. Odnosi się to do portfela dotyczącego orientacji sytuacyjnej na potrzeby zarządzania kryzysowego, który łączy wszystkie zdolności JRC w zakresie analizy ryzyka, oceny ryzyka i wczesnego ostrzegania. Obejmuje to konkretne działania jądrowe, takie jak obsługa dwóch systemów ostrzegania, EURDEP i ECURIE.

Nacisk na prognozowanie jest jednym z priorytetów określonych w strategii jądrowej JRC. Dyrekcja ds. Bezpieczeństwa Jądrowego i Jądrowego Bezpieczeństwa Fizycznego przy JRC prowadzi również własną prognostyczną sieć i działania w ramach regularnej analizy sytuacji, która obejmuje również inne dyrekcje niezwiązane z energią jądrową. Planowane jest również wdrożenie „scenariusza przyszłości” zgodnie z podobnymi działaniami podejmowanymi przez MAEA w 2022 r. w zakresie zabezpieczeń. Przed końcem 2023 r. zorganizowano warsztaty prognostyczne z udziałem zewnętrznych zainteresowanych stron.

Kierownictwo JRC wprowadziło elastyczne mechanizmy pracy, które umożliwią łączenie zasobów zwykle przeznaczanych na badania, koordynację lub działania wspierające w celu reagowania na nieprzewidziane wstrząsy.

Zalecenie w sprawie zabezpieczeń

1.JRC powinno utrzymać solidny program badawczy w zakresie zabezpieczeń materiałów jądrowych i nieproliferacji.

Odpowiedź Komisji

Eksperci uznali niezbędną rolę JRC we wspieraniu i rozwijaniu zabezpieczeń materiałów jądrowych i nieproliferacji w UE i na świecie. Należy zatem zapewnić wystarczającą liczbę pracowników i infrastrukturę na potrzeby prac eksperymentalnych i działań w zakresie modelowania. Znaczenie utrzymania silnego programu badawczego dotyczącego zabezpieczeń uwzględniono w strategii jądrowej JRC. Ważnym elementem tej funkcji jest bezpośredni wkład JRC w zabezpieczenia przyjęte przez Euratom, który wymaga wystarczającej liczby wykwalifikowanych pracowników i dostępności infrastruktury eksperymentalnej. Ze względu na zmniejszenie budżetu i presję wywieraną na dostępność personelu strategia jądrowa ma na celu skoncentrowanie wszystkich działań eksperymentalnych i laboratoriów wykorzystujących materiały jądrowe i promieniotwórcze w dwóch ośrodkach badawczych (Karlsruhe i Geel). W jej ramach ocenie poddana zostanie również możliwość wspólnej realizacji działań z uwzględnieniem zabezpieczeń przyjętych przez Euratom.

JRC utrzymuje solidny program badawczy w zakresie zabezpieczeń i nieproliferacji, współpracując z odpowiednimi kluczowymi podmiotami w UE, poprzez tworzenie sieci kontaktów i współpracę w ramach Europejskiego Stowarzyszenia Badań i Rozwoju w Dziedzinie Zabezpieczeń. JRC zapewnia również MAEA znaczne wsparcie naukowe i techniczne za pośrednictwem specjalnego programu wsparcia Komisji Europejskiej dotyczącego zabezpieczeń. W dziedzinie nieproliferacji JRC zapewnia wiedzę fachową na temat strategicznych kwestii związanych z kontrolą handlu i w dalszym ciągu integruje prace w ramach jądrowej i niejądrowej części swojego programu prac.

(1)      Rozporządzenie Rady (Euratom) nr 1314/2013 z dnia 16 grudnia 2013 r. w sprawie programu badawczo-szkoleniowego Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (2014–2018) uzupełniającego „Horyzont 2020” – program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji (Dz.U. L 347 z 20.12.2013, s. 948).

(2)      Rozporządzenie Rady (Euratom) 2018/1563 z dnia 15 października 2018 r. w sprawie programu badawczo-szkoleniowego Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (2019–2020) uzupełniającego „Horyzont 2020” – program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji, a także uchylające rozporządzenie (Euratom) nr 1314/2013 (Dz.U. L 262 z 19.10.2018, s. 1).

(3)      Art. 7 Traktatu Euratom, który stanowi podstawę prawną dla programów badawczo-szkoleniowych, ogranicza czas trwania tych programów do 5 lat. Z tego powodu – w celu dostosowania się do siedmioletniego cyklu wieloletnich ram finansowych UE – programy Euratomu proponuje się najpierw jako program pięcioletni, a następnie program dwuletni.

(4)      Art. 22 ust. 1 rozporządzenia Rady (Euratom) nr 1314/2013 i art. 22 ust. 1 rozporządzenia Rady (Euratom) 2018/1563.

(5)      Od czasu programu „Horyzont Europa” i programu Euratomu na lata 2021–2025 wspólne europejskie programy zmieniono na partnerstwa europejskie. W sprawozdaniu zachowano terminologię stosowaną w programach Euratomu na lata 2014–2020.

(6)      Zob. https://www.iter.org/.

(7)      Dyrektywa Rady 2006/117/Euratom z dnia 20 listopada 2006 r. w sprawie nadzoru i kontroli nad przemieszczaniem odpadów promieniotwórczych oraz wypalonego paliwa jądrowego.

(8)      Rozporządzenie Rady (Euratom) nr 237/2014 z dnia 13 grudnia 2013 r. ustanawiające Instrument Współpracy w dziedzinie Bezpieczeństwa Jądrowego.

(9)      Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 230/2014 z dnia 11 marca 2014 r. ustanawiające Instrument na rzecz przyczyniania się do Stabilności i Pokoju.

(10)      Aby uzyskać bardziej szczegółowe informacje, zob. dokumenty robocze służb Komisji.

(11) Więcej informacji na temat demonstracyjnej elektrowni termojądrowej DEMO można znaleźć pod adresem: https://euro-fusion.org/programme/demo/.

(12)      To nowe podejście po raz pierwszy przedstawiono w dokumencie roboczym służb Komisji pt. „W kierunku nowoczesnego programu badań nad syntezą jądrową Euratomu” (SWD(2013) 213).

(13)      Rozporządzenie Rady (Euratom) 2018/1563 z dnia 15 października 2018 r. w sprawie programu badawczo-szkoleniowego Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej (2019–2020) uzupełniającego „Horyzont 2020” – program ramowy w zakresie badań naukowych i innowacji, a także uchylające rozporządzenie (Euratom) nr 1314/2013 (Dz.U. L 262 z 19.10.2018, s. 1).

(14)        Zob. sekcja 1.3.

(15)        Zob. sekcja 1.3.